30 Ekim 2025 PERŞEMBE Resmi Gazete Sayı : 33062 (Mükerrer) CUMHURBAŞKANI KARARI Karar Sayısı: 10525 Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2026 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir. 29 Ekim 2025 Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI 2026 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMI BİRİNCİ BÖLÜM 1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER Dünya ekonomisinde 2023 yılı yüksek enflasyon, finansal sektördeki dalgalanmalar ve süregelen jeopolitik gerilimlerle belirsizliklerin arttığı bir dönem olmuştur. Bununla birlikte, ülkeler arasında büyüme görünümünde ayrışmaların belirginleştiği bu dönemde küresel iktisadi faaliyet beklentilere kıyasla daha dayanıklı bir seyir izlemiştir. 2024 yılına gelindiğinde ise küresel büyüme görünümü istikrarlı ancak daha zayıf bir görünüm sergilemiştir. Enflasyonda kademeli bir düşüş eğilimi izlenirken jeopolitik gerilimler, ticaret politikalarındaki belirsizlikler ve finansal koşullardaki sıkılık küresel iktisadi faaliyet üzerinde baskı oluşturmaya devam etmiştir. Bu dönemde gelişmiş ekonomilerde büyüme yatay seyrederken özellikle Asya merkezli olmak üzere yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde büyüme oranları yavaşlamıştır. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2024 yılında bir önceki yıl ile kıyaslandığında dünya ekonomisi yüzde 3,3 oranında büyümüştür. Gelişmiş ekonomiler yüzde 1,8 oranında büyürken ABD yüzde 2,8 ile beklentilerin üzerinde büyüme kaydederek bu grup arasında olumlu ayrışmıştır. Avro Bölgesi ise Almanya ekonomisindeki daralmanın da etkisiyle yüzde 0,9 oranında sınırlı büyüme kaydetmiştir. 2024 yılında Birleşik Krallık yüzde 1,1, Japonya ise yüzde O,i oranında büyümüştür. Aynı yılda yüzde 4,3 büyüyen yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde görece güçlü performans gösteren Çin yüzde 5,0, Hindistan ise yüzde 6,5 oranında büyüme kaydetmiştir. 2024 yılının ikinci yarısından itibaren para politikalarında normalleşme adımları ve Çin ekonomisinde iç talebi canlandırmaya yönelik teşvikler küresel ekonomik görünümün iyileşeceğine dair beklentileri desteklemiştir. Özellikle gelişmiş ülke merkez bankalarının faiz indirim döngüsüne başlamasıyla küresel finansal koşullar bir miktar gevşemiş, sermaye akımlarında sınırlı da olsa canlanma gözlenmiştir. Çin'in büyümeyi destekleyici politikalarının da etkisiyle küresel talepteki kısmi toparlanma, 2025 yılına girerken iktisadi faaliyetin ivme kazanabileceğine yönelik beklentileri güçlendirmiştir. Bununla birlikte, ABD'de seçim sürecinin oluşturduğu politika belirsizlikleri ve sonrasında başta ABD ile Çin arasında olmak üzere tırmanan ticaret gerilimleri, küresel görünümdeki aşağı yönlü riskleri artırmıştır. Karşılıklı tarife artışları ve misilleme önlemleri hem ticaret akımlarında hem de finansal piyasalarda oynaklığın artmasına yol açarak büyüme görünümünü zayıflatmıştır. Diğer taraftan yılın ilk yarısında tarife belirsizlikleri kaynaklı önden yüklemeli ithalat ile yatırım faaliyetlerinde artış gözlenmiş, bunun yanı sıra tarifelere yönelik müzakereler ve bazı önlemlerin ertelenmesi de beklentilerde kısmi bir toparlama sağlamıştır. Dünya ekonomisine! dair güncel veriler, artan ticaret politikası belirsizliklerine rağmen büyümede dirençli seyrin devamına işaret etmektedir. Bu görünümde ABD ekonomisindeki ! Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamasına dayanmaktadır. 2025 yılı için küresel ekonominin satın alma gücü paritesine göre yaklaşık yüzde 94'ünü oluşturan ülkeler hesaplamaya alınmıştır. yavaşlamanın Çin ve Hindistan ekonomilerindeki güçlü büyümeyle dengelenmesi etkili olmuştur. Küresel ekonomi 2025 yılının ilk yarısında yüzde 3,4 oranında büyürken gelişmiş ekonomilerde bu oran yüzde 1,8 oranında kaydedilmiştir. Bu dönemde ABD hariç gelişmiş ekonomilerde büyüme oranı yüzde 1,6, ABD'de ise yüzde 2,1 olarak gerçekleşmiştir. Gelişmekte olan ekonomilerde aynı dönemde yüzde 4,7 oranında, Çin ve Hindistan hariç bakıldığında ise yüzde 3,2 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu doğrultuda Çin ve Hindistan'da 2025 yılının ilk yarısında ağırlıklı ortalamada yüzde 6 oranında gerçekleşen büyüme hem gelişmekte olan ekonomilerin hem de küresel iktisadi faaliyetin seyrinde itici güç olarak öne çıkmıştır. 2025 yılında süregelen küresel kırılganlıklara, ticaret gerilimleri kaynaklı politika belirsizlikleri eklenmesine rağmen Ekim ayında yayımlanan IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporuna göre, dünya ekonomisinde yıl genelinde yüzde 3,2 ile bir önceki yıl yüzde 3,3 olan büyüme oranına yakın dirençli bir büyüme kaydedilmesi beklenmektedir. Diğer taraftan küresel büyümenin, salgın öncesindeki yirmi yıllık dönem ortalaması olan yüzde 3,7'nin altında zayıf seyrini devam ettireceği öngörülmektedir. Güncel tahminlere göre son yıllarda diğer gelişmiş ekonomilerden pozitif ayrışan ABD'de, tarife kaynaklı belirsizliklerin ve beklenen hızda normalleşmeyen para politikasının iç talepte oluşturduğu baskı nedeniyle iktisadi faaliyetin 2025 yılında ivme kaybedeceği değerlendirilmektedir. ABD'de büyüme, 2025 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerden arındırılmış verilere göre bir önceki çeyreğe kıyasla yüzde 0,2 oranında azalırken ikinci çeyreğinde yüzde 0,9 oranında artış kaydetmiştir. Böylece, mevsimsel etkilerden arındırılmış verilere göre 2025 yılında kaydedilen büyüme oranlarının ortalaması 2024 yılı değerinin altında kalarak ekonomide yavaşlamaya işaret etmektedir. ABD'nin 2025 yılında yüzde 2,0, 2026 yılında ise yüzde 2,1 büyümesi beklenmektedir. 2025 yılında Avro Bölgesi'nin büyüme hızının bir önceki yıla göre ılımlı şekilde toparlanması beklenmektedir. Avro Bölgesi mevsimsel etkilerden arındırılmış olarak ve bir önceki döneme göre, 2025 yılının ilk ve ikinci çeyreğinde sırasıyla yüzde 0,3 ve yüzde 0,1 oranlarında büyüme kaydetmiştir. Bu gelişmede ılımlı seyreden enerji fiyatlarının yanı sıra finansal koşulların gevşetilmesi ve dünya genelinde öne çekilen ithalat talebinin imalat sanayiini desteklemesi etkili olmuştur. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesi'nin 2025 yılında yüzde 1,2, 2026 yılında ise yüzde 1,1 oranında büyümesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nın aynı yıllarda sırasıyla yüzde 0,2 ve yüzde 0,9, Fransa'nın yüzde 0,7 ve yüzde 0,9, İspanya'nın yüzde 2,9 ve yüzde 2,0 Birleşik Krallık'ın ise yüzde 1,3 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2025 ve 2026 yıllarında, Japonya ekonomisinde ise büyümenin yüzde i,i ve yüzde 0,6 olması beklenmektedir. Böylece gelişmiş ekonomilerin ortalamada 2025 ve 2026 yıllarında yüzde 1,6 büyüyeceği tahmin edilmektedir. Politika belirsizliklerine ve jeopolitik gerilimlere rağmen, 2025 yılında yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerdeki büyüme oranının 2024 yılı seviyesinin ılımlı bir biçimde altında olması beklenmektedir. 2025 yılının ilk yarısında dengeleyici unsur olarak öne çıkan Çin ve Hindistan ekonomilerinde büyüme oranlarında yavaşlama öngörülmektedir. Çin ekonomisinin 2025 yılında yüzde 4,8, 2026 yılında ise yüzde 4,2 oranında büyümesi tahmin edilmektedir. Hindistan'ın ise aynı yıllarda sırasıyla yüzde 6,6 ve yüzde 6,2 oranında büyümesi beklenmektedir. Söz konusu ülke grubundan Rusya'nın 2025 ve 2026'da sırasıyla yüzde 0,6 ve yüzde 1,0, Brezilya'nın yüzde 2,4 ve yüzde 1,9 ve Meksika'nın yüzde 1,0 ve yüzde 1,5 oranında büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2025 yılında yüzde 4,2 ve 2026 yılında yüzde 4,0 oranında büyümesi öngörülmektedir. TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 2024 2025(1) 2026(1) 2025(2) 2026(2) Büyüme (Yüzde Değişim) Dünya 3,3 3,2 3,1 0,4 0,1 Gelişmiş Ekonomiler 1,8 1,6 1,6 0,2 01 ABD 2,8 2,0 2,1 0,2 0,4 Japonya 0,1 Li 0,6 0,5 0,0 Avro Bölgesi 0,9 1,2 il 0,4 -0,1 Almanya -0,5 0,2 0,9 02 00 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 4,3 4,2 4,0 0,2 0,0 Yükselen ve Gelişmekte Olan Avrupa 3,8 1,8 2,2 -0,3 0,1 Rusya 4,3 0,6 1,0 -0,9 0,1 Gelişmekte Olan Asya 5,3 5,2 4,7 0,7 01 Çin 5,0 4,8 4,2 0,8 0,2 Hindistan 6,5 6,6 6,2 0,4 1 Latin Amerika ve Karayipler 2,4 2,4 2,3 0,4 0,1 Brezilya 3,4 2,4 1,9 0,4 0,1 Sahra Altı Afrika 4,1 4,1 4,4 0,3 0,2 Dünya Ticaret Hacmi (Yüzde Değişim) 3,5 3,6 2,3 1,9 -0,2 Mal ve Hizmet İthalatı Gelişmiş Ekonomiler 2,1 3,1 13 12 -0,7 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 5,6 43 4,0 2,3 0,6 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde Değişim) 5,8 4,2 3,7 -0,1 0,1 Gelişmiş Ekonomiler 2,6 2,5 2,2 0,0 0,0 ABD 3,0 2,7 2,4 -,3 -,1 Avro Bölgesi 2,4 2,1 1,9 0,0 0,0 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 7,9 5,3 4,7 -0,2 0,1 İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 4,6 4,7 4,7 0,0 0,1 ABD 4,0 4,2 4,1 0,0 1 Avro Bölgesi 6,4 6,4 6,3 0,0 0,0 Yapısal Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) ABD -7,6 -7,7 7,7 -1,0 -2,2 Avro Bölgesi -3,1 -3,0 -3,4 0,0 -0,1 Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde) ABD 1223 125,0 128,7 2,5 5,0 Avro Bölgesi 87,2 87,8 88,9 -0,9 -0,8 Ortalama Petrol Fiyatları (ABD Doları/Varil) (3) 79,2 68,9 65,8 2,0 3,4 Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2025 (1) Tahmin (2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2025 Güncellemesinden Farklar (3) West Texas Intermediate, Dated Brent ve Dubai Fateh tipi ham petrollerin ortalama fiyatıdır. 2024 yılında tedarik zincirlerinde gözlenen toparlanma, hizmet ticaretindeki canlanma ve talep koşullarının güçlenmesi küresel ticareti belirgin biçimde desteklemiş, dünya mal ve hizmet ticaret hacminde yüzde 3,5 oranında artış kaydedilmiştir. 2025 yılında ise ABD'nin uygulamaya koyduğu geniş kapsamlı gümrük tarifeleri ve bunlara ilişkin belirsizlikler ticaret faaliyetlerine ilişkin beklentileri olumsuz yönde etkilemiştir. Ancak, tarifelerle ilgili haber akışı ve özellikle öne çekilen ithalat talepleri bu etkileri geçici olarak ortadan kaldırmıştır. Açıklanan son IMF tahminlerine göre, küresel mal ve hizmet ticaretindeki artışın 2025 yılında yüzde 3,6 oranında gerçekleşeceği, 2026 yılında ise normalleşen ithalat talebinin etkisiyle yüzde 2,3 olacağı öngörülmektedir. 2024 yılında Brent petrol fiyatları dalgalı bir seyir izlemiş, özellikle yılın ikinci yarısında belirgin bir düşüş yaşanmıştır. Imalat sanayiindeki zayıf görünüm, artan stok seviyeleri ve küresel ekonomideki yavaşlama endişeleri fiyatlar üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturmuştur. Yılın ilk yarısında enerji talebindeki zayıflık fiyatları geriletirken, OPEC'in üretim kesintileri ve artan jeopolitik gerilimler ikinci çeyrekte fiyatların geçici olarak yükselmesine neden olmuştur. Ancak küresel ekonomik faaliyetteki zayıf görünüm ve Çin ekonomisindeki durgunluk, yılın ikinci yarısında petrol fiyatlarının yeniden düşmesine yol açmıştır. 2025 yılının ilk çeyreğinde yatay seyreden petrol fiyatları, ikinci çeyrekte tarife kararlarının oluşturduğu belirsizlik ve arz artışına yönelik adımlar sonucunda keskin bir gerileme göstermiştir. Bu dönemde, başta Gazze'deki soykırım ve On İki Gün Savaşı olmak üzere jeopolitik gerilimler geçici artışlara yol açsa da Brent petrol fiyatları Nisan ve Mayıs aylarındaki düşük seviyelere yeniden inmiştir. İkinci çeyrekte kaydedilen bu gerilemenin oluşturduğu baz etkisi nedeniyle, IMF'nin son tahminlerinde 2025 ve 2026 yıllarında petrol fiyatlarının bir önceki yıl ortalamasına göre düşmesi öngörülmektedir. Küresel manşet enflasyon, ücret artışlarının yavaşlaması, başta enerji olmak üzere emtia fiyatlarındaki olumlu görünüm ve sıkı finansal koşullar nedeniyle talepteki zayıflamayla birlikte düşüş eğilimini sürdürmektedir. Ancak hizmetlerde süregelen katılık ve gelişmekte olan ülkelerin para birimlerinde tarifeler kaynaklı gözlenen baskılar manşet enflasyonda daha fazla inişi sınırlamaktadır. Bu çerçevede, güncel tahminlere göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2024 yılındaki yüzde 2,6 seviyesinden 2025 yılı itibarıyla yüzde 2,5'e ineceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde 2024 yılında yüzde 7,9 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2025 yılında yüzde 5,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Küresel ölçekte para politikasında normalleşme sürecindeki farklılaşmalar ve belirsizlikler sürmektedir. 2023 yılında merkez bankalarının faiz artırımlarıyla finansal koşullar belirgin şekilde sıkılaşırken, hizmet fiyatlarındaki katılık finansal koşulların uzun süre kısıtlayıcı kalmasına neden olmuştur. 2024 yılının ikinci yarısında başlayan normalleşme sürecinde ise farklı enflasyon görünümleri ve küresel ekonomideki belirsizliklerin etkileri nedeniyle para politikalarında ayrışmalar yaşanmıştır. Bu dönemde Avrupa Merkez Bankası (ECB) kademeli olarak toplamda 235 baz puan faiz indirimine giderken ABD Merkez Bankası (Fed) ise temkinli bir duruş tercih etmiş ve toplamda yalnızca 125 baz puan faiz indirimi gerçekleştirebilmiştir. Bu gelişmede ABD'de enflasyon oranının Avro Bölgesine göre daha dirençli olması etkili olmuştur. 2023 yılı Ekim ayından beri Avro Bölgesi enflasyon oranı ABD enflasyonunun altında seyrederken yüzde 2 olan hedefe de oldukça yakın konumdadır. Bununla birlikte enflasyon açısından değerlendirildiğinde tarife kaynaklı belirsizlikler ABD'yi Avro Bölgesine göre daha fazla etkilemiştir. Bu doğrultuda, önümüzdeki dönemde ekonomi politikası belirsizliklerinin finansal koşullarda beklenen gevşeme döngüsünün takvimi üzerinde etkili olmaya devam edeceği değerlendirilmektedir. 2025 yılında küresel ekonomilerde sıkı finansal koşulların gecikmeli etkisiyle işsizlik oranlarında artış kaydedilmiştir. Bu çerçevede, 2025 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 4,7 olması beklenmektedir. Bu ekonomiler arasında söz konusu oranın ABD'de yüzde 4,2, Avro Bölgesinde yüzde 6,4, Almanya'da yüzde 3,7, İspanya'da yüzde 10,8, Japonya'da yüzde 2,6 ve Birleşik Krallık'ta yüzde 4,7 olarak gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise Çin'de yüzde 5,1, Brezilya'da yüzde 7,1 ve Güney Afrika'da ise yüzde 32,7 olması öngörülmektedir. Önümüzdeki dönemde küresel düzeyde iktisadi faaliyetin ılımlı seyretmesi ve ülkeler arası ekonomik ayrışmanın azalması beklentilerine rağmen jeopolitik gerilimler, ticarette korumacılık eğilimleri, pandemi öncesi uzun dönem ortalamalarına göre zayıf büyüme ve politika belirsizlikleri öne çıkmaktadır. ABD'de büyüme yavaşlarken, Avro Bölgesi sınırlı toparlanma göstermekte, büyümede dengelenmeyi sağlayan Çin ve Hindistan gibi ülkelerde ise büyümenin sürdürülebilirliğine ilişkin endişeler bulunmaktadır. Finansal koşullardaki sıkılık ve yüksek kamu borç yükü risk iştahını sınırlamaktadır. İklim değişikliğine bağlı riskler tarım ve enerji üzerinden arz şoklarına sebep olarak enflasyon ve büyüme üzerinde baskı oluşturmaktadır. Bu nedenle küresel ölçekte koordineli politika adımları, mali disiplinin korunması ve ikiz dönüşümün desteklenmesi ekonomik kırılganlıkları azaltmak açısından önem taşımaktadır. Bu çerçevede, 2025 yılında yüzde 3,2 oranında büyümesi beklenen küresel ekonominin sınırlı yavaşlamaya rağmen istikrarlı görünümünü koruyarak 2026 yılında yüzde 3,1 oranında büyümesi tahmin edilmektedir. 2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2024 yılında, küresel ölçekte süren enflasyonla mücadele politikalarının yol açtığı zayıf dış talep ve devam eden jeopolitik gerilimlere karşın Türkiye ekonomisi yüzde 3,3 oranında büyüyerek ılımlı ve dayanıklı bir görünüm sergilemiştir. Deprem bölgesinde devam eden yeniden yapılanma çalışmaları, yıl genelinde iktisadi faaliyeti destekleyerek milli gelire katkı sağlamıştır. Yılın tamamında inşaat dahil hizmetler sektörü güçlü seyrini koruyarak büyümenin temel itici gücü olmayı sürdürürken sanayi sektörü küresel konjonktürün etkisiyle uzun dönem ortalamasının altında kalmış olsa da pozitif büyümesini devam ettirmiştir. Tarım sektörü bu dönemde uzun dönem ortalamasının üzerinde kaydettiği artışla GSYH büyümesine katkı sağlamıştır. 2024 yılının tamamında kaydedilen yüzde 3,3 oranındaki büyümeye 3,0 puan katkı veren özel tüketim harcamaları öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 3,5 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 2,7 oranında artarken net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 1,0 puan olmuştur. 2024 yılında dış talepteki belirsizlik ve dalgalanmalar sanayi sektörü üzerinde baskı oluşturmuş ve sektörde yıl genelinde yüzde 0,2 ile sınırlı bir katma değer artışı yaşanmıştır. Buna karşılık hizmetler sektörü katma değeri yüzde 3,6 oranında artarak büyümenin ana sürükleyicisi olmuştur. Tarım sektörü katma değerinde ise önceki yıl ortalamalarının üzerinde, yüzde 5,1 oranında artış kaydedilmiştir. Yıl genelindeki yüzde 3,3'lük büyümeye katkı açısından bakıldığında tarım, sanayi ve hizmetler sektörleri sırasıyla 0,3 puan, 0,04 puan ve 2,3 puan katkı sağlamıştır. 2025 yılının ilk çeyreğinde, Türkiye açısından önemli bir pazar olan Avro Bölgesi'nde kademeli toparlanma sinyallerine karşın para politikası görünümündeki temkinli duruş ve jeopolitik riskler dış talepte sınırlı bir iyileşmeye imkan vermiştir. Yurt içinde ise sıkı politika bileşiminin iç talep üzerinde beklenen dengeleyici etkileri belirginleşmiş, bu çerçevede iktisadi faaliyet ılımlı bir performans sergilemiş ve 2025 yılının ilk çeyreğinde GSYH büyümesi yüzde 2,3 oranında artış kaydetmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise öne çekilen talep ve baz etkisi kaynaklı olarak GSYH büyümesi yüzde 4,8 oranında artış kaydetmiştir. Yılın ilk yarısında, sanayi sektörü GSYH büyümesine 0,4 puan katkı sunarken hizmetler sektörü 2,9 puan katkı vermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye sınırlı negatif etkide bulunmuştur. 2025 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 3,3 oranında artarken büyümeye 2,3 puanlık katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 1,7 oranında azalışla büyümeye 0,2 puan negatif etkide bulunmuştur. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 2,5 oranında artmış ve büyümeye 2,1 puan katkı vermiştir. Bu gelişmede hizmetler ile dayanıksız tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen artışlar belirleyici olmuştur. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 5,3 oranında artarken büyümeye 1,4 puan katkı yapmıştır. Bu katkının 0,9 puanını inşaat sektörü sağlamıştır. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye negatif katkısı ise 0,9 puan olmuştur. 2025 yılının ikinci yarısında, sıkı politikaların iç talebi kontrollü biçimde baskılayarak hizmetler sektöründeki artış hızını sınırlandırması beklenirken dengelenen talep yapısıyla sanayi sektöründe görece bir ivmelenme öngörülmektedir. Ayrıca, tarım sektöründe de yılın ilk yarısına göre sınırlı bir toparlanma kaydedilmesi beklenmektedir. Böylece, Türkiye ekonomisinin 2025 yılında dayanıklı görünümünü koruyarak, dezenflasyonla uyumlu, dengeli bir kompozisyon eşliğinde yüzde 3,3 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. 2024 yılında küresel ticaret hacminde toparlanma eğilimi gözlenmiş, özellikle hizmet ticaretindeki güçlü artış bu süreci desteklerken mal ticaretinde daha sınırlı bir büyüme gerçekleşmiştir. Başta Avrupa olmak üzere temel ihracat pazarlarında iktisadi faaliyetin kademeli olarak canlanması ve dış talepteki artış Türkiye'nin ihracat performansına olumlu yansırken ihracat bir önceki yıla kıyasla yüzde 2,4 oranında artarak 261,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Diğer taraftan enerji ve altın ithalatındaki gerilemenin etkisiyle toplam mal ithalatı yüzde 5 oranında azalmış ve 344 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. Aynı dönemde seyahat gelirleri güçlü bir artış sergileyerek yüzde 12,5 oranında yükselmiş ve 56,3 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. Bu gelişmeler sonucunda 2024 yılında cari işlemler açığı 10,4 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiş, GSYH'ya oranı ise yüzde 0,8 ile öngörülerin altında kalmıştır. 2025 yılında dış talep koşullarındaki yavaşlamaya rağmen ihracatta artış eğilimi sürmektedir. Yılın ilk sekiz ayında ihracat bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,3 oranında artarak 178 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. 2025 yılı genelinde ise ihracatın yüzde 4,6 oranında artışla 273,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Aynı dönemde yüzde 5,6 artış göstererek 238,2 milyar dolar seviyesinde kaydedilen ithalatın 2025 yıl genelinde ise yüzde 6,7 oranında artışla 367 milyar dolar seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2025 yılının ilk sekiz ayında yüzde 4,9 oranında artışla 38,9 milyar dolar seviyesine yükselen seyahat gelirlerinin yıllık bazda 59,5 milyar dolar olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu gelişmeler ışığında, 2025 yılı sonunda cari işlemler açığının 22,6 milyar dolar düzeyinde gerçekleşeceği ve GSYH'ya oranının yüzde 1,4 olacağı tahmin edilmektedir. Ayrıca enerji hariç cari işlemler dengesinin GSYH'ya oranla yüzde 1,7 fazla vermesi beklenmektedir. Bir önceki yıla göre 2024 yılında toplam istihdam 988 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 856 bin kişi artmıştır. İşgücüne katılma oranı yıllık bazda 0,9 puan yükselmiş, işsizlik oranı 0,7 puan azalarak yüzde 8,7'ye gerilemiştir. Aynı yılda genç nüfusta işsizlik oranı ise i,İ puan azalarak yüzde 16,3 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Eylül ayı itibarıyla istihdam edilenlerin sayısı 32 milyon 697 bin kişi, istihdam oranı yüzde 49,2, işsizlik oranı ise yüzde 8,6 seviyesindedir. 2025 yılı geneli işsizlik oranının yüzde 8,5 olması beklenmektedir. Yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2024 yılında yüzde 30,1 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılında ise bu oranın, bir önceki yıla göre 0,5 puan yükselerek yüzde 30,6 olacağı tahmin edilmektedir. 2024 yılının ilk aylarında tüketici fiyatlarındaki artışlarda, maliyet yönlü unsurların yanı sıra ücret düzenlemeleri ve geçmiş enflasyona endeksleme davranışları etkili olmuştur. Bu dönemde, doğal gaz kullanımına ilişkin geçici düzenlemenin baz etkisi ile özellikle kira kaynaklı hizmet enflasyonundaki katılık, manşet enflasyon üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturmuştur. 2024 yılı Haziran ayı itibarıyla dezenflasyon süreci başlamış yılın geri kalanında enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme gözlenmiştir. Bu süreçte Türk lirasındaki istikrar, emtia fiyatlarındaki ılımlı seyir ve talep koşullarındaki zayıflama enflasyondaki düşüşe destek olurken yıl sonunda TÜFE yıllık artışı en yüksek seviyesini gördüğü Mayıs ayına kıyasla toplamda 3i,i puanlık düşüşle yüzde 44,4 olarak kaydedilmiştir. 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde birikimli TÜFE artış oranı yüzde 25,4 olarak gerçekleşmiştir. Birikimli TÜFE artış oranında, hizmet fiyatlarının yüksek seyrini sürdürmesi, ücret gelişmeleri ve fiyat katılığı belirleyici rol oynamıştır. Bununla birlikte, gıda fiyatlarında olumsuz iklim koşullarına bağlı arz yönlü gelişmeler bu görünümü bir miktar desteklemiştir. Döviz kurunda sağlanan istikrar ise temel mal fiyatlarındaki artışı sınırlayarak birikimli TÜFE artış oranını sınırlamıştır. Bu gelişmeler neticesinde Eylül ayında TÜFE yıllık artış hızı yüzde 33,3 olarak kaydedilmiştir. Para ve maliye politikalarındaki kararlı duruş, yurt içi talepteki dengelenme ve döviz kurundaki istikrarlı seyrin etkisiyle TÜFE yıllık artış oranının yıl sonunda yukarı yönlü riskler bulunmakla birlikte yüzde 28,5 seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir. 2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları a) Mevcut Durum Türkiye ekonomisi, 2024 yılında küresel ölçekte enflasyonla mücadeleye dönük sıkı finansal koşullar ve jeopolitik belirsizliklere rağmen dezenflasyon süreciyle uyumlu bir patikada ilerlemiştir. Sıkı politikaların eşgüdümüyle makrofinansal istikrar güçlenmiş ve iç talepte dengelenme eğilimi belirginleşmiştir. Deprem bölgesindeki yeniden yapılanma faaliyetlerinin de etkisiyle inşaat yatırımları güçlü seyrini devam ettirmiş, sabit sermaye yatırımları artış eğilimini korumuştur. Bu çerçevede, yılın ilk yarısında yüzde 3,7 oranında büyüme kaydedilmiştir. Yılın ikinci yarısında ise, dezenflasyon hedefi doğrultusunda sürdürülen sıkı politika duruşu, özel tüketimde hız kaybına yol açarken dış talepteki zayıf seyrin de etkisiyle büyüme yüzde 3,0 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde hizmetler sektörü (inşaat dâhil) büyümeyi desteklemeyi sürdürmüş ve politika bileşiminin kararlılıkla uygulanması sonucu büyüme kompozisyonu daha dengeli bir görünüm kazanmıştır. Yıl genelinde ise GSYH artış hızı yüzde 3,3 oranında gerçekleşmiş ve ekonominin on beş yıl kesintisiz büyümesiyle güçlü görünümünü koruduğunu göstermiştir. Aynı dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 3,6 oranında, sanayi sektöründe ise yüzde 0,2 oranında artmıştır. Hizmetler sektöründe kaydedilen artışta gayrimenkul faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleri ile deprem sonrası devam eden yeniden yapılanma faaliyetleri kaynaklı olarak inşaat sektörü katma değerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü katma değeri ise yüzde 5,İ oranında tarihsel ortalamasının üzerinde artarak büyümeye katkıda bulunmuştur. TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları 2024 2025 Yıllık I u ni IV I nu 2023 2024 2025(1) 2026(2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım 83 52 33 79T 2 35 04 5İ 10 75 Sanayi 3,9 -1,8 -2,2 0,8 -1,7 6,i 2,5 0,2 2,8 4,0 Hizmetler (3) 5,6 2,7 4,0 2,4 3,4 5,2 51 3,6 3,8 3,9 GSYH 5,3 2,3 2,8 3,2 2,3 4,8 5,0 3,3 3,3 3,8 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 2,5 4,3 10,2 5,2 2,4 3,9 6,4 5,8 5,8 5,5 Sanayi 21,5 19,8 18,7 19,3 18,8 18,6 22,8 19,7 18,3 18,4 Hizmetler 65,3 64,7 60,3 63,7 67,8 66,3 59,7 63,3 65,2 65,5 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir. (4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir. 2025 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 3,6 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde sırasıyla yüzde 2,1 ve yüzde 4,3 oranlarında artış kaydedilirken tarım sektörü yüzde 3,0 oranında daralmıştır. 2025 yılının üçüncü çeyreğine ilişkin perakende satış hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep göstergeleri dezenflasyon odaklı politika duruşuyla uyumlu bir normalleşmeye işaret ederken, ekonomik büyümenin yılın ikinci yarısında hafif ivme kaybına rağmen dayanıklılığını koruyacağına işaret etmektedir. Ayrıca, reel sektörün gidişatına dair önemli sinyaller sunan öncü göstergeler imalat sanayii faaliyet koşullarında kademeli bir iyileşmeye işaret etmektedir. Yılın ilk çeyreğinde sanayi üretim endeksi yüzde 2,2 daralmanın ardından ikinci çeyrekte yüzde 7,4 oranında büyümüştür. Söz konusu toparlanmada talep koşullarındaki iyileşme ve baz etkisi belirleyici olmuştur. Sanayi üretimi yıllık olarak Temmuz ayında yüzde 5,2 oranında artış kaydederken Ağustos ayında yüzde 4,7 oranında artmıştır. Kapasite kullanım oranlarında ise geçen yılın aynı dönemlerine göre Ağustos ve Eylül aylarında düşüş gözlenmiştir. İmalat Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMIY'nin, yılın üçüncü çeyreğinde 46,6 seviyesinde gerçekleşerek eşik değer olan 50'nin altındaki seyrini sürdürmesine rağmen geçen yılın aynı dönemine göre bir miktar artış kaydettiği görülmüştür. Bununla beraber, ılımlı bir iyileşme kaydetmesi beklenen dış talep koşullarının yılın son çeyreğinde sanayi sektörünü destekleyeceği tahmin edilmektedir. Bu veriler, GSYH büyüme hızında dezenflasyonla uyumlu bir patikanın ve büyümenin bileşenlerinde dengeli bir yapının korunacağına işaret etmektedir. İktisadi faaliyet hafif yavaşlamakla beraber büyüme eğiliminin yılın ikinci yarısında devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2025 yılının tamamında yüzde 3,3 oranında gerçekleşmesi tahmin edilirken üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının ise sanayi sektöründe yüzde 2,8 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 3,8 oranlarında olması beklenmektedir. Tarım sektöründe ise yüzde 1,0 oranında daralma öngörülmektedir. b) Hedefler 2026 yılında, Orta Vadeli Program (2026-2028) hedefleri çerçevesinde Türkiye ekonomisinin yüzde 3,8 oranında büyümesi öngörülmektedir. Ekonominin istikrarlı ve sağlıklı yapısının korunarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen bir büyümenin sağlanması amacıyla, makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilmesi ve para, maliye ile gelirler politikalarının tam koordinasyon içinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Bununla birlikte, dezenflasyon sürecinin kararlılıkla sürdürülmesi için talep koşullarının dengelenmesine yönelik sıkı politika duruşunun korunması, eşzamanlı olarak arz yönlü yapısal dönüşüm adımlarının güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Arz yönlü büyümeyi desteklemek üzere yüksek katma değer oluşturma kapasitesine sahip, geniş istihdam olanakları sunan ve ihracat potansiyeli barındıran alanlara yönelik yatırımlara öncelik verilecektir. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin geliştirilmesinin yanı sıra kaynak verimliliğini artıran ve çevresel sürdürülebilirliği gözeten yeşil ve dijital dönüşüm politikaları ile üretim süreçlerinde verimliliği ve rekabetçiliği artırmayı amaçlayan uygulamalar bütüncül bir yaklaşımla desteklenecektir. İş ve yatırım ortamının iyileştirilmesine yönelik politikalara hız verilirken kamu altyapı yatırımlarının özel sektör yatırımlarını tamamlayıcı nitelikte olması sağlanacaktır. Hayata geçirilecek yapısal dönüşüm adımlarının etkisiyle daha rekabetçi bir üretim yapısının tesis edilmesi hedeflenmektedir. İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle özel kesim yatırımlarının ve istihdamın artırılması öngörülmektedir. Sanayide teknoloji odaklı dönüşüm adımları ile seçici desteklerin üretkenliği ve rekabet gücünü yükselterek büyümeye katkı sunması hedeflenmektedir. Hizmetler sektöründe özellikle turizm ile diğer hizmetlerde pazar çeşitlendirmesi ve tüm yıla yayılan sürdürülebilir turizm yaklaşımıyla sektörel desteğin devam etmesi öngörülmektedir. Tarımda ise sürdürülebilir büyümeye katkının uzun dönem eğilimleriyle uyumlu şekilde gerçekleşmesi beklenmektedir. GRAFİK 1: 1- Sektörel Büyüme Hızları (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 10 2023 2024 2025(1) 2026(2) EZ) Tarım CELL Sanayi Hizmetler — e GSYH Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 (1) 2026 (2) BÜYÜME VE İSTİHDAM (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim (3) 22 20 3,5 13,3 14,0 9,1 3,5 2,5 3,3 Kamu 6,5 1,7 0,3 1,4 5,0 5,7 43 3,4 4,8 Özel 1,5 2,0 4,0 15,1 15,2 9,5 34 24 3,2 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı (3) 0,8 -12,1 6,9 7,2 4,4 7,3 2,7 4,6 4,0 Kamu 0,1 -27,9 -2,8 2,6 18,9 13,9 64 5,0 23 Özel 1,0 -9,7 8,1 77 2,9 6,5 2,2 4,5 4,2 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı / GSYH (Yüzde) 30,3 26,5 28,0 28,4 30,5 32,9 31,3 31,9 31,8 Toplam Yurt İçi Tasarruf / GSYH (Yüzde) 30,6 29,5 30,0 33,7 34,0 31,8 30,1 30,6 30,B Net Mal ve Hizmet İhracatı (4) 3,8 2,4 -5,8 5,0 0,9 -3,0 10 -0,3 0,0 Toplam Mal ve Hizmet İhracatı (3) 9,5 4,7 -16,4 25,1 10,5 -2,3 0,1 1,8 3,4 Toplam Mal ve Hizmet İthalatı (3) -5,9 -5,4 6,8 2,1 8,3 12,1 4,4 3,8 3,8 GSYH (3) 3,5 13 18 11,8 5,4 5,0 3,3 3,3 3,8 GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 3 806 479 4 402 050 5141711 7 433 800 15325857 27 091 469 44 587 225 62179115 77257390 GSYH (Milyar Dolar, Cari Fiyatlarla) 807 775 730 828 925 1153 1358 1 569 1 658 Kişi Başı Milli Gelir (GSYH, Dolar) 9 502 8 992 8397 9 424 10434 13 008 15325 17 748 18 621 Kişi Başı Milli Gelir (SAGP, GSYH, Dolar) (5) 27 442 27 796 28 003 30 758 38 276 41572 43539 47 002 49 979 Nüfus (Yıl Ortası, Bin Kişi) 81 407 82579 83385 84 147 84 980 85 326 85518 85 825 86 447 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 53,1 52,9 49,1 51,4 53,1 53,3 54,2 53,7 54,4 İstihdam Düzeyi (Bin Kişi) 28 691 28 042 26 695 28 797 30 752 31632 32 620 32 605 33336 İşsizlik Oranı (Yüzde) 109 137 131 12,0 10,4 9,4 8,7 8,5 8,4 DIŞ TİCARET (Milyar Dolar) İhracat (GTS) 177,2 180,8 169,6 225,2 254,2 255,6 261,8 273,8 282,0 İthalat (GTS) 231,2 210,3 219,5 271,4 363,7 362,0 344,0 367,0 378,0 Dış Ticaret Dengesi (GTS) -54,0 -29,5 -49,9 -46,2 -109,5 -106,3 -82,2 -93,2 -96,0 Cari İşlemler Dengesi -14,6 15,0 -31,0 -6,2 -46,3 -41,5 -10,4 -22,6 -22,3 Cari İşlemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -1,8 19 -4,2 -0,8 -5,0 -3,6 -0,8 -1,4 -1,3 KAMU FİNANSMANI (GSYH'ya Oran, Yüzde) Genel Devlet Gelirleri 32,5 32,5 31,8 30,1 27,3 29,6 3LI 31,5 33,1 Genel Devlet Harcamaları 34,9 35,5 35,7 32,7 28,1 34,7 35,7 34,6 36,2 Genel Devlet Borçlanma Gereği 2,3 3,0 3,9 2,6 0,8 5,1 4,6 3,1 3,1 Genel Devlet Faiz Harcamaları 2,i 2,5 2,8 2,6 2,1 2,6 3,0 3,5 3,7 Program Tanımlı Genel Devlet Dengesi -2,3 -3,4 3,1 -1,5 -,1 -3,7 -2,8 -0,4 -0,2 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği 2,4 3,2 3,9 2,5 2,3 5,5 58 3,5 3,4 Program Tanımlı Kamu Kesimi Dengesi -2,3 -3,6 3,1 -1,3 -1,7 -4,0 -3,9 -0,8 -0,5 AB Tanımlı Genel Devlet Nominal Borç Stoku 28,8 31,2 38,3 38,9 29,4 28,2 23,6 24,6 24,7 FİYATLAR (Yüzde Değişme) (6) GSYH Deflatörü 16,7 14,2 14/7 29,3 95,5 68,3 59,3 35,0 19,7 TÜFE Yıl Sonu 20,3 118 14,6 36,1 64,3 64,8 44,4 28,5 16,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirlenmiş hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir. (6) 2025-2026 verileri Program tahminleridir. TABLO I: 4- Fert Başına GSYH (Cari Fiyatlarla) Satın Alma SAGP'ye Yıl Ortası Fert Başına Gücü Paritesi Göre Fert Nüfusu (1) GSYH (1) TL Dolar (SAGP) Başına GSYH Yıllar (Bin Kişi) (Milyon TL) (0) (0) (Dolar/TL) (2) (Dolar) (3) 1995 59 756 10 760 180 3899 0,02 10 167 1996 60 671 20381 336 4118 0,03 10 845 1997 61 582 40 065 651 4 258 0,06 11 749 1998 62 464 71969 1152 4447 0,13 8 940 1999 63 364 107 491 1 696 4 015 0,20 8 635 2000 64 269 171778 2673 4 256 0,28 9 492 2001 65 166 247 808 3803 3114 0,41 9 164 2002 66 003 362 907 5 498 3616 0,59 9 300 2003 66 795 473 368 7 087 4751 0,74 9 622 2004 67 599 584 694 8 649 6 040 0,79 10 919 2005 68 435 682 962 9 980 7405 0,83 11 958 2006 69 295 799 460 11537 8 008 0,84 13 705 2007 70 158 892 805 12 726 9791 0,85 14 952 2008 71 052 1009221 14 204 11 089 0,88 16 142 2009 72 039 1013 510 14 069 9 108 0,90 15 552 2010 73142 1176 048 16 079 10 706 0,92 17 468 2011 74 224 1413 984 19 050 11362 0,97 19717 2012 75 176 1590 049 21151 11 738 1,02 20 739 2013 76 267 1831744 24 017 12 620 1,07 22 440 2014 78 054 2 062 358 26 422 12 086 1,10 23922 2015 80 230 2354 059 29341 10 822 116 25 248 2016 81 947 2 629 988 32 094 10 621 1,24 25 860 2017 83 443 3151 529 37 769 10354 1,38 27 290 2018 84 961 3 806 479 44 803 9 502 1,63 27 442 2019 86 206 4 402 050 51 064 8 992 1,84 27 796 2020 86 977 5141711 59 116 8 397 211 28 003 2021 87 833 7433800 84 635 9 424 2,75 30 758 2022 88 629 15 325 857 172 922 10 434 4,52 38 276 2023 88 659 27 091 469 305 570 13 008 7,35 41 572 2024 88 629 44 587 225 503 076 15 325 11,55 43 539 2025 (4) 88 425 62 179 115 703 185 17 748 14,96 47 002 2026 (5) 89 047 77 257 390 867 602 18 621 17,36 49 979 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD (1) 1995-2024 yılları gerçekleşme verisi TÜİK'in KBMG hesabında kullandığı veriler olup 2025-2026 yılları Strateji ve Bütçe Başkanlığı tahminleridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2025-2026 yılları Strateji ve Bütçe Başkanlığı tahminleridir. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayısı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 2.1.2. İstihdam a) Mevcut Durum 2024 yılında istihdam, parasal koşullardaki sıkılaşmanın olumsuz etkilerine rağmen güçlü seyrini sürdürmüş ve önceki yıla göre 988 bin kişi artarak 32 milyon 620 bin kişi olmuştur. İşgücüne katılma oranı ise 0,9 puan artarak yüzde 54,2'ye yükselmiştir. Böylece işsizlik oranı bir önceki yıla göre 0,7 puan azalarak yüzde 8,7'ye gerilemiştir. TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler (15 Yaş, Bin Kişi) 2019 2020 2021 2022 2023 2024) Çalışma Çağındaki Nüfus 61 468 62 579 63 704 64 679 65 425 65 926 İşgücü 32 505 30 735 32 716 34334 34 896 35 733 İstihdam 28042 26695 28797 30752 31632 32620 Tarım 5 096 4737 4 948 4 866 4 695 4827 Sanayi 5572 5 482 6 143 6 663 6711 6 746 Hizmetler (1) 17374 16 476 17 705 19 224 20227 21 048 İnşaat 1 566 1546 1777 1846 1997 2162 Tarım Dışı İstihdam 22 946 21 958 23 849 25 886 26 937 27 793 İşsiz 4 463 4 040 3919 3 582 3264 3113 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 52,9 49,1 51,4 53,1 53,3 54,2 İstihdam Oranı (Yüzde) 45,6 42,7 45,2 47,5 48,3 49,5 İşsizlik Oranı (Yüzde) 13,7 13,1 12,0 10,4 9,4 8,7 Genç Nüfusta Işsizlik Oranı (Yüzde) 25,2 24,9 22,6 19,4 17,4 16,3 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları (1) İnşaat dâhildir. 2024 yılında toplam istihdam bir önceki yıla göre yüzde 3,1 oranında artarken tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinin istihdamı sırasıyla yüzde 2,8, yüzde 0,5 ve yüzde 4,1 oranlarında artmıştır. Toplam istihdam içinde tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 14,8, yüzde 20,7 ve yüzde 64,5 olmuştur. TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) 2019 2020 2021 2022 2023 2024 | Ücretli veya Yevmiyeli 68,4 70,0 69,9 70,5 71,2 70,9 Kendi Hesabına Çalışan 16,8 16,0 16,1 16,3 16,2 16,2 İşveren 4,5 4,4 4,6 4,5 4,6 4,6 Ücretsiz Aile İşçisi 10,3 9,5 9,4 8,7 7,9 8,2 Toplam 100 100 100 100 100 100 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları 2024 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli veya yevmiyelilerin payı hafif gerilerken ücretsiz aile işçilerinin payı bir miktar artmıştır. İşverenlerin ve kendi hesabına çalışanların payı ise değişmemiştir. TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (154 Yaş, Bin Kişi) 2024(1) 2025 (1) Çalışma Çağındaki Nüfus 65 870 66 330 İşgücü 35 677 35 536 İstihdam 32 696 32623 Tarım 4 896 4601 Sanayi 6 697 6 618 Hizmetler 18 968 19 205 İnşaat 2134 2 198 İşsiz 2 980 2913 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 54,2 53,6 İstihdam Oranı (Yüzde) 49,6 49,2 İşsizlik Oranı (Yüzde) 8,4 8,2 Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde) 15,9 15,5 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları (1) İkinci çeyrek itibarıyladır. 2025 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 73 bin kişi azalmıştır. Aynı dönemde işsizlik oranı 0,2 puan azalarak yüzde 8,2, genç işsizlik oranı ise 0,4 puan azalarak yüzde 15,5'e gerilemiştir. 2025 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam, tarım dışı sektörlerde 222 bin kişi artarken tarımda 295 bin kişi azalmıştır. Bu dönemde istihdam sanayide 79 bin kişi azalırken hizmetlerde (inşaat dâhil) 301 bin kişi artmıştır. Mevsim etkilerinden arındırılmış verilere göre, 2025 yılı Eylül ayında istihdam 32 milyon 491 bin kişi, istihdam oranı ise yüzde 48,9 olmuştur. İşsizlik oranı yüzde 8,6, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53,5 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre nispeten yatay seyretmesi, işgücüne katılma oranının ise yüzde 53,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 8,7'den yüzde 8,5'e gerileyeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15-- Yaş, Bin Kişi) 2025 (1) 2026 (2) Çalışma Çağındaki Nüfus 66391 66 966 İşgücü 35 637 36 406 İstihdam 32 605 33336 Tarım Dışı İstihdam 28 093 28 793 Tarım İstihdamı 4512 4 543 İşsiz 3032 3070 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 53,7 54,4 İstihdam Oranı (Yüzde) 49,1 49,8 İşsizlik Oranı (Yüzde) 8,5 8,4 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program b) Hedefler 2026 yılında, öngörülen büyüme oranı çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 730 bin kişi artması beklenmektedir. İşgücüne katılma oranının 2026 yılında 0,7 puan artarak yüzde 54,4'e ulaşacağı öngörülmektedir. Yıl genelinde istihdam artışı etkisinin işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerine baskın gelmesiyle işsizlik oranının yüzde 8,4'e gerileyeceği tahmin edilmektedir. GRAFİK 1: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar (Yüzde Puan 8 13,1 12,0 16 8,4 2 2020 2021 2022 2023 2024 202X1) — 2026(2) Katılım Etkisi 22) Çalışma Çağı Nüfus Etkisi EZE) İstihdam Etkisi — > - İşsizlik Oranı Değişimi (Puan) —o— İşsizlik Oranı (Sağ Eksen) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi a) Mevcut Durum 2024 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 3,3 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 1,0 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 2,8 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 0,7 puanlık katkıJNla bulunmuştur. 2024 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırken kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir artışının üzerinde gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2024 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 3,4, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 4,3 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 58,3, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,3 puan artarak yüzde 10,4 olmuştur. 2024 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 2,7 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,1 puan azalarak yüzde 3,5 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 1,5 puan azalarak yüzde 27,8'e düşmüştür. 2024 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 0,1 artış kaydederken reel mal ve hizmet ithalatındaki azalış ise yüzde 4,4 olmuştur. 2024 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı yüzde 68,7 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı yüzde 30,1 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede kamu tasarruflarının payında kaydedilen 1,3 puanlık düşüş önemli rol oynamıştır. Bu dönemde kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde O,i seviyesinde gerçekleşirken özel kesim tasarruf oranı ise bir önceki yıla göre 0,4 puan azalarak yüzde 30,0 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2025 yılının ilk yarısında yüzde 3,6 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,5 oranında artarak büyümeye 2,1 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 5,3 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,4 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 3,2 oranında artarak yüzde 3,6 oranındaki büyümeye 3,5 puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır. 2025 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 0,9 oranında artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 6,0 oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 0,9 puan negatif etkide bulunmuştur. Zincirlenmiş hacim endeksine göre 2025 yılında özel tüketim harcamalarının yüzde 2,4, kamu tüketim harcamalarının yüzde 3,4 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 2,5 oranında artış göstermesi öngörülmektedir. Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,0, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 4,5 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4,6 oranında artması tahmin edilmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 2,8 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,5 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2025 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeye 0,3 puan negatif yönde etki yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2025 yılında yüzde 3,3 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2025 yılında bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 88,3 düzeyinde, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise O,l puan artarak yüzde 10,6 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2025 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 30,6 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda özel kesim tüketimindeki ciddi düşüşün etkisiyle artan özel kesim tasarruflarının belirleyici olması öngörülmektedir. GRAFİK 1: 3- GSYH Büyümesine Katkılar (Yüzde Puan 13,0 / 8,0 3,0 20 7777 meme) s0 | ee İsa İz İ ea İŞ ve | Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program b) Hedefler 2026 yılında yüzde 3,8 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, yurt içi talep artışının yanı sıra sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2026 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,2 ile yüzde 4,8 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4,2, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 2,3 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 4,0 artması öngörülmektedir. 2026 yılı GSYH büyümesine özel tüketim harcamalarının 2,3 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 1,0 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,1 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatı katkısının ise sınırlı kalacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2026 yılında 0,7 puan artarak yüzde 11,3 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde 0,3 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise yüzde 3,4 seviyesinde olması beklenmektedir. 2026 yılında özel tasarrufların GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 30,6, özel yatırım harcamalarının ise 0,2 puan artarak yüzde 28,8 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 1,8 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2026 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 30,8, toplam tasarruf- yatırım farkının GSYH'ya oranının ise yüzde -1,3 olması beklenmektedir. TABLO 1: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar) 2024 2025(1) 2026 (2) 2024 2025 (1) 2026 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde) Toplam Tüketim 30 645337 42487 910 52717 658 68,7 68,3 68,2 Kamu 4657 135 6 460 848 8537 771 10,4 10,4 1i,1 Özel 25 988 202 36 027 062 44 179 887 58,3 57,9 57,2 Toplam Yatırım 13 702170 19894 418 24826101 30,7 32,0 32,1 Kamu 1 553 494 2106 918 2 600343 3,5 3,4 3,4 Özel 12 148 676 17 787 500 22 225 758 27,2 28,6 28,8 Sabit Sermaye Yatırımı 13 962814 19 834 070 24575812 31,3 31,9 31,8 Kamu 1 553 927 2 191 509 2 583 599 3,5 3,5 3,3 Özel 12 408 887 17 642 562 21 992 214 27,8 28,4 28,5 Stok Değişmesi -260 644 60 348 250 288 -0,6 0,1 0,3 Kamu -433 -84 590 16 744 0,0 -0,1 0,0 Özel -260 211 144 938 233 544 -0,6 0,2 0,3 Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 44347 507 62382 328 77 543 758 99,5 100,3 100,4 Net Mal ve Hizmet İhracatı 239 719 -203 213 -286 368 0,5 -0,3 -0,4 Mal ve Hizmet İhracatı 12 291 906 15 553 784 19 061 022 27,6 25,0 24,7 Mal ve Hizmet İthalatı 12 052 187 15 756 997 19 347 390 27,0 25,3 25,0 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 44 587 225 62179 115 77 257390 100,0 100,0 100,0 Net Faktör Gelirleri -543 489 -655 368 -715 513 -1,2 “1,1 -0,9 Net Dış Alem Cari Transferleri 2447 -3 618 5299 0,0 0,0 0,0 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 44 064 634 61 520 129 76 547 175 98,8 98,9 99,1 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 4 689 388 6 595 216 8 765 109 10,5 10,6 11,3 Kamu Tüketimi 4 657 135 6 460 848 8537 771 10,4 10,4 ll Kamu Tasarrufu 32 254 134 367 227338 O,1 0,2 0,3 Kamu Yatırımı 1553 494 2 106 918 2 600343 3,5 3,4 3,4 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı -1 521 240 -1972 551 -2373 005 -3,4 -3,2 -3,1 ÖZEL HARCANABİLİR GELİR 39 356 795 54924913 67 782 067 88,3 88,3 87,7 Özel Tüketim 25 988 202 36 027 062 44 179 887 58,3 57,9 57,2 Özel Tasarruf 13 368 593 18 897 851 23 602 180 30,0 30,4 30,6 Özel Yatırım 12 148 676 17 787 500 22 225 758 27,2 28,6 28,8 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı 1219917 1110351 1376 422 2,7 1,8 18 Bilgi İçin: Toplam Yurt İçi Tasarruflar Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 13 400 847 19 032 218 23829 518 30,8 TABLO 1: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme) 2024 2025 (2) 2026 (3) 2024 2025 (2) 2026 (3)) (2009100 Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim 1904823 1953 117 2018 380 3,5 2,5 3,3 Kamu 207 262 214 399 224715 4,3 3,4 4,8 Özel 1 697 560 1738 718 1793 664 3,4 2,4 3,2 Toplam Yatırım 362031 398 741 424 846 -3,0 10,1 6,5 Kamu 70 864 71307 76 685 -3,6 0,6 7,5 Özel 291 168 327 434 348 161 -2,8 12,5 6,3 Sabit Sermaye Yatırımı 595 257 622 618 647 523 2,7 4,6 4,0 Kamu 70 883 74 429 76 166 6,4 5,0 2,3 Özel 524374 548 190 571357 2,2 4,5 4,2 Stok Değişmesi (1) - 233 226 - 223 878 - 222677 -1,2 0,4 0,0 Kamu - 20 -3121 519 -0,3 -0,1 0,2 Özel - 233 206 - 220 756 - 223 196 -0,9 0,5 0,1 Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 2266854 2351 858 2443 226 2,4 3,7 3,9 Net Mal ve Hizmet İhracatı (1) 70 287 62 408 62 380 1,0 -0,3 0,0 Mal ve Hizmet İhracatı 538 958 548 660 567 314 0,1 1,8 3,4 Mal ve Hizmet İthalatı 468 672 486 252 504 934 -4,4 3,8 3,8 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 2337141 2414 266 2 505 606 3,3 3,3 3,8 Net Faktör Gelirleri -24571 - 24 966 - 23318 28,6 1,6 -6,6 Net Dış Alem Cari Transferleri 92 - 112 138 -87,0 -221,5 -223,9 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 2312661 2389 189 2482 426 3,1 3,3 3,9 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 246 218 256 131 284 253 2,9 4,0 11,0 Kamu Tüketimi 207 262 214399 224715 4,3 3,4 4,8 Kamu Tasarrufu 38 956 41732 59 538 -3,8 7,1 42,7 Kamu Yatırımı 70 864 71307 76 685 -3,6 0,6 7,5 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı -31 908 -29575 -17148 ÖZEL HARCANABİLİR GELİR 2 066 443 2133 058 2198174 3,1 3,2 3,1 Özel Tüketim 1 697 560 1738718 1 793 664 3,4 2,4 3,2 Özel Tasarruf 368 883 394 340 404 509 1,8 6,9 2,6 Özel Yatırım 291 168 327 434 348 161 -2,8 12,5 6,3 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 77715 66 906 56 348 2.2. YATIRIMLAR 2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı a) Mevcut Durum Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2025 yılında reel olarak yüzde 5,0 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 57,4'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 18,9'unun yerel yönetimler, yüzde 22,6'sının KİT'ler, yüzde 1'inin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde imalat, konut ve eğitim alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, ulaştırma ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, enerji, turizm, imalat, konut ve eğitim alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, tarım, ulaştırma ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım 2024 2025 (2) 2026 (3) Kamu Özel Toplam | Kamu Özel Toplam | Kamu (OÖzel Toplam Tarım 9,3 0,7 1,6 9,1 0,7 16 8,2 0,7 1,5 Madencilik 72 17 23 12 17 27İ 134 18 3,0 İmalat 0,6 18,3 16,3 0,7 18,4 16,4 13 18,7 16,9 Enerji 4,6 1,2 1,6 5,2 1,2 1,6 6,3 13 18 Ulaştırma 34,3 35,4 35,3 30,9 35,2 34,7 31,9 34,9 34,6 Turizm 0,1 0,8 0,7 0,2 0,8 0,7 O,l 0,8 0,7 Konut 1,4 35,5 31,7 1,5 35,8 32,0 1,4 35,2 31,6 Eğitim 12,8 1,7 2,9 13,7 18 3,1 10,7 1,8 2,8 Sağlık 8,3 2,9 3,5 8,3 2,9 3,5 7,1 3,2 3,6 Diğer 21,4 1,8 40) 191 17 36 | 197 17 3,6 Hizmetler TOPLAM 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Yatırım işçiliği dâhildir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2024) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Sektörler ği Merkezi KİT'ler es İller (© Döner Sermaye ALT Yüzde Mahalli TOPLAM Yüzde Yönetim (1) Kuruluş, Bankası SGK TOPLAM Pay Oo idareler KAMU Pay Tarım 120 252 1298 0 0 7018 128 568 11,5 9 435 138 003 9, Madencilik 2971 108 469 0 0 0 111 440 10,0 0 111 440 7,4 İmalat 5 049 3 849 1 0 835 9734 0,9 7 9741 0,6 Enerji 10 133 55 187 3 0 0 65323 5,8 5 282 70 605 4,7 Ulaştırma 249 898 75242 2 0 1527 326 669 29,2 194 754 521 423 34,5 Turizm 1479 0 0 0 354 1833 0,2 174 2 008 0,1 Konut 17 074 0 0 0 0 17074 1,5 3561 20 635 1,4 Eğitim 181 035 0 0 0 672 181 707 16,3 7895 189 602 12,5 Sağlık 122 456 0 0 0 370 122 826 11,0 287 123113 8,1 Diğer Hizmetler 148 399 300 0 0 3 649 152348 13,6 173377 325 726 21,5 Toplam 858 747 244 345 6 0 14424 1117522 100 394772 1512294 o 100,0 A Te a) 76,8 21,9 0,0 0,0 13 100,0 Yüzde Dağılım (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Yatırım işçiliği hariçtir. 56,8 16,2 0,0 0,0 1,0 73,9 26,1 100,0 TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2025) (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Merkezi Özelleş. Sektörler Yönetim (2) KİT'ler Kapsam. Kuruluş. Tarım 171 785 1403 0 0 8 952 182 141 10,5 9 758 191 898 9,0 Madencilik 5 947 240 197 0 246 144 İmalat 4 263 10 141 2 0 512 14 918 0,9 7 14 925 0,7 Enerji 14701 92 058 2 0 0 106 761 6,2 6 490 113251 5,3 Ulaştırma 321541 138 590 243 0 2 409 462 784 20,8 199 426 662210 31,0 Turizm 2 643 0 0 0 470 3113 0,2 178 3291 0,2 Konut 28 318 0 0 0 0 28 318 1,6 4011 32 328 1,5 Eğitim 278901 0 0 0 874 279 775 16,2 8 085 287860 13,5 Sağlık 172 698 0 0 0 565 173 262 10,0 294 173 556 8,1 Diğer Hizmetler 223 693 456 0 0 7833 231 982 13,4 175 994 407976 o19,i İller Döner Sermayet ALT Yüzde Mahalli TOPLAM Yüzde Bankası SGK TOPLAM Pay İdareler KAMU Pay 246 144 14,2 Toplam 1224491 482845 247 0 21615 1729197 100,0 404243 2133440 100,0 Yüzde Dağılım (Ara Toplam) Yüzde Dağılım (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Yatırım işçiliği hariçtir. 70,8 27,9 0,0 0,0 1,2 100,0 57,4 22,6 0,0 0,0 1,0 81,1 18,9 100,0 TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2026) (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) sakine e KİT'ler hi İller (© Döner Sermaye ALT Yüzde | Mahalli TOPLAM Yüzde| 0) Kuruluş. Bankası * SGK TOPLAM Pay İdareler KAMU Pay Tarım 175 240 1705 0 0 11587 188 532 9,8 14 803 203335 8,1 Madencilik 5 500 339 275 0 0 0 344 775 18,0 0 344 775 13,7 İmalat 8891 23 267 2 0 1274 33 434 1,7 ii 33 445 1,3 Enerji 11940 139 750 0 0 0 151 689 7,9 11 698 163 387 6,5 Ulaştırma 327 485 174 596 150 0 5 936 508 167 26,5 299 544 807 711 32,0 Turizm 2 844 0 0 0 300 3144 0,2 268 3412 0,1 Konut 27578 0 0 0 0 27 578 1,4 6 626 34 204 1,4 Eğitim 251 155 0 0 0 485 251 640 3,1 12144 263 784 10,4 Sağlık 172912 0 0 0 762 173 673 9,1 441 174114 6,9 Diğer Hizmetler 226 075 660 0 0 9178 235 912 12,3 261 649 497 561 19,7 Toplam 1209 618 679 252 152 0 29521 1918544 100,0 607184 2525728 100,0 a Tena) 63,0 354 0,0 0,0 1,5 100,0 Yüzde Dağılım (Toplam Kamu) 47,9 26,9 0,0 0,0 12 76,0 24,0 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Program (2) Yatırım işçiliği hariçtir. TABLO 1: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2024 2025 (2) 2026 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 143833 84 513 228 345 200 045 117 054 317 098 211 719 151 429 363 148 Madencilik 111585 210 738 322322 246 426 295911 542337 345 038 388 481 733 519 İmalat 9 986 2272135 2282121 15127 3 244 406 3 259 533 33870 4117577 4151 448 Enerji 71 096 148 638 219 734 113 949 212 706 326 655 163 958 276 446 440 404 Ulaştırma 533 538 4393 072 4 926 610 677 458 6207170 6 884 628 823378 7 680 550 8 503 928 Turizm 2 079 94 418 96 497 3416 133 785 137201 3 548 168 269 171817 Konut 21 462 4 410 680 4432142 33671 6 307 286 6340957 35 524 7742241 7777 765 Eğitim 198 379 205 842 404 221 301 086 309 802 610 888 275 799 400 783 676 583 Sağlık 129 049 360 917 489 967 181 746 520327 702 073 182 387 693 693 876 080 Diğer Hizmetler 332 920 227 934 560 854 418 584 294 116 712 700 508 377 372 743 881 120 TOPLAM 1553 927 12 408 887 13962814 | 2191509 17 642 562 19 834 070 2583 599 21992214 24575812 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Yatırım işçiliği dâhildir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program b) Hedefler 2026 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 47,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 24'ünün yerel yönetimler, yüzde 26,9'unun KİT'ler, yüzde 1,2'sinin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2026 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ulaştırma, diğer hizmetler, eğitim, tarım, madencilik ve sağlık alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 4,2 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2.3. ÖDEMELER DENGESİ 2.3.1. Cari İşlemler Hesabı a) Mevcut Durum 2024 yılında küresel mal ticareti, 2023'teki daralmanın ardından toparlanma eğilimine girmiştir. Ancak Avrupa ekonomilerinde büyümenin zayıf seyretmesi dış talepteki toparlanmayı sınırlamıştır. Buna karşın, özellikle Asya ekonomilerindeki canlanma ve hizmet ticaretindeki güçlü artış, küresel ticaret hacmindeki genel iyileşmeyi desteklemiştir. Bununla birlikte Türkiye'nin ihracatı yüzde 2,4 düzeyinde artış kaydetmiş ve 261,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılı itibarıyla küresel mal ihracatından alınan pay yüzde 1,07 seviyesinde yatay seyretmiştir. Diğer taraftan ise enerji ve altın ithalatının bir önceki yıla göre azalması ithalat tarafını baskılayan unsur olmuştur. Bu kapsamda ithalat yüzde 5,0 oranında azalarak 344 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO I: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim) 2023 2024 | 2025(1) 2026(2) İhracat (fob, Milyar Dolar) 255,6 261,8 273,8 282,0 İthalat (cif, Milyar Dolar) 362,0 344,0 367,0 378,0 İhracat 0,6 2,4 4,6 3,0 İthalat -0,5 -5,0 6,7 3,0 İhracat Fiyatları 0,09 1,14 1,81 0,04 İthalat Fiyatları -10,9 -0,7 14 -0,5 Reel İhracat 0,4 13 2,7 3,0 Reel İthalat 11,5 -4,2 5,2 3,5 Mamul Fiyatları -1,7 1,3 0,6 1 Yakıt Dışı Başlıca Emtia Fiyatları -5,7 3,7 7,4 4,1 Ham Petrol Brent Varil Fiyatı (Dolar) 82,47 80,53 | 70,03 | 65,03 GSYH Büyüme Hızı 5,0 3,3 3,3 3,8 Sanayi Büyümesi 2,5 0,2 2,8 4,0 Yurt İçi Nihai Talep Büyümesi 8,6 3,3 3,0 3,5 Dünya Büyüme Hızı 3,5 3,3 3,2 3,1 Dünya Mal ve Hizmet Ticareti 10 3,5 3,6 2,3 Avro Bölgesi Büyüme Hızı 0,4 0,9 1,2 Li Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, İMF Ekim 2025 Dünya Ekonomik Görünümü Raporu (4) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2024 yılında ihracatta yaşanan artış ve ithalattaki düşüş sonucunda dış ticaret açığında gerileme kaydedilmiştir. Ayrıca, ödemeler dengesine ilişkin yapılan revizyonlar ile hizmetler dengesi fazlasındaki artış cari işlemler açığını azaltıcı yönde etkide bulunmuştur. Birincil gelir dengesi açığındaki artışa rağmen cari işlemler dengesinde genel bir iyileşme gözlenmiş ve 2024 yılı cari işlemler açığı 10,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Cari işlemler açığının milli gelire oranı ise yüzde 0,8 düzeyinde kaydedilmiştir. Dış Ticaret Dengesi Ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 2024 yılında 56 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,5 oranında artarak 44,5 milyar dolar olmuştur. 2025 yılında Avro Bölgesi ekonomilerinde yaşanan kısmi toparlanma ve küresel ticaretteki yavaşlamaya rağmen, ihracatımız olumlu bir performans sergilemiştir. Enerji fiyatlarındaki gerileme eğilimi sonucunda enerji ithalatı yıl genelinde yatay bir seyir izlemiştir. Toplam tüketimdeki azalma eğilimine rağmen yatırımların güçlü seyri ve öne çekilen ithalat talebi nedeniyle yurt içi talep canlanmıştır. Bununla birlikte altın ithalatındaki büyük oranda fiyat kaynaklı artış 2025 yılının ikinci çeyreğinden itibaren ithalat artış oranına hız kazandırmıştır. Bu gelişmelere bağlı olarak ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre artarak 70,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat 2024 yılında 261,8 milyar dolar seviyesinde olan ihracat, 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,3 oranında artarak 178 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İhracattaki bu artışta orta ve yüksek teknolojili mal ihracatının önemli ölçüde katkısı bulunmaktadır. (Milyar Dolar Ocak-Ağustos 2023 2024 2024 (2025 TOPLAM İHRACAT 255,6 261,8 170,7 178,0 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 104,3 108,5 71,2 76,7 Diğer 151,3 153,3 99,5 101,3 TABLO 1: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat Seçilmiş Ülke Grupları Karadeniz Ekonomik İşbirliği 38,8 39,8 26,0 26,2 Ekonomik İşbirliği Teşkilatı 14,3 15,8 10,2 9,9 Bağımsız Devletler Topluluğu 22,5 21,2 13,7 12,3 Türk Cumhuriyetleri 9,8 ili 7,0 7,1 İslam İşbirliği Teşkilatı 66,1 69,9 45,0 47,1 En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1) Almanya 21,1 20,4 13,6 14,7 ABD 14,9 16,4 10,6 10,7 İngiltere 12,5 15,3 98 110 Irak 12,8 13,0 8,4 7,6 İtalya 12,4 12,9 8,3 8,7 En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (1) 87. Motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları 30,8 32,4 20,4 23,2 84. Makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam, parçalar 25,3 25,6 16,8 16,8 27. Mineral yakıtlar, mineral yağlar 16,4 16,6 11,7 10,9 85. Elektrikli makine ve cihazlar 15,5 16,4 10,6 11,3 71. Kıymetli veya yarı kıymetli taşlar 13,6 13,0 8,6 9,3 Kaynak: TÜİK (1) Sıralama 2024 yılı verilerine göre yapılmıştır. Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarından olan AB'ye ihracatı, 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 7,8 oranında artarak 76,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, AB'nin ihracattaki payı yüzde 43,1 olmuştur. Asya ülkeleri ile Avustralya ve Yeni Zelanda'ya gerçekleştirilen ihracat sırasıyla yüzde 1,8 ve 10,9 oranında azalırken, Amerika kıtasına gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde O,i oranında artış gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos döneminde en fazla ihracat yapılan ilk 20 ülkenin ihracat rakamındaki değişiklikler bu dönemde kaydedilen toplamda yüzde 4,3 oranındaki artışa 3,2 puan katkıda bulunmuştur. Bu ülkeler içerisinde Birleşik Krallık, Birleşik Arap Emirlikleri ve Almanya olumlu olarak öne çıkarken Rusya'ya yapılan ihracat tutarında Rus ekonomisindeki yavaşlamaya paralel olarak bir önceki yıla göre azalış kaydedilmiştir. Ayrıca son dönemde Suriye, Ürdün ve İsviçre'ye yönelik ihracat artışları öne çıkmaktadır. İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2024 yılındaki artışın ardından 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde de yükselişini sürdürmüştür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 4,3 artarken motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 13,4 olarak gerçekleşmiş ve toplam ihracat büyümesine 1,6 puan katkıda bulunmuştur. Silahlar ve mühimmat faslı ihracatı yüzde 88,1 oranında artışla ihracat büyümesine 0,7 puan katkıda bulunmuştur. Aynı dönemde inorganik kimyasallar ve hava taşıtları fasılları sırasıyla yüzde 46,1 ve 60,6 oranlarında artarken ihracat artışına 0,5 ve 0,4 puan katkıda bulunmuştur. 2025 yılının ilk sekiz aylık döneminde ana sektörlerden imalat sanayii ihracatında artış gerçekleşirken tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 1,4 oranında, madencilik ve taş ocağı ihracatı yüzde 1,8 oranında azalmış, imalat sanayii ihracatında yüzde 4,4 oranında artış kaydedilmiştir. 2025 yılının kalan döneminde ihracatta benzer bir eğilim yaşanması ve yıl geneli ihracat seviyesinin yüzde 4,6 oranında artarak 273,8 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 1,8 oranında ve reel ihracatta yüzde 2,7 oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir. TABLO I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı Milyar Dolar Yüzde Pay Yüzde Değişim Yıllık Ocak-Ağustos Yılık © | Ocak-Ağustos | Ocak-Ağustos 2023 (2024; 2024 2025 |2023)| 2024) 2024 | 2025 | 24/23 | 25/24 İHRACAT 255,6 |261,8| 170,7 | 178,0 | 100 | 100 | 100 | 100 | 24 | 43 Tarım, Ormancılık 96 | 95 60 5,9 38 | 3,6 3,5 33 -1,5 1,4 ve Balıkçılık Madencilik ve Ta$ | > | 45 | 29 28 | 15/17) 17) 16 | 182 | 18 Ocakçılığı İmalat Sanayii (| | 240,9 | 246,5) 1610 | 1682 |942l942| 943 | sas | 23 4,4 Diğer 13 | i3 | os il |05|05) 05 | 06 4,0 35,5 Kaynak: TÜİK İthalat 2024 yılında ithalat yüzde 5 oranında düşüş kaydederek 344 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmede, yüksek baz etkisi nedeniyle altın ithalat miktarındaki azalma ile enerji fiyatlarındaki düşüş belirleyici olmuştur. Bununla birlikte dezenflasyon süreci kapsamında iç talepteki zayıflama da ithalattaki düşüşte diğer bir etkendir. 2025 yılında ithalatta küresel ekonomide görülen genel eğilime paralel olarak öne çekilen başta ara malı olmak üzere ithalat talebi etkili olmuştur. Bununla birlikte altın fiyatında kaydedilen yüksek artışlar ithalat artış oranına hız kazandırırken enerji fiyatlarındaki ılımlı seyir ise sınırlayıcı etkide bulunmuştur. 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,6 oranında artış gösteren ithalat 238,2 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 4,3 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 3,1 oranında artarken tüketim malları ithalatındaki artış hızı yavaşlamakla beraber yüzde 13 oranında olmuştur. İthalatın yılın kalan aylarında sınırlı düzeyde yükselmesi ve 2025 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 6,7 oranında artarak 367,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 1,4 oranında, reel ithalatta ise yüzde 5,2 düzeyinde artış yaşanacağı öngörülmektedir. TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı Milyar Dolar Yüzde Pay Yüzde Değişim Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos | Ocak-Ağustos 2023 2024) 2024 2025 2023 2024 2024 2025) 24/23 25/24 İRALAT 362,0 344,0 225,5 238,2) 100 100) 100 100) -50 Oo 5,6 Sermaye Malları 52,7 50,6 33,3 34,4 14,6 14,7 14,8 14,4 -4,0 3,1 Ara Malları 2613 2383) 1573 1642) 722 693) 698 689) -8 o 43 Tüketim Malları | 476 (o 545İ 346 390) 13,2 158) 153 164) 143 130 Diğer 03 07 03 06 01 Oz 01 oz 1409 1052 Kaynak: TÜİK Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 2024 yılında seyahat gelirleri artış oranı ivme kazanmış ve 56,3 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,9 oranında artarak 38,9 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen seyahat gelirlerinin 2025 yılında 59,5 milyar dolara yükseleceği beklenmektedir. 2024 yılında hizmetler dengesi fazlası seyahat gelirlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre artarak 61,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılı hizmet gelirleri 117,2 milyar dolar, hizmet giderleri ise 55,8 milyar dolar seviyesinde gözlenmiştir. TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi (Milyar Dolar) 2023 2024 2025(1) 20262) CARİ İŞLEMLER HESABI -41,5 -10,4 -22,6 -22,3 DIŞ TİCARET DENGESİ -86,3 -56,0 -70,2 -72,4 İhracat 246,5 253,8 267,0 275,7 İhracat (fob) 255,6 261,8 273,8 282,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama -9,2 -8,0 -6,8 -60,3 İthalat 307,3 296,3 320,1 332,1 İthalat (cif) 362,0 344,0 367,0 378,0 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -54,7 -47,7 -46,9 -45,9 HİZMETLER DENGESİ 55,7 61,4 64,1 65,3 Gelir 105,5 117,2 121,1 127,0 Gider 49,9 55,8 57,0 61,8 Seyahat 42,2 48,9 50,8 51,8 Gelir 50,1 56,3 59,5 61,8 Gider 7,9 7,4 8,8 10,0 BİRİNCİL GELİR DENGESİ -11,4 -15,9 -16,4 -15,2 Gelir 8,0 9,5 10,5 11,8 Gider 19,4 25,4 26,9 27,0 Yatırım Geliri Dengesi -10,9 -14,9 -15,3 -14,2 Doğrudan Yatırımlar -2,0 4,1 -4,3 -3,7 Portföy Yatırımları -3,4 -3,8 -3,7 -3,0 Diğer Yatırımlar -5,5 -0,9 -7,3 -7,5 Faiz Geliri 5, 6,4 6,8 6,9 Faiz Gideri 10,6 13,3 14,1 14,4 Uzun Vade 8,1 10,2 10,7 10,9 İKİNCİL GELİR DENGESİ 0,6 0,1 -0,1 0,1 Kaynak: TCMB, (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program Hizmet gelirleri, 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,6 oranında artış göstererek 78,8 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 2,3 oranında artışla 41,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2025 yılı Ağustos ayı itibarıyla 119,9 milyar dolar seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. Bu artışın temel belirleyicisi taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2025 yılında hizmet gelirlerinin 121,1 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasının ise 64,1 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında, birincil gelir dengesindeki açık, yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 39,1 artarak 15,9 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2025 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 16 oranında artarak 12,1 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2025 yılında 16,4 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,1 milyar dolar seviyesinde açık vereceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2025 yılında cari işlemler açığının 22,6 milyar dolar seviyesinde olması beklenmektedir. b) Hedefler 2026 yılında ihracattaki artış eğiliminin sürmesi beklenmekle birlikte, ekonomik aktivitedeki ivmelenmeye bağlı olarak ithalatta da yukarı yönlü bir seyir öngörülmektedir. Dış ticaret açığındaki bu gelişmelere rağmen başta hizmetler dengesi fazlasında beklenen artışla birlikte cari işlemler açığının bir önceki yıla göre sınırlı düzeyde azalması tahmin edilmektedir. Sürdürülebilir seviyelere düşürülmesi başarılan cari dengenin bu seviyelerde kalıcı olarak seyretmesi amacıyla makroekonomik hedeflerle uyumlu şekilde üretim ve ihracat yapısında ithalat bağımlılığını azaltmaya yönelik politikaların uygulanmasına devam edilecektir. 2026 yılında ihracatın (fob) yüzde 3 oranında artarak 282 milyar dolara, ithalatın (cif) ise yüzde 3 oranında artarak 378 milyar dolara ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 96 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu dönemde ihracat fiyatlarının sabit kalması ve ithalat fiyatlarının yüzde 0,5 oranında azalması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 3,0 ve yüzde 3,5 artacağı tahmin edilmektedir. 2026 yılında seyahat gelirlerinin 61,8 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 65,3 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 15,2 milyar dolar açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,1 milyar dolar fazla beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2026 yılında 22,3 milyar dolar seviyesinde gerçekleşerek GSYH'ya oranla yüzde 1,3 olması öngörülmektedir. 2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları a) Mevcut Durum 2024 yılı genelinde ödemeler dengesi finans hesabı tüm alt kalemleri kaynaklı net sermaye girişi gerçekleşmiştir. 2023 yılındaki net hata ve noksan kaynaklı sermaye çıkışları 2024 yılında da devam etmiştir. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde, 2024 yılında net doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 5,1 milyar dolar seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Doğrudan yabancı yatırımlar içerisinde gayrimenkul yatırımları 2,8 milyar dolar olmuştur. Yurtdışı yerleşikler devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) piyasasında 16 milyar dolar tutarında net alış yaparken, Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 0,5 milyar dolar tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. 2023 yılında başlayan portföy yatırımları kaynaklı net girişler 2024 yılında da devam etmiştir. 2025 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise portföy yatırımları bir miktar yavaşlamış ve sınırlı oranda sermaye çıkışı kaydedilmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, pay piyasasında 1.666 milyon dolar tutarında sermaye girişi gerçekleşirken, yurtdışı yerleşikler DİBS piyasasında 627 milyon dolar tutarında net alış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında sınırlı net alım kaydedilirken bankalar ise 1.497 milyon dolar net kullanım gerçekleştirmiştir. 2024 yılında diğer yatırımlar kaleminde net sermaye girişleri devam ederken bir önceki yıla kıyasla azalış gözlenmiştir. Bu dönemde söz konusu kalemdeki net girişlerin ağırlıklı olarak krediler alt kalemlerinden kaynaklandığı görülmektedir. Bu kapsamda, 2023 yılında 39,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen diğer yatırımlar kaynaklı net sermaye girişleri, 2024 yılında 4,8 milyar dolar seviyesine gerilemiştir. Bununla birlikte, 2025 yılı Ocak- Ağustos döneminde diğer yatırımlar kalemi kaynaklı net sermaye girişlerinde artış gözlenmiş ve 21,1 milyar dolar sermaye girişi kaydedilmiştir. TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar Dolar) Ocak-Ağustos 2023 2024 (— 2024 (2025) Cari İşlemler Dengesi -41,5 -10,4 -8,0 -15,9 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) -49,4 -21,9 -8,2 -24,0 Doğrudan Yatırımlar (net) -4,7 -5,1 -2,9 -4,4 Portföy Yatırımları (net) -5,7 -12,0 -11,0 1,5 Yabanaların Hisse Senedi Alımları 14 -2,5 -1,9 1,7 Yabancıların DİBS Alımları 2,0 16,0 12,0 0,6 Diğer Yatırımlar (net) -39,0 -4,8 5,7 -21,1 Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) -49,4 -21,9 -8,2 -24,0 Kamu Kesimi 21,1 5,4 4,3 -7,3 Özel Kesim -23,3 -11,3 -0,9 -26,8 Bankalar 21,0 19,5 12,3 19,5 Banka Dışı 2,4 -8,2 -11,4 7,3 Doğrudan Yatırımlar (net) -4,7 -5,1 -2,9 -4,4 Rezerv Varlıklar -2,0 0,6 -3,4 -2,8 Net Hata Noksan -9,7 -10,8 -3,5 -10,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCMB (1) Eksi işareti girişi göstermektedir. (2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 2.4. ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI a) Mevcut Durum 2023 yıl sonunda yüzde 64,8 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızı, 2024 yılı ilk yarısında enerji ve hizmet fiyatlarındaki ivmelenmeyle 6,8 puan artarak yüzde 71,6 seviyesine yükselmiştir. Bu gelişmede, maliyet yönlü unsurlara ek olarak ücret artışları, fiyat katılıkları ve doğal gaz kullanımına ilişkin geçici düzenlemenin oluşturduğu baz etkisi belirleyici olmuştur. 2024 yılı Haziran ayı itibarıyla başlayan dezenflasyon süreci yılın ikinci yarısında kesintisiz bir biçimde devam etmiştir. 2024 yılının üçüncü çeyreğinde tüketici enflasyonu üzerinde enerji fiyatları ile maktu vergi güncellemelerinin yanı sıra yönetilen ve yönlendirilen fiyat gelişmelerinin etkileri belirginleşirken geçici arz koşullarına bağlı olarak işlenmemiş gıda fiyatlarındaki artışa rağmen dördüncü çeyrek itibarıyla yıllık tüketici enflasyonu gerileme eğilimini sürdürmüştür. Aralık ayında aylık enflasyondaki yavaşlama daha belirgin hâle gelmiş, enflasyon ana eğiliminde kaydedilen iyileşme ile birlikte tüketici fiyatları yıllık enflasyonu Mayıs ayındaki zirve seviyesinden 31,1 puanlık düşüşle 2024 yılını yüzde 44,4 seviyesinde tamamlamıştır. 2025 yılında Türk lirasındaki görece istikrarlı seyir temel mal fiyatları öncülüğünde enflasyonu olumlu yönde etkilerken başta kira olmak üzere hizmet enflasyonundaki atalet manşet enflasyon üzerindeki baskıları artırmıştır. Diğer taraftan, gıda fiyatlarında enflasyonist baskıların azaldığı gözlenmiş olmakla beraber, olumsuz iklim koşullarına bağlı arz yönlü gelişmeler bu görünümü bir miktar sınırlamıştır. Sürdürülen sıkı para politikası duruşu, Türk lirasındaki reel değerlenme ve ekonomi politikaları arasındaki güçlü eşgüdüm, dezenflasyon sürecinin devam etmesini sağlamış ve bu doğrultuda Eylül 2025 itibarıyla yıllık tüketici enflasyonu, 2024 yıl sonu seviyesine göre yaklaşık 11,1 puan azalarak yüzde 33,3 düzeyine gerilemiştir. 2024 yılının ilk aylarında üretici fiyatlarında baz etkisiyle birlikte yıllık artış eğilimi gözlenirken yılın ikinci yarısında elverişli küresel maliyet koşulları, döviz kurundaki istikrarlı seyir ve ılımlı düzeyde gerçekleşen reel birim işgücü maliyetleri sonucunda üretici fiyatları kaynaklı enflasyonist baskılar zayıflamıştır. Bu çerçevede, 2024 yılı sonunda yıllık üretici fiyatları enflasyonu, 2023 yıl sonuna göre 15,7 puan düşüşle yüzde 28,5 düzeyinde gerçekleşerek tüketici fiyatları enflasyonunun altında kalmıştır. 2025 yılında ise jeopolitik gerilimler, taşımacılık maliyetleri ve enerji fiyatlarının yanı sıra döviz kuru gelişmeleri üretici fiyatlarında belirleyici olmuştur. Bu çerçevede, Yİ-ÜFE artış hızı Eylül 2025 itibarıyla yüzde 26,6 olarak gerçekleşmiştir. GRAFİK 1: 4- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE | ip N a, Göstergesi C (ÖKTG-C) Yİ-ÜFE ve Imalat Sanayii Fiyatları (Yıllık Yüzde Değişim) | (Yıllık Yüzde Değişim) 90 | 70 80 | 60 > 70 . | 50 “ 60 | 40 50 | 30 40 | 20 3 emeyi Ee | 10 ak YUEN 5 gum Dk U>EN 5 GEİER İçi NE >NEZ3S ki a a BEZ SİŞLUULLEÖREZELİSLU ! i İl ÖMESSLİL XTÖMESELLI | 2024 : 2025 mama TÜFE em em «» ÖKTG-C 2024 i 2025 amme Yİ-ÜFE wee İmalat Kaynak: TÜİK 2025 yılının ilk çeyreğinde, döviz kurundaki gelişmelerin temel mal fiyatlarında ılımlı bir seyir oluşturmasına rağmen, olumsuz iklim koşulları gıda fiyatları üzerinde enflasyonist baskıları artırmış, ücret ayarlamaları ile geçmiş enflasyona endeksleme eğilimi güçlü kalemlerde kaydedilen yüksek aylık artışlar sonucunda, hizmet grubu fiyatlarındaki katılık devam etmiştir. Bu gelişmelerle, TÜFE yıllık artış oranı Mart ayı itibarıyla yüzde 38,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise yıllık enflasyon gıda ve hizmet gruplarında yavaşlarken enerji ve temel mallarda sınırlı oranda yükselmiş ve TÜFE yıllık artış oranı kademeli olarak yüzde 35,1'e gerilemiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde mevsimsel faktörlere bağlı olarak artan gıda ve hizmet fiyatlarındaki katılığa rağmen Türk lirasının dengeli performansıyla ılımlı seyreden temel mal fiyatları enflasyon görünümünde belirleyici olmuş ve TÜFE yıllık artış oranı Eylül ayı itibarıyla yüzde 33,3'e gerilemiştir. 2025 yılı boyunca temel mallar grubu fiyatlarında iç talepteki görünüm ve döviz kurunda yaşanan gelişmelere paralel şekilde ılımlı bir seyir hakim olmuştur. Hizmet fiyatları artış oranı ise yılın ilk çeyreğinde ücret artışları, yönetilen-yönlendirilen fiyat ayarlamaları ve geriye dönük endeksleme davranışının etkisiyle yükselmiştir. İkinci çeyrek itibarıyla baz etkisi kaynaklı gerileme kaydedilmesine rağmen, atalet etkisinin belirginleşmesi sonucunda hizmet enflasyonu yüksek seviyelerini korumaya devam etmiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artış oranı Eylül 2025 itibarıyla sırasıyla yüzde 32,9 ve yüzde 32,5 olarak gerçekleşmiştir. GRAFİK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim) DELEN 5-52 4000 5U>N 55 öazeşipdidiğgizsiaşi O ae genkuENEiz 3 gaz öbbonaSE$REZ SE RF OnzISI MUZLOREZSIŞ 2024 2025 laz 2024 2025 mHizmet mMal —x» Hizmet —-——x Mal Kaynak: TÜİK Para politikasındaki kararlı duruşun, maliye politikasının güçlü desteği ve arz yönlü politikaların katkısıyla yurt içi talebin dengelenmesi, döviz kurundaki istikrarlı seyrin sürmesi sonucunda, aylık enflasyonun ana eğilimindeki düşüşün yılın geri kalanında devam ederek 2025 yıl sonunda TÜFE yıllık artış oranının yukarı yönlü riskler bulunmakla birlikte yüzde 28,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TCMB, fiyat istikrarının sağlanması ve kalıcı olarak korunması temel amacı doğrultusunda, enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. GRAFİK I: 6- Yıllık Enflasyon (Yüzde) 80 60 Go > — w Go > — u © 1 > e vu (G . > sz 4 G > — SEFİ SESİ FSEİSSSSESSİSSİ 2021 2022 2023 2024 2025 m Yılık Enflasyon Kaynak: TÜİK 2024 yılının ilk çeyreğinde genel olarak 2023 yılında sağlanan para politikası duruşunu koruyan Merkez Bankası, hizmet enflasyonunun öngörülenden yüksek seyretmesi sonucunda politika faizini toplamda 750 baz puan yükseltmiştir. Merkez Bankası, parasal sıkılaştırmanın gecikmeli etkilerini yakından takip ederek Nisan-Kasım döneminde politika faizini yüzde 50 düzeyinde sabit tutmuştur. Bu dönemde yurt içi talep kademeli olarak yavaşlarken enflasyonun ana eğiliminde geçici dalgalanmalar gözlenmiştir. 2024 yılı Aralık ayında ise dezenflasyon sürecindeki ilerleme ve finansal koşullardaki iyileşme dikkate alınarak politika faizi 250 baz puan indirilmiştir. 2025 yılının ilk çeyreğinde yurt içi talebin enflasyondaki düşüşü destekleyici düzeyde seyretmesi ve enflasyonun ana eğiliminde gözlenen iyileşme sonucunda, Merkez Bankası politika faizini 500 baz puan indirerek yüzde 42,5 seviyesine düşürmüştür. Yılın ikinci çeyreğinde ise finansal piyasalardaki oynaklık ve küresel riskler gözetilerek politika faiz oranı 350 baz puan artırılmıştır. Yılın üçüncü çeyreğinde de talep koşullarındaki dengelenme ve dezenflasyonist etkilerin güçlenmesi sonucunda 550 baz puan indirilen politika faizi, Ekim ayında 100 baz puan daha düşürülerek yüzde 39,5 seviyesine gerilemiştir. GRAFİK I: 7- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde) 800 600 400 200 “sk. sie, 0 Ze baz “ EA a ; e -400 -600 ne“ he ; 20 -800 -1.000 -1.200 0 b- ED sö e - EN EİD HD HE - A A - A KL e O O SN ANONS NON ONNO NON SONSAN NN NO ON Dani a m b 9 oj NN © a9 © ba! ini 7 en a < ın © — © a o © © © EO Oo o Oo Oo "i — — o © © o © Oo o O o Tm. 10 TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) || sececesee TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) TCMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti ——ş—--- Geç Likidite Penceresi Borç Verme —— — Gecelik (0/n) Borç Verme — — — | Haftalık Repo Borç Verme Kaynak: TCMB TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları (Milyon Dolar) Enerji Yıl Mm Döviz Alım Döviz Satım Döviz Alım Döviz Satım İthalatçısı üm Kredileri Ihaleleri ihaleleri Müdahaleleri Müdahaleleri N KIT lere Alımları Döviz Satışı 2002 25 795 - 16 12 z 824 2003 34 5 652 ” 4 229 ” — 9 915 2004 27 4 104 - 1 283 9 > 5 405 2005 25 7 442 3 14 565 E 5 22032 2006 4 4 296 1 000 5441 2105 > 6 636 2007 2 9 906 - - 5 z 9 908 2008 5 7 584 100 5 > 7 489 2009 1040 4314 900 — > — 4 454 2010 1104 14 865 zi 5 g # 15 969 2011 1920 6 450 11210 2390 > -5 230 2012 8 295 — 1 450 — 1006 — -5 839 2013 12 664 — 17 610 " > m -4 949 2014 12 999 p 10 439 5 3151 1321 -1912 2015 15 182 Ni 12346 > 8 10 505 -7 669 2016 15 022 N 3 400 - > 5 084 6538 2017 12491 > - — çi 7851 4 640 2018 14 902 — - - > 7 699 7203 2019 22 692 a 5 8 5 6 456 16 237 2020 23 067 E > # 5 5 985 17 082 2021 21 078 — N — 7 278 61ll 7 689 2022 17 623 > > — > 17971 -348 2023 3832 - - > : > 3832 2024 2138 2 3 5 8 E 2138 2025(1) 1854 5 5 z 1134 N 720 Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları (1) 2025 yılı verileri ilk dokuz ay itibarıyladır. İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2024 yılında 2,1 milyar dolar, 2025 yılının ilk dokuz ayında ise 1,9 milyar dolar katkı sağlanmıştır. TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2024 yılı sonunda bir önceki yılsonuna göre 2,1 milyar dolar azalışla 90,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2025 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2024 yılı sonuna göre 4,0 milyar dolar azalışla 86,7 milyar dolar seviyesindedir. 2025 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2024 yılı sonuna göre yüzde 14,0 oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 198,3 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 25,7 milyar dolar artarken toplam yükümlülükleri ise 20,5 milyar dolar artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 5,2 milyar dolar artış gerçekleşmiştir. Mi, M2 ve M3 para arzları, Eylül 2025 itibarıyla 2024 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 39,8, yüzde 30,1 ve yüzde 30,0 oranlarında artmıştır. Mİ para arzındaki artışta, yabancı para cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise Mİ para arzındaki ve Türk lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2024. 2025 4Ç 1.Ç 2.Ç 3.Ç (Milyon TL) Para Arzları i Mi 6 152 095 7271834 7 740 961 8 602 720 M2 17 454 452 19 809 218 21 386 413 22704451 M3 19 389 927 21 545 149 23 396 253 25 201 790 (Milyon TL) Para Tabanı 3812 060 4 166 782 4320792 4 346 098 Emisyon 660372 840 851 813 530 858 645 Net Dış Varlıklar 2299 427 2144804 1912121 3 090 055 Net Uluslararası Rezervler 2 239 483 2127337 1840731 3010334 Net İç Varlıklar 1512633 2021 978 2 408671 1 256 043 Hazine Borçları 132 684 124 070 243 429 246 199 Değerleme Hesabi 500 887 85 349 -13 793 -460 616 (Milyon Dolar) Dış Varlıklar 157 248| 158 596 152 667 182941 Toplam Yükümlülükler 102 053 108 085 114271 122 550 Yurt Dışı 20 048. 19 775 17 700 16 046 Yurt İçi 82 005 88 310 96 571 106 504 Net Dış Varlık Pozisyonu 55 195 50511 38 396 60391 Kaynak: TCMB Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır. b) Hedefler Orta vadede kalıcı fiyat istikrarına yönelik politika bileşiminin sürdürülmesiyle TÜFE yıllık artış hızının 2026 yıl sonunda yüzde 16,0 olarak gerçekleşmesi hedeflenmektedir. 2.5. MALİ PİYASALAR a) Mevcut Durum Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, Haziran 2025 itibarıyla 2024 yıl sonuna göre TL bazında yüzde 22,9 oranında artarak 54,6 trilyon TL'ye, dolar bazında yüzde 9 oranında artarak 1,4 trilyon dolara yükselmiştir. Aynı dönemde finansal sektörün toplam aktiflerinin GSYH'ya oranı ise yüzde 99,6'dan yüzde 104,1'e çıkmıştır. 2025 yılının ilk altı aylık döneminde BDDK gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşların, sigorta ve emeklilik şirketlerinin, portföy yönetim şirketlerinin ve aracı kurumların sektör payında artış görülmüştür. Bu dönemde mevduat bankalarının ve gayrimenkul yatırım ortaklıklarının sektör payları ise azalmıştır. TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler Aktif Büyüklük Aktif Büyüklük (1) Sektör Payı GSYH'ya Oran Kuruluş Sayısı (Milyar TL) (Milyar Dolar) (Yüzde) (Yüzde) (Adet) 2023 2024 2025-6 (2023 2024 2025-6 2023 2024 2025-6 2023 2024 2025-6 2023 2024 2025-6 Bankalar 23 552,6 32657,2 39666,6| 801,2 927,1 998,1) 78,9 73,5 72,6) 86,9 73,2 o 75,6 62 64 67 Mevduat Bankaları 201674 281151 338520) 686,0 7982 Oo 851,8 67,6 63,3 62,0 74,4 63,1 64,6 34 35 38 Kalkınma ve Yatırım Bankaları 1344,0 18826 Oo 24342 45,7 53,4 61,2 4,5 42 4,5 5,0 4,2 4,6 19 20 20 Katılım Bankaları 20412 o26596 (o 33804 69,4 75,5 85,1 6,8 6,0 6,2 7,5 6,0 6,4 9 9 9 BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 671,3 988,5 (o 1296,6 22,8 28,1 32,6 2,2 2,2 2,4 2,5 2,2 25) 119 124 126 Finansal Kiralama Şirketleri 271,9 334,5 430,3 9,2 9,5 10,8 0,9 0,8 0,8 1,0 0,8 0,8 21 19 20 Faktoring Şirketleri 214,1 316,0 395,7 73 9,0 10,0 0,7 0,7 0,7 0,8 0,7 0,8 49 48 48 Finansman Şirketleri 139,6 212,5 254,7 4,7 6,0 6,4 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 20 24 24 Varlık Yönetim Şirketleri 16,7 33,4 41,9 0,6 0,9 14 01 0,1 01 01 0,1 Ol 23 27 28 Tasarruf Finansman Şirketleri 29,0 92,0 174,0 1,0 2,6 4,4 01 0,2 03 0,1 0,2 0,3 6 6 6 Sigorta ve Emeklilik Şirketleri 14714 2360/7 3018,5 50,1 67,0 76,0 4,9 5,3 5,5 5,4 5,3 5,8 72 73 71 Hayat Dışı 506,9 833,0 1076,9 17,2 23,6 27,1 1,7 1,9 20 1,9 1,9 21 49 49 48 Hayat/Emeklilik 920,5 14629 1 855,7 31,3 41,5 46,7 3,1 33 34 3,4 3,3 3,5 19 20 19 Reasürans 44,0 64,8 85,9 1,5 1,8 22 0,1 0,1 0,2 0,2 0,1 0,2 4 4 4 Yatırım Ortaklıkları 789,4 12029 1418/7 26,9 34,2 35,7 2,6 2,7 2,6 2,9 277 2,7 64 64 66 Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları 7545 o 11588 13677 25,7 32,9 34,4 2,5 2,6 2,5 2,8 2,6 2,6 48 48 49 Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları 12 17 1,8 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 9 9g 9g Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları 33,7 42,4 49,2 Li 12 12 01 01 01 0,1 01 01 7 7 8 Portföy Yönetim Şirketleri (2) 3162,6 69311 8815,7| 107,66 1968 221,8 10,6 15,6 16,1| 11,7 Oo 15,5 16,8 64 69 80 Aracı Kurumlar 204,1 285,1 396,2 6,9 8,1 10,0 0,7 0,6 0,7 0,8 0,6 0,8 72 68 66 TOPLAM 298514 444255 546122|10154 1261/3 1374,2| 100,0 100,0 100(0| 110,2 99,6 (104,1) 453 462 476 Kaynak: HMB, TCMB, TÜİK, SPK, BDDK, SEDDK, FKB (4) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak SBB tarafından hesaplanmıştır. (2) Portföy yönetim şirketlerinin porföy büyüklüğünü ifade etmektedir. Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu, diğer ülkelerle karşılaştırıldığında düşük bir görünüm sergilemektedir. 2025 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları ve yükümlülükleri artış eğilimini sürdürmüş, 2024 yıl sonu ile kıyaslandığında varlıklardaki büyüme yükümlülüklerin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu seyir tasarruf eğiliminin güçlenmesi ve makro ihtiyati önlemler sonucu kredi büyümesinin dengelenmesiyle yakından ilişkilidir. Kredi kartı harcamalarındaki genişleme ve ihtiyaç kredilerindeki canlılık yükümlülük artışını desteklemiştir. Ancak hanehalkı finansal varlıklarındaki yükseliş yükümlülüklerdeki artışı dengelemiş ve varlıkların yükümlülükleri karşılama oranı yüksek seviyede kalmaya devam etmiştir. Finansal istikrarı destekleyen bu görünümde, sıkılaştırıcı politikaların sürdürülmesi, TL cinsi finansal araçların getirisinin artması ve hanehalkının yabancı para (YP) cinsinden borçlanma kısıtı belirleyici olmuştur. TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar TL) Haziran 2023 2024 2024 2025 Mevduat 7804,5 (10 208,7 9012,2 o12359,6 Tasarruf Mevduatı 4 802,6 6611,7 5743,1 7 680,5 Döviz Tevdiatı 2 186,5 2 288,0 2 235,9 2 747,8 Kiymetli Maden Deposu 815,4 1309,0 1033,2 19313 Tahvil ve Bonolar 58,5 91,8 78,2 229,0 Kamu 41,2 64,3 47,6 201,8 Özel Sektör 17,3 27,5 30,6 27,2 Yatırım Fonları 1771,6 4027,1 2907,7 5 208,2 Menkul Kıymet 1018,4 2 805,3 1881,8 3 656,1 Emeklilik (1) 753,2 1221,8 1 025,9 1552,1 Hisse Senedi 1437,8 1819,9 1937,2 1910,8 Yapılandırılmış Ürünler 11,4 24,6 18,6 39,5 Diğer Menkul Kıymetler (2) 0,8 3,0 2,5 3,4 TOPLAM VARLIKLAR 11084,66 o16175,1 13956,4 19750,5 Banka Kredileri 2745,1 3 992,2 3299,1 4 830,0 Konut Kredileri 438,7 512,9 447,5 584,2 Taşıt Kredileri 96,1 75,5 90,9 59,7 İhtiyaç Kredileri 10124 1493,0 1230,8 1836,2 Kredi Kartları 1 197,9 1910,8 1529,9 2 349,9 Finansman Şirketi Kredileri 16,8 28,6 20,9 26,9 Konut Kredileri 0,0 0,0 0,0 0,0 Taşıt Kredileri 9,9 17,0 iZ1 14,4 İhtiyaç Kredileri 6,9 11,6 8,8 12,5 Finansal Kiralama Şirketi Kredileri (3) 0,0 0,5 0,0 0,3 TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER 2 761,9 4021,3 3320,0 4857,2 Varlıklar/ GSYH (Yüzde) 41,9 36,0 38,6 37,3 Yükümlülükler/ GSYH (Yüzde) 10,5 9,0 9,3 9,3 Varlıklar/ Yükümlülükler (Yüzde) 399,1 398,8 416,6 402,6 Kaynak: BDDK, TÜİK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları (4) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir. (2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir. (3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir. Hanehalkı finansal varlıkları Haziran 2025 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 41,5 artışla 19,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde varlık kompozisyonunun ana unsurunu oluşturan mevduatlar yüzde 37,1 oranında artarak 12,4 trilyon TL'ye yükselmiştir. Mevduatlar içinde tasarruf mevduatı 7,7 trilyon TL'ye ulaşırken, döviz tevdiat hesapları 2,7 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. TL mevduatlardaki artışta, yüksek getiri sağlayan mevduat faizleri ve artan yerli yatırımcı tercihi etkili olmuştur. Kıymetli maden depo hesapları da değer kazançlarıyla birlikte yıllık yüzde 87 artarak 1,9 trilyon TL'ye yükselmiştir. Varlık bileşenlerinden yatırım fonları 5,2 trilyon TL'ye ulaşarak Haziran 2025 itibarıyla yıllık yüzde 79,1 oranında yükseliş göstermiştir. Bu gelişmede özellikle menkul kıymet fonlarının getiri performansı ve emeklilik fonlarındaki katılımcı sayısının artışı belirleyici olmuştur. Haziran 2024'te 78,2 milyar TL olan tahvil ve bono stoku 229 milyar TL'ye yükselmiş olup bu artışta kamu iç borçlanma senetlerine yönelik talebin güçlenmesi etkilidir. Borsadaki dalgalı seyir ile yatırımcıların kısa vadeli pozisyon azaltma eğilimi nedeniyle hisse senedi stokunda yıllık yüzde 1,4 seviyesinde gerileme gerçekleşmiştir. Haziran 2025 itibarıyla hanehalkı finansal varlık kalemlerindeki yıllık değişimler göz önüne alındığında 2024 yıl sonundaki yıllık değişimlere göre mevduat kaleminde 6,3 puanlık sınırlı bir yükseliş gözlenmektedir. Toplam varlıkların yüzde 1,2'sini oluşturan tahvil ve bonolar en dikkat çekici artışın yaşandığı varlık kalemi olmuştur. Hanehalkı finansal yükümlülükleri Haziran 2025 itibarıyla yıllık yüzde 46,3 oranında artarak 4,9 trilyon TL'ye yükselmiştir. Banka kredilerinin toplam yükümlülükler içindeki payı yüzde 99,4 seviyesinde yatay seyretmiştir. Alt kalemlere bakıldığında, kredi kartı bakiyelerinin yüzde 53,6 artışla 2,35 trilyon TL'ye ulaştığı ve yükümlülük artışında belirleyici olduğu ortaya çıkmaktadır. İhtiyaç kredileri yüzde 49,2 ve konut kredileri yüzde 30,5 artarken taşıt kredileri azalış eğilimini sürdürmüştür. Hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı Haziran 2025 itibarıyla yüzde 402,6 seviyesinde gerçekleşmiş ve önceki yılın aynı dönemine göre azalış göstermiştir. Bu gelişme, toplam yükümlülüklerdeki yüzde 46,3lük artışın toplam varlıklardaki yüzde 41,5'lik artıştan daha fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Milli gelire oranla değerlendirildiğinde, hanehalkı varlıklarının GSYH'ya oranının yüzde 37,3, yükümlülüklerin oranının ise yüzde 9,3 düzeyinde kaydedildiği gözlenmektedir. Ağustos 2025 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz pozisyonu açığı bir önceki yılın aynı dönemine göre 62,2 milyar dolar artarak 184,9 milyar dolara yükselmiştir. Bu gelişmede, yükümlülüklerdeki yükselişin varlıklardaki artışın üzerinde kalması belirleyici olmuştur. Söz konusu dönemde varlıklar yüzde 0,7 oranında artarak 169,8 milyar dolar, yükümlülükler ise yüzde 21,8 oranında yükselerek 354,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Varlık kalemleri incelendiğinde, mevduatların yıllık bazda yüzde 11,4 azalışla 72 milyar dolar seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Yükümlülük tarafında, nakdi krediler yüzde 20,7 artışla 291,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu yükselişin önemli kısmı yüzde 23,2 artış gösteren yurt içinden sağlanan kredilerden kaynaklanırken, yurt dışından temin edilen kredilerde de yüzde 17,1lik artış gerçekleşmiştir. Finansal kesim dışındaki firmalar kısa vadede net döviz fazlası vermeye devam etmiştir. Söz konusu fazla bir önceki yıla göre 24,3 milyar dolar azalarak 5,2 milyar dolara gerilemiştir. Bu gelişmede, kısa vadeli yükümlülüklerde artış ve kısa vadeli varlıklarda sınırlı azalışın gerçekleşmesi etkili olmuştur. TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar Dolar) Ağustos 2023 2024 2024 2025 Varlıklar 184,5 157,2 168,7 169,8 Mevduat 99,7 69,5 81,3 72,0 Menkul Kıymetler 1,7 18 2,1 2,6 İhracat Alacakları 43,5 49,3 50,5 53,2 Yurt Dışına Doğrudan Sermaye Yatırımları 25,5 25,9 25,7 31,8 Türev Varlıklar 14,1 10,7 9,1 10,2 Yükümlülükler 254,3 304,9 291,4 354,7 Nakdi Krediler 206,6 249,3 241,3 291,2 Yurt İçinden Sağlanan Krediler 110,3 150,9 142,8 175,9 Döviz Kredileri (Bilgi için) 104,8 144,7 136,9 167,8 Dövize Endeksli Krediler (Bilgi için) 0,3 0,2 0,2 0,2 Yurt Dışından Sağlanan Krediler 96,3 98,4 98,5 115,3 İthalat Borçları 46,1 48,3 45,9 50,1 Türev Yükümlülükler 1,6 7,3 4,2 13,4 Net Döviz Pozisyonu -69,8 -147,7 -122,7 -184,9 Kısa Vadeli Varlıklar (1) 157,6 130,7 141,8 137,8 Kısa Vadeli Yükümlülükler (2) 91,6 117,2 112,3 132,6 Kısa Vadeli Net Döviz Pozisyonu 66,0 13,5 29,5 5,2 Kaynak: TCMB (1) Kısa Vadeli Varlıklar -Mevduat--Menkul Kıymetler--İhracat Alacakları (2) Kısa Vadeli Yükümlülükler Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler-Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler-Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları Türkiye'de hem hanehalkı hem de finansal kesim dışındaki firmaların borçluluk oranları, uluslararası karşılaştırmalara kıyasla düşük seviyelerde seyretmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) verilerine göre, Türkiye'de hanehalkı borçluluğunun GSYH'ya oranı 2025 yılının ilk çeyreğinde yüzde 9,7 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu oran, geçen yılın aynı dönemine göre yataya yakın bir seyir izleyerek son dönemdeki istikrarlı görünümünü korumuştur. Hanehalkı borçluluğunun GSYH'ya oranı son beş yıllık dönemde kademeli bir azalış göstererek 2007 yılı üçüncü çeyreğinden bu yana en düşük düzeylerinde seyretmektedir. 2025 yılı ilk çeyreği itibarıyla raporlanan bütün ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 59,5, gelişmekte olan ülkelerin ortalaması ise yüzde 47,2 düzeyindedir. Türkiye'nin hanehalkı borçluluğunun söz konusu oranlardan önemli ölçüde düşük seyretmesi, hanehalkı kesiminin krediye dayalı borçlanma düzeyinin sınırlı kaldığını ve makroekonomik istikrar açısından düşük riske sahip olduğunu göstermektedir. Bu görünüm, Türkiye'de son dönemde uygulanan makro ihtiyati politika çerçevesindeki kredi büyümesini dengeleyici önlemlerle uyumludur. Böylece hanehalkı borçluluk oranı hem gelişmekte olan ülke ortalamalarına hem de küresel ortalamalara kıyasla pozitif ayrışan bir seyir izlemeye devam etmektedir. 2025 yılının ilk çeyreğinde Türkiye'de finansal kesim dışındaki firmaların GSYH'ya oranla borçluluk düzeyi sınırlı artış göstererek yüzde 39,9 seviyesinde kaydedilmiştir. Böylece 2024 yılı son çeyreğinde ulaşılan tarihsel düşük seviyeden sonra reel sektör borçluluğunun GSYH'ya oranında kısmi bir dengelenme eğilimi gözlenmiştir. Buna rağmen söz konusu gösterge hem gelişmekte olan ülkeler ortalaması olan yüzde 97,3'ün hem de raporlanan ülkeler ortalaması olan yüzde 92,1'in oldukça altında seyretmektedir. Kredi büyümesindeki sınırlamaların etkisiyle 2022 yılı birinci çeyreğinden itibaren reel sektör borçluluğunda süregelen düşüş eğilimi belirginleşmiştir. 2025 yılının ilk çeyreği itibarıyla bu oran, 2013 yılı birinci çeyreğinden bu yana gözlenen en düşük seviyelere yakındır. GRAFİK I: 8- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1) Hanehalkı Kredileri/GSYH (Yüzde) (2) a Kredileri/ GSYH (Yüzde) 80 120 70 ve 110 “e, 59,5 100 e. 97,3 .*.0 . ML e 6 > 60 *** "atl tattassea z iz 90 .». Li aye“ . 50 92,1 80 40 47,2 70 30 60 20 — <<. 50 39,9 10 40 N 0 30 ARKANA SARNSAAA ARRSENAAASASA p — Pp p p p — Pp p — — > — — SSS ENE ea EN) zuzuzuzuzuzuz süszüsşüszüszuszuü sevse Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması Ortalaması Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı sseesees Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması Ortalaması —— Türkiye —— Türkiye Kaynak: Uluslararası Ödemeler Bankası (1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür. (2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır. Bankacılık Ağustos 2025'te bankacılık sektöründe 38'i mevduat, 20'si kalkınma ve yatırım, 9'u ise katılım bankası olmak üzere toplam 67 banka faaliyet göstermektedir. Ağustos 2025 itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 41,1 artarak 41,9 trilyon TL, dolar bazında ise yüzde 16,9 artarak 1.022 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Ağustos 2023 2024 2024 2025 Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 23 553 32 657 29 690 41 887 Aktif Büyüklüğü (Milyar Dolar) (1) 801 927 874 1022 Canlı Krediler (Milyar TL) 11 677 16 052 14 639 20 631 Mevduat (Milyar TL) 14 852 18 903 17 461 24 002 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (2) 620495 Oo 658975 382771 563 402 Banka Sayısı (Adet) 6 64 63 67 Şube Sayısı (Adet) 10 950 10833 10 953 10 796 Personel Sayısı (Bin kişi) 209 209 210 211 Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı / Ortalama Aktifler (2) 3,3 2,3 1,4 1,5 Dönem Net Kârı / Ortalama Özkaynaklar (2) 42,7 30,5 17,8 19,2 Mevduat / Toplam Pasifler 63,1 57,9 58,8 57,3 İhraç Edilen Menkul Değerler / Toplam Pasifler 2,5 3,2 2,9 3,9 Canlı Krediler / Toplam Aktifler 49,6 49,2 49,3 49,3 Menkul Değerler / Toplam Aktifler 16,9 16,0 16,1 16,0 Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 19,1 19,7 17,0 18,3 Yabancı Para Net Genel Pozisyonu / Yasal Özkaynak 3,7 13 2,9 1,5 Tahsili Gecikmiş Alacak Oranı 1,6 1,8 1,7 2,2 Özel Karşılık Oranı 82,0 76,6 76,1 74,6 Kredi / Mevduat Oranı 78,6 84,9 83,8 86,0 Likidite Yeterlilik Oranı 159,9 152,2 153,1 148,2 Kaynak: BDDK (8) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır. (2) Yıl içerisindeki birikimli değerleri göstermektedir. Ağustos 2025 itibarıyla yerli özel sermayeli bankalar sektör aktiflerinin yüzde 28,7'sini, yabancı sermayeli bankalar yüzde 24,6'sını, kamu bankaları ise yüzde 46,8'ini temsil etmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre özel bankaların payında azalış, kamu bankalarının payında artış görülmüştür. Fonksiyonel gruplar bazında mevduat bankalarının payı azalırken katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payında artış yaşanmıştır. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 85,2'sini, katılım bankaları yüzde 8,6'sını, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,2'sini temsil etmektedir. Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi Ağustos ayında önceki yılın aynı ayına göre yüzde 40,9 artarak 20,6 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Kredilerin türlerine göre dağılımına bakıldığında toplam kredi hacminin yüzde 46'sı kurumsal kredilerden, yüzde 26,2'si KOBİ kredilerinden, yüzde 12,2'si tüketici kredilerinden ve yüzde 15,7'si kredi kartlarından oluşmaktadır. Sürdürülen sıkı parasal duruşun yanı sıra finansal istikrarı destekleyici makro ihtiyati tedbirler çerçevesinde ticari ve tüketici kredilerine yönelik aylık büyüme sınırları uygulanmaktadır. Bu çerçevede, geçen yılın aynı dönemine göre ticari kredi artışı yüzde 39,2, tüketici kredi artışı ise yüzde 39,6 seviyesinde gerçekleşmiştir. Ağustos 2024 ile kıyaslandığında kredilerin takibe dönüşüm oranında (TDO) bir miktar artış gözlenmektedir. Bu gelişmede iktisadi faaliyetteki dengelenmeye bağlı olarak tüketici kredileri ile kredi kartlarının alacak bakiyesindeki yükseliş etkili olmuştur. Buna göre, Ağustos 2024'te yüzde 1,7 olan sektör TDO'su Ağustos 2025'te yüzde 2,2'ye yükselmiştir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7, tüketici kredilerinde yüzde 3,7 ve kredi kartlarında yüzde 3,5 seviyesinde bulunmaktadır. Temmuz 2025'te ise kredi kartı ve ihtiyaç kredilerine yönelik yeniden yapılandırma imkanı getirilmiştir. Bu kapsamda ilerleyen dönemde sektör TDO'sunun gerileyeceği değerlendirilmektedir. Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içerisindeki payı Ağustos 20251e önceki yılın aynı dönemine göre bir miktar azalarak yüzde 57,3'e gerilemiştir. Bu azalışta hem TL hem de YP mevduat payındaki düşüş etkili olmuştur. Diğer yandan ihraç edilen menkul kıymetler, kısa vadeli fonlar ve diğer kredilerin payında artış yaşanmıştır. Mevduat sigorta sistemi kapsamında hâlihazırda 38 mevduat ve 9 katılım bankası mevduat sigorta sistemine üyedir. 2025 yılı için gerçek ve tüzel kişilere ait mevduat ve katılım fonlarının 950 bin TL'ye kadar olan kısmı TMSF güvencesindedir. Ağustos 2025 itibarıyla toplam sigortalı mevduat 6,7 trilyon TL seviyesinde olup toplam mevduatın yüzde 28,1'ini oluşturmaktadır. Mevduat sigortacılığı rezervi ise 466 milyar TL seviyesine yükselmiş, rezervin sigortalı mevduatı karşılama oranı yüzde 6,9 ile uluslararası ölçekte yüksek kabul edilen bir seviyeye ulaşmıştır. Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı, kredilerin mevduat artışından daha güçlü seyretmesinin etkisiyle Ağustos 2025'te tüm sektör için yüzde 86'ya yükselmiştir. Bu oran, Türk lirasında yüzde 85 ve yabancı parada yüzde 87 seviyesindedir. Kredi/mevduat oranı, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda yüzde 79,6 olarak gerçekleşmiştir. Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) Ağustos 2025 itibarıyla yüzde 18,3 ile hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nın SYR hesaplamasında kullanılan döviz alış kurunu Ocak 2025 itibarıyla Haziran 2024 kuruna güncellemesi sonrası sektör SYR'si bir miktar düşüş göstermiştir. Diğer yandan sermaye yeterliliğinin hesaplanmasında uzun süredir nakdi ticari kredilere uygulanan yüzde 200 risk ağırlığı uygulamasına Aralık 2024 itibarıyla son verilmiştir. Kur düzenlemesi sektörün SYR'sini düşürücü yönde etkide bulunurken risk ağırlığı düzenlemesi destekleyici yönde etkilemiştir. Ağustos 2025 itibarıyla SYR, mevduat bankaları için yüzde 17,7, katılım bankaları için yüzde 19,7, kalkınma ve yatırım bankaları için yüzde 24,3 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalarda yüzde 18,3, yabancı bankalarda yüzde 20,4 ve kamu bankalarında yüzde 17 düzeyindedir. Sermaye Piyasası Borsa İstanbulda işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2024 yılı sonunda 13,4 trilyon TL iken, 2025 yılı Ağustos ayında 18,1 trilyon TL'ye yükselmiştir. 2024 yılı sonunda yüzde 30,1 seviyesinde bulunan borsa şirketlerinin piyasa değerinin GSYH'ya oranı ise Haziran 2025 itibarıyla yüzde 27,1 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ağustos ayında Borsa İstanbuldaki yabancı yatırımcı payı yüzde 40,3 düzeyinde olup bu dönem itibarıyla 586 şirketin payları işlem görmektedir. TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2023 2024 2025-6 2025-8 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 655 694 708 708 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 539 572 586 586 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 116 122 122 122 Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyar TL) 4140 5 707 5931 7671 Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde) 38,0 37,0 35,5 40,3 Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri (Milyar TL) 10043 13 423 14222 18 058 Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri/GSYH (Yüzde) 37,1 30,1 27,1 - Yatırım Kuruluşları (Adet) 118 120 121 121 Aracı Kurumlar (Adet) 72 68 66 66 Bankalar (Adet) 46 52 55 55 Menkul Kıymet Yatırım Fonları (Adet) 1440 1616 1 780 1887 Toplam Değeri (Milyar TL) 1540 4 163 5477 6327 Bireysel Emeklilik Fonları (Adet) 376 380 396 400 Toplam Değeri (Milyar TL) 763 1240 1582 1705 Yabancı Yatırım Fonları (Adet) 9 9 9 9 Portföy Değeri (Milyon TL) 49 63 71 67 Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları (Adet) 9 9 9 9 Net Aktif Değer (Milyar TL) 12 1,7 1,8 - Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları (Adet) 48 48 49 49 Aktif Toplamı (Milyar TL) (1) 755 1159 1367 z Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (Adet) 7 7 8 8 Portföy Yönetim Şirketleri (Adet) 64 69 80 80 Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyar TL) 3 163 691 8815 10 087 Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet) Hi 111 112 112 Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet) 159 158 155 155 Derecelendirme Kuruluşları (Adet) 8 8 8 8 Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyar TL) 329 475 595 678 Kaynak: SPK, TÜİK, MKK, Takasbank, KAP 1) Konsolide olmayan finansal tablo verileri esas alınmıştır. Kurumsal yatırımcılar sektöründe menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2024 yılı sonuna göre yüzde 52 artışla Ağustos 2025 itibarıyla 6,3 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü, 2024 yıl sonuna göre yüzde 45,5 oranında artarak Ağustos 2025 itibarıyla 10,1 trilyon TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı Haziran 2025'te 2024 yılı sonuna göre yüzde 18 oranında artmış ve 1,4 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Ağustos 2023 2024 2024 2025 Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 1169707 2187320 1216336 3914350 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 28355988 161396711 75263810 184538934 Pay Piyasası İşlem Hacmi 32740324 34308455 18828267 25365141 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (1) 79291 57313 50 641 30 752 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TL İşlem Hacmi 334 881 246 943 146 242 220631 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon Dolar) 26124 15 600 10017 11987 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 31 18 1,7 41 Altın İşlem Hacmi (Ton) 659 299 200 177 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı İşlem Hacmi 11602373 o16349417 10333278 14807576 Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi 60011 164 579 91 195 221 738 Kaynak: Borsa İstanbul (1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2025 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre artış görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 221,8 oranında artarken işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 145,2 oranında büyüme göstermiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda, 2025 yılının ilk sekiz ayında 13 halka arz işlemi gerçekleşmiş ve 30,75 milyar TL tutarında fon elde edilmiştir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında 2025 yılının ilk sekiz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 50,8 oranında yükselmiştir. Altın dolar işlem hacmi ise yüzde 19,6 oranında artış göstermiştir. Ağustos 2025 itibarıyla altın TL işlem hacmi 220,6 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 12 milyar dolar, ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 177 ton olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı Ağustos ayında 10,3 trilyon TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli Işlem Pazarı işlem hacmi Ağustos 2025 itibarıyla 14,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve özel emeklilik sektörlerinde Haziran 2025 itibarıyla 71 şirket bulunmakta olup bu şirketlerden 19'u hayat ve emeklilik, 48'i hayat dışı ve 4'ü reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2024 yılında toplam prim üretimi, 2023 yılına göre yüzde 74 oranında artarak 839 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 75 oranında artarak 775 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Haziran 2025 itibarıyla sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat GSYH'nın 22,6 katına ulaşmıştır. Sigortacılık sektöründe son yıllara bakıldığında uluslararası sermayenin payının yatay bir seyir izlediği görülmektedir. Bu çerçevede, Haziran 2025 itibarıyla toplam özsermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 45 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı yüzde 50 olmuştur. Sektörde faaliyet gösteren 71 şirketin 36'sında yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 44'tür. TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran 2023 2024 2024 2025 Aktif Toplamı (Milyon TL) 1471515 2360 744 1932 765 3 018 466 Hayat Dışı Şirketler 507 043 832 993 660 713 1076901 Hayat/Emeklilik Şirketleri 920 467 1462915 1213341 1 855 656 Reasürans Şirketleri 44 004 64 836 58711 85 909 Özsermayede Yabancı Payı (Yüzde) 48,1 44,9 45,1 45,1 Hayat Dışı Şirketler 54,2 49,5 50,4 50,4 Hayat/Emeklilik Şirketleri 40,9 42,1 40,0 40,3 Direkt Prim Üretimi (Milyon TL) 443390 774901 350 123 539 369 Hayat Dışı Şirketler 384 644 671 574 305 006 458 251 Hayat Sigorta Şirketleri 58 746 103 328 45117 81118 Performans Göstergeleri Net Dönem Kârı (Milyon TL) 71146 111 605 54 682 85 389 Hayat Dışı Şirketler 47631 69 488 33 898 54 718 Hayat/Emeklilik Şirketleri 18 610 32 979 15 222 24 062 Reasürans Şirketleri 4 905 9138 5561 6 609 Net Kâr/Toplam Aktif (Yüzde) 4,8 4,7 2,8 2,8 Net Kâr/Sermaye (1) (Yüzde) 58,3 49,5 55,6 49,5 Teknik Göstergeler (Yüzde) Konservasyon Oranı (2) Hayat Dışı Şirketler 70,0 70,0 66,6 72,2 Hayat/Emeklilik Şirketleri 93,8 94,2 93,9 95,6 Teknik Kârlılık Hayat Dışı Şirketler 16,8 14,9 15,7 16,9 Hayat/Emeklilik Şirketleri 17,7 19,1 19,1 18,1 Direkt Prim Artış Hızı Hayat Dışı Şirketler 111,7 74,6 83,1 50,2 Hayat Sigorta Şirketleri 82,9 75,9 75,2 79,8 Kaynak: Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (1) Özsermaye karlılığı "Son 12 aylık kar/(son iki dönem özsermaye toplamı/2)" şeklinde hesaplanmıştır. (2) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır. Sigortacılık sektörünün net dönem kârı 2023 yılında 71 milyar TL iken 2024 yılında yüzde 57 oranında artarak 112 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 69 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 33 milyar TL kâr elde etmiştir. 2024 yılında reasürans şirketleri ise 9 milyar TL kâr kaydetmiştir. TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri (Milyon TL) Eylül 2023 2024 2024 2025 Genel Toplam Sayı 15979095 17101700 16867354 17 686003 BES Katılımcı Sayısı (Kişi) 8 676 045 9 526 389 9330395 9 948 540 OKS Çalışan Sayısı (Kişi) 7303 050 7575311 7 536 959 7 737 463 BES Toplam Fon Büyüklüğü 703269 1140068 1050262 1721062 BES Katılımcıları Fon Tutarı 625 518 1 002 570 933 894 1525637 BES Devlet Katkısı 77751 137 497 124 368 195 426 OKS Toplam Fon Büyüklüğü 53153 87 162 77 634 116 746 OKS Çalışanları Fon Tutarı 49 973 81 724 72 886 109 328 OKS Devlet Katkısı 3 180 5437 4 747 7418 Toplam Fon Büyüklüğü 756421 1227229 1135896 1837808 Toplam Fon Büyüklüğü (Yıllık Yüzde Artış) 74,5 62,2 69,3 61,8 Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 62,2 oranında artışla 1,2 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2025 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 1,8 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2025 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 1,7 trilyon TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 9,9 milyon olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü devlet katkısı dâhil 116,7 milyar TL'ye yükselmiş olup sistemde 7,7 milyon çalışan yer almaktadır. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar Haziran 2025 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 126'dır. Bu kuruluşların aktif toplamı 1,3 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran 2023 2024 2024 2025 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 21 19 20 20 Şube Sayısı (Adet) 114 112 115 12 Personel Sayısı (Kişi) 1277 1 284 1 295 1386 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 271 857 334 499 294 422 430 349 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 14 488 17 180 8 696 12 658 Aktif Kârlılık (Yüzde) 6,7 5,7 6,8 7,0 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 49 48 49 48 Şube Sayısı (Adet) 365 395 376 417 Personel Sayısı (Kişi) 4 000 4379 4174 4 645 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 214 094 315 980 256 306 395 704 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 14537 21196 9 928 14 396 Aktif Kârlılık (Yüzde) 8,3 8,0 9,5 8,8 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 20 24 21 24 Personel Sayısı (Kişi) 1094 1197 1129 1180 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 139 580 212542 164 078 254 677 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 4641 8 574 4102 6 460 Aktif Kârlılık (Yüzde) 4,3 4,9 6,3 6,2 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 23 27 25 28 Personel Sayısı (Kişi) 2314 2 459 2338 2477 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 16 730 33172 24001 41877 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 4 269 5 168 2314 1751 Aktif Kârlılık (Yüzde) 33,3 20,7 26,3 10,6 Tasarruf Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 6 6 6 6 Personel Sayısı (Kişi) 4 368 5437 4 698 6 555 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 29 035 92 003 47893 173 963 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 6302 17 533 6 300 19811 Aktif Kârlılık (Yüzde) 29,3 29,0 39,7 35,7 Kaynak: BDDK, FKB (0) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir. Bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla, Haziran 2025'te banka dışı finansal kuruluşlardaki aktif büyümesi; finansal kiralamada yüzde 46,2, faktoringde yüzde 54,4, finansmanda yüzde 55,2, varlık yönetiminde yüzde 74,5 ve tasarruf finansmanda yüzde 263,2 olarak gerçekleşmiştir. Haziran 2025 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif karlılık oranı ise finansal kiralamada yüzde 7, faktoringde yüzde 8,8, finansmanda yüzde 6,2, varlık yönetiminde yüzde 10,6 ve tasarruf finansmanda yüzde 35,7 düzeyinde olmuştur. Katılım Finans Haziran 2025 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, altısı özel sermayeli olmak üzere dokuz katılım bankası faaliyet göstermektedir. Söz konusu katılım bankalarının Haziran 2025 itibarıyla yurt içinde 1.494, yurt dışında ise beş şubesi bulunmaktadır. Katılım bankacılığı sektöründe çalışan sayısı yaklaşık 22 bin kişidir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2025 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 49,4 artarak 3,4 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içindeki payı, bu dönemde yüzde 8,1'den yüzde 8,5'e yükselmiştir. Katılım bankacılığı aktiflerinde en büyük paya sahip olan krediler ise yüzde 51,9 artış göstererek 1 trilyon TL'den 1,5 trilyon TL'ye erişmiştir. Haziran 2025 döneminde katılım fonları toplam tutarı 2,3 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Bu fonların 1,1 trilyon TL'si Türk lirası, 1,2 trilyon TL'si ise yabancı para cinsindendir. İlgili dönemde katılım fonları toplam tutarı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 45,8 büyümüştür. Söz konusu fonların krediye dönüşüm oranı ise yüzde 78,1 olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler Haziran 2023 2024 2024 2025 LL —— Katılım Bankacılığı -Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 2041 2 660 2262 3 380 Krediler (Milyar TL) 906 1181 1013 1538 Katılım Fonu (Milyar TL) 1516 1779 1 563 2278 Banka Sayısı (Adet) 9 9 9 9 Yurt içi Şube Sayısı (Adet) 1 455 1507 1481 1494 Yurt dışı Şube Sayısı (Adet) 5 5 5 5 Personel Sayısı (Bin kişi) 19,8 21,4 20,8 22,0 -Performans (Yüzde) (1) Dönem Net Kârı/Toplam Aktifler 3,3 2,7 14 14 Dönem Net Kârı/Toplam Özkaynaklar 60,6 43,3 20,7 20,2 -Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 21,35 21,78 18,56 19,50 Takipteki Alacaklar (Brüt)/Brüt Krediler 0,96 1,24 1,01 1,54 Katılım Sigortacılığı Toplam Şirket Sayısı 8 8 8 8 Hayat Dışı şirketler 5 5 5 5 Hayat/Emeklilik 3 3 3 3 Aktif Toplamı (Sadece Katılım) (Milyon TL) 48 724 86 608 68886 119739 Hayat Dışı Şirketler 23342 42832 34 442 58 943 Hayat/Emeklilik 25 382 43775 34 444 60 795 Direkt Prim Üretimi (Milyon TL) 22322 39 566 19311 29951 Hayat Dışı Şirketler 21002 37 746 18 468 28 644 Hayat/Emeklilik 1320 1820 844 1307 Toplam Prim Üretimi (Milyon TL) 24 496 43 056 21207 32 542 Hayat Dışı Şirketler 23 176 41237 20 363 31 236 Hayat/Emeklilik 1320 1820 844 1307 Kira Sertifikası (Sukuk) İhraçları (Milyar TL) (2 TL Cinsi Kira Sertifikaları 121 83,3 37,3 44,5 Altına Dayalı Kira Sertifikaları - 248,5 142,7 151,9 Dolar Cinsi Kira Sertifikası 8,8 7,4 - 8,5 Avro Cinsi Kira Sertifikası - 8,9 8,5 - Tasarruf Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 6 6 6 6 Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 29 92 47,9 174 Müşteri Sayısı (Bin kişi) 370,5 533,7 399,3 761,1 Kaynak: HMB, BDDK, Türkiye Sigorta Reasurans ve Emeklilik Şirketleri Birliği, Finansal Kurumlar Birliği (1) Dönem net kârı yıl içindeki birikimli değerler kullanılarak hesaplanmıştır. (2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir. Katılım bankalarının dönem net kârı, Haziran 2025 itibarıyla 41,7 milyar TL'ye yükselerek bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yaklaşık 12 milyar TL'lik bir artış kaydetmiştir. Aynı dönemde özkaynak kârlılığı yüzde 20,7'den yüzde 20,2'ye gerilemiş, aktif karlılığı ise yüzde 1,4 ile sabit kalmıştır. 2012 yılından bu yana Hazine tarafından yurt içinde ve yurt dışında kira sertifikası ihracı TL, döviz ve altın cinsinden yapılmaktadır. 2025 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 44,5 milyar TL, altın cinsi toplam 151,9 milyar TL ve dolar cinsi toplam 8,5 milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Katılım sigortacılığı sektörü geçtiğimiz yıllardan bu yana gelişimini sürdürmektedir. Haziran 2025 itibarıyla üç hayat ve beş hayat dışı branşta faaliyet gösteren toplam sekiz şirket bulunmaktadır. Bu dönemde katılım sigortacılığı kuruluşlarının toplam prim üretimi 33 milyar TL'ye, toplam aktif büyüklüğü ise 120 milyar TL'ye ulaşmıştır. Tasarruf finansman şirketlerinin aktif büyüklüğü, Haziran 2025 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla kayda değer bir artış sergilemiştir. Söz konusu dönemde aktif büyüklüğü 47,9 milyar TL'den 174 milyar TL'ye yükselerek yüzde 263 büyümüştür. Mevcut büyümenin geçtiğimiz yıllardaki artış eğilimini sürdürdüğü görülmektedir. Haziran 2025 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren altı şirket bulunmaktadır. 3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 3.1. GENEL DEVLET a) Mevcut Durum 2024 yılında, deprem harcamalarındaki azalışa rağmen, temelde personel giderleri ve emekli aylıkları ile faiz giderlerindeki artış nedeniyle genel devlet harcamalarında, vergi dışı gelirler ve prim tahsilatındaki güçlü performansın etkisiyle genel devlet gelirlerinde bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla artış yaşanmıştır. Genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranı 2024 yılında 2023 yılına göre 1,4 puan artarak yüzde 31,1 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu kapsamda, vergi dışı gelirler 0,6 puan, prim gelirleri 1,1 puan artarken vergi gelirleri 0,2 puan azalmıştır. Genel devlet harcamalarının GSYH'ya oranı 2024 yılında 2023 yılına göre 1 puan artarak yüzde 35,7 olmuştur. Bu dönemde cari giderler 1,5 puan, cari transferler 1,2 puan artarken yatırım harcamaları 0,1 puan, sermaye transferleri 1,6 puan azalmıştır. Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmeler neticesinde, 2024 yılında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,4 puan azalış göstererek yüzde 4,6 olmuştur. 2025 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 31,5 olması beklenmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,9 puan artacağı, prim gelirlerinin 0,1 puan, faktör gelirlerinin 0,4 puan azalacağı öngörülmektedir. 2025 yılında genel devlet harcamalarının GSYH'ya oranla 2024 yılına kıyasla 1,1 puan azalarak yüzde 34,6 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde, yatırım harcamalarının 0,2 puan, sermaye transferlerinin 1,1 puan azalacağı, cari transferlerin ise 0,2 puan artacağı öngörülmektedir. Bu çerçevede, 2024 yılında GSYH'ya oranla yüzde 4,6 olan genel devlet açığının 2025 yılında yüzde 3,1'e gerileyeceği öngörülmektedir. Aynı dönemde, genel devlet faiz dışı dengesinin ise 2 puan iyileşerek yüzde 0,3 fazla vermesi beklenmektedir. Genel devlet kapsamına KİTlerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2024 yılında GSYH'ya oranla yüzde 5,8 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2025 yılında 2,3 puan azalarak yüzde 3,5 olması öngörülmektedir. Aynı dönemde, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 3,1 puan azalışla yüzde 0,8 olması beklenmektedir. 2024 yılı sonunda GSYH'ya oranla yüzde 23,6 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2025 yılında yüzde 24,6 seviyesinde olacağı öngörülmektedir. Mali sürdürülebilirliği yansıtan bir gösterge niteliğinde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olması varsayımı altında gelir ve harcama seviyelerinin nasıl şekillendiğini gösteren yapısal genel devlet dengesi, ekonomik dalgalanmaların etkisi ortadan kaldırılarak hesaplanmakta ve bir defalık gelir ve giderleri içermemektedir. 2026 yılında, ekonomik dalgalanmaların fiili genel devlet dengesini azaltıcı etkisinin sınırlı kaldığı, bununla birlikte, harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalık gelir ve giderlerin fiili dengeyi azaltıcı etkisinin GSYH'nın yüzde 1,1'ine ulaşacağı görülmektedir. Bu gelişmeler sonucunda, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2026 yılında, bir önceki yıl seviyesini koruması ve yüzde 2 seviyesinde olması beklenmektedir. 2023 yılında, GSYH'ya oran olarak, yüzde 0,2 oranında açığa dönmüş olan faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin 2025 yılında fazlaya döneceği ve 2026 yılında, bir önceki yıla göre 0,2 puanlık artışla yüzde 1,7 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 34- Yapısal Genel Devlet Dengesi Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi “—Denge(1) (— Denge(2) (— Yapısal(3) Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2022 -120 068 44873 -47 352 204 645 369 586 277 361 2023 -1375 852 -455 562 -737 832 -680 878 239 412 -42 858 2024 -2 066 352 -1076 941 -1432 591 -738 204 251 207 -104 443 2025 (4) -1 939324 -1 089 443 -1 229304 213392 1063273 923 413 2026 (5) -2412 536 -1 589 254 -1 526 743 443339 1266621 1329132 (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2022 -0,78 0,29 2,31 1,34 2,41 1,84 2023 -5,08 -1,68 -2,78 -2,51 0,88 -0,16 2024 -4,63 2,42 -3,24 -1,66 0,56 -0,24 2025 (4) -3,12 -1,75 -1,97 0,34 171 1,48 2026 (5) -3,12 -2,06 -1,96 0,57 1,64 1,71 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır. (1) Genel Devlet Dengesi (2) Vergi yapılandırması, 2B gelirleri, özelleştirme gelirleri ve bir defalık gider ve gelirler hariç genel devlet dengesidir. (3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arındırılması sonucu elde edilmiş olan dengedir. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 2025 yılında, bir önceki yıl 6.829,7 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 40,1 artışla 9.569,4 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2026 yılında ise bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 28,5 oranında artarak 12.294,3 milyar TL olacağı öngörülmektedir. TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 2020 2021 2022 2023 2024 (2025(1) 2026(2) (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) EĞİTİM 173,5 214,4 396,6 801,0 14984 2086,66 2683,0 SAĞLIK 207,4 292,1 481,8 999,3 18547 2585/4 3306,8 SOSYAL KORUMA 514,3 587,4 908,1 2001,5 3476,6 48974 6304,5 Emekli Aylıkları ve Diğer Harcamalar 447,3 508,4 775,2 1 687,9 3 003,8 4305,1 5 523,7 Sosyal Yardım ve Primsiz Ödemeler 62,4 71,8 122,6 294,4 451,7 562,1 734,0 Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri (3) 4,6 741 10,3 7,1 21,1 30,2 46,8 TOPLAM 895,2 10938 1786,5 38018 6829,7 9569,4 122943 (GSYH'ya Oran, Yüzde) EĞİTİM 3,4 2,9 2,6 3,0 3,4 3,4 3,5 SAĞLIK 4,0 3,9 3,1 3,7 4,2 4,2 4,3 SOSYAL KORUMA 10,0 7,9 5,9 7,4 7,8 7,9 8,2 Emekli Aylıkları ve Diğer Harcamalar B,7 6,8 5,İ 6,2 6,7 6,9 7,1 Sosyal Yardım ve Primsiz Ödemeler 1,2 1,0 0,8 il 10 0,9 10 Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri (3) O, 01 Oi 01 0,05 0,05 0,1 TOPLAM 17,4 14,7 11,7 14,0 15,3 15,4 15,9 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Tarımsal destekleme sisteminin değişmesi nedeniyle 2026 yılından itibaren Temel Destek tutarları dikkate alınmıştır. b) Hedefler 2026 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 1,6 puan artarak yüzde 33,1 olması öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,7 puan, prim gelirlerinin 0,6 puan, vergi dışı normal gelirlerin 0,3 puan, özelleştirme gelirlerinin 0,2 puan artması; faktör gelirlerinin 0,2 puan azalması beklenmektedir. Genel devlet harcamalarının 2026 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oran olarak 1,6 puan artışla yüzde 36,2'ye yükselmesi beklenmektedir. Bu dönemde cari harcamaların 0,6 puan, sermaye transferlerinin 0,4 puan, cari transferlerin 0,9 puan artacağı, yatırım harcamalarının 0,3 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2026 yılında bir önceki yılla aynı seviyede, yüzde 3,1 düzeyinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. Aynı dönemde, genel devlet faiz dışı dengesinin ise 0,2 puan iyileşerek yüzde 0,6 fazla vermesi beklenmektedir. 2026 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,2 puan azalarak yüzde 3,4 seviyesinde gerçekleşeceği, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 0,3 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,5'e gerileyeceği öngörülmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2026 yıl sonunda yüzde 24,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2022 2023 2024 2025 (2) 2026 (3) 2022 2023 2024 2025 (2) 2026(3) Vergiler 2383 610 4 528352 7361343 10 823 983 13 994 044 15,6 16,7 16,5 17,4 18,1 -Vasıtasız 888 048 1501 070 2471172 4 089 961 5 295 022 5,8 5,5 5,5 6,6 6,9 -“Vasıtalı 1454 413 2928011 4 777 125 6577912 8 409119 9,5 10,8 10,7 10,6 10,9 -Servet 41 149 99 271 113 046 156 110 289 903 03 0,4 0,3 0,3 0,4 Vergi Dışı Normal Gelirler 206 725 351 640 844 771 1 189 706 1 736 492 1,3 1,3 1,9 1,9 2,2 Faktör Gelirleri 624 260 1196631 1952 624 2 466 200 2 901 604 4,1 4,4 4,4 4,0 3,8 Sosyal Fonlar 960 093 1946 727 3 687 069 5 059 728 6 758 043 6,3 7,2 8,3 8,1 8,7 TOPLAM 4174 689 8023350 13845807 19539617 25390184 27,2 29,6 31,1 31,4 32,9 -Özelleştirme Gelirleri 6 005 8 508 18 122 26 000 185 000 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 TOPLAM GELİR 4 180 694 8031858 13863928 19565617 25575184 27,3 29,6 31,1 31,5 33,1 Cari Harcamalar 1 825 455 3 672 949 6 696 107 9310857 12 025372 11,9 13,6 15,0 15,0 15,6 Yatırım Harcamaları 430817 807 120 1 286 361 1671277 1866114 2,8 3,0 2,9 2,7 2,4 -Sabit Sermaye 420 643 791931 1 267 943 1 650 348 1846 324 2,7 2,9 2,8 2,7 2,4 -Stok Değişmesi 10 173 15 189 18 418 20 928 19 790 0,1 ol 0,0 0,0 0,0 Transfer Harcamaları 2 044 491 4 927 641 7 947812 10 522 808 14 096 234 13,3 18,2 17,8 16,9 18,2 -Cari Transferler 1 800 884 3931 665 7 002018 9 900 763 13 026 192 11,8 14,5 15,7 15,9 16,9 -Sermaye Transferleri 243 607 995 976 945 794 622 045 1070 042 1,6 3,7 2,1 1,0 1,4 FAİZ DIŞI HARCAMA 3 976 049 8712735 14602132 19352225 25131845 25,9 32,2 32,7 31,1 32,5 TOPLAM HARCAMA 4300 762 9407710 15930280 21504941 27987720 28,1 34,7 35,7 34,6 36,2 BORÇLANMA GEREĞİ 120 068 1375 852 2 066 352 1939324 2412536 0,8 5,1 4,6 3,1 3,1 FAİZ DIŞI BORÇLANMA GEREĞİ -204 645 680 878 738 204 -213 392 -443 339 -1,3 2,5 1,7 -0,3 -0,6 FAİZ GİD. ve ÖZEL. GEL. HARİÇ BORÇ. (o -198 640 689 386 756 326 -187 392 -258 339 -1,3 2,5 1,7 -0,3 -0,3 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (9) işaret fazlayı göstermektedir. (1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program TABLO 1: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG) 2022 2023 2024 2025 (1) 2026 2 (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Merkezi Yönetim Bütçesi 142 660 1 380 450 2107 782 2 208 276 2712 693 KİT 237 681 115 282 512 469 244 455 181 506 İşletmeci KİT 237 627 115 275 500 866 244 425 181 550 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 54 7 11 603 29 -44 Mahalli İdareler 39 830 93 236 186 470 9819 7 605 Döner Sermaye -1 558 2 545 5 448 635 -6 971 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -7335 -15 646 -25 293 0 0 İşsizlik Sigortası Fonu -33 555 -72 644 -162 021 -203 904 -236 799 Fonlar -19 975 -12 090 -46 034 -75 503 -63 991 KKBG 357 749 1491134 2578821 2183 779 2594 043 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) 19021 761276 1201 490 -29 411 -305 750 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 363 754 1499 642 2596943 2 209779 2779 043 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) 25 026 769 784 1219611 -3411 -120 750 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Merkezi Yönetim Bütçesi 0,9 5,1 4,7 3,6 3,5 KİT 1,6 0,4 11 0,4 0,2 İşletmeci KİT 1,6 0,4 1,1 0,4 0,2 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Mahalli İdareler 0,3 0,3 0,4 0,0 0,0 Döner Sermaye 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sosyal Güvenlik Kuruluşları 0,0 -0,1 -0,1 0,0 0,0 İşsizlik Sigortası Fonu -0,2 -0,3 -0,4 -0,3 -0,3 Fonlar -0,1 0,0 -0,1 -0,1 -0,1 KKBG 2,3 5,5 5,8 3,5 3,4 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) 0,1 2,8 2,7 0,0 -0,4 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 2,4 5,5 5,8 3,6 3,6 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) 0,2 2,8 2,7 0,0 -0,2 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program TABLO I: 38- 2024 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi , İşsizlik N GENEL N Yönetim Poşiliei Fonlar | Sigortası Güne ik Sermaye DEVLET İşletmeci Kapsar Toplam TAMI Bütçesi Fonu TOPLAMI 1.Vergiler 6 198 998 848 839 204 265 0 0 -1 725 7250377 -34 252 -22 -34 275 7 216 103 a.Vasıtasız 1 980 669 289 967 204 265 0 (0) -1 725 2473 176 -34 252 -22 -34 275 2 438 901 b.Vasıtalı 4218 329 558 872 (0) 0 (0) 0 4 777 202 0 0 0 4 777 202 2.Vergi Dışı Normal Gelirler 696 348 113 030 30 305 0 0 -157 839 527 -49 689 0 -49 689 789 837 3.Faktör Gelirleri 573 798 109 755 28 119 740 49 473 26 651 879 444 -244 678 -13 -244 691 634 753 4.Sosyal Fonlar (0) 0 o -11 781 -59 866 0 -71 648 0 0 0 -71 648 5.Cari Transferler -4 083 184 -118 890 -68 751 54 062 36 570 0 -4 180 193 300 536 0 300 536 -3 879 657 I.KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 3 385 960 952734 165 847 162 021 26177 24 769 4717 507 -28 083 -35 -28 119 4 689 388 II1.CARİ GİDERLER -3 703 659 -818 586 -134 890 0 o 0 -4657135 o o o -4 657 135 III.KAMU TASARRUFU -317 699 134 148 30 957 162 021 26 177 24 769 60 372 -28 083 -35 -28 119 32254 IV.YATIRIMLAR -900 379 -394 718 o o -883 -20903 -1316885 -241 989 5380 -236 609 -1553494 a.Sabit Sermaye -900 379 -394 772 0 0 -883 -13541 -1309 575 -244 345 - -244 351 -1 553 927 b.Stok Değişmesi 0 54 0 0 0 -7 363 -7 309 2356 5 386 7 742 433 V.TASARRUF-YATIRIM FARKI -1218 078 -260 570 30 957 162 021 25 293 3865 -1256512 -270 072 5345 -264 728 -1 521 240 VI.SERMAYE TRANSFERLERİ -889 704 74 229 15 077 0 o 1 667 -798 731 -143334 -11 560 -154 894 -953 625 1.Servet Vergileri 56 836 56210 16 107 0 0 0 129 154 0 0 o 129 154 2.Diğer Transferler -855 363 -42 026 17 o 0 0 -897 372 232 978 246 233 224 -664 148 3.Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -91 178 60 045 -1 047 0 0 1 667 -30 512 -376 312 -11 806 -388 119 -418 631 VII.KASA-BANKA/BORÇLANMA 2107 782 186 341 -46 034 -162 021 -25 293 -5 532 2055243 413 406 6215 419 622 2474865 1.Kasa-Banka Değişimi 0 163314 -46 448 0) (0) -6 433 110 433 50 902 -82 50 820 161 253 2.Dış Borçlanma (net) 120 227 5 439 0 0 (0) 0 125 666 -112 690 0 -112 690 12977 -Dış Borç Ödemesi -346 187 -18 298 0 0 (0) 0 -364 486 -133 649 0 -133 649 -498 134 -Dış Borç Kullanımı 466 415 23 738 0 0 0 0 490 152 20 959 0 20 959 Ş1ltlil 3.İç Borç/Alacak (net) 1987 555 17 716 415 -162 021 -25 293 11881 1830 252 562 654 11 685 574 339 2 404591 4.Stok Değişim Fonu o -129 0 0 0 -10 980 -11 109 -87 460 -5 387 -92 848 -103 957 BORÇLANMA GEREĞİ 2107 782 186 470 -46 034 -162 021 -25 293 5 448 2 066352 500 866 11 603 512 469 2578821 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. TABLO I: 39- 2025 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi o Mahalli işsizlik o sosyal Döner (o SENEL » Özelleş. TOPLAM Yönetim İdareler Fonlar Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET işletmeci Kapsamı Toplam KAMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1.Vergiler 9 043 046 1288 210 341911 0 0 -2486 (o 10670681 -58 015 -20 -58036 Oo 10612646 a.Vasıtasız 3302 437 450 804 341911 0 0 -2 486 4 092 666 -58 015 -20 -58 036 4034631 b.Vasıtalı 5 740 609 837 406 0 0 0 0) 6 578 015 0 0 0 6 578 015 2.Vergi Dışı Normal Gelirler 982 852 156 053 45 262 0 0 -314 1 183 854 -79 789 0 -79 789 1 104 065 3.Faktör Gelirleri 603 664 184 145 38 170 625 18116 36 189 1012 778 -367 179 -80 -367 258 645 519 4.Sosyal Fonlar 0 0 0 -42 625 -280 359 0 -322 984 e) 0 0 -322 984 5.Cari Transferler -5 929 979 -187 809 -93 585 75 904 263 855 0 -5871613 427 583 0 427583 Oo -5 444030 I.KAMU HARCANABİLİR 4699584 1440599 293 627 203904 1612 33389 6672716 -77 400 -100 -77 500 (6595216 TL.CARİ GİDERLER -5 068222 -1151801 -240825 o o 0 -6460848 (1 o O -6460848 ILI.KAMU TASARRUFU -368 638 288 798 52 802 203 904 1612 33 389 211867 -77 400 -100 -77 500 134 367 IV.YATIRIMLAR -1 282559 -404 219 o o -1612 -27622 -1716012 -394 921 4014 -390 906 -2106918 a.Sabit Sermaye -1 282 559 -404 243 0 0 -1612 -20003 Oo -1 708417 -482 845 -247 -483 092 -2 191 509 b.Stok Değişmesi 0 24 0 0 0 -7 619 -7 595 87 924 4 262 92 186 84 590 V.TASARRUF-YATIRIM FARKI -1 651 197 -115 420 52 802 203904 o 5767 -1504145 -472321 3915 -468 406 -1972551 VI.SERMAYE TRANSFERLERİ -557 079 105 713 22701 o o 6819 -421 847 310 516 318 310834 -111 013 1.Servet Vergileri 83810 72300 24013 0 0 0 180 123 0 0 0 180 123 2.Diğer Transferler -531 468 -71820 101 o o (0) -603 188 229 330 315 229 645 -373 543 3.Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -109 421 105 233 -1413 0 0 6819 1218 81 186 3 81 189 82 407 VIL.KASA-BANKA/BORÇLANMA 2 208 276 9 708 -75503 -203904 o -12586 1925991 161 805 -4233 157573 2083564 1.Kasa-Banka Değişimi 0 18 145 -76 081 0 0 -13 865 -71801 14037 65 14 102 -57 699 2.Dış Borçlanma (net) 178 000 -3 846 0 0 0 0) 174 154 105 642 0 105 642 279 797 -Dış Borç Ödemesi -310 738 -46 856 0 0 0 0 -357 594 -201 496 0 -201 496 -559 090 -Dış Borç Kullanımı 488 738 43 010 0 0 0 e) 531 748 307 139 0 307 139 838 887 3.İç Borç/Alacak (net) 2030 276 -4 480 578 -203 904 0 14 500 1836971 124 746 -35 124711 1961 682 4.Stok Değişim Fonu 0 a1 0 0 0 -13 222 -13 333 -82 620 -4 262 -86 882 -100 215 BORÇLANMA GEREĞİ 2 208 276 9819 -75503 -203904 o 635 1939324 244 425 29 244455 2183779 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini TABLO I: 40- 2026 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi ; İşsizlik 5 GENEL 5 Yönetim Mahalli Fonlar Sigortası Sosyal Döner DEVLET İşletmeci “zelleş, Toplam TOPLAM Bütçesi Idareler Fonu Güvenlik Sermaye TOPLAMI Kapsamı KAMU 1.Vergiler 11591 290 1 663 704 455 763 0 0 -3 254 13 707 504 -43 456 -27 -43 483 13 664 020) a.Vasıtasız 4 262 225 583 526 455 763 0 (0) -3 254 5 298 261 -43 456 -27 -43 483 5254 777 b.Vasıtalı 7 329 065 1 080 178 O) (0) 0 0 8 409 243 (0) 0) 0 8 409 243 2.Vergi Dışı Normal Gelirler 1494 940 193 144 56 428 0 0 -470 1744042 -57 845 0 -57 845 1 686 197 3.Faktör Gelirleri 620 171 230 338 48 189 867 15 865 42 183 1098 472 -159 343 -196 -159 540 938 932 4.Sosyal Fonlar 0 o o -54 090 -57 695 0 -111 785 (0) 0 0 -111 785 5.Cari Transferler -7 612 628 -224 032 -120 257 101 022 43 692 0 -7 812 203 399 946 0 399 946 -7412 257 I.KAMU HARCANABİLİR GELİRİ (o(6093773 1863154 391 982 236 799 1862 38460 8626030 139 302 -223 139 078 8 765 109 I1.CARİ GİDERLER -6 698697 -1482056 -357 017 o o 0 -537771 o o o -8537 771 TII.KAMU TASARRUFU -604 924 381 098 34 964 236 799 1 862 38 460 88 259 139 302 -223 139 078 227338 IV.YATIRIMLAR -1 267 489 -607 193 o o -1 862 -35115 -1911 660 -691 727 3044 -688 683 -2 600 343) a.Sabit Sermaye -1 267 489 -607 184 0) (0) -1 862 -27659 o-1904194 -679 252 -152 -679 404 -2 583 599 b.Stok Değişmesi 0 -9 0 0 0 -7 457 -7 466 -12 474 3 196 -9 278 -16 744 V.TASARRUF-YATIRIM FARKI -1872413 -226 095 34 964 236 799 o 3344 -1823401 -552 425 2821 -549 604 -2373 005) VI.SERMAYE TRANSFERLERİ -840 279 218 581 29 027 o o 15 860 -576811 432 276 420 432 696 -144 115) 1.Servet Vergileri 106 275 183 629 30 636 o 0 0 320 539 0) 0 0) 320 539) 2.Diğer Transferler -828 828 -90 714 82 0 (0) 0 -919 460 304 596 415 305 011 -614 448 3.Kamulaş. ve Sabit Değer. Art. -117 726 125 666 -1692 0 0 15 860 22 109 127 680 5 127 685 149 794 VII.KASA-BANKA/BORÇLANMA 2712 693 7514 -63 991 -236 799 o -19 205 2400 212 120 149 -3241 116 908 2517 120) 1.Kasa-Banka Değişimi 0 9 769 -64 710 o 0 -11 884 -66 824 19 624 -70 19 555 -47 270 2.Dış Borçlanma (net) 0 -1 746 o 0 (0) 0 -1 746 60 263 (0) 60 263 58 517 -Dış Borç Ödemesi 0 -25 895 0 o o o -25 895 -174 222 0 -174 222 -200 117 -Diş Borç Kullanımı o 24 149 0 o 0 0 24 149 234 486 0 234 486 258 634 3.İç Borç/Alacak (net) (2) 2712 693 -418 718 -236 799 (0) 4913 2 481 107 101 662 26 101 688 2 582 795 4.Stok Değişim Fonu 0 -91 (0) 0 o -12234 -12324 -61 401 -3 197 -64 598 -76 923 BORÇLANMA GEREĞİ 2712693 7 605 -63 991 -236 799 o -6971 2412536 181 550 -44 181 506 2594 043) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Program (2) Merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek olan Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır. 3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi a) Mevcut Durum 2025 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla toplam 14.731 milyar TL ödenek öngörülmüş, bütçe gelirlerinin ise 12.800,3 milyar TL olacağı tahmin edilmiştir. Bu çerçevede, bütçe açığının 1.930,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,1 olacağı öngörülmüştür. 2025 yılı sonunda harcamaların bütçe ödeneğinin 56,9 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 334,5 milyar TL altında kalarak sırasıyla 14.674,1 milyar TL ile 12.465,9 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2025 yılında bütçe açığının 2.208,3 milyar TL, faiz dışı açığın ise 155,6 milyar TL olması beklenmektedir. GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre bütçe açığının İ,2 puan azalarak yüzde 3,6, program tanımlı açığın ise 2 puan azalarak yüzde 0,6 olacağı öngörülmektedir. 2023 yılı Şubat ayında yaşanan depremlerin yol açtığı hasarın ortadan kaldırılması ile şehirlerin afetlere karşı dayanıklılığının artırılması amacıyla 2025 yılında 493,3 milyar TL harcama yapılması beklenmektedir. Bu doğrultuda, 2025 yılında deprem harcamaları hariç bütçe açığının GSYH'ya oranla, bir önceki yıla göre 0,3 puan iyileşerek yüzde 2,8 olacağı öngörülmektedir. 2025 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 159,6 milyar TL altında kalarak 12.621,4 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 20,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2025 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamaların bütçe ödeneğinin 184 milyar TL üzerine çıkarak 4.121,3 milyar TL olması beklenmektedir. Memurlar için 2025 yılı genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede Ocak ayında yüzde 6, Temmuz ayında yüzde 5 olarak belirlenmiş, enflasyon farkı dâhil artış oranı Ocak ayında yüzde 11,54, Temmuz ayında yüzde 15,57 olarak gerçekleşmiştir. İşçiler için ise, toplu sözleşmede belirlenen seyyanen artışlar uygulanmış, genel ücret artış oranı Ocak ayında yüzde 24, Temmuz ayında yüzde 11 olarak belirlenmiş ve toplu sözleşme başlangıç tarihlerine göre gerçekleşen enflasyon farkları ilave edilmiştir. 2025 yılında mal ve hizmet alım giderlerinin, başlangıç ödeneğinin 18,7 milyar TL altında kalarak 1.005 milyar TL düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılı bütçesinde 5.813,4 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda 288,3 milyar TL azalışla 5.525,2 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. KİTlere yapılan görevlendirme bedeli ödemeleri, sosyal güvenlik sistemine yapılan transferler ile gelirden mahalli idareler ve fonlara ayrılan paylardaki düşüş cari transferlerde yaşanan azalışın temel belirleyicileri olmuştur. Sermaye giderlerinin 2025 yılı sonunda, başlangıç ödeneğinin 214,4 milyar TL üzerine çıkarak 1.316,8 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, yatırımları hızlandırma ödeneğinden aktarılan tutarın yanı sıra deprem nitelikli harcamalar için yapılan ödenek aktarmaları ile kurumların ilave ödenek taleplerinin karşılanması etkili olmuştur. 2025 yılı bütçesinde 338 milyar TL olarak programlanan sermaye transferlerinin yıl sonunda bütçe ödeneğiyle uyumlu bir şekilde 334,4 milyar TL olması beklenmektedir. Borç verme kaleminin 2025 yılı sonunda başlangıç ödeneğinin 12,7 milyar TL üzerine çıkarak 318,8 milyar TL olması öngörülmektedir. Bu gelişmede KOSGEB, AFAD ve KİTlere yapılan aktarımlar ile yükseköğrenim kredi ve burs tutarlarında öngörülenin üzerinde artış yapılması etkili olmuştur. 2025 yılında faiz giderlerinin, borçlanma maliyetlerindeki yükseliş ve finansman ihtiyacındaki artışın etkisiyle başlangıç ödeneğinin 102,7 milyar TL üzerinde 2.052,7 milyar TL olması beklenmektedir. 2025 yılı sonunda genel bütçe vergi gelirlerinin, bütçe tahmininin 405,2 milyar TL altında 10.733,6 milyar TL, vergi dışı gelirlerin ise bütçe tahmininin 70,7 milyar TL üzerinde 1.732,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 17,3, vergi dışı gelirlerin yüzde 2,8 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir. Gelir vergisi tahsilatının 2025 yılı bütçe hedefinin 654,4 milyar TL üzerinde 2.784 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 4,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, mevduat faiz oranlarının seyri ile mevduat ve yatırım fonlarından alınan stopaj oranlarındaki düzenlemelerin yanı sıra ücretlerde yapılan artışlar etkili olmuştur. 2025 yılı kurumlar vergisi tahsilatının bütçe tahmininin 449,5 milyar TL altında kalarak 1.187,33 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 1,9 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalışta, makroekonomik gelişmelerin reel ekonomi ve kurumların kârlılık ve maliyetleri üzerindeki etkileri ile bir önceki yıl gerçekleşmesinin 2025 yılı başlangıç tahminine baz olan 2024 yılı gerçekleşme tahmininin altında kalması belirleyici olmuştur. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2025 yılı bütçe tahmininin 33,2 milyar TL altında kalarak 1.463,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Özel tüketim vergisi tahsilatının 2025 yılı bütçe tahmininin 173 milyar TL altında kalarak 1.948,3 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,1 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Petrol ve doğal gaz ürünleri üzerinden yapılan ÖTV tahsilatının 2025 yılı bütçe tahmininin 11 milyar TL altında 524 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede Yİ-ÜFE oranının öngörülenin bir miktar altında gerçekleşmesi belirleyici olmuştur. Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının 2025 yılı bütçe tahmininin 94,8 milyar TL altında 704,7 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 1,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Araç satışları öngörülenin üstünde gerçekleşmesine rağmen içten yanmalı motorlu araçlara kıyasla daha düşük ÖTV oranına tabi olan elektrikli ve hibrit araçların payının artması bu azalışta etkili olmuştur. 2025 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 18,7 milyar TL altında 437 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,7 seviyesinde, alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının ise bütçe tahmininin 21,5 milyar TL altında 148,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 431 milyar TL altında 1.672 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu gelişmede, TL cinsinden ithalattaki değişim tahmininin aşağı yönlü güncellenmesi ve bir önceki yıl gerçekleşmesinin 2025 yılı başlangıç tahminine baz olan 2024 yılı gerçekleşme tahmininin altında kalması belirleyici olmuştur. 2025 yılında veraset ve intikal vergisi, MTV, değerli konut vergisi, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, dijital hizmet vergisi ve konaklama vergisi tahsilat toplamının bütçe tahminine göre 1,2 milyar TL azalarak 264,4 milyar TL olması beklenmektedir. 2025 yılında BSMV tahsilatının bütçe tahmininin 7,1 milyar TL altında 537,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,9 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Damga vergisi tahsilatının ise bütçe tahmininin 7 milyar TL üzerinde 223,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 53,7 milyar TL üzerinde 332,4 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. İpotekli konut satışlarının beklentilerin üzerinde gerçekleşmesi ile tapu harçlarının gayrimenkullerin gerçek değerleri üzerinden alınmasına yönelik çalışmaların tahsilatı olumlu etkilediği değerlendirilmektedir. 2025 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe tahmininin 70,7 milyar TL üzerinde 1.732,3 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artış temel olarak özel gelirler, para cezaları ve özel bütçeli idareler ile düzenleyici ove denetleyici okurumlarJdan elde edilen gelirlerdeki oartışlardan kaynaklanmaktadır. 2023 yılında uygulamaya konulan 7440 sayılı Kanun kapsamında 2025 yılının ilk dokuz ayında toplam 16 milyar TL tahsilat yapılmıştır. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin geçmiş yıllarda yürürlüğe giren diğer düzenlemeler de dâhil edildiğinde, 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde toplam 17 milyar TL yapılandırma geliri elde edilmiştir. 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak TL cinsi sabit getirili ve değişken faizli enstrümanlarla yapılmıştır. 2025 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 82,2 milyar TL tutarında TL cinsi sabit getirili kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2025 yılı Hazine Finansman Programı duyurusunda yüzde 119,3 olarak belirtilen iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 139,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 2,9 trilyon TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 34,7'si TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 4,8'i TÜFE'ye endeksli DIBS ve kira sertifikası, yüzde 8,3'ü kuponsuz, yüzde 19,3'ü TLREF'e endeksli, yüzde 2,8'i TLREFK'ye endeksli kira sertifikası, yüzde 4,9'u değişken faizli devlet tahvili ve yüzde 2,8'i sabit kuponlu kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, iç finansmanın yüzde 22,4'ü altın ve döviz cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. Diğer taraftan, 2024 yılı sonunda 47,9 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2025 yılı Eylül ayı sonunda 33,6 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 36,65'den yüzde 39,47 düzeyine yükselmiştir. 2025 yılının ilk dokuz ayında uluslararası sermaye piyasalarında ise üçü dolar, biri sukuk ve biri avro cinsinden olmak üzere beş adet tahvil ihraç edilmiştir. Şubat ayında 2,5 milyar dolar, Mayıs ayında 2 milyar dolar, Temmuz ayında 2,5 milyar dolar (sukuk) ve 1,5 milyar avro ve son olarak Eylül ayında 2 milyar dolar tutarında tahvil ihracı gerçekleştirilerek, 2025 yılında uluslararası sermaye piyasalarından toplam 10,75 milyar dolar tutarında finansman sağlanmıştır. Bu kapsamda, önetkin bir borç yönetimine işaret eden mevcut görünümün, kredi notu ve yatırımcı iştahı anlamında ülkemizi daha da olumlu etkilemesi beklenmektedir. TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2023 2024 2025 (1) 2023 2024 Brüt Borç Stoku 6736632 9257422 12964016 24,9 20,8 İç Borç Stoku 3209252 4959910 7593490 11,8 11,1 Tahvil 3 208 001 4 893 590 7 423 274 11,8 11,0 Bono 1251 66320 170 216 0,0 0,1 Dış Borç Stoku 3527380 4297511 5370527 13,0 9,6 Kredi 809 826 965 183 1255 869 3,0 2,2 Uluslararası Kur. 620 274 717237 918 927 2,3 1,6 Hükümet Kur. 85 677 97 986 124301 0,3 0,2 Diğer 103 874 149 959 212 640 0,4 0,3 Tahvil 2717554 3332 329 4114 658 10,0 7,5| Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı (1) Eylül ayı sonu itibarıyladır. b) Hedefler 2026 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 16.216,1 milyar TL olması hedeflenmekte, bütçe harcamaları ise 18.928,8 milyar TL olarak programlanmaktadır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 2.712,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,5 olacağı öngörülmektedir. Bütçe harcamaları için öngörülen ödeneğin 652,8 milyar TL'si deprem bölgesinin yeniden inşası ve afetlere karşı dayanıklılığın artırılmasına yönelik harcamalardan oluşmaktadır. Söz konusu harcamalar hariç tutulduğunda bütçe açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,7 seviyesinde olması beklenmektedir. 2026 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamalar belirlenirken genel maaş ve ücret artış oranları toplu sözleşmelerde kararlaştırıldığı üzere memurlar için Ocak ayında yüzde 11, Temmuz ayında yüzde 7, işçiler için Ocak ayında yüzde 10, Temmuz ayında yüzde 6 olarak alınmıştır. Ayrıca, enflasyon gerçekleşmesine bağlı olarak oluşabilecek farkların etkisi göz önünde bulundurulmuş, genel maaş ve ücret artışlarına ilave olarak mali ve sosyal haklara ilişkin diğer düzenlemelerin maliyetleri de dikkate alınmıştır. Bu çerçevede, 2026 yılında toplam personel harcamalarının 5.542 milyar TL olacağı, GSYH'ya oranının ise bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 7,2'ye yükseleceği öngörülmektedir. 2026 yılında mal ve hizmet alım giderlerinin 1.249,6 milyar TL ile GSYH içindeki payının bir önceki yılla aynı seviyede yüzde 1,6 olması beklenmektedir. Cari transferlerin 2026 yılında 6.820,8 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 8,8 seviyesinde olması öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarının önemli bölümü sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılan paylardan oluşmaktadır. Bu kapsamda, sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılacak transferler 2.429,6 milyar TL, mahalli idareler ve fonlara aktarılacak paylar 2.340,9 milyar TL olarak öngörülmüştür. Ayrıca, KİTlere ve kamu bankalarına görevlendirme giderleri olarak sırasıyla 392,1 milyar TL ve 290 milyar TL, tarımsal amaçlı transferlere 167,6 milyar TL, afetlere dirençli şehirler projesi için 52 milyar TL ve deprem bölgesi yerinde dönüşüm projesi için 48 milyar TL ödenek ayrılmıştır. 2026 yılında sermaye giderlerinin 1.312,3 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,/ seviyesinde olması programlanmıştır. Deprem bölgesinde zarar gören kamu kurumlarının hizmet binaları ve tesislerinin yapım ve onarım giderleri ile deprem kaynaklı diğer harcamalar için 198,8 milyar TL ödenek öngörülmüştür. 2026 yılında KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan şehir hastanelerinin cari giderlerini karşılamak üzere mal ve hizmet alım giderlerinde 57,5 milyar TL, bina kullanım ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 78,7 milyar TL harcama programlanmıştır. Yine KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan ulaştırma projeleri kapsamında verilen talep garantilerinin finansmanı için cari transferlere 101,8 milyar TL ilave edilmiştir. Sermaye transferlerinin 2026 yılında 525,4 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 0,7 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, deprem konutlarının yapımı ve altyapı giderleri için 345 milyar TL, sosyal konut yapımı için 100 milyar TL, KÖYDES için 9,9 milyar TL, SUKAP için 5,5 milyar TL, SOGEP için 780 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, KKTC için 10,2 milyar TL, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 18,2 milyar TL kaynak ayrılmıştır. 2026 yılında borç verme kaleminin 397,1 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5 olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 307,5 milyar TL'si KİT'lere, 4 milyar TL'si Kredi Garanti Fonuna tahsis edilmiştir. Ayrıca, öğrenim kredileri için 36,2 milyar TL, KKTC'ye verilen krediler için 4 milyar TL ödenek öngörülmüştür. 2026 yılında faiz giderlerinin 2.741,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,5 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oranla 2025 yılı gerçekleşme tahminine göre 2026 yılında genel bütçe vergi gelirlerinin 0,6 puan artışla yüzde 17,8, vergi dışı gelirlerin 0,4 puan artışla yüzde 3,1 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bunun sonucunda aynı dönemde merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 0,9 puan artarak yüzde 21,0 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın kurumlar vergisi, gelir vergisi, dâhilde alınan KDV, ÖTV ile harçlardan elde edilecek tahsilattan kaynaklanması beklenmektedir. Vergi dışı gelirlerdeki artışın ise temel olarak sermaye gelirleri, malların kullanma ve faaliyette bulunma izni gelirleri ile diğer çeşitli gelirlerden kaynaklanması öngörülmektedir. 2026 yılında vergilemede etkinliği ve adaleti artırmaya, kayıt dışılığı azaltmaya yönelik sürdürülen faaliyetlere devam edilecektir. Bu çerçevede, temelde kurumlar vergisi kaynaklı olarak gelir, kâr ve sermaye kazançlarından alınan vergilerin tahsilat toplamının GSYH'ya oranla 2025 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,3 puan artması ve yüzde 6,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2026 yılında GSYH'ya oranla bir önceki yıl tahminine göre 0,1 puan artarak yüzde 2,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2026 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre O,İ puan artarak yüzde 3,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2026 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının, kur ve ithalat tahminlerine bağlı olarak, yüzde 2,7 ile bir önceki yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede gerçekleşmesi beklenmektedir. 2026 yılında veraset ve intikal vergisi, MTV, değerli konut vergisi, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, dijital hizmet vergisi ve konaklama vergisinden elde edilecek tahsilat toplamının 2025 yılı gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede ve yüzde 0,4 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2026 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,4 puan üzerinde ve yüzde 3,1 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (Yüzde Değişim) (Yüzde Dağılım) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2024 2025 (1) 2026 (2) 2025(1) 2026(2) (o 2024 2025(1) 2026(2) O 2024 2025(1) 2026(2) HARCAMALAR 10780614 14674127 18928815 (| 361 (29,0 Oo 100,0 (100,0 (100,0 (o 24,2 23,6 24,5 01 - Personel Giderleri 2 666 027 3 672 280 4 907 309 37,7 33,6 24,7 25,0 25,9 6,0 5,9 6,4 02 - SGK Devlet Primi Giderleri 332 217 448 970 599 691 35,1 33,6 3,1 3,1 3,2 0,7 0,7 0,8 03 - Mal ve Hizmet Alım Giderleri 747 046 1005 041 1249 568 34,5 24,3 6,9 6,8 6,6 1,7 1,6 1,6 04 - Faiz Giderleri 1270 455 2 052 700 2741 656 61,6 33,6 11,8 14,0 14,5 2,8 3,3 3,5 05 - Cari Transferler 3863 915 5 525 161 6820 794 43,0 23,4 35,8 37,7 36,0 8,7 8,9 8,8 06 - Sermaye Giderleri 944 083 1316 799 1312319 39,5 -0,3 8,8 9,0 6,9 2,1 2,1 1,7 07 - Sermaye Transferleri 640 357 334 394 525 369 -47,8 57,1 5,9 2,3 2,8 1,4 0,5 0,7 08 - Borç Verme 316 513 318 782 397 083 0,7 24,6 2,9 2,2 2,1 0,7 0,5 0,5 09 - Yedek Ödenekler 0 0 375 026 0,0 0,0 2,0 0,0 0,0 0,5 GELİRLER 8672832 12465851 16216123 43,7 30,1 100,0 100,0 100,0 19,5 20,0 21,0 1 - Genel Bütçe 8443014 12111957 15986855 43,5 32,0 97,4 97,2 98,6 18,9 19,5 20,7 01 - Vergi Gelirleri 7305 279 10 733 555 13 783 113 46,9 28,4 84,2 86,1 85,0 16,4 173 17,8 02 - Vergi Dışı Gelirler 939 478 1217335 1897 764 29,6 55,9 10,8 9,8 11,7 2,1 2,0 2,5 03 - Sermaye Gelirleri 32390 43 833 202 827 35,3 362,7 0,4 0,4 1,3 0,1 01 0,3 04 - Alınan Bağış ve Yardımlar 165 866 117 234 103 151 -29,3 -12,0 19 0,9 0,6 0,4 0,2 0,1 2 - Öz.Büt.İda. ve Düz.Den.Kur. 229818 353 893 229 267 54,0 -35,2 2,6 2,8 1,4 0,5 0,6 0,3 BÜTÇE DENGESİ -2107782 -2208276 -2712693 4,8 22,8 -4,7 -3,6 -3,5 Bilgi İçin: Faiz Dışı Harcamalar 9 510 159 12 621427 16 187 159 32,7 28,3 21,3 20,3 21,0 Faiz Dışı Bütçe Dengesi -837 327 -155 576 28 963 81,4 (o -118,6 -1,9 -0,3 0,0 Program Tanımlı Bütçe Dengesi -1 183 027 -402 864 -372 680 -65,9 -7,5 -2,7 -0,6 -0,5 Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür. (0) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 3.1.2. Mahalli İdareler a) Mevcut Durum Mahalli idareler dengesi il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2024 yılında, mahalli idare gelirleri, genel bütçe vergi payı gelirleri ve faktör gelirlerindeki reel artış sonucu yüzde 69,9 oranında artarak 1.127,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, yatırım harcamalarındaki reel gerilemeye rağmen cari giderler ve cari transferlerdeki reel artışın etkisiyle yüzde 73,6 oranında artarak GSYH'nın yüzde 2,95'i seviyesine yükselmiş ve mahalli idareler bütçe dengesi 2024 yılında da GSYH'nın yüzde 0,42'si oranında açık vermiştir. 2025 yılında, bir önceki yılda olduğu üzere, genel bütçe vergi payı gelirlerinin reel artışını sürdürmesi ve ücret-tarife düzeylerindeki artış, mahalli idare gelirlerinin GSYH'ya oranla yüzde 2,74 seviyesine yükselmesini sağlayacaktır. Mahalli idare harcamalarının ise, artan finansman ihtiyacının etkisiyle yatırım harcamalarındaki gerilemeye bağlı olarak GSYH'nın yüzde 2,75'i seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2025 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde 0,02'si seviyesinde açık vermesi beklenmektedir. TABLO 1: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2023 2024 2025(1) 2026(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 250 286 421621 627 928 810377 Büyükşehir Belediyeleri 228 744 376 844 563 556 727 849 İl Özel İdareleri 20 857 35 135 52327 67531 TOPLAM 499 887 833 600 1243812 1 605 757 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Belediyeler 0,92 0,95 1,01 1,05 Büyükşehir Belediyeleri 0,84 0,85 0,91 0,94 İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,09 TOPLAM 1,85 1,87 2,00 2,08 (1) Gerçekleşme tahmini (2) Program b) Hedefler 2026 yılında, mahalli idare gelirlerinin 2.270,8 milyar TL, harcamalarının ise 2.278,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin 7,6 milyar TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO 1: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2023 2024 2025(2) 2026(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) GELİRLER 663820 1127834 1700709 2270814 1.Vergiler 538 543 905 049 1360510 1847332 2.Vergi Dışı Norm. Gelir 68 591 113 030 156 053 193 144 3.Faktör Gelirleri (Net) 56 686 109 755 184 145 230338 HARCAMALAR 757056 1314304 1710528 2278420 1.Cari Giderler 452 482 818 586 1151801 1482056 2.Yatırım Harcamaları 283 767 394 847 404330 607 284 a.Sabit Sermaye 283 722 394 772 404 243 607 184 b.Stok Değişimi 45 75 87 100 3.Cari Transferler 54 282 118 890 187 809 224032 4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -54 338 -60 045 -105233 Oo -125 666 5.Sermaye Transferi (Net) 20 863 42 026 71820 90 714 GELİR-GİDER FARKI -93 236 -186 470 -9819 -7 605 (GSYH'ya Oran, Yüzde) GELİRLER 2,45 2,53 2,74 2,94 1.Vergiler 1,99 2,03 2,19 2,39 2.Vergi Dışı Norm. Gelir 0,25 0,25 0,25 0,25 3.Faktör Gelirleri (Net) 0,21 0,25 0,30 0,30 HARCAMALAR 2,79 2,95 2,75 2,95 1.Cari Giderler 1,67 1,84 1,85 1,92 2.Yatırım Harcamaları 1,05 0,89 0,65 0,79 a.Sabit Sermaye 1,05 0,89 0,65 0,79 b.Stok Değişimi 0,00 0,00 0,00 0,00 3.Cari Transferler 0,20 0,27 0,30 0,29 4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -0,20 -0,13 -0,17 -0,16 5.Sermaye Transferi (Net) 0,08 0,09 0,12 0,12 GELİR-GİDER FARKI -0,34 -0,42 -0,02 -0,01 (1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler a) Mevcut Durum Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2024 yılında 5,4 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2025 yılında 635 milyon TL açık vermesi beklenmektedir. b) Hedefler 2026 yılında döner sermayeli işletmelerin 7 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir. TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 2023 2024 2025 (1) 2026 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 538 366 894 984 1241319 1543539 - İşletme Gelirleri 532 838 888 828 1233541 1536 196 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 5 528 6155 7779 7343 - Bütçe Transferleri 0 0 0 0 B. Giderler 540911 900 432 1241955 1536 568 - İşletme Giderleri 514 205 868 333 1205 130 1501 356 - Yatırım Harcamaları 9520 13541 20 003 27 659 - Stok Artışı 15 144 18343 20841 19 690 - Sabit Kıymet Artışı -518 -1 667 -0819 -15 860 - Dolaysız Vergiler 2 509 i 725 2 486 3254 - Fonlara Transferler 52 157 314 470 C. Gelir-Gider Farkı -2 545 -5 448 - 635 6971 (GSYH'ya Oran, Yüzde) A. Gelirler 2,0 2,0 2,0 2,0 B. Giderler 2,0 2,0 2,0 2,0 C. Gelir-Gider Farkı Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 0,0 0,0 0,0 3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları a) Mevcut Durum Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2025 yılında bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla SGK'nın toplam gelirlerinin 0,3 puan azalarak yüzde 8,4'e düşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, temel olarak prim gelirlerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,2'ye gerilemesi ve diğer gelirlerde yaşanan azalış etkili olmuştur. 2024 yılında milli gelire oranla yüzde 8,7 olan SGK'nın toplam giderlerinin 2025 yılında yüzde 8,8 düzeyine yükselmesi öngörülmektedir. Harcamalardaki artışta sigorta ödemelerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,2'ye yükselmesi temel belirleyici olmuştur. Bu gelişmeler neticesinde, SGK gelir-gider açığının yüzde 0,0'dan 0,4'e, bütçe transferlerinin ise yüzde 3,2'den 3,4'e yükseleceği tahmin edilmektedir. 2025 yılında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 2.086,7 milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayında yüzde 30 oranında artırılmış, böylece brüt asgari ücret 2025 yılında 26.005,5 TL'ye yükseltilmiştir. İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları 2025 yılı Ocak ayında yüzde 15,7, Temmuz ayında yüzde 16,7, memur emekli aylıkları ise Ocak ayında yüzde 11,5, Temmuz ayında yüzde 15,6 oranında artırılmıştır. TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2023 2024 2025 (1) 2026 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 2133 922 3 852 256 5197378 6 895 672 - Prim Tahsilatları 1503931 2823137 3875823 5174 088 - Diğer Gelirler (3) 629 991 1029 119 1321555 1721584 B. Giderler 2172442 3863532 5461233 6 939 364 - Sigorta Ödemeleri 1426821 2 700 861 3 835 060 4 968 475 - Sağlık Giderleri 553 143 980 870 1348 095 1 665 236 - Yatırım Harcamaları 119 883 1705 1 462 - Diğer Giderler (4) 192 359 180 918 276374 304 191 C. Gelir-Gider Farkı -38 520 -11277 -263 855 -43 692 Bilgi İçin: Bütçe Transferleri (5) 875 005 1 436 651 2 086 706 2 328 568 (GSYH'ya Oran, Yüzde) A. Gelirler 7,9 8,6 8,4 8,9 - Prim Tahsilatları 5,6 6,3 6,2 6,7 - Diğer Gelirler (3) 2,3 2,3 2,1 2,2 B. Giderler 8,0 8,7 8,8 9,0 - Sigorta Ödemeleri 53 6,1 6,2 6,4 - Sağlık Giderleri 2,0 2,2 2,2 2,2 - Yatırım Harcamaları 0,0 0,0 0,0 0,0 - Diğer Giderler (4) 0,7 0,4 0,4 0,4 C. Gelir-Gider Farkı -0,1 0,0 -0,4 -0,1 Bilgi İçin: Bütçe Transferleri (5) 3,2 3,2 3,4 3,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturalı ödemeler gibi bütçeden alınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır. (4) Diğer giderler, faturalı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır. (5) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. 2024 yılında 267,8 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapılan prim teşviklerinin 2025 yılında 279,2 milyar TL olması beklenmektedir. Yaşanan sınırlı artışta, 5 puan olarak uygulanan işveren prim teşvikinin imalat sanayii hariç 4 puana düşürülmesi etkili olmuştur. 2024 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları sırasıyla 305,5 milyar TL ve 663,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2025 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 413,8 milyar TL ve 917,2 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2025 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,2 ve devlet katkısının yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam İSF gelirlerinin GSYH'nın yüzde 0,8'si seviyesinde ve 475,1 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. İSF'nin 2025 yılı toplam giderlerinin ise GSYH'ya oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede İSF giderlerinin 64,3 milyar TL'si sigorta giderleri, 86 milyar TL'si istihdam teşvikleri, 69,2 milyar TL'si aktif işgücü programları giderleri ve 51,7 milyar TL diğer giderler olmak üzere toplam 271,2 milyar TL olması beklenmektedir. İSF gelir-gider dengesinin 2025 yılında 203,9 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam fon varlığının 562,9 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) | 2023 2024 2025(1) 2026(2) 2023 2024 2025(1) 2026(2) A. Gelirler 189915 335987 475129 593956 0,7 0,8 0,8 0,8 - Prim Gelirleri 82148 Oo 162185 Oo 228600 Oo 303067 03 04 0,4 0,4 - Devlet Katkısı 27 383 54 062 75904 (o 101022 0 Ol 0,1 01 - Faiz Gelirleri 44 970 95332 o 139237 Oo 147015 02 02 0,2 02 - Diğer Gelirler 35.414 24.408 31.387 42.852 01 Ol 0,1 0,1 B. Giderler 117271 173966 271225 357157 04 04 0,4 0,5 - Sigorta Gid. (3) 17 476 35 178 64 336 91 019 01 01 oi 0,1 - Diğer Giderler 99795 Oo 138788 Oo 206889 Oo 266138 04 03 0,3 03 Fark Gider 72644 162021 203904 236799 (03 04 03 03 Varlı Fon o ;96951 358972 562876 799675 O07 0,8 09 10 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderlerinden oluşmaktadır. b) Hedefler Ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıklarının 2026 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon gerçekleşmelerine göre artırılması, memur emekli aylıklarının ise toplu sözleşme hükümlerine göre 2026 yılının Ocak ayında yüzde 11, Temmuz ayında yüzde 7 oranında artırılması, enflasyon farklarının da ayrıca ilave edilmesi öngörülmüştür. 2026 yılında SGK'nın toplam gelirlerinin 6.895,7 milyar TL, toplam giderlerinin 6.939,4 milyar TL ve gelir-gider açığının 43,7 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak ise gelirlerin yüzde 8,9 giderlerin yüzde 9,0 ve açığın yüzde 0,1 olması hedeflenmiştir. 2026 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 2.328,6 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3'ü oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2026 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 0,4'ü prim gelirleri, yüzde 0,2'si faiz gelirleri ve yüzde 0,1i devlet katkısı olmak üzere İSF'nin toplam gelirlerinin yüzde 0,8 olması hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin ise GSYH'nın yüzde 0,5'i oranına ulaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, İSF gelir-gider dengesinin 2025 yılında 236,8 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam Fon varlığının 799,7 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 3.1.5. Fonlar a) Mevcut Durum Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2025 yılında toplam fon gelirlerinin 409,9 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 334,4 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 75,5 milyar TL olması öngörülmektedir. 2025 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 20,8 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir. b) Hedefler 2026 yılında Özelleştirme Fonunun 100 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2026 yılında fon gelirlerinin 541,3 milyar TL, fon giderlerinin 477,3 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 64 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2023 2024 2025 (1) 2026 (2) JA. Fon Gelirleri 139 917 249 674 409 912 541 266 - Vergi Gelirleri 119 722 204 265 3410911 455 763 - Vergi Dışı Normal Gelirler 14 498 30 305 45 262 56 428 - Faktör Gelirleri (Net) 298 28 38 48 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 5 400 15 077 22701 29 027 B. Fon Giderleri 127 828 203 641 334 409 477 275 - Cari Giderler 87 888 134 890 240 825 357 017 - Faktör Giderleri (Net) 0 0 0 0 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 39 940 68 751 93 585 120 257 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 0 0 C. Gelir-Gider Farkı 12 090 46 034 75 503 63991 D. Finansman -12 090 -46 034 -75 503 -63 991 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - İç Borç-Alacak İlişkisi (Net) -277 415 578 718 - Kasa-Banka Değişimi -11 813 -46 448 -76 081 -64 710 Bilgi için: - Özelleştirme Gelirleri 8 508 9 360 20 750 100 000 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME a) Mevcut Durum 2024 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 0,6 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2025 yılı sonunda da bu oranın yüzde 0,6 olacağı tahmin edilmektedir. KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2024 yılındaki yüzde 1,8 seviyesinden 2025 yılında yüzde 2,4'e yükselmesi öngörülmektedir. 2025 yılında KİT'lerin yıllık ortalama personel sayısının 94 bin olması beklenmektedir. Ekim 2025 itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) AŞ ve Sümer Holding AŞ KİT dengesi kapsamında izlenmektedir. KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2024 yılında GSYH'nın yüzde 1,15'i oranında finansman açığı verirken 2025 yılında bu kuruluşların yüzde 0,39 oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyileşmede merkezi yönetim bütçesinden KITlere yapılan aktarmalar etkili olmuştur. Bütçe transferleri önemli ölçüde elektrik ve doğal gaz sübvansiyonları kapsamında yapılan görevlendirme bedeli ödemeleri ile TCDD, TTK ve TÜRKŞEKER'e yapılan aktarımlardan oluşmaktadır. 2025 yılında merkezi yönetim bütçesinden KİT'lere toplam 233 milyar TL sermaye transferi, 421,6 milyar TL görevlendirme bedeli, 5,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ve sübvansiyon ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2025 yılında 63,4 milyar TL temettü ve 13,3 milyar TL hasılat payı ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 483,1 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2025 yılı içerisinde hanehalkı grubu tüketicilerin kullanmış olduğu doğal gazın toptan satış fiyatı ile perakende elektrik fiyatında artış yapılmış olsa da elektrik ve doğal gazda hanehalkına sübvansiyon uygulamasına ve bu nedenle EUAŞ ve BOTAŞ'a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapılmasına devam edilmiştir. TPAO, Şırnak Gabar Dağı Bölgesinde günlük 81 bin varil petrol üretimine ulaşmıştır. Böylece yurt içi petrol üretim miktarı günlük 125 bin varili aşmış, Cumhuriyet tarihinin rekoru kırılmıştır. BOTAŞ tarafından çeşitli şirketlerle imzalanmış olan LNG tedarik sözleşmeleri kapsamında, 2025-2028 dönemi kış aylarında Türkiye'ye toplam yaklaşık 15 milyar m3 doğal gaz eşdeğerinde LNG sevkiyatı öngörülmektedir. Bu anlaşmalara ek olarak 20 yıl süreli bir alım-satım anlaşması akdedilmiş olup teslimatların 2026 yılında başlaması ve yıllık 4 milyar m3 olmak üzere toplamda yaklaşık 70 milyar m3 doğal gaz eşdeğerinde LNG teslim edilmesi planlanmaktadır. Ayrıca, 2030 yılında başlayacak 9 yıla kadar süreli ve toplam yaklaşık 5,8 milyar m3 doğal gaz eşdeğerinde LNG'nin satışına dair bir ön anlaşma imzalanmıştır. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumların ısınma amaçlı kömür ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla TKI tarafından 2025 yılı sonuna kadar 275 bin ton kömür dağıtılması beklenmektedir. İhtiyaç sahibi hanelere ısınma amaçlı kömür yardımı uygulaması görevi 14 Ocak 2025 tarihli ve 9407 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla TTK ve TKİ'ye verilmiştir. Enerji ve madencilik KİTlerinin yatırımlarının 2025 yılı sonunda bir önceki yıla göre 170 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta, TPAO'nun hidrokarbon arama ve üretim yatırımları, TEİAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama yatırımları önemli rol oynamıştır. ÇAYKUR'un satış hasılatı, yıl içerisinde çay satış fiyatlarının yükselmesinden olumlu etkilenmekle birlikte, hammadde ve istihdam kaynaklı satışların maliyetinin yüksek olması ile yüksek finansman giderleri Kuruluşun kaynak ihtiyacını artırmıştır. TÜRKŞEKER'n satış miktarının hedefin altında kalması finansman durumunu olumsuz etkilemiş ve kuruluşa yapılan sermaye transferinin artmasına sebep olmuştur. Et ve Süt Kurumu(ESK)'nun besilik hayvan temini amacıyla ithalat faaliyetleri neticesinde 2025 yılında 14 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 5,2 milyar TL temettü ödemesi öngörülmektedir. Türk Boğazlarından uğraksız geçen ticaret gemilerinden alınacak geçiş ücretlerine esas Altın Frank değerinde Temmuz 2025'te yapılan güncellemenin yanı sıra özellikle yıl içerisinde yapılan tarife değişiklikleri ve dolar kurundaki artış sonucunda KEGM'nin 2025 yılında 17,9 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 11 milyar TL temettü ve hasılat payı ödemesi beklenmektedir. Havacılık sektöründe kaydedilen olumlu performansın etkisiyle DHMİ'nin 2025 yılında 20,9 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 10,4 milyar TL hasılat payı ödemesi öngörülmektedir. 2025 yılı içerisinde gerçekleştirilen fiyat ayarlamalarının maliyet artışlarının gerisinde kalması nedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu taşımacılığı için TCDD Taşımacılık AŞ'ye 5 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması beklenmektedir. Ayrıca, kentiçi raylı sistem işletmeciliğinin yürütülebilmesi için 925,7 milyon TL tutarında sübvansiyonun TCDD'ye aktarılacağı tahmin edilmektedir. Toplam KİT yatırımlarının 2024 yılında yüzde 21,3'ünü gerçekleştiren TCDD'nin 2025 yılında yüzde 18,4'ünü gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırım ve açık finansmanını bütçeden yapılan aktarmalarla karşılayan TCDD'ye 2025 yılında 176,1 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. Ekim 2025 itibarıyla KİT'lere ait dört performans programı ve 20 performans değerlendirme raporu onaylanmıştır. Enerji KİT'lerinin 2024-2028 dönemine ait stratejik planları 2024 yılı ikinci yarısında onaylanıp uygulamaya konulmuştur. DMO'nun 2025-2029 dönemine ilişkin Stratejik Planı 2025 yılında onaylanmıştır. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2024 yılında 4,1 milyar TL iken, 2025 yılının ilk 9 ayında 61,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca Eylül 2025 itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanmış olup Cumhurbaşkanı onayına sunulan, onaya sunulma aşamasında bulunan ve sözleşme imza aşamasında olan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 23,1 milyar TL'dir. 2024 yılı içerisinde 54 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, beş taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri yapılmıştır. 2025 yılında ise 56 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, beş taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri gerçekleştirilmiştir. Eylül 2025 itibarıyla özelleştirme portföyünde bulunan toplam 161 taşınmazın satış yoluyla, üç varlığın ise işletme hakkının devri yoluyla özelleştirilmesi için ihaleye çıkılmıştır. Onaya sunulan, onaya sunulma ve sözleşme imza aşamasında olan taşınmaz ve varlıkların yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması öngörülmektedir. TABLO I: 49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2024 (1) 2025 (2) 2026(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 2484421 2976 693 3518145 I. İşletme Gelirleri 1791210 2159225 2641932 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 1410 524 1943499 2311302 2. Diğer Gelirler 380 687 215 726 330 630 TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 154 061 157 207 168 793 1. Amortismanlar 140318 121735 145312 2. Karşılıklar 13742 35 472 23 482 TI. Bütçe ve Fonlar 539 150 660 261 707 419 IV. Diğer Gelirler 0 0 0 B. GİDERLER 2985 287 3221119 3699694 I. İşletme Giderleri 2 189 949 2683611 2970 069 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 1555 953 2092110 2353450 2. Diğer Giderler 633 996 591 501 616 618 TI. Yatırım Harcamaları 244 345 482 845 679 252 HI. Stok Artışı 85 104 -5 304 73 875 IV. Sabit Kıymet Artışı 376312 -8i 186 -127 680 V. Dolaysız Vergiler 37 253 74 400 52 198 VI. Temettü Ödemeleri 46 689 63 405 49 103 VII. Diğer Giderler 5 635 3347 2877 C. GELİR-GİDER FARKI -500 866 -244425 -181550 D. FİNANSMAN 500 866 244425 181550 I. Kasa Banka Değişimi 50 902 14 037 19 624 II. İç Borçlanma (Net) 562 654 124 746 101 662 TI. Dış Borçlanma (Net -112 690 105 642 60 263 (GSYH'ya Oran, Yüzde) A. GELİRLER 5,57 4,79 4,55 I. İşletme Gelirleri 4,02 3,47 3,42 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3,16 3,13 2,99 2. Diğer Gelirler 0,85 0,35 0,43 TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,35 0,25 0,22 1. Amortismanlar 0,31 0,20 0,19 2. Karşılıklar 0,03 0,06 0,03 TI. Bütçe ve Fonlar 1,21 1,06 0,92 W. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00 B. GİDERLER 6,70 5,18 4,79 I. İşletme Giderleri 4,91 4,32 3,84 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3,49 3,36 3,05 2. Diğer Giderler 1,42 0,95 0,80 TI. Yatırım Harcamaları 0,55 0,78 0,88 TI. Stok Artışı 0,19 -0,01 0,10 IV. Sabit Kıymet Artışı 0,84 -0,13 -0,17 V. Dolaysız Vergiler 0,08 0,12 0,07 VI. Temettü Ödemeleri 0,10 0,10 0,06 VII. Diğer Giderler 0,01 0,01 0,00 C. GELİR-GİDER FARKI -1,12 -0,39 -0,23 D. FİNANSMAN 1,12 0,39 0,23 I. Kasa Banka Değişimi 0,11 0,02 0,03 IL. İç Borçlanma (Net) 1,26 0,20 0,13 IT. Dış Borçlanma (Net) -0,25 0,17 0,08 aynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1) Enflasyon düzeltmesi uygulanmıştır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program TABLO I: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2024(1) 2025(2) 2026(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 873 940 1051 I. İşletme Gelirleri 478 554 552 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 98 151 182 2. Diğer Gelirler 380 402 370 TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 149 71 85 1. Amortismanlar 48 60 73 2. Karşılıklar 101 11 12 TL. Bütçe ve Fonlar 246 315 415 IV. Diğer Gelirler 0 0 0 B. GİDERLER 12 476 969 1008 I. İşletme Giderleri 640 705 833 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 34 46 58 2. Diğer Giderler 606 659 775 TL. Yatırım Harcamaları 6 247 152 TI. Stok Artışı 2 0 1 IV. Sabit Kıymet Artışı 11 806 -3 -5 V. Dolaysız Vergiler 22 20 27 VI. Temettü Ödemeleri 0 0 0 VII. Diğer Giderler 0 0 0 C. GELİR-GİDER FARKI -11 603 -29 44 D. FİNANSMAN 11603 29 - 44 1. Kasa Banka Değişimi -82 65 - 70 IL. İç Borçlanma (Net) 11 685 -35 26 TT. Dış Borçlanma (Net) 0 0 0 (GSYH'ya Oran, Binde) A. GELİRLER 0,02 0,02 0,01 I. İşletme Gelirleri 0,01 0,01 0,01 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 0,00 0,00 0,00 2. Diğer Gelirler 0,01 0,01 0,00 TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00 1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00 2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00 TM. Bütçe ve Fonlar 0,01 0,01 0,01 IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00 B. GİDERLER 0,28 0,02 0,01 I. İşletme Giderleri 0,01 0,01 0,01 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,00 0,00 0,00 2. Diğer Giderler 0,01 0,01 0,01 TI. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00 TL. Stok Artışı 0,00 0,00 0,00 IV. Sabit Kıymet Artışı 0,26 0,00 0,00 V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00 VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00 VII. Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00 C. GELİR-GİDER FARKI -0,26 0,00 0,00 D. FİNANSMAN 0,26 0,00 0,00 1. Kasa Banka Değişimi 0,00 0,00 0,00 II. İç Borçlanma (Net) 0,26 0,00 0,00 TI. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1) Enflasyon düzeltmesi uygulanmıştır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam 2024 2025 (1) 2026 (2) 2024 2025 (1) 2026 (2) Toplam Personel Sayısı 93 580 93 632 98343 93 780 93 783 98 490 - Memur ve Sözleşmeli Personel 46 566 47 719 48 569 46 643 47 782 48 629 - İşçi 47 015 45 912 49 774 47 138 46 000 49 861 Toplam Personel Harcamaları (3) 102 541 148 292 196 795 102 804 148 622 197 194 - Memur ve Sözleşmeli Personel 42901 63 694 89 346 43 000 63 797 89 473 - İşçi 59 640 84 598 107 449 59 803 84 825 107 720 Mal ve Hizmet Satış Hasılatı (3) 1410 524 1 943 499 2311302 1410 621 1943651 2311 484 Görevlendirme Bedeli Tahakkukları (3) 378 893 514307 361 376 378 893 514307 361 376 İşletme Faaliyet Kâr - Zararı (3) 83 024 179 930 28 823 82731 179 527 28343 Faiz Ödemeleri (3) 49 163 60 467 43917 49 184 60 474 43917 Dönem Kâr - Zararı (3) -19 846 -10 078 33 240 -20 008 -10 229 32 959 Faktör Gelirleri (3) -244 678 -367 179 -159 343 -244 691 -367 258 -159 540 Temettü Ödemeleri (3) 46 689 63 405 49 103 46 689 63 405 49 103 Sabit Sermaye Yatırımları (3) 244 345 482 845 679 252 244351 483 092 679 404 Bütçe ve Fon Transferleri (3) 539 150 660 261 707 419 539 396 660 576 707 834 Borçlanma Gereği* (3) 500 866 244 425 181 550 512 469 244 455 181 506 Borçlanma Gereği* (3) (4) 1040016 904 686 888 969 1051 865 905 030 889 340 Borçlanma Gereği* (3) (5) 485 939 221 662 172 087 497 625 221 761 172 081 Borçlanma Gereği*/GSYH (Yüzde) 1,12 0,39 0,23 1,15 0,39 0,23 Borçlanma Gereği* (4Y/GSYH (Yüzde) 2,33 1,45 1,15 2,36 1,46 1,15 Borçlanma Gereği* (5)Y/GSYH (Yüzde) 1,09 0,36 0,22 1,12 0,36 0,22 Personel Harcamaları/Hasılat (Yüzde) 7,27 7,63 8,51 7,29 7,65 8,53 Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde) 3,49 3,11 1,90 3,49 3,11 1,90 Kavnak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (9) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Cari fiyatlarla, Milyon TL (2024 yılı için enflasyon düzeltmesi uygulanmıştır.) (4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir. (5) Faiz gelir ve gideri hariçtir. b) Hedefler KİTlerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2026 yılında 181,5 milyar TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gıda fiyatlarının öngörülen seviyede seyretmesi ve programlanan fiyat ayarlamalarının yapılabilmesi söz konusu hedefe ulaşmada önem arz etmektedir. KİT'lerin 2026 yılında 679,4 milyar TL tutarında yatırım harcaması yapması hedeflenmektedir. Toplam KİT yatırımları içerisinde önemli paya sahip olan TPAO, Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecek olup gaz arzının 2026 yılında bir önceki yıla göre artması hedeflenmektedir. TPAO, BOTAŞ, TEİAŞ, TCDD ve EÜAŞ yatırımlarının finansmanının bir kısmı dış proje kredilerinden karşılanacaktır. TMO'nun 3,5 milyon ton buğday ve 1,5 milyon ton mısır, ÇAYKUR'un 680 bin ton yaş çay ve TÜRKŞEKER'n 7,7 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. İKİNCİ BÖLÜM 1. 2026 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 2026 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amacı, makroekonomik ve finansal istikrarın güçlendirilmesi, mali disiplinin korunması, fiyat istikrarı nihai hedefine ulaşmak üzere enflasyonun kademeli olarak düşürülmesi, yapısal reformlarla verimliliğe dayalı üretimin desteklenmesi ve istihdamın artırılmasıdır. Bu kapsamda üretkenliğin yükseltilmesi, Ar-Ge ve yenilikçilik kapasitesinin geliştirilmesi, yeşil ve dijital ekonomiye geçiş odağında teknolojik dönüşümün sağlanması, beşeri sermayenin güçlendirilmesi, işgücü piyasasının daha etkin hale getirilmesi, iş ve yatırım ortamının iyileştirilmesi ve ekonomide kayıt dışılığın azaltılması yönünde atılacak adımlarla sürdürülebilir ve kapsayıcı büyüme temelleri güçlendirilecektir. Cumhurbaşkanlığı | Yıllık Programında, On İkinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda uygulamaya konulacak tedbirler esas alınarak yıl içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projelere yer verilmiştir. 2026 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan bu tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri sorumlu kurum ve kuruluşlarca izlenip değerlendirilecek ve raporlaması yapılacaktır. 2. 2026 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.1. İSTİKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMİ 2026 yılında dezenflasyon sürecinin devamıyla enflasyonun kalıcı olarak düşürülmesi, yatırım, istihdam, üretim ve ihracatı odağa alan yapısal reformlarla verimlilik kazanımları yoluyla sürdürülebilir ve istikrarlı büyümenin sağlanması amaçlanmaktadır. Dezenflasyon süreciyle uyum gözetilerek büyümenin arz yönlü dinamiklerini güçlendirecek ve verimlilik artışı kanalıyla uzun vadeli büyüme potansiyelini artıracak politikalar bütüncül bir çerçevede ele alınarak hızlandırılacaktır. Program çerçevesinde fiyat istikrarının sağlanmasına yönelik ekonomi politikalarında güçlü eşgüdüm sürdürülecek, mali disiplin ilkesinden taviz verilmeyecek, adil paylaşımı gözeten etkin maliye politikası çerçevesi ve yapısal dönüşüm adımlarıyla üretim faktörlerinde topyekün bir iyileşme sağlanarak ülkemizin rekabet gücü artırılacaktır. OVP (2026-2028)'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak, iktisadi faaliyette dengelenmenin devamıyla 2026 yılında büyümenin yüzde 3,8 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. Para ve maliye politikalarının güçlü eşgüdümüyle enflasyonun yıl sonunda yüzde 16 seviyesine gerilemesi hedeflenmektedir. Mal ve hizmet ihracatındaki artış eğiliminin sürmesi, yerli üretim kapasitesinin güçlendirilmesi, ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanmasına ek olarak hizmet gelirlerinin yükselmesiyle beraber cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 1,3 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Cari işlemler açığının finansmanında ise doğrudan yabancı yatırımların ülkeye çekilmesi ve ihracatta finansman araçlarının etkinleştirilmesiyle üretim odaklı kaynakların ön plana çıkarılması ve sürdürülebilir bir finansman yapısının oluşturulması hedeflenmektedir. 2.1.1. Büyüme ve İstihdam a) Amaç Büyümenin arz yönlü dinamiklerinin güçlendirilmesi ve verimlilik artışının kalıcı hale getirilmesi suretiyle, yüksek katma değer üreten, ihracatı ve istihdamı destekleyen, çevresel sürdürülebilirliği gözeten sürdürülebilir ve kapsayıcı bir ekonomik yapının tesis edilmesi temel amaçtır. Bu doğrultuda, potansiyel büyümenin artırılmasına yönelik politikalar hayata geçirilecektir. Para, maliye ve gelirler politikaları güçlü bir eşgüdüm içerisinde yürütülecek, sürdürülebilir büyümeyi desteklemek amacıyla yapısal reformlar aracılığıyla beşeri sermayenin niteliğinin artırılmasına, teknolojik altyapının güçlendirilmesine ve fiziki sermaye birikiminin üretken alanlara yönlendirilmesine odaklanılacaktır. 2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar a) Mevcut Durum Türkiye'de güçlü, istikrarlı ve çevreye duyarlı ekonomik büyümenin temini, dış finasmana bağımlılığın azaltılması ve yatırımlar yoluyla istihdamın artırılması açısından sürdürülebilir bir finansman kaynağı olan yurt içi tasarrufların yüksek ve istikrarlı düzeyde olması önemlidir. 2009-2024 yılları arasında ortalama yüzde 28,4 olarak gerçekleşen yurt içi tasarruf oranı 2024 yılında yüzde 30,1 seviyesiyle dönem ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 2024 yılı yurt içi tasarruf oranının 18,9 puanı mali olmayan şirketler, 2,7 puanı mali şirketler, 1,5 puanı genel devlet ve 6,9 puanı hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. 2015 yılı sonrasında mali olmayan şirket tasarruflarının artış eğilimine girdiği ve 2016 yılından bu yana hanehalkı tasarruflarının üzerinde seyrettiği görülmektedir. Yüzde 30,1 ile 2024 yılında dünya ortalamasının üzerinde gerçekleşen yurt içi tasarruf oranı gelişmiş ülkeler ortalamasının üzerinde olduğu ve gelişmekte olan ülkeler ortalamasına yakın seyrettiği görülmektedir. 2003 yılında faaliyete başlayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yılında yürürlüğe giren Otomatik Katılım Sistemi (OKS) tasarrufların artırılmasında önemli bir rol oynamakta olup ekonominin uzun vadeli finansmanında da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 30 Eylül 2025 itibarıyla BES katılımcı sayısı yaklaşık 9,9 milyon kişiye, fon büyüklüğü 1.721,1 milyar TL'ye, sistemin verdiği emekli sayısı da 413.443 kişiye ulaşmıştır. Aynı tarih itibarıyla OKS kapsamındaki çalışan sayısı yaklaşık 7,7 milyon kişiye, fon büyüklüğü ise 116,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. BES ve OKS toplam fon tutarı ise 30 Eylül 2025 itibarıyla 1.837,8 milyar TL olmuştur. b) Amaç Plan döneminde yurt içi tasarrufların artırılması ve artan tasarrufların öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatırımların finansmanına yönlendirilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler mw N Sorumlu /Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kurumlar ve Projeler Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutarı ve katılımcı sayısı artırılacak, Otomatik Katılım Sistemi (OKS) işveren katkısını içerecek şekilde geliştirilecek ve fon çeşitliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.349) Tedbir 349.1. OKS'nin Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Sigortacılık ve Özel Emeklilik işveren katkısını da içeren | (S), Çalışma ve Sosyal Düzenleme ve Denetleme Kurumu ikinci basamak emeklilik (| Güvenlik Bakanlığı, SEDDK, | (SEDDK) tarafından oluşturulan sistemine dönüşeceği Sosyal Güvenlik Kurumu, Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi modeline Tamamlayıcı Emeklilik Türkiye Sigorta Birliği yönelik ilgili kamu ve özel sektör Sistemi kurulacaktır. paydaşlarının görüşleri alınacaktır. 2. Üzerinde uzlaşılan modele yönelik gerekli mevzuat çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 349.2. OKS'de Hazine ve Maliye Bakanlığı | | 1. Fon çeşitliliğinin artırılmasına yönelik fon çeşitliliği katılımcıların | (S), SEDDK, Emeklilik BES Yönetmeliğinde gerekli mevzuat farklı risk algısı ve Gözetim Merkezi, Türkiye çalışmaları yapılacaktır. tercihlerini dikkate alacak | Sigorta Birliği şekilde artırılacaktır. Tedbir 349.3. BES'te Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. BES'te yapılan kesintilerin yapılan kesintilerin (S), SEDDK, SPK, Emeklilik (| sadeleştirilmesi ve azaltılmasına yönelik sadeleştirilmesi ve Gözetim Merkezi, Türkiye BES Yönetmeliğinde gerekli mevzuat azaltılması sağlanacaktır. | Sigorta Birliği çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 349.7. BES'ten Hazine ve Maliye Bakanlığı || 1. BES'te kısmi ödemenin kapsamının kısmen ödeme (S), Milli Savunma Bakanlığı, | genişletilmesine yönelik mevzuat alınabilecek durumlar Diyanet İşleri Başkanlığı, çalışmaları yapılacaktır. bedelli askerlik, hac SEDDK, Türkiye Sigorta 2. İlgili kamu kurum ve kuruluşları ile ibadeti gibi yeni alanları | | Birliği gerekli entegrasyon sağlanacak ve içerecek şekilde hazırlanan taslaklar ilgili kamu ve genişletilecektir. sektör paydaşlarının görüşlerine açılacaktır. 3. Gerekli entegrasyonun sağlanması ve görüşlerin alınmasını müteakip nihai hale getirilen mevzuatın yayımı gerçekleştirilecektir. Finansal okuryazarlığın artırılması ve finansal tabana yayılma amacıyla hanehalkı ve firmalarda tasarruf yapma farkındalığı sağlanacak ve finansal tasarruf araçlarına, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanılarak artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.352) Tedbir 352.1. Aile Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Türkiye Finansal Okuryazarlık bütçesi yönetimi, tasarruf | (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | Seferberliği kapsamında ülke genelinde ve yatırım araçları ilerisk | Bakanlığı, Milli Eğitim her seviyeye ulaşacak şekilde eğitimler yönetimi konularında Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | verilecektir. danışmanlık ve eğitim Yatırım ve Finans Ofisi, SPK, | 2. Cumhurbaşkanlığı Bölgesel Kariyer hizmeti verilecektir. BDDK, SEDDK Fuarlarında öğrencilere finansal okuryazarlık konusunda bilgilendirme yapılacak ve sermaye piyasaları ile yatırım araçları hakkında tanıtım yapılacaktır. 3. Aile Boyu Finansal Okuryazarlık Seferberliği kapsamında işbirliği protokolü imzalanan kurum personeline finansal okuryazarlık eğitimleri verilecektir. 4. Strateji, Dezenformasyon, Diplomasi ve Güvenlik Perspektifinden Finansal Okuryazarlık seminerleri verilecek ve eğiticilerin eğitimi programları uygulanacaktır. Tedbir 352.2. Tüm Hazine ve Maliye Bakanlığı (| 1. Finansal Okuryazarlık Portalında, eğitim, yaş ve gelir (S), Sanayi ve Teknoloji başta iş birliği protokolü imzalanan grubundan kişilere Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | kurumların ihtiyaçları ve ulaşacak şekilde Yatırım ve Finans Ofisi, SPK, | yönlendirmeleri doğrultusunda yeni elektronik ortamda BDDK, SEDDK, KOSGEB, içerikler üretilecektir. ücretsiz olarak finansal TRT, TOBB, İlgili STK'lar 2. Kamu personelinin finansal eğitim içerikleri sunularak okuryazarlığını artırmak ve tasarruf hanehalkı ve firmaların bilincini güçlendirmek amacıyla tasarruf etme bilinçleri eğitimler yaygınlaştırılacaktır. | geliştirilecektir. Tedbir 352.4. Gençlerin | Hazine ve Maliye Bakanlığı İT Finansal Okuryazarlık Günü/Haftası ve çocukların tasarruf ve | (S), SPK, BDDK, SEDDK, kapsamında ortaokul ve lise yatırım konularında bilinç | İlgili Kamu Kurum ve öğrencilerinde finansal okuryazarlık düzeylerinin artırılması Kuruluşları, İlgili STK'lar bilincini uyandırmaya yönelik eğitici ve amacıyla sosyal medya öğretici etkinlikler yapılacaktır. dahil olmak üzere iletişim 2. Finansal Gelecek Atölyeleri Projesi araçlarından ve rol kapsamında 18-25 yaş arasındaki modellerden gençlere yönelik ülke genelinde faydalanılacaktır. finansal okuryazarlık çalıştayları düzenlenecektir. 3. Erken çocukluk dönemine yönelik finansal okuryazarlık eğitimleri verilecektir. 4. Finansal bilginin tabana yayılmasına katkı sağlamak amacıyla Finans Akademisi ile Sermaye Piyasaları ve Finans Lisesi kurulacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) 2026 (2) İ Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) Yüzde 30,6 30,8 Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) Yüzde 30,0 30,4 30,6 BES Katılımcı Sayısı (3) Milyon Kişi 17,1 | 17,9 18,4 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Yılsonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır. 2.1.3. Ödemeler Dengesi a) Amaç Küresel ticarette yeşil dönüşüm, dijitalleşme ve sürdürülebilir kalkınma odağında şekillenen yeni küresel koşullar dikkate alınarak, Türkiye'nin küresel değer zincirlerindeki konumunun güçlendirilmesi, katma değeri yüksek ve teknoloji yoğun ihracatın artırılması, enerji ve imalat sanayilerinde ithalat bağımlılığının azaltılması, turizm, sağlık, yazılım gibi alanlarda hizmet gelirlerinin çeşitlendirilerek artırılması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, sürdürülebilir, yeşil ve dijital dönüşümü önceleyen üretim ve ticaret politikaları aracılığıyla cari işlemler dengesinde kalıcı ve sürdürülebilir bir iyileşme sağlanması temel amaçtır. b) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Stratejik ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi, taraf olunan ticaret anlaşmalarında ülkemizin menfaatleri doğrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel bağlantılılığın artırılması ve enerji ve gıda arz güvenliğinin teminine yönelik çalışmalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok taraflı ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.354) Tedbir 354.1. Mal ve hizmet (| Ticaret Bakanlığı (S), 1. Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamında ihracatında “Uzak Ülkeler Dışişleri Bakanlığı, Hazine | belirlenen ülkeler ile mal ve hizmet Stratejisi” başta olmak üzere (| |ve Maliye Bakanlığı, ticareti ve ekonomik işbirliğinin pazar çeşitliliğini sağlamaya Kültür ve Turizm artırılmasına devam edilecek, bu ülkelere yönelik fuar katılımı, ticaret heyetleri, ikili anlaşma ve tanıtım faaliyetleri yoğunlaştırılacaktır. 2. Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamında yönelik politikalar uygulanmaya | Bakanlığı, Sağlık devam edilecek, komşu, yakın | Bakanlığı, Sanayi ve ve dost ülkelerle bölgesel ve Teknoloji Bakanlığı, ikili işbirlikleri geliştirilecek, Ulaştırma ve Altyapı belirlenen ülkelerde görevli Ticaret bölgesel ve çok tarafı işbirliği | (Bakanlığı Müşavirlerinin ve Ticaret Ataşelerinin platformlarından en etkin katılımıyla ülke genelinde bilgilendirme şekilde istifade edilerek ticari seminerleri düzenlenecektir. ilişkilerin yoğunlaştırılmasına yönelik çalışmalar etkili bir biçimde sürdürülecektir. Tedbir 354.3. Karma Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk Devletleri Teşlilatı (TDT) Ekonomik Komisyon ve Ortak (Dışişleri Bakanlığı Ekonomi Bakanları Toplantısı ve TDT Ekonomik ve Ticaret Zirvesine katılım sağlanacaktır. Komisyonları çerçevesinde ilgili 2. Ilgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantıları sürdürülecektir. 3. İlgili ülkeler ile Ekonomi ve Ticaret Ortak Komisyonu (ETOK/JETCO) toplantıları düzenlenecektir. ülkelerle ekonomik ve ticari ilişkiler güçlendirilecektir. Tedbir 354,5. Ülkemizin Ticaret Bakanlığı (S) fi. Türkiye-Körfez İşbirliği Konseyi tercihli ticaret ağı (KIK) STA Müzakereleri pazara giriş güçlendirilecek, yeni serbest politikaları temelinde sürdürülecektir. ticaret anlaşmaları müzakere 2. Türkiye-Suriye Kapsamlı Ekonomik edilecek ve yürürlükteki serbest Ortaklık Anlaşması (KEOA) müzakereleri sürdürülecektir. 3. Türkiye-Maldivler Tercihli Ticaret Anlaşması'nın yürürlüğe giriş süreci tamamlanacaktır. ticaret anlaşmalarının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 4, Türkiye-Japonya STA Müzakereleri pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir. Tedbir 354.6. Afrika açılımı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Afrika ülkeleriyle üst düzey çerçevesinde Afrika ülkeleri ile (| Hazine ve Maliye ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. diplomatik, ticari ve ekonomik (| Bakanlığı, Milli Eğitim 2. Afrika ülkeleriyle Karma Ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek | Bakanlığı, İçişleri Komisyonu toplantıları ve ülkemiz ile bölge ülkeleri Bakanlığı, Ulaştırma ve | 9erçekleştirilecektir. arasında dış ticaret hacmi Altyapı Bakanlığı, Dış artırılacaktır. Ekonomik İlişkiler Kurulu Ithalatın yerli üretim üzerinde neden olduğu zarar ve tehditlere karşı uluslararası yükümlülüklerimiz de değerlendirilerek yerli üretimin korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.355) Tedbir 355.1. İthalatın yerli Ticaret Bakanlığı (S) 1. Yerli üreticilerin ithalattan kaynaklanan üretim üzerinde neden olduğu zarar ve tehditlere karşı korunabilmesi zarar ve tehditlere karşı için ani olarak önemli ölçüde artan uluslararası yükümlülüklerimiz de ithalata karşı korunma önlemleri, fiyat değerlendirilerek yerli üretimin bazlı haksız rekabete yol açan ithalata karşı anti-damping önlemleri, anti- damping önlemlerinin etkisiz kılınması durumunda ise önlemlerin etkisiz kılınmasına karşı önlemler uygulanacaktır. korunması sağlanacaktır. Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birliği'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birliği kurumları ve üye ülkeler nezdinde çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 356.2. Gümrük Birliği'nin | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Gümrük Birliği'nin güncellenmesine güncellenmesi müzakereleri Dışişleri Bakanlığı, İlgili yönelik ortak perspektifi desteklemek yürütülecek ve kamu, özel sektör, |Kamu Kurum ve Kuruluşları| üzere AB kurumları ile yürütülen süreçler STK'lar ve akademisyenlerin için ilgili kamu kurumları, özel sektör ve görüşleri alınarak ulusal müzakere STK temsilcilerinin katkıları alınacaktır. hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 356.3. Gümrük Birliği'nin | Ticaret Bakanlığı (S), İlgili | 1. Türkiye-AB Gümrük Birliği'nin hizmet güncellenmesi kapsamında ilgili Kamu Kurum ve Kuruluşları| ticaretini içerecek şekilde güncellenmesi STK'larla istişare edilerek ülkemiz hazırlıkları kapsamında, ilgili taraflarla hizmet sektörleri ve hizmet hizmet sektörlerine yönelik istişare ihracatına yönelik etkileri tespit çalışmalarına devam edilecektir. edilecektir. İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357) Tedbir 357.1. Başta AB olmak (| Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yeşil Mutabakat Eylem Planı güncel üzere ihracat pazarlarında Çevre, Şehircilik ve İklim (| mevcut politikalar ve mevzuat dikkate rekabetçiliğin artırılması ve Değişikliği Bakanlığı, alınarak güncellenecektir. tedarik zincirlerinde Türkiye'nin o (Sanayi ve Teknoloji 2. Yeşil Mutabakat çerçevesinde konumunun yükseltilmesi Bakanlığı sektörlerin geleceğine yönelik farkındalık amacıyla AB Yeşil Mutabakatına artırıcı ve bilgilendirici çalışmalar uyum kapsamında üretim ve yürütülecektir. ticarete yönelik sektörel dönüşüm 3. Avrupa Yeşil Mutabakatı kapsamında adımları hayata geçirilecektir. Avrupa Komisyonu ile teknik ve üst düzey istişareler yürütülecektir. 4. Gümrük Birliği kapsamında Avrupa Birliği ile yeşil tedarik zincirleri tesis edilmesi yönünde çalışmalar yürütülecektir. 5. Avrupa Yeşil Mutabakatı kapsamında malların serbest dolaşımını etkileyen mevzuata uyum çalışmaları | yürütülecektir. Tedbir 357.2. Dış ticarette Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Düşük karbonlu ekonomiye geçişi rekabetçiliğin korunarak daha Değişikliği Bakanlığı (5), (| desteklemek ve dış ticarette rekabeti ileriye taşınması için ulusal karbon | Ticaret Bakanlığı, İlgili korumak amacıyla AB ile uyumlu Türkiye fiyatlandırma mekanizmaları Kamu Kuruluşları Emisyon Ticaret Sistemi kurulacak, oluşturulacak, öncelikli olarak AB gerekli teknik ve mevzuat altyapısı ile uyumlu bir Emisyon Ticaret tamamlanarak işler hale getirilecektir. Sistemi (ETS) uygulamaya 2. Ulusal ETS'de oluşacak karbon fiyatını konulacaktır. tamamlayıcı araçlar değerlendirilerek analiz çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 357.4. Firmalarımızın (| Ticaret Bakanlığı (S), 1. Kurumsal sürdürülebilirlik alanında ihracat odaklı yeşil Çevre, Şehircilik ve İklim | belirli seviyenin üzerindeki firmalara dönüşümlerini sağlamak üzere | Değişikliği Bakanlığı kullanım izni verilen ve üretici ve ihtiyaç duyabilecekleri tüketicide sürdürülebilirlik konularda kapsamlı bir farkındalığının artırılması amacıyla Yeşil danışmanlık modeli Mutabakata Uyum Projesi Destek oluşturulacaktır. Programı markasının yaygın kullanımına yönelik bilgilendirme programları gerçekleştirilecektir. Tedbir 357.5. Sınırda karbon | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Sınırda karbon düzenlemesi düzenlemesi mekanizmasıyla Çevre, Şehircilik ve İklim | mekanizması (SKDM) kapsamında ilgili sektörlerin emisyonlarının (| Değişikliği Bakanlığı, bilgilendirici ve farkındalık artırıcı izlenmesi ve raporlanması TİM, TOBB çalışmalar yapılacaktır. konularında rehberlik faaliyetleri yürütülecektir. Ithalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358) Tedbir 358.2. Yeşil Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yeşil dönüşümün finansmanına dönüşümün uluslararası Çevre, Şehircilik ve İklim | yönelik hazırlanan rehber üçer aylık finansman imkânları konusunda | Değişikliği Bakanlığı dönemlerde güncellenecektir. güncel rehber dokümanlar hazırlanacaktır. Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359) Tedbir 359.2. Kişisel Verilerin | Adalet Bakanlığı (S), 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununun Avrupa | Sanayi ve Teknoloji Korunması Kanununun Avrupa Birliği Birliği Genel Veri Koruma Bakanlığı, Ticaret Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) ile Tüzüğü (GDPR) başta olmak Bakanlığı Uyumlaştırılmasına yönelik yürütülen üzere AB müktesebatına uyum çalışmalar tamamlanacaktır. sürecine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 359.4. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S), 1. 5986 sayılı e-İhracat Desteklerine ticaret alanında dijital altyapının | Ulaştırma ve Altyapı İlişkin Karar çerçevesindeki desteklerin geliştirilmesi, ödeme ve lojistik | Bakanlığı, TCMB etkin bir şekilde yürütülmesi için altyapısının güçlendirilmesi çalışmalara devam edilecek ve kılavuz, sağlanarak e-ihracat rehber, organizasyongibi destekleyici desteklenecek, elektronik çalışmalarla birlikte e-ihracata yönelik ticaret pazarında daha fazla desteklere ilişkin farkındalık düzeyi ihracatçı firmanın etkin şekilde artırılacaktır. faaliyet göstermesi sağlanacaktır. Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayalı, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360) —— Tedbir 360.1. Küresel değer (| Ticaret Bakanlığı (S), 1. Küresel tedarik zinciri desteğinin zincirlerindeki ileri katılımın Sanayi ve Teknoloji yaygınlaştırılmasına yönelik artırılmasına yönelik destekler o | Bakanlığı bilgilendirme faaliyetleri artırılacak, kurgulanacak, teknoloji ve bilgi destek için potansiyel arz ettiği tespit transferi sağlayabilecek firma edilen ihracatçı firmalara yönelik işbirlikleri güçlendirilecektir. bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 360.2. Mal ve hizmet | Ticaret Bakanlığı (S), 1. İhracatçıların etkin bir şekilde ihracat potansiyeli yüksek ve (o (Sanayi ve Teknoloji desteklenmeye devam edilmesine yüksek katma değer sağlayacak | Bakanlığı yönelik ihracatçı firmalara çeşitli ürün ihracatının artırılmasına kalemlerde sağlanan destekler yönelik firmaların destek hakkında bilgilendirme faaliyetleri programlarından daha etkin yürütülecektir. yararlanmaları sağlanacaktır. 2. Tasarımdan markalaşmaya çeşitli kalemlerde sağlanan desteklere yönelik bilgilendirme yapılarak ihracatta devlet yardımlarından etkin bir şekilde yararlanılması sağlanacaktır 3. Türkiye'nin uluslararası düzeyde bir fuar merkezi haline gelmesi amacıyla yurt içi fuarlarda yabancı ziyaretçi sayısının artırılması teşvik edilecektir. 4. Yazılım ihracatının artırılması ve bilişim sektörünün uluslararası rekabetçiliğinin geliştirilmesi için heyet ve fuar gibi uluslararası etkinliklere katılım ile HİSER ve Tekno-Hızlandırıcı Projeleri kapsamındaki faaliyetler desteklenecektir. 5. Hizmet ihracatının artırılmasına yönelik sunulan destekler hakkında bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 6. Yurt içi fuarlara daha fazla firmanın daha büyük ölçekli stantlarla katılımı sağlanarak uluslararası düzeyde prestijli yurt içi fuarların artırılması teşvik edilecektir. Tedbir 360.3. Mal ve hizmet (Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yetkili organizatörlerce ihracatının artırılmasına yönelik | Kültür ve Turizm düzenlenecek etkinliklerde hizmet tüm kurum ve kuruluşlar Bakanlığı ihracatının artırılmasına yönelik yurt tarafından yapılacak uluslararası dışı tanıtım faaliyetlerinin ülke imajına tanıtım faaliyetleri “Türkiye- uygun şekilde yürütülmesi takip Gücünü Keşfet” logosu edilecektir. kullanılarak etkin bir biçimde 2. Hizmet sektörlerinin uluslararası yürütülecektir. pazarlara açılma ve kalıcılığı sağlamaya yönelik etkinlik ve faaliyetleri desteklenecektir. 3. Türkiye'nin uluslararası öğrenciler tarafından daha çok tercih edilmesi amacıyla “Study in Türkiye” markası altında gerçekleştirilecek yurt dışı etkinlikler desteklenecektir. Tedbir 360.4. Uluslararası (| | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Hizmet ihracatçılarının kurumsal pazarlara tutunma sürecinde (| |Sanayi ve Teknoloji altyapılarının güçlendirilmesine yönelik firmaların ihracatta sürekliliğini | Bakanlığı faaliyetler ile yurt dışı tanıtım ve sağlayacak destek ve markalaşma süreçleri desteklenecektir. faaliyetlere özel önem 2. Hizmet ihracatçısı firmaların reklam, verilecektir. tanıtım ve pazarlamadan ürün yerleştirmeye kadar faaliyetleri desteklenecektir. 3. Pazara Giriş Proje Hazırlama Desteği gibi firmalara ihracatta süreklilik sağlamayı hedefleyen devlet yardımlarının yaygınlaştırılması çalışmalarına devam edilecektir. 4. İhracatçılara sağlanan finansman imkânlarına ilişkin bilgilendirici nitelikte rehber hazırlanacaktır. Üretim ve ticaret bakımından stratejik konumdaki girdilerin arz güvenliği ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.362) Tedbir 362.2. Stratejik Ticaret Bakanlığı (S), 1.İthalatta ürün güvenliği sektörler ve girdiler belirlenerek | Sanayi ve Teknoloji denetimlerinin kapsamı genişletilerek desteklenecek, ithalata Bakanlığı yeni ürün grupları dahil edilecek, bağımlılığın azaltılması mevcut denetimler daha etkin sağlanacaktır. yürütülerek mevzuata aykırı ithal ürünlerin piyasaya girişi engellenecek ve yerli üreticilerin haksız rekabete karşı korunmasına yönelik altyapı geliştirme çalışmaları sürdürülecektir. Türkiye'nin küresel tedarik zincirindeki rolünün artırılmasına yönelik lojistik kabiliyetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.363) Tedbir 363.1. Lojistik Ana Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulaştırma ve lojistik altyapısını Planı dâhilinde, Türkiye'nin Bakanlığı (S), Ticaret güçlendirmeye yönelik Lojistik yakın coğrafyasında ve Bakanlığı Koordinasyon Kurulu/Lojistik bölgesinde etkin lojistik üs olma Koordinasyon İcra Kurulu'na sunulan hedefi doğrultusunda, lojistik talepler değerlendirilerek Kurulca altyapıları güçlendirilecek, karara bağlanılacaktır. ulaşım ağları genişletilecektir. Tedbir 363.2. Endüstri Ulaştırma ve Altyapı 1. Lojistik, demiryolu ve liman bölgeleri, organize sanayi Bakanlığı (S), Ticaret bağlantıları güçlendirmeye yönelik bölgeleri (OSB), serbest Bakanlığı Lojistik Koordinasyon Kurulu/Lojistik bölgeler ve özel yatırım Koordinasyon İcra Kurulu'na sunulan yerlerinin, tedarik zincirine talepler değerlendirilerek Kurulca uygun, çevreye duyarlı ve karara bağlanılacaktır. sürdürülebilir şekilde dış 2. İlgili ikincil mevzuat taslaklarına ticarette lojistik, demiryolu ve yönelik teknik çalışmalar tamamlanarak liman bağlantıları güçlendirilecektir uygulamaya geçirilmesi sağlanacaktır. 3. Düzenlenecek Lojistik Koordinasyon Kurulu toplantıları neticesinde alınan kararlar doğrultusunda belirlenen koridorlarda çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 363.3. Türkiye'nin Ulaştırma ve Altyapı 1.Türkiye'nin ulusal ve bölgesel lojistik ulusal ve bölgesel lojistik Bakanlığı (S), Ticaret kabiliyetlerini güçlendirilmesine ve yeni kabiliyetleri uluslararası Bakanlığı ulaşım koridoru oluşturulmasına koridorlardan en iyi biçimde yönelik faaliyetler, Ulaştırma ve Lojistik faydalanarak geliştirilecek, ülke Ana Planına uygun olarak icracı önceliklerimize uygun yeni kurumlar tarafından takip edilecek ve koridorlar oluşturulacaktır. ilgili projeler Lojistik Koordinasyon Kurulu/Lojistik Koordinasyon İcra Kurulu gündeminde İl değerlendirilecektir. Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364) Tedbir 364.1. Turizmin Kültür ve Turizm 1. Turizmin 12 aya ve tüm ülkeye çeşitlendirilerek 12 aya vetüm | Bakanlığı (S), Ticaret yayılmasına yönelik, farklı ürün ve varış ülkeye yayılması amacıyla Bakanlığı noktalarının uluslararası tanıtımı için alternatif turizm ürünlerinin ağırlama ve yayın dağıtım faaliyetleri tanıtım çalışmaları başta yoğunlaştırılacaktır. dünyada yükselen Pazar 2. Kültürel ve tarihi zenginliklerin konumundaki ülkeler ile tanıtımı için seçili hedef pazarlarda Amerika ve Uzak Doğu gibi yerinde tanıtım etkinlikleri uzak pazarlardaki ülkeler ve gerçekleştirilecektir. öncelikle üst gelir grubuna yönelik olarak yürütülecek, ziyaretçi başına geliri artıracak şekilde nitelikli turizm faaliyetlerine odaklanılacaktır. Tedbir 364.3.Sağlık turizmi Kültür ve Turizm 1. Sağlık turizmi özelinde etkinlik ve alanında hizmet kapasitesi Bakanlığı (S) ağırlama projelerinin sayısı nitelik ve nicelik olarak artırılacaktır. geliştirilecek, akreditasyon 2. Pilot uygulama olarak konaklama faaliyetleri yürütülecek, tanıtım tesislerinde aktif hale getirilen OR Kod ve pazarlama faaliyetleri uygulamasının geliştirme çalışmalarına artırılacaktır. devam edilecektir. 3. Medikal ve termal turizmde öncü illere yönelik ITGP (İl Tanıtım ve Geliştirme Programı) kapsamında Sağlık Turizmi bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 4. Termal ve Sağlıklı Yaşam alanında uluslararası düzeyde kongre ve tanıtım etkinliklerine katılım sağlanacaktır. 5. İlgili ulusal internet sitelerinin içeriklerinde gerekli yönlendirmeler yapılarak, sağlık turizmi alanında içerik güncelliği sürdürülecektir. Tedbir 364.4. Spor Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Bölgesel ve çok taraflı spor diplomasisi araçları kullanılarak | (S) organizasyonlarının Türkiye'de bölgesel ve çok taraflı spor gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar organizasyonlarıyla hizmet yürütülecektir. gelirini artırıcı faaliyetler düzenlenecektir. Tedbir 364.6. Türkiye'yi Kültür ve Turizm 1. Çekimleri Türkiye'de önemli bir film yapım merkezi (o | Bakanlığı (S), Ticaret gerçekleştirilecek uluslararası alanda haline getirmek üzere ülke Bakanlığı bilinirliği olan bir dizi film ile uzun içinde gerçekleştirilecek metraj film desteklenecektir. uluslararası yapımlar desteklenecektir. Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365) Tedbir 365.1. Türk Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk Eximbank'ın mevzuat Eximbank'ın mevzuat Hazine ve Maliye altyapısının güçlendirilmesi için taslak altyapısının güçlendirilmesi için | Bakanlığı çalışmalar tamamlanacaktır. diğer kamu bankalarında olduğu gibi kendine ait kanunun yapılması sağlanacaktır. Tedbir 365.2. Türk Eximbank | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Türk Eximbank destekleri yüksek destekleri yüksek teknolojili ve teknolojili ve katma değerli ihracatın katma değerli ihracatın finansmanında kullandırılmak üzere finansmanında önceliklendirilecektir. kullandırılacaktır. Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366) Tedbir 366.2. Doğrudan Cumhurbaşkanlığı Yatırım | 1. Serbest bölgelerin küresel marka yabancı yatırımlara yönelik yurt | ve Finans Ofisi (S), değerini güçlendirmek amacıyla, içi ve yurt dışında yapılacak Ticaret Bakanlığı (S), yatırımcı odaklı tanıtım kampanyaları tanıtım faaliyetleri yoluyla İlgili Kurum ve Kuruluşlar | yürütülecek ve yurt dışı tanıtım serbest bölgelerin marka değeri etkinlikleri ile başarı hikâyeleri ve bilinirliğinin artırılması aracılığıyla uluslararası yatırımcılara sağlanacaktır. ulaşılması sağlanacaktır. Uluslararası helal ürün ve hizmet pazarlarından daha fazla pay alınmasını teminen helal kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının temini ve ticarette teknik engellerin azaltılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.367) Tedbir 367.1. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal belgesinin karşılıklı tanınması Akreditasyon Kurumu (HAK) Diyanet İşleri Başkanlığı, | mekanizmasının tesisine yönelik İslam tarafından akredite edilen Tarım ve Orman İşbirliği Teşkilatı bünyesinde kurulacak kuruluşlarca düzenlenen helal | | Bakanlığı uluslararası yapı olan Helal belgelerinin uluslararası Akreditasyon Kurumları İslami Forumu tanınırlığını artıracak girişimler (IFHAB)'nun kuruluş sürecinin yürütülecektir. tamamlanması ve işler hale getirilmesi yönünde teknik katkı sağlanacaktır. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafından akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası kabulünü sağlamaya yönelik ikili ve çok taraflı diplomatik o o | temaslar gerçekleştirilecektir. Tedbir 367.2. Ulusal ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Ülkemizce benimsenen uluslararası uluslararası helal uygunluk Tarım ve Orman standartlara dayalı usul ve esaslar değerlendirme kuruluşları Bakanlığı çerçevesinde, yurt içinde ve yurt akredite edilecektir. dışında mukim uygunluk değerlendirme kuruluşlarının yapacakları başvurular, öngörülen süreler içerisinde ve prosedürlere bağlı olarak sonuçlandırılacaktır. Tedbir 367.3. Helal belgeli Ticaret Bakanlığı (S) 1. Ulusal ve uluslararası helal ürün ve hizmet ticaretinde belgelendirme ve akreditasyon teknik engellerin giderilmesine alanında kamu ve özel sektör yönelik akreditasyon, eğitim, paydaşları ile akademi temsilcilerini bir işbirliği ve tanıtım faaliyetleri araya getirecek bilimsel kongre artırılacaktır. düzenlenecektir. 2. Fuar, konferans, çalıştay gibi etkinliklere katılım sağlanarak helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinin öneminin yurt içi ve yurt dışı paydaşlara etkin şekilde aktarılması | sağlanacaktır. Tedbir 367.4. Helal kalite Ticaret Bakanlığı (S) 1. Helal kalite altyapısında altyapısında çalışacak beşeri çalışacakların, alanında yetkin sermayenin güçlendirilmesi ve eğitmenler tarafından uluslararası kurumsal kapasitenin geçerliliği olan eğitimleri almalarını artırılmasını teminen eğitimler teminen eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. düzenlenecektir. c) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) İhracat (fob) Milyar Dolar 261,8 273,8 | 282,0 İthalat (cif) Milyar Dolar 344,0 367,0 378,0 Cari İşlemler Dengesi Milyar Dolar -10,4 -22,6 -22,3 Cari İşlemler Dengesi/GSYH Yüzde -0,8 -1,4 -13 Seyahat Gelirleri Milyar Dolar 56,3 59,5 61,8 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası a) Amaç Bütüncül bir anlayış içerisinde para ve maliye politikası araçlarının etkin şekilde kullanımıyla enflasyonla mücadeleye kararlılıkla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düşürülmesi ve fiyat istikrarının sağlanması temel amaçtır. b) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Yapılacak Kuruluşlar Projeler Para politikası araçları enflasyon oranını düşürme amacıyla güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikaları, para politikasıyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.369) Politika /Tedbir Tedbir 369.1. Enflasyon TCMB (S), Hazine ve 1. Enflasyona ve ana eğilimine hedefi doğrultusunda Merkez | Maliye Bakanlığı, Strateji ilişkin göstergeler yakından takip Bankası tüm politika araçlarını | ve Bütçe Başkanlığı edilecek ve enflasyon ara hedefler etkin bir biçimde kullanırken, doğrultusunda, tüm para politikası maliye ve gelirler araçları etkili şekilde kullanılacaktır. politikalarının para politikası ile eşgüdümü sağlanacaktır. Tedbir 369.2. Mali disiplin Hazine ve Maliye 1. Yönetilen ve yönlendirilen gözetilerek Bakanlığı (S), Strateji ve fiyatların belirlenmesinde ataleti yönetilen/yönlendirilen Bütçe Başkanlığı (S), azaltacak şekilde alternatif fiyat fiyatlar geçmiş enflasyona TCMB belirleme yöntemlerine yönelik endeksleme davranışının çalışmalar yapılacaktır. azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Tedbir 369.5. Fiyat TCMB (S), Hazine ve 1. İhracat ve döviz kazandırıcı istikrarına yönelik yatırım- Maliye Bakanlığı hizmetler reeskont kredileri ve istihdam-üretim-ihracata yatırım taahhütlü avans kredileri dayalı büyüme politikaları programı hedefler doğrultusunda doğrultusunda reel sektöre etkili bir şekilde kullanılmaya devam uygun maliyetlerle hedef edilecektir. odaklı finansman imkânı 2. Reel sektör firmalarının sağlanacaktır. finansman ihtiyacının yatırım- istihdam-üretim ve ihracatı destekleme hedefleri ile uyumlu bir şekilde karşılanmasına yönelik uygulamaların sonuçları izlenecektir. TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçlarını kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.370) Tedbir 370.1. Para politikası | TCMB (S) 1. Para politikası kararları, fiyatların kararları enflasyon ayrıntılı analizi, enflasyon beklentileri ve fiyatlama beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak davranışları, para politikasının üzere enflasyonu etkileyen etkileyebileceği talep unsurları, arz tüm unsurlardaki gelişmeler yönlü gelişmeler, iç-dış denge, dikkate alınarak tasarruf eğilimi ve krediler dahil oluşturulacaktır. olmak üzere finansal koşullar ile likidite ve fiyat istikrarını etkileyen diğer tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak veri odaklı bir bakış açısı ile oluşturulmaya devam edilecektir. 2. Politika faizine ilişkin atılacak adımlar; enflasyon gerçekleşmeleri, ana eğilimi ve beklentiler göz önünde bulundurarak ara hedeflerle uyumlu biçimde dezenflasyonun gerektirdiği sıkılığı sağlayacak şekilde belirlenecektir. Tedbir 370.2. Politika TCMB (S) 1. TCMB, alınan kararlar ve izlenen kararlarının iletişimi politikalar hakkında kamuoyunu kapsamında, fiyatlama bilgilendirmek ve kararların davranışları ve enflasyonu paydaşlar tarafından anlaşılmasını etkileyen unsurlardaki sağlamak amacıyla, sosyal medya gelişmeler ile bu gelişmelerin dahil olmak üzere mevcut tüm kararları ne yönde etkilediği iletişim araçlarını etkin bir şekilde konularında kamuoyu şeffaf kullanacaktır. bir biçimde bilgilendirilmeye devam edilecektir. Dalgalı döviz kuru rejimi sürdürülecek, finansal istikrarın fiyat istikrarını gözetecek şekilde ekonomiyi desteklemesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.371) Tedbir 371.1. Dalgalıdöviz | TCMB (5S), Hazine ve 1. Finansal istikrar, fiyat istikrarını kuru rejimi sürdürülecek, Maliye Bakanlığı destekleyici bir unsur olarak finansal istikrarın fiyat gözetilmeye devam edilecektir. istikrarını gözetecek şekilde 2. Dalgalı döviz kuru rejimi ekonomiyi desteklemesi çerçevesinde döviz kurlarının sağlanacaktır. seviyesine ilişkin herhangi bir hedef gözetmeden döviz piyasasının etkin bir şekilde çalışabilmesi ve sağlıklı fiyat oluşumlarının desteklenmesi amacıyla döviz kuru gelişmeleri ve buna ilişkin risk faktörleri yakından takip edilerek gerekli önlemler alınacaktır. Finansal sistemde temel değer saklama aracının Türk lirası cinsinden varlıklar olması ve hanehalkı, firma ve bankacılık kesimlerinin varlık ve yükümlülüklerinde Türk lirası cinsinden kalemlerin ağırlıklarının artırılması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.372) Tedbir 372.1. Finansal TCMB (S), Hazine ve 1. Bankacılık sektörünün sistemde temel değer Maliye Bakanlığı yükümlülüklerinde Türk lirası saklama aracının Türk lirası mevduatın toplam mevduat içindeki cinsinden varlıklar olması ve payının artmasını teşvik eden hanehalkı, firma ve bankacılık düzenlemelerin uygulanmasına kesimlerinin varlık ve devam edilecektir. yükümlülüklerinde Türk lirası 2. Bankacılık sektörünün cinsinden kalemlerin varlıklarında yabancı para kredilerin ağırlıklarının artırılması ağırlığının artmasını önleyen desteklenecektir. düzenlemelerin sonuçları izlenecektir. Konut kira ve satışlarındaki fiyat artışlarının enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzını artırıcı ve konuta erişimi kolaylaştırıcı uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.373) Tedbir 373.1. Kira ve konut | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İlk Evim Arsa Projesi ile arsa fiyatlarındaki gelişmeleri de Değişikliği Bakanlığı (S), üretim çalışmaları tamamlanacak, göz önünde bulundurarak, Hazine ve Maliye 235 bin hak sahibine ait arsaların salgın döneminde daralan Bakanlığı, TOKİ tahsis işlemleri tamamlanarak konut arzı hızla artırılacak, vatandaşlara sunulacaktır. depremin oluşturduğu konut stokundaki kayıpların telafisine yönelik yeni sosyal konut projeleri geliştirilecek ve dar gelirli vatandaşların konuta erişimi kolaylaştırılacaktır. Üretim maliyetlerini artıran, ekonomik büyüme potansiyelini olumsuz yönde etkileyen hizmet fiyatlarında düşüş sağlanacak ve hizmet fiyatlarında katılık oluşması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.374) Tedbir 374.1. Üretim TCMB (S) 1. Endeksteki ağırlığı ve diğer alt maliyetlerini artıran, gruplara da dolaylı etkiler ekonomik büyüme bakımından kira kalemi başta olmak potansiyelini olumsuz yönde üzere, hizmet fiyatlama dinamikleri etkileyen hizmet fiyatlarında mikro veriler de kullanılarak düşüş sağlanacak ve hizmet yakından izlenmeye devam fiyatlarında katılık oluşması edilecektir. engellenecektir. Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaşama dair olumsuz etkileri konusunda farkındalık artırılacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.375) Tedbir 375.1. Enflasyonla TCMB (S) 1. Para politikası kararları ve mücadele konusunda daha uygulamaları, başta PPK duyuruları, anlaşılır, açık ve şeffaf bir Enflasyon Raporu ve Finansal iletişim stratejisi izlenecek, İstikrar Raporu olmak üzere, tüm beklentilerin daha etkin bir iletişim kanalları etkin bir şekilde şekilde yönetilmesi kullanılarak kamuoyu ile şeffaf bir sağlanacaktır. şekilde paylaşılacak; enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışlarının TCMB ara hedefleri, ile uyumu yakından takip edilerek beklenti kanalının etkin yönetimi sağlanacaktır. c) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) TÜFE Yıllık Artış Hızı Yüzde 44,4 | 28,5 16,0 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.1.5. Mali Piyasalar a) Amaç Başta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarında küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetçiliği yüksek, kalkınma sürecine uygun maliyet ve koşullarda katkı verebilen, verimliliği yüksek ve kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır. b) Politika ve Tedbirler e . Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Finansal sektörde etkinlik ve ürün çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.378) | Tedbir 378.4. Sermaye Hazine ve Maliye 1. Ekosistemdeki girişimciler ve | piyasalarında finansal ürün Bakanlığı (S), Sanayi ve | yatırımcıların ihtiyaçları ile | ve hizmet çeşitliliği Teknoloji Bakanlığı uygulamada karşılaşılan olası sorunlar geliştirilecek ve küçük dikkate alınarak kitle fonlaması yatırımcı hakları gözetilerek düzenlemelerinde güncellemeler yatırımcı tabanı yapılacaktır. genişletilecektir. ğ | Tedbir 378.5. Şirketlerin, Hazine ve Maliye 1. Sermaye piyasalarının yenilikçi | sermaye piyasalarının Bakanlığı (S), Sanayi ve | ürünlerle geliştirilerek derinleştirilmesi sunduğu imkânlardan Teknoloji Bakanlığı sağlanacaktır. | yaşam döngülerinin her 2. İşletmelerin sermaye | aşamasında daha fazla piyasalarından ya da yurt içi/yurt dışı | | yararlanması temin edilecek piyasalardan doğrudan yatırım | ve halka arzların artırılması şeklinde fon sağlamalarına yönelik | | için gerekli adımlar aracılık ve danışmanlık hizmetleri | atılacaktır, verilecektir... | Tedbir 378.8. Ürün ihtisas Oo Ticaret Bakanlığı (5) 1. Türkiye Ürün İhtisas Borsasında | borsalarının ürün ve hizmet işlem görecek ürün ve hizmet | çeşitliliği geliştirilecek, emtia çeşitliliği geliştirilecektir. | piyasalarında risk | yönetimine yönelik rolü | artırılacaktır. | | Tedbir 378,9. Üçüncü TCMB (S), Ticaret 1. Yerel para birimlerinin dış ticarette | ülkelerle ekonomik ve Bakanlığı kullanımını artırmak amacıyla, | finansal ilişkiler ekonomik ve stratejik öneme sahip geliştirilecek, karşılıklı ülkelerin merkez bankalarıyla para | ticarette yerel para takası ve benzeri iş birliği | birimlerinin kullanımı mekanizmalarının araştırılması için | artırılacaktır. çalışmalar yapılacaktır. İ Tedbir 378.10. Finansal Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Sermaye piyasası uyuşmazlıklarının işlemler ile finansal ürün ve (S), Adalet Bakanlığı, çözüme kavuşturulması için alternatif hizmetlere yönelik bireysel Ticaret Bakanlığı çözüm yollarının yaygınlaştırılmasına veya kurumsal müşterilerin yönelik mevzuat çalışmaları finans kuruluşlarıyla sürdürülecektir. uyuşmazlıklarına yönelik başvuruların hızlı ve tek elden değerlendirilerek çözüme kavuşturulacağı alternatif uyuşmazlık çözüm merkezi kurulacakt Fintek ve dijital finans altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.379) Tedbir 379.2. Fintek Cumhurbaşkanlığı Yatırım | 1. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü sektöründe yazılım alanında ve Finans Ofisi (S) ile işbirliği yapılarak finansal çalışmak üzere insan kaynağı teknolojiler uzmanlık sertifikası yetiştirilecektir. programı başlatılacaktır. Tedbir 379.4. Düzenleyici ve Cumhurbaşkanlığı Yatırım | 1. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü ile denetleyici otoriteler ve Finans Ofisi (S) işbirliği halinde Düzenleme Deney Alanı tarafından yerleşik finansal ve Endüstri Deney Alanı oluşturulacaktır. oyuncuların fintek kuruluşlarıyla ilişkilerinde uygulanmak üzere kural setleri güçlendirilecektir. Tedbir 379.5. Dijital Türk TCMB (S), Hazine ve 1. Dijital Türk lirasının kullanıma lirasının geliştirilerek kullanıma Maliye Bakanlığı sunulması için gerekli hukuki sunulması ve düzenlemelere ilişkin çalışmalar yaygınlaştırılmasına yönelik | yapılacaktır. . a, çalışmalar yürütülecektir. 2. Dijital paranın benimsenmesine ilişkin etki analizi kapsamında, TCMB bünyesinde simülasyon çalışmaları tamamlanacaktır. 3. Finansal aracı kurumların Dijital Türk Lirası Sistemine entegrasyon çalışmaları yapılacaktır. 4. Uygun görülen yenilikçi teknoloji projelerinin Dijital Türk Lirası Sistemine entegrasyon çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 379.6. Merkez TCMB (5), Hazine ve 1. Merkez Bankası Dijital Parasının, Bankası Dijital Parası ile Maliye Bakanlığı jetonlaştırılmış menkul kıymetlerin menkul kıymet işlemleri takasında kullanımına yönelik kavram takasına yönelik çalışmalar kanıtlama çalışmaları yürütülecektir. yürütülecektir. 2. Menkul kıymet takasına ilişkin teknik gerekliliklerin belirlenmesine yönelik analiz çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 379.7. Ödemeler TCMB (5), Hazine ve 1. Ödeme ve elektronik para alanında verimliliği ve birlikte Maliye Bakanlığı kuruluşlarının kurumsallık seviyesini ve çalışabilirliği destekleyecek güvenlik düzeyini artırmaya yönelik adımlar atılmaya devam edilecek, düzenleme çalışmaları yapılacaktır. sektörde faaliyet gösteren tüm kuruluşların kurumsallık seviyesi ve güvenlik düzeyi artırılacak ve bankalar ile banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcıları arasında rekabeti engelleyici uygulamaların oluşmasını engelleyecek tedbirler alınacaktır. Tedbir 379.9. Finans TCMB (S), Hazine ve 1. Ödeme hizmeti sağlayıcı kuruluşlar sektöründe ortak dijital altyapı | Maliye Bakanlığı ve bilgi sistemlerine ilişkin faaliyetleri kullanımı ve çeşitli ilgili mevzuat çerçevesinde operasyonların ortaklaştırılması düzenlenen ve denetlenen finansal yoluyla maliyetlerin azaltılması kuruluşların katılımıyla topluluk bulutu sağlanacak, bankaların ve kullanımı yaygınlaştırılacaktır. banka dışı finansal kuruluşların ihtiyaç duydukları altyapılara eşit şartlarda ulaşmaları için gerekli önlemler alınacaktır. Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇSY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380) Tedbir 380.1. Hazine ve Maliye 1. Yatırımcıların ve şirketlerin Sürdürülebilirlik ve emisyon Bakanlığı (S), Çevre, sürdürülebilirlik risk ve fırsatlarını verilerinin sunumunda Şehircilik ve İklim takip edebilmeleri için Kurumsal standardizasyon sağlanacak, (| Değişikliği Bakanlığı Yönetim Tebliğinin ekinde yer alan Sürdürülebilirlik İlkeleri Uyum Çerçevesi uluslararası standartlarla uyumlu olarak güncellenecektir. 2. Dijital altyapının geliştirilmesine yönelik TSRS uyumlu raporların yüklenebileceği, karşılaştırmalı ve analiz edilebilir veri sunan "Ulusal Raporlama Platformu" oluşturulacaktır. 3. Sektörel öncelikli metrik ve önemli açıklama konularını gösteren dijital arayüz programı tasarlanacaktır. bu veriler paylaşıma açılacaktır. Tedbir 380.2. Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Türkiye Yeşil Taksonomisi Sürdürülebilir ekonomik Değişikliği Bakanlığı (S) | Yönetmeliği yayımlanacaktır. faaliyetlerin tanımlanmasına ilişkin ulusal taksonomi ve ilgili mevzuat | hazırlanacak. <0 (0000 Tedbir 380.4. Finansal Hazine ve Maliye 1. Sürdürülebilirlik raporlarının otoritelerin sürdürülebilir Bakanlığı (5), TCMB Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama finans konusundaki Standartlarına uygunluğuna dair kurumsal kapasiteleri güvence denetimi yürütecek olan artırılacaktır. sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve | denetçiler eğitime tabi tutulacaktır. Tedbir 380.6. Reel Hazine ve Maliye 1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama sektörün sürdürülebilir Bakanlığı (S), Sanayi ve | Standartlarının genel kabul finansa yönelik farkındalık Teknoloji Bakanlığı görmesine yönelik Kurumsal ve bilgi düzeyinin Sürdürülebilirlik Raporlaması Eğitimi artırılmasına ilişkin verecek olan eğitim kuruluşları çalışmalar yapılacaktır. akredite edilecektir. 2. Kurumsal sürdürülebilirlik raporlaması uzmanlığı sınavı düzenlenecek ve lisanslama yapılacaktır. 3. KOBİ'lerin sürdürülebilirlik ve raporlama yetkinliklerini artırmayı amaçlayan ortak proje başlatılacaktır. Tedbir 380.8. Ekonomik Hazine ve Maliye 1. Yeşil ve sürdürülebilir borçlanma faydanın yanı sıra sosyal ve Bakanlığı (S), Çevre, araçlarına (afet bonoları, dayanıklılık çevresel fayda Şehircilik ve İklim tahvilleri vb.) yönelik çalışmalar oluşturulmasına yönelik Değişikliği Bakanlığı gerçekleştirilecektir. sosyal etki tahvilleri ve mavi bonolar gibi “etki yatırımı” araçları geliştirilecek ve kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Finansal istikrarın güçlendirilmesi amacıyla kurumsal altyapı iyileştirilecek, serbest piyasanın işleyişini bozabilecek müdahalelerden kaçınılacaktır. (Kalkınma Planı p. 381) dk a Tedbir 381.1. Bankacılık “Hazine ve Maliye | 1. Basel ITI Final düzenlemesine sektörünün sermaye Bakanlığı (S) uyum sağlanması amacıyla, AB yeterliliğine ilişkin Basel III mevzuatı da göz önünde Final düzenlemelerine uyum bulundurularak, ilgili mevzuatta sağlanacaktır. gerekli değişiklikler yapılacak ve uygulamaya geçirilecektir. Tedbir 381.4. Mali suçlarla Hazine ve Maliye 1. MASAK'ın teknik altyapısı mücadele güçlendirilecektir. Bakanlığı (S) güçlendirilecek ve idari yapısında iyileşme sağlanacaktır. Katılım finansa ilişkin uygulamalar ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.382) Tedbir 382.1. Katılım Hazine ve Maliye 1. Katılım finansın kurumsal finans sisteminin kurumsal Bakanlığı (5), TCMB dönüşümünü gerçekleştirecek ve yapısını daha da sektörü destekleyecek bütüncül bir güçlendirecek dönüşüm mevzuat çalışması yapılacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 382.2. Katılım Cumhurbaşkanlığı 1. Uluslararası Katılım Finans Tahkim finansı destekleyici Yatırım ve Finans Ofisi Merkezinin hayata geçirilmesine mekanizmalar tesis (S) yönelik çalışmalar yapılacaktır. edilecektir. 2. Uluslararası Islami Altyapı ve Likidite Kuruluşunun hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 3. Katılım finans derecelendirme sistemine ilişkin hazırlık çalışmaları O | tamamlanacaktır... NN Tedbir 382.3. Katılım Cumhurbaşkanlığı 1. Katılım finans sisteminde bütüncül finans sisteminin bütüncül Yatırım ve Finans Ofisi bir fıkhi yönetişim yapısının fıkhi yönetişim yapısı (S) oluşturulmasına ilişkin | oluşturulacaktır. çalışmalar yapılacaktır. Banka dışı finansal kuruluşların yasal altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.384) Tedbir 384.3. Varlık Hazine ve Maliye 1. Varlık yönetim şirketlerinin yönetim şirketlerinin Bakanlığı (S) sermaye yapısına, ortaklık edinimine, faaliyetlerini geliştirecek portföy devri öncesi ve sonrası düzenlemeler yapılacaktır. süreçlerine ilişkin düzenleme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Tedbir 384.5. Banka dışı Hazine ve Maliye 1. Sektörün ihtiyaçları çerçevesinde finansal kuruluşlar için Bakanlığı (S), TCMB gerekli mevzuat güncellemeleri dijitalleşmeyi teşvik edici gerçekleştirilecek, bilgi sistemleri düzenlemeler yapılacaktır. vasıtasıyla yapılabilecek işlemlere ve alınabilecek hizmetlere ilişkin usul ve | esaslar belirlenecektir. Uzun vadeli yatırımların finansman imkânları güçlendirilecektir.(Kalkınma Planı p.386) | Tedbir 386.2. Yenilenebilir o |Hazineve Maliye oo | 1. Yenilenebilirenejiveeneji > | enerji ve enerji verimliliği Bakanlığı (S) verimliliğine yönelik destekler de projelerine yönelik kredi dahil olmak üzere Hazine Destekli garanti mekanizması başta Kefalet Sistemi kapsamında olmak üzere uzun vadeli finansman imkanlarının geliştirmeye | finansman imkânları yönelik çalışmalara devam edilecektir. geliştirilecektir. |, Ni c) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025 (1)) 2026 (2) Borsada İşlem Gören Şirketlerin Piyasa Değeri/GSYH Yüzde 30,1 32,4 36,5 Finansal Varlık Tercihleri İçinde Sermaye Piyasası Yüzde 45,0 484 52,0 Araçlarının Payı (3) Finansal Hizmet İhracatı/Toplam İhracat Yüzde 0,20 0,21 0,40 Katılım Bankaları Toplam Varlıkları/GSYH Yüzde 6,0 7,0 9,0 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Toplam finansal varlıklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabı ve kıymetli madenler depo hesabı kalemleri çıkarılarak sermaye piyasası ürünlerinin payı hesaplanmaktadır. Sermaye piyasası ürünleri şu şekildedir: DİBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Aracı, Kira Sertifikası, VOMK, VTMK, Varant, Sertifika. 2.1.6. Maliye Politikası a) Amaç Kamu maliyesinde sürdürülebilirlik esas alınarak mali disiplinin korunması, vergiye gönüllü uyumun artırılması, gelir tabanının genişletilmesi ve etkin harcama yönetimiyle, küresel belirsizliklere dayanıklı, öngörülebilir ve güçlü bir mali yapı çerçevesinde ekonomik istikrarın desteklenmesi temel amaçtır. b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi Program döneminde maliye politikası fiyat istikrarının sağlanmasına, cari işlemler açığının yönetilebilir seviyelerde tutulmasına, gelir dağılımının iyileştirilmesine, ekonominin üretkenliğinin ve rekabet gücünün artırılmasına katkı sağlayacak şekilde uygulanacaktır. Kaynak kullanımında etkinliğin artırılması amacıyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek ve kamu harcamaları kontrol altında tutulacaktır. Tasarruf tedbirlerine en yüksek düzeyde uyum sağlanması amacıyla denetim ve izleme faaliyetlerine devam edilecektir. Vergi tabanının genişletilmesi, gönüllü uyumun artırılması ile istisna, muafiyet ve indirimlerin gözden geçirilmesiyle gelir politikalarının adalet ve verimlilik temelli yapısı güçlendirilecek, doğrudan vergilerin bütçe gelirleri içindeki payı artırılarak daha dengeli ve sağlam bir gelir yapısı sağlanacaktır. Kayıt dışı ekonomiye karşı yürütülecek çalışmalar, teknolojik altyapı ve yenilikçi yaklaşımlarla desteklenerek denetim süreçleri güçlendirilecektir. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarının tasfiye edilmesi, kaynakların etkin, etkili ve ekonomik kullanımı sağlanacaktır. Harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.397) Tedbir 397.1. Performans | Strateji ve Bütçe 1. Sistemin mahalli idarelere Esaslı Program Bütçe Başkanlığı (S), Çalışma ve | yaygınlaştırılması sürecinde Çevre, Sisteminin yaygınlaştırılması | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | Şehircilik ve İklim Değişikliği ve geliştirilmesi Hazine ve Maliye Bakanlığına destek verilecektir. sağlanacaktır. Bakanlığı, İlgili Kamu 2. Mahalli idarelerin program bütçeye Kurum ve Kuruluşları geçiş çalışmalarına devam edilecektir. 3. Sistemin Sosyal Güvenlik Kurumlarına yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kurumlara destek verilecektir. Tedbir 397.4. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler (o | 1. Sosyal yardım programlarının yardımlarda mükerrerlikler Bakanlığı (5), Hazine ve (| etkinliğini artırmak amacıyla uygulama engellenecek ve bilgi Maliye Bakanlığı, Strateji | sürecini mevcut veriler üzerinden sistemleri uyumlu hale ve Bütçe Başkanlığı, İlgili || değerlendirmeye yönelik çalışmalar getirilecek, Sosyal Kamu Kurum ve yürütülerek sosyal yardımları Yardımlaşma ve Dayanışmayı | Kuruluşları, Mahalli geliştirme doğrultusunda gerekli Teşvik Fonu kaynaklarının İdareler, STK'lar revizyonlar yapılacaktır. daha etkin kullanımı sağlanacaktır. Tedbir 397.5. Kamu | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Kamu Harcama ve Muhasebe hizmetlerinde dijital (S), İlgili Kamu Kurum ve Bilişim Sistemi (KBS) Genel Yönetim uygulamalar Kuruluşları Mali İstatistikleri Modülünün bilişim yaygınlaştırılacak, muhasebe altyapısı güçlendirilerek kullanıcı dostu ve harcama sistemlerinin arayüzler ile güncel işletim bilişim altyapısı sistemlerine ve veri tabanı güçlendirilecek, ortaya programlarına taşınacaktır. çıkacak yeni hizmetlerin 2. Kamu idarelerinin tahakkuk-tahsilat mevcut kamu idarelerince altyapısını güçlendirmek ve vatandaşa yerine getirilmesi sağlanacak kolay, hızlı ve güvenli ödeme ve böylece kamu yöntemleri sunmak amacıyla e- harcamalarında verimlilik Tahsilat ve e-Teminat uygulamaları artırılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. 3. Kamu alımlarının detaylı analiz ve yönetiminin yapılabilmesi amacıyla tasarruf odaklı merkezi kamu alım politikalarına da imkân sağlayacak şekilde geliştirilen e-Tedarik Sisteminin kapsamı genişletilecektir. 4. Mali saydamlık ve hesap verebilirliği güçlendirmek amacıyla kamuoyunun ve paydaşların kullanımına yönelik açık mali veri portalı geliştirilecektir. 5. Tasarruf analizlerinin yapılabilmesi ve kontrol düzeyinin artırılarak işlemlerin elektronik ortamda gerçekleştirilmesi amacıyla kamuda kullanılan elektronik faturanın kapsamı genişletilecektir. 6. Yapay zekâ destekli muhasebe sistemleriyle kamu harcamalarında verimlilik ve tasarruf sağlanmasına, karar alma süreçlerinin desteklenmesine ve risk odaklı kamu mali denetim altyapısının güçlendirilmesine devam edilecektir. 7. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dâhil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanması, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır. 8. Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin revize edilmesi çalışmalarına devam edilecektir. 9. Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sisteminin kullanımı belediyelerde yaygınlaştırılacaktır. 10. Tasarruf Tedbirleri Genelgesi kapsamındaki kamu idareleri nezdinde tasarruf tedbirlerine uyum seviyesinin artırılmasına yönelik olarak denetim faaliyetlerine devam edilecektir. 11. Kamu idarelerine ait varlıkların etkin şekilde yönetilmesi ve tasarruf sağlanması amacıyla Varlık Yönetim Sistemi altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 397.6. Kamu ihale Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Mevzuatın güncellenmesi ile ilgili mevzuatı uluslararası norm ve | (5), Kamu Ihale Kurumu, teknik ve idari çalışmalar ilgili paydaş standartlara uyumlu olacak İlgili Kamu Kurum ve idarelerin de katılımıyla tamamlanacaktır. şekilde dijitalleşmeyi, Kuruluşları 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği alımlarına yönelik mevcut düzenlemeler destekleyen ve önceleyen satın gözden geçirilerek alım ve sözleşme alma yaklaşımıyla süreçlerine yönelik uluslararası norm ve güncellenecek, sektörel kamu standartlara uyumlu yasal düzenlemeler alımları düzenlemesi hayata için taslak hazırlanacaktır. eçirilecektir. | Tedbir 397.7. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Merkezi olarak tedarikinde kamu alımlarına yönelik (S), Kamu Ihale Kurumu, | faydası yüksek olarak tespit edilen harcamaların DMO ürünlere yönelik merkezi alım modelleri rasyonelleştirilmesi anlayışıyla uygulamaya konulacaktır. tasarruf odaklı merkezi kamu 2. Hizmet araçlarında ihtiyaç duyulan alım politikaları, kapsamı akaryakıt, DMO'nun sözleşme yaptığı genişletilerek sürdürülecektir. tedarikçinin istasyonunun bulunduğu yerde daha yüksek indirim oranı elde edilmediği sürece DMO üzerinden L tedarik edilecektir. Tedbir 397.8. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. DMO ile TOGG arasında imzalanan taşıtlarının kullanımı ihtiyaç (S), Strateji ve Bütçe protokol kapsamında 750 adedi C-SUV, analizleri çerçevesinde Başkanlığı, DMO 1.500 adedi C-Sedan Modeli olmak sistematik olarak gözden üzere toplam 2.250 adet yerli elektrikli geçirilecek, taşıt ihtiyaçları otomobilin tedarik süreçleri öncelikle geçici tahsisle ya da tamamlanacaktır. ihtiyaç fazlası taşıtların devri 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının suretiyle karşılanacak ve yeni ihtiyaç duydukları yerli elektrikli araçlar taşıt edinimlerinde DMO üzerinden temin edilecektir. ekonomiklik gözetilerek yerli 3. Kamu taşıtlarının kullanımının, üretim ile çevreci araçlara ihtiyaç analizleri ve tasarruf anlayışı öncelik verilecektir. çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilmesine devam edilecektir. Tedbir 397.9. Hazine nakit | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Döner sermayeli işletmelerin, Tek rezervinin güçlendirilmesi ve | (S5), TCMB, İlgili Kamu Hazine Kurumlar Hesabı Uygulamasına daha etkin kullanımı için Tek | Kurum ve Kuruluşları, dahil edilmesine devam edilecektir. Hazine Kurumlar Hesabının Bankalar kapsamı daha da enişletilecektir. Vergi sistemi, uluslararası normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelişmesi ve derinleşmesine katkı sağlayacak, dijital faaliyetlerdeki kayıt dışılığı kavrayacak ve yatırım ortamının cazibesini artıracak ekilde geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.400) Tedbir 400.1. Vergi Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) bilişim sisteminde dijital dönüşüme | (5S), GİB sistemleri yenilenecek, fiziki, beşeri ve daha hızlı uyum sağlanması, teknolojik altyapı geliştirilecektir. dönüşümle sağlanan firsat ve kolaylıklardan daha fazla yararlanılabilmesi ve risklere karşı gerekli önlemlerin hızla alınabilmesi için ihtiyaç duyulan fiziki, beşeri ve teknolojik altyapı | geliştirilecektr. Tedbir 400.2. Teknolojik Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Mükelleflerin vergiye gönüllü gelişmelerden yararlanılarak | (S), GİB uyumlarını desteklemek amacıyla, e- vergi idaresinin dijital izah platformunun tasarım, geliştirme kapasitesi artırılacak, kamu ve hizmete sunulma süreçleri kurumları arasındaki hızlandırılacaktır. koordinasyon 2. Vergi inceleme raporlarının, güçlendirilecektir. elektronik ortamda bulunan verilerle otomatik olarak oluşturulması sağlanarak işgücü ve zamandan tasarruf edilecektir. 3. Yapay zekâ uygulamalarından faydalanmak suretiyle vergi daireleri tarafından verilen hizmetlerin etkinliği | artırılacaktır. Tedbir 400.3. Temassız ve | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri kâğıtsız vergi daireleri hayata | (S), GİB gereği düzenledikleri tüm belgelerin geçirilecektir. elektronik belge olarak düzenlenmesi sağlanacaktır. 2. Mahkeme, savcılık ve emniyet birimleri başta olmak üzere kamu kurumlarıyla yapılan yazışmaların ve bilgi paylaşımlarının elektronik olarak gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 400.4. Mükelleflere | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Yapay zekâ teknolojisi kullanılarak sunulan hizmetlerin ve (S), GİB 7/24 çalışan, vergi mevzuatıyla ilgili uygulamaların etkinliği soruların cevaplanmasına ve GİB artırılacak, son teknolojik elektronik ortam hizmetlerine en kısa gelişmeleri kapsayan yeni sürede erişim sağlanması nesil iletişim kanalları kabiliyetlerine sahip özelleştirilmiş bir kullanılarak mükelleflere 7/24 sohbet robotunun geliştirilmesini de gerçek zamanlı hizmet içeren Dijital Mükellef Temsilcisi sunulması sağlanacaktır. Projesi (Yeni GİBİ) hayata geçirilecektir. Gelirin dengeli dağılımı gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi tahsilatının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.401) Tedbir 401.1. Vergi Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergi mevzuatında yer alan istisna, harcamaları gözden (S), GİB, İlgili Kamu muafiyet ve indirimlerin etkinliği geçirilecek, etkin olmayan Kurum ve Kuruluşları rekabetçi üretime etkisi yönünden istisna, muafiyet ve indirimler analiz edilecektir. kaldırılacaktır. Tedbir 401.3. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergi kayıp ve kaçağının önlenmesi, gelirlerinin tahsilat (S), GİB, VDK, İlgili Kamu | belge düzeninin yerleşmesi ve sağlıklı performansı artırılacak, vergi | Kurum ve Kuruluşları bir şekilde işlemesi amacıyla yaygın ve cezaları caydırıcılığı yoğun vergi denetimlerine devam güçlendirecek şekilde gözden edilecektir. geçirilecektir. Tedbir 401.4. Kayıt dışılıkla | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. 2026-2028 Yılı Kayıt Dışı Ekonomiyle mücadele, yapay zekâ, büyük | (S), GİB, VDK, İlgili Kamu | Mücadele Strateji Eylem Planında yer veri gibi teknolojik imkânlar (| Kurum ve Kuruluşları alan bileşen ve eylemlerin izleme, destekli risk analiz değerlendirme ve koordinasyon faaliyetleriyle ve tüm çalışmaları yürütülecektir. tarafların etkin katılımıyla 2. Risk analizi ve değerlendirme yürütülecektir. çalışmaları kayıt dışı ekonomi ve vergi açığı ölçümleriyle desteklenecektir. 3. Risk Analizi Değerlendirme ve Araştırma (RADAR) Sisteminin etkinliğinin artırılmasını teminen risk analiz ve değerlendirme çalışmalarında kullanılmak üzere yapay zekâ teknolojisine uygun yeni nesil risk senaryo ve veri modelleri hazırlanacaktır. 4. Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanılarak sektörel ve tematik risk analizi ve değerlendirme çalışmaları yürütülerek sonuçları takip edilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim | 2024 | 2025(1) | 2026(2) Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) Yüzde li 5,8 3,5 3,4 Kamu Kesimi Program Tanımlı Dengesi (GSYH'ya Oran) | Yüzde İ -3,9 -0,8 -0,5 Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ya Oran) Yüzde 31,1 31,5 33,1 Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ya Oran) Yüzde 35,7 34,6 36,2 Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran) Yüzde -4,6 -3,1 -3,1 Yapısal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ya Oran) | Yüzde -3,2 -2,0 -2,0 AB Tanımlı Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran) Yüzde 23,6 24,6 24,7 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.1.7 Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı a) Mevcut Durum Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2024 yılında yüzde 89,7 düzeyine ulaşmıştır. Fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, kayıt dışı istihdamın azaltılması ve yasal kapsamda olmayan gruplara yönelik programların geliştirilmesi gibi sosyal güvenlik kapsamının artırılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. 24 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Beşeri Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Kararla, depocu kâr oranlarına ilişkin baremler düzenlenmiş, Dönemsel Avro Değeri yüzde 23,5 artırılarak 21,6721 TL olarak belirlenmiştir. 30 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle aile hekimlerinin ödeme unsurları düzenlenmiş ve teşvik ödemeleri için hizmet basamaklarının doğru kullanımı, kronik hastalıkların takibi, memnuniyet oranı, akılcı ilaç kullanımı gibi kriterler getirilmiştir. 2 Kasım 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İşgücü Uyum Programının Yürütülmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle programdan yararlanma süresi devam eden haftalarda haftalık yirmi iki buçuk saat ve üç gün olarak belirlenmiş, cep harçlığı azami tutarı ise günlük asgari ücret tutarının 1,25 katına yükseltilmiştir. 2 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle işyerinde yemek verilmeyen durumlarda yemek kartı gibi araçlarla çalışanlara yemek için ödenen tutarların SGK tarafından belirlenen miktarının prime esas kazançtan hariç tutulması düzenlenmiştir. 27 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararıyla 2025 yılında net asgari ücretin aylık 22.104,7 TL olması kararlaştırılmıştır. 15 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7538 sayılı Kanunla 5 puanlık işveren prim teşvik oranı 4 puana düşürülmüş, imalat sektöründe ise istihdamın desteklenmesi amacıyla 2026 yıl sonuna kadar 5 puan olarak uygulanmasına devam edileceği düzenlenmiştir. Aynı Kanunla, ayakta tedavide hekim ve diş hekimi muayenesi katılım payları 20 TL olarak düzenlenmiş, birinci basamak sağlık hizmeti sunucularından sevk edilenler için katılım paylarını yarısına kadar azaltmaya SGK'ya yetki verilmiş ve ilgili tutarların her yıl yeniden değerleme oranı kadar artırılması düzenlenmiştir. 25 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile katılım payları ikinci basamak resmi sağlık hizmeti sunucularında 20 TL, eğitim ve araştırma hastaneleri ile üniversite hastanelerinde 45 TL ve özel sağlık hizmeti sunucularında 50 TL olarak belirlenmiştir. 23 Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile katılım payları özel sağlık hizmeti sunucuları hariç 20 TL olarak yeniden belirlenmiş, ayrıca aile hekimlerinden, sağlık hizmet sunucularına sevk edilerek yapılan hekim ve diş hekimi muayenesi nedeniyle uygulanacak katılım payı yüzde 50 oranında azaltılarak tahsil edilmesine karar verilmiştir. Aynı Tebliğ ile basamaklar arası entegrasyon tamamlanıncaya kadar tüm müracaatların sevkli kabul edilmesi düzenlenmiştir. 17 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 9418 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile kamu üniversite hastanelerinden 2025 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır. 4 Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7539 sayılı Kanunla en düşük emekli aylığı 12.500 TL'den 14.469 TL'ye yükseltilmiştir. Aynı Kanunla asgari ücret desteği, muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinde prime esas günlük kazancı 1.000 TL (toplu iş sözleşmesine tabi işyerleri için 2.000 TL) ve altında bildirilen sigortalılar için günlük 33,33 TL olması düzenlenmiştir. 30 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7546 sayılı Kanunla emekli bayram ikramiyeleri 3.000 TL'den 4.000 TL'ye yükseltilmiştir. 14 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7553 sayılı Kanunla, en düşük emekli aylığı tutarı 14.469 TL'den 16.881 TL'ye yükseltilmiştir. Aynı Kanunla turizm işletmesi belgesi verilen konaklama tesislerinde çalışan işçilerin hafta tatilinin takip eden dört gün içerisinde kullanılabileceğine ilişkin hükümler düzenlenmiştir. Aynı tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 10072 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla aktif iş gücü programlarında kullanılmak üzere İşsizlik Sigortası Fonu bir önceki yıl prim gelirlerinin yüzde 30'u olarak belirlenen harcama tavanı 2025 yılı için yüzde 50'ye çıkarılmıştır. 18 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 10108 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yayımlanan Devlet Memurlarının Yarım Zamanlı Çalışma Hakkının Kullanımına İlişkin Yönetmelikle doğum veya evlat edinme sonrası memurların yarım zamanlı çalışma hakkına dair hususlar düzenlenmiştir. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2022 yılında 2,00 iken 2023 yılında emekliliğe hak kazanma koşullarında değişiklik yapılması sonrasında hızlı bir düşüş göstererek 1,66, 2024 yılında ise 1,61 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda bu oran sırasıyla 1,84 seviyesinden 1,54 ve 1,49 seviyesine gerilemiştir. TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2022 2023 2024 I. Kamu Çalışanları Sigortalı Sayıları 12 701720 13 699397 13 787 636 1. Aktif Sigortalılar! 3277 097 3 643 443 3 659 585 2. Aylık Alanlar (Dosya) 2215 783 2298014 2334 798 3. Bağımlılar 7 208 840 7 757 940 7793253 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1/(2) 1,48 1,59 1,57 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,88 2,76 2,77 II. Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı Sayıları 45 858 112 45 361182 46 222 662 1. Aktif Sigortalılar? 17 348 662 16 420 457 16 614 246 2. Diğer Sigortalılar? 314 257 322 162 324 664 3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar 22 987 17 408 14 676 4. Çırak 636 302 553 344 539 241 5. Stajyer ve Kursiyer 1492323 1300374 1 406 464 6. Aylık Alanlar (Dosya) 8359 180 10237 035 10 788 040 7. Bağımlılar 17 684 401 16 510 402 16535331 8. Aktif Sig./Pasif Sig. (142434445)/(6) 2,37 1,82 1,75 9. Bağımlılık Oranı (64-7)/(14-2434-445) 1,31 1,44 1,45 III. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 15 725 984 15 566 873 15 554 261 1. Aktif Sigortalılar? 2619030 2511 665 2513 681 2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar 120 610 128 909 125 895 3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar 512 966 460 260 427 298 4. Aylık Alanlar (Dosya) 2 553 262 2701073 2 747 008 5. Bağımlılar 9920 116 9 764 966 9 740379 6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243)Y(4) 1,27 1,15 1,12 7. Bağımlılık Oranı (44-5)/(14243) 3,83 4,02 4,07 IV. Özel Sandıklar Toplamı 438 989 457 222 468 106 1. Aktif Sigortalılar 144213 144 444 145 653 2. Aylık Alanlar 97041 110 204 115 923 3. Bağımlılar 197 735 202 574 206 530 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,49 131 1,26 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,04 2,17 2,21 V. Genel Toplam (Kişi) 75 529 600 75 878 808 76 840 436 1. Aktif Sigortalılar 23 389 002 22 720 009 2 2933 165 2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar 120 610 128 909 125 895 3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar 535 953 477 668 441 974 4. Diğer Sigortalılar 314 257 322 162 324 664 5. Çırak 636 302 553 344 539 241 6. Stajyer ve Kursiyer 1492323 1300374 1 406 464 7. Aylık Alanlar (Dosya) 13 225 266 15 346 326 15 985 769 8. Bağımlılar 35011 092 34 235 882 34 275 493 9. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243444546)/(7) 2,00 1,66 1,61 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344)/(7) 1,84 1,54 1,49 11. Bağımlılık Oranı (74-8)/(14-243-4-44-5-4-6) 1,82 1,94 1,95 VI, Genel Nüfus Toplamı 85 279 553 85372377 85 664 944 VII. Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde) 68,6 88,9 89,7 Kaynak: SGK, TÜİK (0) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır. (2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır. (3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır. (4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır. b) Amaç Sosyal güvenlik sisteminin kapsamının artırılması, daha adil ve etkin bir yapıya kavuşturulması ile uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler iz N Sorumlu/İş birliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.404) İ Tedbir 404.1. Sisteme Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik kapsamında yer girişlerin kolaylaştırılması için Güvenlik Bakanlığı (S), | almayan veya sisteme girişi zor olan farklı meslek ve gelir Hazine ve Maliye gruplar için kolaylaştırıcı gruplarına yönelik yeni Bakanlığı, Strateji ve mekanizmalar geliştirilmesi yönünde uygulamalar geliştirilecektir. Bütçe Başkanlığı çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 404.2. Kolay Çalışma ve Sosyal 1. Kolay işverenlik uygulamasının işverenlik uygulaması Güvenlik Bakanlığı (S), | kapsamının genişletilmesi için yaygınlaştırılacaktır. Hazine ve Maliye çalışmalar tamamlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı Tedbir 404.3. Düşük gelirli Çalışma ve Sosyal 1. Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve Güvenlik Bakanlığı (S), | çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar gibi mevsimlik çalışanlar gibi Hazine ve Maliye gruplar için mikro sigorta gruplara özel sosyal sigorta Bakanlığı, Strateji ve programlarının geliştirilmesi yönünde programları oluşturulacaktır. Bütçe Başkanlığı çalışma yürütülecektir. Sosyal güvenlik mevzuatı ve uygulamaları değişen işgücü piyasası koşullarına ve yeni nesil esnek çalışma modellerine uyumlu hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.405) Tedbir 405.1. Dijitalleşmeyle | Çalışma ve Sosyal 1. Dijitalleşmeyle birlikte ortaya çıkan birlikte geleneksel işyeri Güvenlik Bakanlığı (5), | yeni çalışma modellerinin sosyal kavramının dışında ortaya Hazine ve Maliye güvenlik sistemiyle uyumlaştırılması çıkan yeni çalışma Bakanlığı, Strateji ve için gerekli teknik ve hukuki modellerinin sosyal güvenlik Bütçe Başkanlığı, SGK altyapının oluşturulmasına yönelik sistemiyle uyumlaştırılması için hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. teknik ve hukuki altyapının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 405.2. Sosyal Çalışma ve Sosyal 1. Kısa çalışma, evden çalışma, hibrit güvenlik uygulamalarının Güvenlik Bakanlığı (S), | çalışma gibi esnek çalışma başta kısmi süreli çalışma Hazine ve Maliye modellerinin sosyal güvenlik olmak üzere esnek çalışma Bakanlığı, Strateji ve sistemine uyumunu artırmak üzere modelleriyle uyumu Bütçe Başkanlığı, SGK çalışmalar yapılacaktır. artırılacaktır. Kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.406) Tedbir 406.1. Sosyal Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik sisteminin güvenlik sisteminde Güvenlik Bakanlığı (S), | aktüeryal dengesini güçlendirmek hakkaniyeti ve aktüeryal Hazine ve Maliye üzere reform alanlarını belirlemek için dengeyi güçlendirecek Bakanlığı, Strateji ve ilgili kurumlar arasında ortak reformlar hayata geçirilecektir. | Bütçe Başkanlığı, SGK çalışmalar yürütülecektir. 2. Sosyal güvenlik sisteminde gelire dayalı prim bildirim kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 406.2. Aylık bağlama | Çalışma ve Sosyal 1. Çalışanların daha uzun süre sistemi kişilerin daha çok Güvenlik Bakanlığı (S), | istihdamda kalmasını teşvik edecek istihdamda kalmasını teşvik Hazine ve Maliye bir aylık bağlama sistemi için reform edecek ve mali yük Bakanlığı, Strateji ve alanları tespit edilecek ve bu alanlar getirmeyecek şekilde yeniden | Bütçe Başkanlığı, SGK ile ilgili çalışmalar yapılacaktır. düzenlenecektir. Tedbir 406.4. Sosyal Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik sisteminin uzun güvenlik sisteminin uzun Güvenlik Bakanlığı (S), | dönemli mali görünümüne ilişkin dönemli mali Hazine ve Maliye düzenli raporların oluşturulması sürdürülebilirliğine ilişkin Bakanlığı, Strateji ve sağlanacaktır. göstergelerin düzenli olarak Bütçe Başkanlığı, SGK izlenmesi ve buna yönelik raporların oluşturulması sağlanacaktır. Nüfusun yaşlanmasının sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltılması için bakım sigortası ve mesleki rehabilitasyon uygulamaları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.407) Tedbir 407.1. Yaşlı bakım Çalışma ve Sosyal 1. Yaşlı bakım hizmetlerinin hizmetlerinin finansmanı için Güvenlik Bakanlığı (S), | finansmanına yönelik uzun dönemli bakım sigortası kurulacaktır. Aile ve Sosyal bakım sigortası altyapısının Hizmetler Bakanlığı, oluşturulması için çalışmalar Hazine ve Maliye yapılacaktır. Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, SGK Tedbir 407.2. Sürekli iş Çalışma ve Sosyal Ti. Sürekli iş göremezlik geliri veya göremezlik geliri veya Güvenlik Bakanlığı (5), | maluliyet aylığı alan kişilerin yeniden maluliyet aylığı alan kişilerin GİB, SGK işgücü piyasasına dönmesi için yeniden işgücü piyasasına mesleki rehabilitasyon uygulamasına dönmesi için mesleki yönelik proje hayata geçirilecektir. rehabilitasyon uygulaması hayata geçirilecektir. Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.408) Tedbir 408.1. Prim Çalışma ve Sosyal 1. 6183 sayılı Kanun çerçevesinde borçlarının takip ve tahsilat Güvenlik Bakanlığı (S), | takip ve tahsilat işlemleri etkin şekilde süreçleri etkinleştirilecektir. GİB, SGK uygulanacaktır. 2. SGK'ya borcu bulunan sigortalılar ile iletişim kurularak borcun ödenmesi konusunda rehberlik ve bilgilendirme faaliyetlerine devam edilecektir. Tedbir 408.2. Denetimler Çalışma ve Sosyal 1. Sektörlere ve işyerlerine yönelik yoluyla sosyal güvenlik Güvenlik Bakanlığı (5), | risk odaklı ve tarama şeklinde sisteminin etkinliği GİB, SGK denetim ve rehberlik faaliyetleri artırılacaktır. yürütülecek, prime esas kazancı bir önceki aya göre yüzde 20'den fazla azalan sigortalılara kısa mesaj yoluyla uyarı gönderilecektir. Tedbir 408.3. Kayıt dışı Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışı istihdam ve ücretin istihdam ve kayıt dışı ücretle Güvenlik Bakanlığı (S), | yoğun olduğu sektörler ile küçük mücadelede veri analizine GİB, SGK ölçekli işletmelere yönelik Yıl dayalı risk odaklı denetim içerisinde risk analizlerine dayalı faaliyetleri artırılarak prim denetim faaliyetlerine devam tabanı genişletilecektir. edilecektir. Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409) Tedbir 409.2. Kişilerin etkin Çalışma ve Sosyal 1. İşverenlerin SGK nezdinde bir sosyal güvenlik hizmeti Güvenlik Bakanlığı (S), | yürütmüş oldukları tüm iş ve alabilmeleri için Sosyal Strateji ve Bütçe işlemlere tek bir platform üzerinden Güvenlik Kurumu'nun bilişim Başkanlığı, SGK erişebilmelerine olanak sağlanacaktır. teknolojileri kapasitesi 2. Sistemde yer alan sunucular, veri artırılacaktır. tabanları, ağ ve güvenlik cihazları, uygulama sunucuları ve işletim sistemlerinin kritik altyapılarının stabil versiyon ve yama güncellemeleri tamamlanacaktır. Tedbir 409.3. Bürokrasinin Çalışma ve Sosyal 1. Hizmet sunumu etkinliği ve azaltılması ve sigortalılara Güvenlik Bakanlığı (S), | kurumlar arası koordinasyonun daha etkin hizmet SGK, İlgili Kamu güçlendirilmesi amacıyla kamu verilebilmesi amacıyla SGK'nın | Kurum ve Kuruluşları kurumlarıyla yapılan veri paylaşımı diğer kurum ve kuruluşlarla protokolleri artırılarak bürokrasi yaptığı veri paylaşım azaltılacaktır. işlemlerinin sayısı artırılacaktır. Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411) Tedbir 411.1. İlaç ve tedavi | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Beşeri ve tıbbi ürünlerin piyasada hizmetlerinde daha etkin Hazine ve Maliye bulunabilirliğini ve tedavinin uygun fiyatlandırma mekanizmaları Bakanlığı, Strateji ve maliyetle sürdürülebilmesini oluşturulacaktır. Bütçe Başkanlığı, SGK | sağlayacak etkin fiyatlandırma mekanizmalarının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 411.2. Beşeri ve tıbbi | Çalışma ve Sosyal 1. Yeni ve yüksek maliyetli sağlık ürünlerin geri ödeme Güvenlik Bakanlığı (5), | teknolojilerinin geri ödenmesinde sisteminde alternatif Hazine ve Maliye alternatif ödeme modellerinin modellerin kullanılması Bakanlığı, Sağlık kullanımından daha fazla sağlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve yararlanılacaktır. Bütçe Başkanlığı, SGK Tedbir 411.3. Sağlık Çalışma ve Sosyal 1. İlaç geri ödeme listesi belirli hizmetlerinin finansmanında Güvenlik Bakanlığı (5), | aralıklarla gözden geçirilecek ve değer bazlı geri ödeme Hazine ve Maliye değer bazlı yöntemler yöntemlerinin kullanılması Bakanlığı, Sağlık yaygınlaştırılacaktır. sağlanacak, ödenen ilaç ve Bakanlığı, Strateji ve tedavilere yönelik düzenli Bütçe Başkanlığı, SGK aralıklarla geriye dönük analizler yapılarak ödeme listelerinin etkinliği artırılacaktır. Tedbir 411.4. Yurt dışından | Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışı ilaç listesi gözden temin edilen ilaçlar gibi hızlı Güvenlik Bakanlığı (5), ! geçirilerek, fayda maliyet açısından artış gösteren gruplarda Hazine ve Maliye uygun olanların ödemeye alınması, harcamalar etkinleştirilecektir. | Bakanlığı, Sağlık ödeme koşullarının yeniden Bakanlığı, Strateji ve düzenlenmesi ve etkin olmayanların Bütçe Başkanlığı, SGK, | ödemeden çıkarılması hususunda Türk Eczacıları Birliği çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 411.5. Akılcı ilaç Sağlık Bakanlığı (S), 1. Antibiyotikler, solunum sistemi kullanımı teşvik edilerek ilaç SGK, Üniversiteler, ilaçları, analjezikler, proton pompa ve tedavi harcamalarını İlgili Meslek Kuruluşları | inhibitörleri ve kronik hastalıklarda rasyonelleştirecek tedbirler kullanılan ilaçlar başta olmak üzere alınacaktır. akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalık çalışmaları yürütülecek, yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, değerlendirme ve izleme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 411.6. Sağlık Market | Hazine ve Maliye 1. DMO üzerinden tedarik edilen ilaç, uygulamasının kapsamı Bakanlığı (S), Sağlık tıbbi malzeme ve tıbbi cihazların genişletilerek ilaç ve tıbbi Bakanlığı, SGK, sayısı artırılacaktır. malzeme tedarik zinciri daha Üniversiteler 2. Tedarik İşbirliği Protokolü da güçlendirilecektir. kapsamına dahil olmayan sağlık tesislerinin Sağlık Market sistemine dahil edilmesine ve dahil olanların alımlarının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 411.7. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık hizmetlerinin gereksiz hizmetlerinin gereksiz ve etkin | SGK, Üniversiteler, kullanımını önlemeye yönelik olmayan kullanımını önlemeye | Özel Hastaneler bilgilendirme faaliyetleri yönelik düzenlemeler yürütülecektir. yapılacaktır. 2. Klinik rehber ve protokollerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullanımının yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 411.8. Sağlık ürün ve | Çalışma ve Sosyal 1. Hizmet basamaklarının etkin hizmetlerinde talep kontrolü Güvenlik Bakanlığı (S), | kullanımı için sevk zinciri ile katılım daha etkin sağlanacaktır. Sağlık Bakanlığı (S), payları arasındaki bağlantı SGK güçlendirilecektir. Tedbir 411.9. Sağlık Çalışma ve Sosyal 1. Yapay zekâ destekli risk analizi hizmetlerinin geri ödemesinde | Güvenlik Bakanlığı (S), | modellerinin kullanılmasıyla sağlık risk analizini ve hizmet Sağlık Bakanlığı, SGK hizmet sunucularının denetimine sunucularının davranışlarını yönelik çalışmalara devam edilecektir. dikkate alan denetim | modelleri geliştirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1)| 2026(2) Onar 0) Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Yüzde 32 34 30 Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4) Oran 1,6 1,6 1,6 Toplam Prim Tahsilat Oranı Yüzde 86 87 88 Sosyal Sigorta Kapsamı Yüzde 90 90 | 9i (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir. (4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmış ve SGDP'liler aktif sigortalı kapsamına dahil edilmiştir. 2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme a) Amaç Kamu işletmelerinin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum içerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirliği destekleyen bir anlayışla etkin ve verimli bir şekilde sürdürmesi temel amaçtır. b) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | Projeler KİT yönetişim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KİT'lerde iyi uygulama örnekleri ışığında etkinliği ve verimliliği artıracak kurumsal yönetim anlayışı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.413) Tedbir 413.1. KİT'lerin üst Hazine ve Maliye 1. KİT'lerin kurumsal yönetim yönetiminde kurumsal Bakanlığı (S), İlgili anlayışını güçlendirmeye yönelik yönetim anlayışı Bakanlıklar, Strateji ve | mevzuat düzenlemeleri güçlendirilecektir. Bütçe Başkanlığı hazırlanacaktır. Tedbir 413.2. Kamu Hazine ve Maliye 1. KİT yönetişim reformu kapsamında işletmelerinin ve yönetim Bakanlığı (S), İlgili KİT'lerin faaliyetleri ticari olan ve kurullarının hesap Bakanlıklar, Strateji ve | ticari olmayan ayrımına göre yeniden verebilirliğinin artırılması Bütçe Başkanlığı sınıflandırılacaktır. amacıyla KİT'lerin statü ve konumları yeniden belirlenecektir. KİT'lerde istihdam politikası insan kaynağı kalitesini ve kurumsal kapasiteyi geliştirecek şekilde uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.414) Tedbir 414.2. KİT'lerde Hazine ve Maliye 1. Nitelikli personel istihdamı nitelikli personel istihdamı Bakanlığı (S), Strateji konusunda özel sektörle rekabet sağlanacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, halinde olan, ileri teknoloji, Ar-Ge ve İlgili Kİler bilgi birikimi gerektiren faaliyet alanlarında çalışan KİT'lerde nitelikli personel istihdamını kolaylaştırmaya yönelik esnek ve rekabet edici ücret düzenlemeleri ile istihdam süreçlerine ilişkin düzenlemeler hayata geçirilecektir. Kamu mali disiplinini güçlendirmek amacıyla farklı statülerde yer alan kamu işletmeleri izlenecek, KİT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinliği artırılacak ve mali yapıları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.416) Tedbir 416.1. 233 sayılı KHK | Hazine ve Maliye T1.233 sayılı KHK haricinde faaliyet haricinde faaliyet gösteren Bakanlığı (S), Strateji gösteren ve kamu payı yüzde 50'den kamu işletmelerinde mali ve Bütçe Başkanlığı, fazla olan kamu işletmelerinin disiplinin sağlanması ve mali İlgili Kamu İşletmeleri iştirakleri ve bağlı ortaklıkları riskin takip edilmesi amacıyla izlenerek çeyrekler itibarıyla mali ve kuruluşların finansal ve mali olmayan verileri raporlanacaktır. finansal olmayan bilgilerinin takibi için çerçeve düzenleme yapılacaktır. Tedbir 416.2. KİT'lerin Ulaştırma ve Altyapı 1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren kamusal ve ticari Bakanlığı (S), Hazine bazında maliyetlerinin etkin bir faaliyetlerinin ayrıştırılmasını ve Maliye Bakanlığı, şekilde izlenmesine olanak sağlayacak etkin bir maliyet Strateji ve Bütçe sağlayacak maliyet muhasebesi muhasebe sistemine Başkanlığı, TCDD sistemi geliştirecektir. geçilecektir. Taşımacılık AŞ Tedbir 416.4. Dijital Hazine ve Maliye 1. 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet dönüşüm perspeküfiyle Bakanlığı (S), Strateji gösteren KİT'ler ve bağlı KİT'lerin mevcut bilgi sistemi ve Bütçe Başkanlığı, ortaklıklarına ait mali ve mali olmayan altyapısı iyileştirilecektir. KİT'ler verilerin sistem üzerinden daha etkin takibi sağlanacaktır. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.418) Tedbir 418.1. Özelleştirme Hazine ve Maliye 1. İşletme hakkı devri yöntemiyle uygulamalarında uzun vadeli Bakanlığı (S), İlgili özelleştirilmesi planlanan varlık ve sektörel öncelikler Bakanlıklar, Strateji ve | tesislere ilişkin işlemler çerçevesinde ve belirlenmiş bir | Bütçe Başkanlığı, tamamlanacaktır. program kapsamında halka Özelleştirme İdaresi arz dâhil olmak üzere yeni ve | Başkanlığı, İlgili KİT'ler alternatif modeller kullanılacaktır. Tedbir 418.2. Plan Hazine ve Maliye 1. Özelleştirme portföyünde bulunan döneminde özelleştirme Bakanlığı (S), İlgili kamuya ait elektrik üretim portföyünde bulunan şirket ve | Bakanlıklar, Strateji ve | varlıklarının özelleştirme ihalesine varlıkların özelleştirilmesine Bütçe Başkanlığı, yönelik çalışmalar sürdürülecektir. devam edilecek özelleştirme Özelleştirme İdaresi 2. Özelleştirme portföyünde bulunan potansiyeli olan yeni şirket ve | Başkanlığı, İlgili Kİler | şirket ve varlıkların özelleştirme varlıkların portföye dâhil işlemlerine devam edilecektir. edilmesi sağlanacaktır. 3. Araç muayene hizmetlerinin özelleştirilmesine yönelik İmtiyaz Sözleşmeleri imzalanacaktır. 4. Yedieminlik hizmetlerinin özelleştirmesinin hazırlık çalışmaları kapsamında, sektörel analiz ve değer tespit çalışmalarına yönelik danışmanlık faaliyeti alınacaktır. 5. Özelleştirme kapsam veya programında yer almayan şirket, varlık ve hizmetlerin kapsam ve programa alınmasına yönelik hazırlık alışmaları yapılacaktır. c) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024(1) | 2025(2) | 2026(3) Toplam Katma Değer (GSYH'ya Oran) Yüzde 0,60 0,57 0,57 N.A nd. A NN İG A HH Satış Hasılatı (GSYH'ya Oran) Yüzde 3,16 3,13 2,99 O) Bütçe ve Fon Transferleri (GSYH'ya Yüzde 121 1,06 0,92 Temettü ve Hasılat Payı (GSYH'ya Oran) Yüzde 0,13 0,12 0,08 Yatırım (GSYH'ya Oran) Yüzde 0,55 0,78 0,88 Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) (4) Yüzde 2,36 1,46 1,15 (1) Enflasyon düzeltmesi uygulanarak oranlar hesaplanmıştır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program (4) Bütçe ve fon transferleri hariçtir. 2.2. YEŞİL VE DİJİTAL DÖNÜŞÜMLE REKABETÇİ ÜRETİM 2.2.1. İmalat Sanayii a) Mevcut Durum On İkinci Kalkınma Planında yeşil ve dijital dönüşümle rekabetçi üretim eksenlerden biri olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda Planda imalat sanayiinde yatırımı, üretimi, istihdamı ve ihracatı artırmaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Plan döneminde ihracata dönük, teknoloji yoğun, katma değeri yüksek, yerel kaynakları azami seviyede kullanan, yeşil ve dijital dönüşümü odağına alan bir üretim yapısıyla ülkemizde imalat sanayiinin rekabetçiliğinin artırılması ve önemli bir üretim merkezi haline gelmesi hedeflenmektedir. On İkinci Kalkınma Planında verimlilik artışını dinamik kılacak teknolojik yenilenmenin hızlandırılması ve istikrarlı büyümenin dinamiği olarak değerlendirilen imalat sanayiinde yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel (önceliklendirme (yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşımla, imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer, istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantıların analizi sonucunda kimya, ilaç-tıbbi cihaz, makine, elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer aldığından bunlarda sağlanacak gelişme imalat sanayiinin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılmasına ve sanayide yapısal dönüşüme katkı sağlayacaktır. Türk sanayii, 2025'in ilk yedi ayında küresel krizlere ve belirsizliklere rağmen büyümesini sürdürmüştür. Ancak ABD tarafından başlatılan tarife savaşları, emtia ve ara malı fiyatlarındaki belirsizlikler, tedarik zincirlerinde yaşanan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle dünya ekonomisindeki yavaşlama ülkemiz sanayiinin gelişimi üzerinde baskı oluşturmakla birlikte fırsatlar da sunmaktadır. Ülkemiz sanayiinin teknoloji-yoğun ve yüksek katma değerli bir yapıya geçiş hedefi doğrultusunda yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yatırımların desteklenmesi, yüksek teknoloji girişimlerinin güçlendirilmesi, sanayi-üniversite-kamu işbirliğinin geliştirilmesi ve planlı sanayi alanlarının genişletilmesi yaklaşımı sürdürülmüştür. İmalat sanayii üretim endeksi 2024 yılında önceki yıla göre 0,3 puan azalış göstererek 108 olmuştur. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,8 artmıştır. Bu dönemde en yüksek artışlar gıda, ağaç ürünleri, petrol ürünleri, fabrikasyon metal ürünleri, elektronik, diğer ulaşım araçları sektörlerinde gerçekleşirken azalışlar ise tekstil, giyim, deri, temel eczacılık, kauçuk ve plastik, makine ve ekipman ve motorlu taşıtlar sektörlerinde gerçekleşmiştir. 2024 yılında ortalama yüzde 75,9 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı 2025 yılının ilk dokuz ayında ortalama yüzde 74,3 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre imalat sanayii istihdamı 2024 yılında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,5 artarak 6,26 milyon olmuştur. TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler Birim 2021 2022 2023 2024 2025(1) GSYH İçindeki Payı Yüzde 22,1 21,8 19,5 16,8 o 15,9(2) Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (3) Yüzde 17,3 6,i 2,1 -0,3 2,8 İhracat (4) (6) Milyar Dolar 215 oO2403 240 265 O 1476 İhracat Artışı (6) Yüzde 33,1 13,6 0,3 2,3 5,3 Toplam İhracat İçindeki Payı (6) Yüzde 94,5 94,6 94,2 94,2 94,4 İthalat (4) (6) Milyar Dolar 205,5 261,1 292,0 280 71 İthalat Artışı (6) Yüzde 147 27,1 11,8 41 67 Toplam İthalat İçindeki Payı (6) Yüzde 75,9 71,8 80,7 81,4 81,0 İmalat Sanayii İstihdam Artışı Yüzde 11,7 8,8 1,2 0,5 -1,8(2) Kapasite Kullanım Oranı Yüzde 76,6 77,2 76,3 76,0 74,3(5) Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT (1) Ocak-Haziran dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi, (3) NACE Rev.2'ye göre 2021100 Serisi, (4) ISIC Rev.4'e göre, (5) Ocak-Eylü dönemi, (6) Genel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,3 artış göstermiştir. Bu dönemde imalat sanayii sektörlerinde en fazla ihracat yapan ilk üç sektör sırasıyla otomotiv, ana metal ve gıda sektörleridir. 2024 yılında imalat sanayii ithalatı yüzde 4,1 artarak 280 milyar dolar olmuştur. İmalat sanayii ithalatı 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde yüzde 6,7 azalmıştır. Söz konusu dönemde ithalat oranı en fazla olan sektörler ana metal, otomotiv ve kimya sektörleridir. TABLO 11: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı (Yüzde Pay Teknoloji Yoğunluğu 2020 2021 2022 2023 2024 Yüksek 3,4 3,0 3,1 3,8 3,6 Orta-Yüksek 35,9 33,4 33,8 36,6 37,4 Orta-Düşük 27,2 31L,i 30,8 28,7 28,2 Düşük 33,5 32,5 32,3 30,9 30,8 Toplam 100 100 100 100 100 Kaynak: TÜİK-Dış Ticaret İstatistikleri 2024 yılında yüksek teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre 0,2 puan azalarak yüzde 3,6 olurken, orta-yüksek teknoloji sektörleri ihracatında ise 1 puan artarak yüzde 37,4 olmuştur. Orta-düşük ve düşük teknoloji sektörlerinin payında azalış görülmüştür. TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2025) (Yüzde Pay) Girişim Çalışan Üretim Katma İhracat İthalat sayısı sayısı değeri değer Yüksek Teknoloji 0,8 2,8 3,5 5,5 3,6 iii Orta-Yüksek Teknoloji 12,4 20,2 26,7 28,5 37,5 43,9 Orta-Düşük Teknoloji 32,1 28,5 34,3 31,2 28,2 31,5 Düşük Teknoloji 54,6 48,4 35,5 34,8 30,8 13,5 Kaynak: TÜİK-Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri TABLO 11: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri Birim 2002 2005 2010 2015 2020 2022 2023 İhracat Birim Miktar Değeri (Dolar/kg) 0,87 1,36 1,48 1,81 1,26 1,75 1,92 Ticari Kesim Ar-Ge Ni Harcamaları/Ciro (Yüzde) 0,11) 0,29 0,35 0,55 0,72 0,67 0,84 İhracatın Dünya İhracatı İçinde N Payı (Yüzde, SITC) o00,63 0,82 0,89 1,00 1,08 1,19 1,19 Katma Değerin Dünya Katma Ni Değeri İçinde Payı (Yüzde) 0,60 1,09 içli 1,17 1,01 1,25 1,4 Çalışan Başına Katma Değer (Bin TL) o 258(1) 251 34,5 60,2 149,55 453,8 756,0 İhracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayı i 5 9 9 12 14 14 İmalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi Sıra 33 31 31 29 28 27 24 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK (1) 2003 yılı verisidir. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2025 yılı uygulamaları kapsamında OSB altyapılarının güçlendirilmesi, üretim ve istihdam artırıcı faaliyetler ile kültürel miras gibi konularda toplam 4,7 milyar TL bütçeli 54 proje önerisi alınmış olup söz konusu projelerin değerlendirme süreci tamamlanmıştır. Değerlendirme süreci tamamlanan ve toplam bütçesi 1,79 milyar TL olan 15 proje onaylanmıştır. 2026 yılında CMDP uygulamasına sanayi ve teknolojinin geliştirilmesine öncelik verecek şekilde devam edilmesi öngörülmektedir. Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Eylül 2025 itibarıyla 1.356'ya ulaşmıştır. 58 ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, Kocaeli, Bursa ve İzmir'dir. 46 sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, tekstil ve elektrik/elektronik gelmektedir. Bu merkezlerde istihdam edilen toplam personel sayısı 89.621 kişiye ulaşmış olup bunun 1.866'sı doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Eylül 2025 itibarıyla 29.021 patent başvurusu bulunmakta olup tescil edilen patent sayısı 16.017'ye ulaşmıştır. , Eylül 2025 itibarıyla 29 ilde faaliyette olan 342 Özel sektör tasarım merkezleri en fazla Istanbul, Ankara, Bursa ve Izmir'de yer almaktadır. 31 sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en fazla sayıda faaliyet yürüttüğü sektörlerin başında tekstil, mühendislik- mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletişim gelmektedir. Toplam 8.454 kişinin çalıştığı bu merkezlerde Eylül 2025 itibarıyla yapılan patent başvurusu 603'e, tescil edilen patent sayısı ise 332'ye ulaşmıştır. TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) Üretim (1) İhracat (3) İthalat (3) Sektörler 2024/ 2025/ 2024/ | 2025/ 2024/ 2025/ 2023 2024(2)) 2023 | 2024(2) 2023 2024 (2) Imalat Sanayii Toplamı 0,3 2,8 2,3 5,3 -4,1 6,7 Gıda 21 5,2 7,7 1,0 1,4 10,5 Tekstil -0,8 -3,7 0,5 -0,6 -12,7 -2,0 Giyim 3,1 -5,9 -4,4 -6,7 25,0 21,5 Deri -12,2 -3,0 -5,2 -11,5 13,4 5,9 Petrol Ürünleri -0,5 6,6 13 -9,7 2,6 -17,8 Kimyasal Ürünler 1,6 0,0 0,3 12,2 -3,5 2,1 İlaç -8,3 -2,3 3,0 13,9 8,5 13,6 Kauçuk ve Plastik -4,0 -1,3 1, 7,2 -1,9 5,4 Taş ve Toprağa 2,4 44) 24 4,2 7,5 27 Dayalı Sanayiler Ana Metal 5,2 3,3 0,3 8,1 -23,5 20,6 Elektronik -5,8 20,7 -5,3 -4,4 -5,7 5,7 Elektrikli Teçhizat 1,8 0,3 6,0 7,0 1,6 13,7 Makine -8,5 -5,9 Li -1,8 -5,0 0,2 Otomotiv -5,7 -1,3 6,0 15,6 -20 17,5 Mobilya -3,4 0,9 -1,2 0,2 10,8 28,0 Kaynak: TÜİK (4) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2021-100) (2) Ocak-Temmuz dönemi (3) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (dolar) dış ticaret Milli Teknoloji Hamlesi vizyonu doğrultusunda hazırlanan 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi, 2025/6 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle 10 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Türkiye'yi, yüksek teknolojili ürün üretimi ve ihracatında lider ülkelerden biri konumuna taşımayı hedefleyen 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Belgesi; 5 amaç, 20 makro hedef, 100 strateji ve 37 öncelikli program ve projeden oluşmaktadır. 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi, dijital ekonomiye geçişi sağlamakla birlikte Türkiye'nin küresel ekonomide daha rekabetçi ve güçlü bir şekilde yer almasını hedeflemektedir. Bu doğrultuda, sanayide yeşil dönüşümü teşvik eden sürdürülebilirlik temelli politikalarla karbon emisyonlarının azaltılması, Belgenin temel önceliklerinden biri olarak belirlenmiştir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 26 Temmuz 2024 tarihi itibarıyla uygulanmaya başlanan Yeşil Dönüşüm Programı ise Türkiye'de döngüsel ekonomi yaklaşımıyla uyumlu, doğal kaynakları koruyan, iklim ve sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sağlayan, kaynak verimli ve düşük karbonlu üretimi önceleyen yatırımların desteklenmesini amaçlamaktadır. Yeşil Dönüşüm Programına Türkiye'de imalat sanayiinde faaliyet gösteren yerleşik sermaye şirketleri başvurabilmektedir. Program KOBİ'ler ve büyük işletmelerin başvurularına açık genel bir program olarak tasarlanmıştır. Program kapsamında imalat sanayii tesislerinin yeşil dönüşümüne yönelik yapılacak iyileştirmelere, 9903 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar çerçevesinde; çağrı duyurusunda yer alan koşullar ve asgari yatırım tutarlarına bağlı olarak Stratejik Hamle Programı ve Öncelikli Yatırımlar Teşvik Sistemi kapsamında tanımlanan teşvikler sağlanmaktadır. Ülkemizde dijital dönüşüme yönelik yapılacak yatırımların desteklenmesini amaçlayan Dijital Dönüşüm Programı, 29 Mayıs 2025 tarihli Cumhurbaşkanı Kararının Resmi Gazete'de yayımlanmasıyla birlikte Stratejik Hamle Programı ve Öncelikli Yatırımlar kapsamına alınmıştır. Birinci ve ikinci bölgelerde asgari 12 milyon TL, diğer bölgelerde (3,4,5,6) asgari 6 milyon TL yatırım yapılması ile işletme öncelikli yatırımlar kapsamına alınmaktadır. 50 milyon TL ve üstü yatırım yapan işletmeler ise Stratejik Hamle Programı kapsamında değerlendirilmektedir. Böylece katma değeri yüksek teknolojik ürün ve çözümlerin mevcut işletme süreçlerine entegre edilmesiyle maliyet azaltımı, kalite artışı, müşteri memnuniyeti ve aynı zamanda küresel pazarda rekabet edilebilir seviyelere ulaşabilmeyi hedefleyen işletmelerin yatırımlarının desteklenmesi amaçlanmaktadır. Eylül 2025 itibarıyla programa toplam 23 başvuru alınmıştır. Bu başvuruların toplam yatırım tutarı 6,7 milyar TL'yi aşmıştır. Önümüzdeki dönemde programa yönelik ilginin artmasıyla birlikte başvuru sayısında da önemli bir artış beklenmektedir. KOSGEB tarafından, KOBİ'lerin güneş enerjisi yatırımları ile kaynak verimliliğini artırmaya, atık üretimini azaltmaya, suyun korunması ve sürdürülebilir üretim yöntemlerini uygulamaya yönelik projeleri desteklenmektedir. Bu kapsamda ilan edilen proje teklif çağrılarına 3.456 işletme başvuru yapmış olup projesi kabul edilen 2.012 işletmeye 5,6 milyar TL destek ödemesi yapılmıştır. TÜBİTAK tarafından ise firmaların yeşil dönüşüm odaklı Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla yeşil teknolojilerin, ürünlerin veya süreçlerin geliştirilmesi ve yeşil inovasyon faaliyetleri desteklenmektedir. Teknoloji tabanlı başlangıç firmaları, KOBİ'ler ve büyük firmaların yanı sıra üniversiteler, araştırma altyapıları ve kamu araştırma merkezleri de bu desteklerden faydalanabilmektedir. Destekler, 1831 kodlu Yeşil İnovasyon Teknoloji Yönderlik Desteği, 1832 kodlu Sanayide Yeşil Dönüşüm Desteği, 1833 kodlu Sanayiye Yönelik Ar-Ge ve Yenilik Ağları (SAYEM) Yeşil Dönüşüm Desteği olmak üzere üç farklı bileşen altında açılmış olan çağrılar kapsamında yürütülmektedir. Bu çerçevede 29 Eylül 2025 tarihi itibarıyla 1831 programına 970 proje başvurusu arasından 741 proje için destek kararı verilmiştir. Desteklenen projeler için çözüm ortaklarına yaklaşık 2,6 milyon TL tutarında ödeme yapılmıştır. 1832 programına 626 proje başvurusu arasından 231 proje için destek kararı verilmiştir. Kabul edilen projeler için kuruluşlara yaklaşık 22 milyon TL tutarında ödeme yapılmıştır. 1833 programına ise 25 platform başvurusu arasından 8 platform için destek kararı verilmiş olup henüz ödeme yapılmamıştır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından HIT-30 Programı hayata geçirilmiştir. Program kapsamında, yarı iletkenler, mobilite, yeşil enerji, ileri imalat, sağlıklı yaşam, dijital teknolojiler, haberleşme ve uzay alanlarında stratejik yatırımlar öncelikli olarak desteklenecektir. Kapasite Geliştirme Destek Programı (KOBİGEL) ile KOBİ'lerin verimliliğini, üretimini, pazar büyüklüğünü ve kurumsal kapasitesini artırmaya yönelik ölçek büyütme yatırımlarına katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Program kapsamında 1.647 proje onaylanmış olup 25,5 milyar TL tutarında kredi hacmi uygun bulunmuştur. Tahmini destek tutarının ise 9 milyar TL olması öngörülmektedir. İstihdamı Koruma Destek Programı, imalat sanayiinin emek yoğun sektörlerinde iş gücünün korunmasına katkı sağlamak amacıyla 30 Ocak 2025 tarihinde uygulamaya alınmıştır. Program kapsamında 15 bin işletmeye 5,6 milyar TL destek sağlanmıştır. Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletleri özelinde toplam 50 destek paketiyle Ağustos 2025 itibarıyla 531 bin firmaya 1,56 trilyon TL ticari kredi hacmine karşılık 1,23 trilyon TL kefalet sağlanmıştır. Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli taşıyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve ağırlıklı olarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren kümelenme teşebbüslerini desteklemek amacıyla Kümelenme Destek Programı uygulanmasına devam edilmektedir. Program kapsamında gerçekleştirilen çağrı dönemlerinde; İstanbul Sağlık Endüstrisi Kümelenmesi (İSEK), Nükleer Sanayi Kümelenmesi (NÜKSAK), OSTİM Yenilenebilir Enerji Kümelenmesi (OSTEK), Sürdürülebilir Ev Tekstili Kümelenmesi (SETEK) ve Eskişehir Kütahya Bilecik Seramik Kümelenmesi (EBK) olmak üzere toplam beş teşebbüs desteklenmektedir. TÜBİTAK TÜSSİDE, hızla dijitalleşen dünyada ülkemiz işletmelerinin uluslararası rekabetçiliklerini koruyabilmeleri için DDX Dijital Dönüşüm Değerlendirme Modelini geliştirmiştir. Bu modelle imalat sanayii KOBİ'lerinin mevcut dijital dönüşüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda yol haritalarının belirlenmesi, işletme büyüklüğüne ve sektörüne göre karşılaştırmaların yapılması, dijital dönüşüm için yapılacak projeler ve yatırımlara rehberlik edilmesi ve ortaya çıkan verinin analiziyle de kamu politikalarına girdi sağlanması hedeflenmiştir. Model, TÜBİTAK TÜSSİDE tarafından sunulan eğitim programını başarı ile tamamlamalarının ardından sertifikalandırılan (dijital dönüşüm danışmanları tarafından işletmelere uygulanmaktadır. Mevcut durumda 240 danışman gerekli eğitimi başarıyla tamamlayarak sertifikalandırılmıştır. İşletmelerin aldıkları oObu hizmet KOSGEB tarafından desteklenmektedir. Ayrıca KOBİ'erin Dijital Dönüşüm Yol Haritasında yer alan uygulama projelerini gerçekleştirmek üzere yapacakları yatırımlar Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve KOSGEB destek programlarıyla desteklenmektedir. Tüm bu danışmanlık sürecinde TÜBİTAK TÜSSİDE ve TÜBİTAK BİLGEM işbirliği ile geliştirilen DDX portal aktif olarak kullanılmaktadır. Bugüne kadar 426 firmanın DDX Dijital Dönüşüm Değerlendirme Modeli ile olgunluk seviyeleri ölçülmüştür. Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. Son yıllarda yürütülen geliştirme çalışmalarıyla sadece gıda ürünleriyle sınırlı kalmayan bir akreditasyon yapısına geçen HAK, özellikle son iki yılda geliştirilen yeni akreditasyon programları sayesinde yemek sunumu, gıda ambalajı, kozmetik ürünleri, turizm, lojistik ve konaklama gibi önemli sektörleri de hizmet kapsamına dahil etmiştir. Eylül 2025 yılı itibarıyla Kuruma 58'i yerli ve 71'i yabancı olmak üzere 129 farklı uygunluk değerlendirme kuruluşundan kapsam genişletme başvurusu da dahil olmak üzere toplam 216 akreditasyon talebi gelmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda 75'i ilk akreditasyon, 40'ı kapsam genişletme ve ikisi yenileme olmak üzere toplam 117 akreditasyon kararı alınmıştır. Bu faaliyetler sonucunda ülkemizde toplam 2.500'ün üzerinde helal belgeli üretim tesisi akreditasyon güvencesine kavuşmuştur. TSE'nin stratejik öncelikleri, kritik sektörlerde yerli ve milli kapasiteyi güçlendirmek, mevcut altyapıyı geliştirmek ve Ankara Kalite Kampüsü aracılığıyla teknolojik bilgi transferi ve insan kaynağı yetkinliklerini artırmaktır. Ayrıca, uluslararası standardizasyon süreçlerinde Türkiye'nin etkinliğini artırmayı, KOBİ'ler ile sanayicilerin sürece daha aktif katılımını sağlamayı ve uygunluk değerlendirme ile standardizasyon çalışmalarındaki etkinliği güçlendirerek ülkenin küresel rekabet gücü ve standart belirleme kapasitesini yükseltmeyi hedeflemektedir. b) Amaç İmalat sanayiinde başta öncelikli sektörler olmak üzere tüm sektörlerde yeşil ve dijital dönüşüm ekseninde rekabet gücünün ve verimliliğin artırılması suretiyle yüksek katma değerli üretim yapısına geçişi sağlamak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler m N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler . Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Imalat sanayiinde yeşil dönüşüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427) Tedbir 427.1. Sürdürülebilir (| Sanayi ve Teknoloji 1. 1832 Sanayide Yeşil Dönüşüm üretim ve yeşil dönüşüm Bakanlığı (S) Programı kapsamında üç çağrı teknolojilerinin benimsenmesi, açılacaktır. geliştirilmesi ve 2. 1832 Sanayide Yeşil Dönüşüm yaygınlaştırılması için Ar-Ge Programı kapsamında desteklenen faaliyetleri ve teknoloji projelerin izleme süreçleri transferi desteklenecektr. yürütülecektir. Tedbir 427.11. Sıfır kirlilik Çevre, Şehircilik ve 1. Endüstriyel Emisyonların Yönetimi hedefine yönelik emisyonlarını | İklim Değişikliği Yönetmeliği kapsamında temiz ve azaltarak enerji ve kaynak Bakanlığı (S), Sanayi kaynak verimli üretim yapan sanayi verimli üretim yaptığını ve Teknoloji Bakanlığı tesislerinden Sanayide Yeşil Dönüşüm raporlayan tesislerin temiz Belgesi başvuruları alınacaktır. üretim yaptıklarını gösterecek 2. Sanayide yeşil dönüşümün şekilde sertifikalandırılmaları belgelendirilmesine yönelik kullanılan sağlanacaktır. sistemin yapay zekâ ile geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir. 3. Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgesinin yeşil finansmana erişim imkanlarının artırılması hedefiyle kamu ihalelerinde önceliklendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 4. Sanayide yeşil dönüşüm sürecinde yer alacak sektörel uzman havuzu oluşturulacaktır. 5. Sanayide yeşil dönüşüme ilişkin eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. İmalat sanayiinde dijital dönüşümün gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428) Tedbir 428,1. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. Dijital Dönüşüm Programıyla sanayiinde sektörel analizler Bakanlığı (S) işletmelerin dijital teknolojileri imalat yapılarak, yapay zekâ, büyük süreçlerine entegre ederek veri analitiği, ileri otomasyon yapacakları dijital dönüşüm yatırımları vb. gibi dijital teknolojilerin desteklenecektir. imalat süreçlerine entegre edilmesi ve imalat sanayinde dijital dönüşüm teşvik edilecektir. Tedbir 428,2. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. KOBİ Dijital Dönüşüm Destek sanayiinde yer alan KOBİ'lerin | Bakanlığı (5), KOSGEB | Programı kapsamında imalat dijital teknolojileri daha etkin sektöründe faaliyet gösteren küçük kullanması amacıyla ve orta ölçekli işletmelerin bilgilendirilmesi ve dijitalleşme yatırımlarına ilişkin kredi desteklenmesi sağlanacaktır. faiz desteği sağlanacaktır. Tedbir 428.3. KOBİ'lerde Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının yaygın olarak ihtiyaç duyulan Bakanlığı (S), KOSGEB, | ulusal koordinasyonunu yürüttüğü dijitalleşme uygulamaları Avrupa Dijital Dijital Avrupa Programı kapsamında merkezi bir altyapı ve İnovasyon Merkezleri desteklenen Avrupa Dijital İnovasyon destekleyici yazılım araçlarıyla | (ADIM) Merkezlerinin (ADIM) KOBİ'lere karşılanacaktır. altyapı sağlayarak onlara finansmana erişim, iş geliştirme danışmanlığı ve dijitalleşme alanlarında eğitimler -| vermesi sağlanacaktır. Tedbir 428.4. Verimlilik artışı | Sanayi ve Teknoloji 1. Model fabrikaların dijital dönüşüme amacıyla kurulan “model Bakanlığı (S) yönelik fiziki ve beşeri altyapısı fabrikaların bölgesel bazda ve geliştirilecektir. dijital dönüşüme yönelik yeni hizmetler verecek şekilde tasarlanması sağlanacak ve etkinliği artırılacaktır. Imalat sanayiini geliştirmek ve güçlendirmek, üretimde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurumsal kapasite ve veri altyapısı etkin kullanılacaktır. (Kalkınma Planı | p.429) Tedbir 429.2. Ürün bazlı Sanayi ve Teknoloji 1. 2025/9903 sayılı Yatırımlarda çalışmalar yapılarak ara malı, Bakanlığı (S) Devlet Yardımları Hakkında Karar stratejik ürün ve teknolojiler kapsamında öncelikli ürün listesindeki için yatırım yol haritaları ürünlere ya da teknolojilere yönelik hazırlanacaktır. yatırımlar desteklenecektir. İmalat sanayiine uygun yatırım yerlerinin yaşam alanlarına erişilebilirlik, beşeri ve sosyal imkânlar gözetilerek geliştirilmesi, artırılması ve tahsis süreçlerinin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.430) Tedbir 430.4. Deprem başta | Sanayi ve Teknoloji 1. Deprem bölgelerinde yer alan olmak üzere afetlere karşı Bakanlığı (S) sanayi sitesi projeleri dirençli sanayi bölge ve tamamlanacaktır. tesisleri oluşturulacak, mevcut bölge ve tesislerde dirençliliğin artırılmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir. Imalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda etkin desteklerin sağlanması için devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.431) Tedbir 431.2. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Odaklı Sanayi Hamlesi Bakanlığı (S), KOSGEB, | Programı kapsamında yeni çağrılarla Programı kritik ürün ve TUBITAK destekleme süreçlerine devam teknolojilerin yerli imkânlarla edilecektir. geliştirilmesi ve üretilmesi için etkin şekilde kullanılacaktır. sermayenin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.432) sarma sanayiinin ikiz dönüşüm çerçevesinde ihtiyaç duyduğu nitelikli beşeri Tedbir 432.1. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı 1. İhtiyaç duyulan alanlarda özel eğitimde kamu-özel sektör (S), Sanayi ve sektör ile işbirliği protokolleri işbirliğinin artırılması, meslek Teknoloji Bakanlığı hazırlanacak ve uygulanacaktır. liseleri ve meslek yüksekokullarının yönetiminde özel sektörün daha etkin rol alması sağlanacaktır. Tedbir 432.3. Mevcut Çalışma ve Sosyal 1. işveren örgütleri ve meslek işgücünün becerilerinin Güvenlik Bakanlığı (5), | kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü geliştirilmesi desteklenecek, Sanayi ve Teknoloji yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü işgücünde yer almayanların Bakanlığı programları uygulanacaktır. sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılması kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır. Tedbir 432.4. Sanayinin yeşil Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil dönüşüm alanında eğitim ve dönüşümü konusunda kamu ve Bakanlığı (S), Çevre, çalıştay programları düzenlenecektir. özel sektörün kurumsal Şehircilik ve İklim kapasitesi geliştirilerek Değişikliği Bakanlığı, farkındalık artırılacaktır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Imalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433) Tedbir 433.4. Firmalarımızın Sanayi ve Teknoloji 1. Standardizasyon sektöründe dijital tabi olacağı uluslararası Bakanlığı (S) altyapı ve organizasyonel yapının standartlar ve teknik etkinliğini artıracak çalışmalar düzenlemelerin belirlenme yapılacaktır. aşamasında etkin şekilde yer alınarak fırsat ve tehditleri dikkate alan bir perspektifle gerekli çalışmaların yapılması sağlanacak, buna yönelik insan kaynağı ve kurumsal kapasite üçlendirilecektir. Imalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı 434 Tedbir 434.3. Tedarik zincirinin | Ticaret Bakanlığı (S) 1. TURÇUALITYS Programı kapsamında karbonsuzlaşması ve yeşil sağlanan sürdürülebilirliğe yönelik dönüşüm için farkındalık ve destek kalemleri gözden geçirilecektir. danışmanlık destekleri artırılacaktır. Haksız rekabeti önlemek, kaliteyi artırmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapılacak ve standart oluşturma altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.435) Tedbir 435.1. Farklı idareler Ticaret Bakanlığı (S), 1. Piyasa Gözetim ve Denetim tarafından yürütülen piyasa Sağlık Bakanlığı, Sanayi Kurumunun teşkilatlanmasına yönelik gözetim ve denetim ve Teknoloji Bakanlığı, teşkilat mevzuatının fonksiyonel faaliyetlerinin toplulaştırılması, Tarım ve Orman çerçevesini belirleme çalışmaları uygulama yeknesaklığının Bakanlığı, Ulaştırma ve yürütülecektir. sağlanması ve mükerrerliklerin Altyapı Bakanlığı, Strateji engellenmesi amacıyla Piyasa ve Bütçe Başkanlığı Gözetim ve Denetim Kurumu kurulacaktır. Tedbir 435.2. Standart dışı ve | Ticaret Bakanlığı (5), 1. Standart dışı ve taklit ürünlerin taklit ürünlerin piyasaya arzını Sanayi ve Teknoloji piyasaya arzının engellenmesi konusu engellemek için idari para Bakanlığı, Tarım ve ürün güvenliği boyutuyla yetkili cezaları, kamuoyuna duyurma, Orman Bakanlığı, Sağlık kuruluşlar ile ele alınacak ve takip ticari faaliyetlerin sonlandırılması | Bakanlığı, Ulaştırma ve edilecektir. gibi tedbirler sektör Altyapı Bakanlığı kuruluşlarıyla birlikte yürütülecektir. Tedbir 435.4. Standart çalışma | Sanayi ve Teknoloji 1. Ayna komite üyelerine uluslararası gruplarının ve ayna Bakanlığı (S) standartlara katılım sürecinin teknik komitelerinin etkin çalışması yönlerini ve sektöre olacak faydasını sağlanacaktır. içeren eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 435.5. Sertifikasyon ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Hizmet ücretlerinin belirlenmesi belgeleme hizmetlerine uygun Bakanlığı (S) aşamasında ilgili tüm tarafların uygun fiyatlarla erişim fiyatlarla hizmetlere erişimi için gerekli kolaylaştırılacaktır. çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 435.6. Türk Sanayi ve Teknoloji 1. İhracatçıların talebi doğrultusunda Standardları Enstitüsü Bakanlığı (S) yurt dışında mükerrer test ve tarafından verilen sertifika ve belgelendirmenin önüne geçmek üzere belgelerin diğer ülkeler ve ilgili ülkelerde TSE belgelerinin bölgelerde de geçerli tanınmasına yönelik işbirliği faaliyetleri olabilmesini sağlayacak yürütülecektir. girişimlere ve çalışmalara devam | edilecektir. Sektörün yeşil ve dijital dönüşümü desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.438) Tedbir 438.1. Yeşil ve dijital || Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayinin yeşil dönüşümünü dönüşüm için sektörel Bakanlığı (S), İlgili desteklemeye katkı sağlayacak Yeşil ihtiyaçlar belirlenerek gerekli Kamu Kurum ve Dönüşüm Destek Programı etkin yatırımlar teşvik edilecektir. Kuruluşları şekilde uygulanacaktır. 2. Dijital Dönüşüm Destek Programı kapsamında desteklenecek ürün listesi hazırlanacaktır. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm yatırımlarını teşvik etmeye yönelik mevzuat çalışmaları sektörel ihtiyaçları da karşılayacak şekilde tamamlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025(1) | 2026(2) İmalat Sanayii/GSYH (Cari) Yüzde 16,8 16,5 17,26 İmalat Sanayii İhracatı Milyar Dolar 246,5 258,7 266,5 Öncelikli Sektörlerin İmalat Sanayii N İhracatı İçerisindeki Payı Yüzde 37,0 32,8 34,2 Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin N İmalat Sanayii İhracatındaki Payı Yüzde 37,4 39,0 40,0 Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat M Sanayii İhracatındaki Payı Yüzde 3,6 3,7 4,3 Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve M Yüksek Teknoloji Sektörlerinin Payı Yüzde 6,75 7,03 7,61 KOSGEB Destekleri İçinde İmalat ği Sanayjinin Payı Yüzde 73,6(3) 74,0 75,0 Türk Eximbank Kredi Hacminde Yüksek ” ve Orta Yüksek Teknolojili İhracatın Payı Yüzde 43,6 14,5 15,0 İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına 2021100 103,2 105 107 Üretim Endeksi ' (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) TÜİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri 2.2.1.1. Öncelikli Sektörler 2.2.1.1.1. Kimya a) Mevcut Durum Kimya sanayiinde üretim 2024 yılında yüzde 1,7 artmıştır. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre önemli bir değişim görülmemiştir. Kimya sanayiinde 2024 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 3,5 azalarak 38 milyar dolar, ihracat ise yüzde 0,3 artarak 16,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılının Ocak- Temmuz dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 12,2, ithalat ise yüzde 2 artmıştır. 2024 yılı itibarıyla imalat sanayii ithalatı içerisinde yüzde 13,6 paya sahip olan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 35'ini oluşturmaktadır. Sektörde lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanları da içerecek şekilde kimya kümelenmelerinin oluşturulması sektörün daha yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücü ile yeni yatırımların artırılması konularında sektöre avantaj sağlayacaktır. Enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi Master Plan çalışmaları tamamlanmış, imar ve parselasyon planları onaylanmıştır. Bölgenin ilk yatırımcısı konumundaki Ceyhan Polipropilen Üretim Anonim Şirketine propan hammaddesinden polipropilen üretimi yatırımı yapmak üzere yer tahsisi yapılmış olup inşaat çalışmaları devam etmektedir. Hammadde depolama ve sıvı dökme yük iskelesi ve yatırımcıların ihtiyacı olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımcı tesisler projelerini gerçekleştirmek üzere bölgenin yönetici şirketine yer tahsisleri yapılmış olup inşaat çalışmaları devam etmektedir. Hem sıvı-gaz terminalinin hem polipropilen üretim tesisinin 2027 yılı sonunda devreye alınması planlanmaktadır. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (Eti Maden) Bandırma tesislerinde 800 ton/yıl üretim kapasiteli ferrobor üretim tesisinin yapım çalışmaları tamamlanmış olup deneme üretimleri sürdürülmektedir. Balıkesir/Bandırma'da 150 ton/yıl kapasiteli bor nitrür üretim tesisi için çalışmalara devam edilmektedir. Özellikle elektrikli arabaların bataryalarında kullanılan lityum karbonatın yerli imkânlarla üretilmesi için Eskişehir/Kırka'da 600 ton/yıl kapasiteli lityum karbonat üretim tesisi kurulmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. Ayrıca, nadir toprak elementleri alanında Eskişehir Beylikova'da Nadir Toprak Oksitlerinin (NTO) kazanılmasına yönelik ilk etapta yıllık 1.200 ton cevher işleyecek pilot üretim tesisinin kurulumu tamamlanmıştır. Yılda 10.000 ton nadir toprak oksitleri üretimi yapmak üzere endüstriyel tesis kurulumuna ilişkin çalışmalara plan döneminde devam edilecektir. b) Amaç Katma değeri yüksek rekabetçi ve sürdürülebilir ürünlerin üretilmesi, yeşil ve dijital dönüşüme uyumlu entegre yatırımların yapılmasıyla ülkemizin dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılarak ithalat bağımlılığının azaltılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli | yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437) Tedbir 437.2. Hammadde Sanayi ve Teknoloji 1. 2025/9903 sayılı Yatırımlarda bağımlılığını azaltacak, Bakanlığı (S), Ulaştırma | Devlet Yardımları Hakkında Karar kümelenme modeline uygun, ve Altyapı Bakanlığı, kapsamında yük taşımacılığına liman ve demir yolu bağlantısı | Strateji ve Bütçe yönelik liman yatırımları (yat limanı olan büyük ölçekli entegre Başkanlığı ve marina hariç) öncelikli yatırımlar tesis kurulması kapsamında desteklenecektir. desteklenecektir. Sektörün yeşil ve dijital dönüşümü desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.438) Tedbir 438.2. Başta hidrojen | Sanayi ve Teknoloji 1. Görece riskli hidrojen ve amonyak ve amonyak olmak üzere yakıt | Bakanlığı (S) yatırımları, 2016/9495 sayılı ve kimyasalların yeşil Yatırımlara Proje Bazlı Devlet Yardımı teknolojilerle üretimine yönelik Verilmesine İlişkin Karar Kapsamında yatırımlar desteklenecektir. incelenerek olası projeler için destek süreci işletilecektir. Tedbir 438.5. Uçucu organik | Sanayi ve Teknoloji 1. TSE Ankara Kalite Kampüsü ile bileşik ölçümü yapabilecek Bakanlığı (S), Çevre, bağlantılı olarak uçucu organik bileşik akredite laboratuvar Şehircilik ve İklim ölçümü yapabilecek akredite kurulacaktır. Değişikliği Bakanlığı, laboratuvar kurulması çalışmalarına İlgili STK'lar devam edilecektir. Kimya sanayinde yerli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439) Tedbir 439.2. Kimyasal Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK BUTAL ile imzalanan analizlerin kalitesinin Bakanlığı (S), Çevre, mutabakat çerçevesinde üretilen üç artırılmasına yönelik kullanılan | Şehircilik ve İklim sertifikalı referans malzeme, (sertifikalı) referans Değişikliği Bakanlığı, homojenlik, kararlılık ve malzemelerin ulusal Tarım ve Orman karakterizasyon testleri kaynaklarla üretimi Bakanlığı tamamlanarak satışa sunulacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 439.5. Katma değeri Enerji ve Tabii 1. Sodyum bor hidrür üretim tesisi yüksek, bor ve bor türevi Kaynaklar Bakanlığı (S) | kurulumu tamamlanacaktır. ürünlerin üretim ve ihracat 2. 2,55 milyon ton bor ürünleri satışı miktarı artırılacak, Ar-Ge yapılacaktır. kapasitesi ve yetkinliği 3. Balıkesir/Bandırma'da 150 ton/yıl güçlendirilecektir. kapasiteli bor nitrür üretim tesisi ihalesi yapılarak tesis kurulumunun yüzde 20'si tamamlanacaktır. 4. TENMAK tarafından desteklenen/yürütülen bora dayalı Ar-Ge faaliyetleri kapsamında üç proje tamamlanacaktır. 5. Bor ve türevlerine yönelik Ar-Ge çalışmalarının etkin bir şekilde yürütülmesini teminen ilgili personelin beş uygulamalı eğitim alması sağlanacaktır. 6. Yeni bor ürün ve teknolojilerinin geliştirilmesi, mevcutların iyileştirilmesi ve kullanım alanlarının yaygınlaştırılmasına yönelik en az üç yeni Ar-Ge ve Ür-Ge projesi başlatılacaktır. Tedbir 439.6. Nadir toprak elementleri ve lityum üretim teknolojilerinin geliştirilmesi ve bu alanda büyük ölçekli üretim tesisinin faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S) 1. Eskişehir/Kırka'da 600 ton/yıl kapasiteli lityum karbonat üretim tesisinin kurulumunun yüzde 20'si tamamlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) /(2026(2) Üretim Endeksi 2021100 97,2 98,1 101,9 İhracat Milyar Dolar 16,8 19,0 21,1 İthalat Milyar Dolar 38,0 38,0 36,7 İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 6,8 7,3 7,8 Kaynak: TUİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.1.2.2, İlaç ve Tıbbi Cihaz a) Mevcut Durum İlaç sanayiinde üretim 2024 yılında yüzde 8,3, 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,3 azalmıştır. İlaç sanayiinde 2024 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 9 artarak 5,9 milyar dolar, ihracat ise yüzde 2,3 artarak 2,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılının Ocak-Temmuz dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 13,9 ve ithalat yüzde 13,6 artmıştır. 2024 yılında Türkiye ilaç pazarı hastane ve eczanelerde 2023 yılına göre değer bazında yüzde 54,2 büyümeyle 343 milyar TL'ye ulaşmıştır. Kutu bazında ise 2,65 milyar kutu satışı gerçekleşmiştir. 2025 yılının ilk yedi ayında kutu bazında 1,52 milyar kutu satışı gerçekleşmişken bu rakam değer bazında 248,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. İlaçta yerel üretim çalışmalarıyla 2019'da imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 87,6, değer bazında yüzde 51,8 iken, bu oran 2024 yılı verilerine göre kutu bazında yüzde 91,9, değer bazında yüzde 57,6 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılının ilk yedi ayında imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 92, değer bazında ise yüzde 56,7 olarak gerçekleşmiştir. Uygulanan politikalar sonucunda üretim tesislerinin kapasite kullanım oranı artmakta ve buna bağlı olarak istihdamda artış yaşanmaktadır. 2024 yılı itibarıyla Türkiye'nin tıbbi cihaz alanındaki dış ticaret hacmi yaklaşık 3,9 milyar doların üzerine çıkmıştır. Sektör ihracatı, 2017 yılında 533 milyon dolar iken 2024 yılında 1,26 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında tıbbi cihaz sektöründe ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 23 iken, 2025 yılının ilk yedi ayında bu oran yüzde 44 olarak gerçekleşmiştir. Yerli üretimi destekleyici politikalarla sektör ihracatında artış sağlanması hedeflenmektedir. b) Amaç İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe kamu alımlarının kaldıraç etkisinden yararlanılarak küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak, ithalat bağımlılığını azaltmak ve arz güvenliğini sağlamak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a N Sorumlu/işbirliği | | Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Aşı başta olmak üzere ilaç ve tıbbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapısı desteklenecek ve arz güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.441) Tedbir 441.1. Aşı gibi kritik | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aşı ve alt bileşenlerine ilişkin önem arz eden ürünlere TÜSEB sanayi, kamu ve özel sektör yönelik sektörde arz ortaklığında yeni aşı adaylarına yönelik güvenliğinin etkin projeler desteklenecektir. sağlanması için klinik araştırmalar desteklenecektir. Tedbir 441.2. Bağışıklık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Tamamı veya bir kısmı ülkemizde kazandırma programı Sanayi ve Teknoloji gelişürilen veya teknoloji transferi kapsamındaki aşıların Bakanlığı, TÜSEB yapılarak üretilmesi planlanan aşıların ülkemizde üretilebilmesi preklinik/klinik çalışmaları, süreç sağlanacaktır. geliştirme ve üretim faaliyetlerine bilimsel ve teknik destek verilerek takip ve koordinasyonu sağlanacaktır. 2. Her bir aşı için geliştirilen ortaklık modelleri dikkate alınarak çalışmalar yürütülecektir. 3. Aşı ihtiyacı, aşı geliştirilmesi, aşı teknolojileri ve aşı uygulamaları alanında Ar-Ge yapmak, yeni gelişme ve teknolojilerin izlenmesi ile bu gelişmelerin uygulamaya aktarılması amacıyla ulusal ve uluslararası işbirlikleri yapılacaktır. 4. Mevcut ve muhtemel aşı ihtiyaçlarına yönelik risk değerlendirmesi, saha araştırmaları, saha epidemiyolojisi ve sürveyans çalışmaları yapılacaktır. 5. Çocukluk çağı hastalıklarına yönelik aşı geliştirme projeleri kapsamında endüstriyel altyapı, Ar-Ge ekipleri ve girişimcilerin ortak yürüteceği projeler desteklenecektir. Tedbir 441.3. Yeni aşıların | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Üretimi gerçekleşürilecek aşıların ve ilaçların üretilebilmesini Sanayi ve Teknoloji klinik araştırmalarına yönelik ve kendine yeterliliğin Bakanlığı, TÜSEB merkezlerde fizibilite çalışmaları sağlanmasını desteklemek yapılacaktır. üzere aşı ve ilaç 2. Ar-Ge, Ür-Ge süreçleri ve kalite teknolojisine özgü fiziki ve testlerini gerçekleştirecek insan beşeri kapasite gücünün yetiştirilmesine yönelik geliştirilecektir. bilimsel etkinlikler düzenlenecektir. 3. Aşı ve ilaç geliştirilmesine yönelik projelerin desteklenmesi ve alanında uzman Ar-Ge personel istihdamının sağlanması amacıyla yeni çağrı programları açılacaktır. Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, Sanayi ve Teknoloji 1. Kanser ve enfeksiyon hastalıkları için tıbbi cihaz ve tanı amaçlı Bakanlığı (S), TİTCK, Ar-Ge ve klinik öncesi çalışmalar moleküllerin geliştirilerek pilot | TÜBİTAK, TÜSEB gerçekleştirilecektir. ölçekli üretiminin yapılması 2. Biyoteknolojik ilaç adaylarının sağlanacaktır. (monoklonal antikorlar, nanoterapötikler, biyobenzerler) veya küçük organik moleküllerin geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir. 3. SciReact kapsamında, Türkiye'nin aşı ve biyoteknolojik ilaç geliştirme stratejisinin Covid-19 küresel salgınıyla ilişkisini inceleyen bir yol haritası hazırlanacaktır. 4. Diyabet hastaları için özel tasarımlı diyabet sensörleri ile ilgili çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 441.5. Aşı, ilaç, tıbbi Sanayi ve Teknoloji 1. TÜSEB Teknoloji Transfer Ofisi (TTO) cihaz, referans malzeme, tanı | Bakanlığı (S) bünyesinde üniversite, kamu ve özel kiti ve yapay zekâ tabanlı sektör temsilcileri arasında işbirliği sağlık teknolojilerinin imkanlarını geliştirecek toplantı, eğitim, geliştirilmesine yönelik özel sempozyum vb. etkinlikler sektör ile işbirliği oluşturarak düzenlenecektir. girişimcilik faaliyetleri 2. Sağlık teknolojileri alanında iş modeli desteklenecektir. ve prototip geliştirme, fikri mülkiyet hakları ve regülasyon süreçleri gibi konularda girişimci adaylarına eğitimler ve yönderlik verilecektir. 3. Geliştirilen ürünlerin prototip geliştirme ve validasyon testlerinin gerçekleştirilebilmesi için işbirlikleri yapılacaktır. 4. Geliştirilen ürünlerin ticarileşmesi için özel sektör yatırımcıları, ilaç firmaları, medikal cihaz üreticileri gibi paydaşlarla işbirliği yapılacaktır. 5. Sağlık profesyonellerinin yenilikçi fikirlerinin hayata geçirilmesi, projelerinin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesi için sağlık tesislerinde TÜSEB-Teknoloji Transfer Ofisleri kurulacaktır. 6. Ülkemizde aşı alanında yetişmiş insan gücünün yetkinliğini ve toplumun farkındalığını artırmak amacıyla bilimsel etkinlikler düzenlenecektir. 7. Katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesine yönelik özel sektör ile işbirlikleri oluşturularak projeler desteklenecektir. 8. Girişimcileri, ulusal ve uluslararası fonları ve özel sektörü buluşturan Üreten Sağlık portalı devreye alınacaktır. 9. Yerli kanser tanı kitlerinin geliştirilmesi ve prototiplerinin üretilmesi amacıyla özel sektör ile stratejik işbirlikleri ve proje ortaklıkları kurulacaktır. Tedbir 441.7. AB dışı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Geleneksel ve tamamlayıcı tıpta | ülkelerle iyi üretim TİTCK, Üniversiteler, Ilgili bölgesel merkez olma hedefiyle DSÖ ile uygulamaları ve uluslararası STK'lar işbirliği süreci yürütülerek, DSÖ işbirlikleri çerçevesinde standartlarına uygun eğitim-araştırma karşılıklı tanıma anlaşmaları programları başlatılacaktır. yapılacaktır. Tedbir 441.13. İlaç Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Kültüre alınan tıbbi aromatik hammaddesi olarak (S), Sağlık Bakanlığı, bitkilerden ilaç hammaddesine yönelik kullanılabilecek tibbi aromatik | TMO ürün geliştirme çalışmaları yapılacaktır. bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Ilaç ve tıbbi cihaz sektöründe katma değeri yüksek yerli üretim ve ihracatı artırmak üzere kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.442) Tedbir 442.1. İlaç ve tıbbi Sağlık Bakanlığı (S), 1. Tıbbi cihaz sektörünün gelişimine cihaz sektöründe yerli üretim Sanayi ve Teknoloji katkı sağlamak üzere üretim, ihracat ve süreci uluslararası Bakanlığı, TİTCK ithalat verilerinin sağlıklı olarak elde yükümlülükler de gözetilerek edilebilmesi için ilgili kurumlarla veri yeniden ele alınacak, yatırım, paylaşımının sağlanmasına yönelik üretim ve ihracatın artırılması çalışmalar yürütülecektir. ile teknolojinin geliştirilmesi için kurumlar arası koordinasyon etkin bir biçimde sağlanacaktır. Tedbir 442.2. Türkiye İlaç Sağlık Bakanlığı (S), 1. Ulusal kontrol laboratuvarının DSÖ ve Tıbbi Cihaz Kurumunun TITCK tarafından listelenen ön yeterli uluslararası alanda tanınırlığını laboratuvarlar (WHO PO Lab) arasında artırmak amacıyla uluslararası yer alması sağlanarak uluslararası üyelik ve işbirliklerinde aktif tanınırlığı artırılacaktır. rol oynanacak, yeni işbirlikleri 2. DSÖ'nün Bitkisel Ilaçlar için gerçekleştirilecektir. Uluslararası Düzenleyici İşbirliği (IRCH) çalışmalarında aktif rol üstlenilecektir. Tıbbi cihaz sektöründe uluslararası standartlara uygun yatırım, üretim ve ihracat kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.443) Tedbir 443.2. Tıbbi Sağlık Bakanlığı (S) 1. Tıbbi cihazların izinsiz satış, reklam ve cihazlarla ilgili mevzuat tanıtım faaliyetlerine ilişkin caydırıcılığını altyapısı ulusal ihtiyaçlar artırmak amacıyla ihtiyaç duyulan yasal doğrultusunda yeniden düzenlemenin yapılması için çalışmalar düzenlenecek ve yürütülecektir. güçlendirilecektir. Tedbir 443.7. Başta Sanayi ve Teknoloji 1. 1501 ve 1507 Programları çağrılarına savunma sanayii olmak üzere | Bakanlığı (S), Savunma sunulan, hem askeri hem de sivil amaçla diğer sektörlerden tıbbi cihaz | Sanayii Başkanlığı, kullanılabilen yenilikçi çift kullanımlı sektörüne teknoloji transferi TÜBİTAK, TÜSEB teknolojilerin geliştirilmesine yönelik sağlayan projeler projeler öncelikli olarak desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 443.9. Sanayi ve Teknoloji 1. Mevcut altyapıyla ülkemizde Belgelendirmeye esas olup Bakanlığı (S), TSE yapılamayan test ve analizler belirlenerek ülkemizde yapılamayan test bu test ve analizlerin ülkemizde ve analiz işlemlerinin yapılabilmesi için hazırlık çalışmaları ülkemizde yapılabilmesi yapılacaktır. sağlanacaktır. Ülkemizin biyoteknolojik ilaçların üreticisi ve ihracatçısı olma hedefine katkı sağlayacak şekilde ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatırım ve ihracata yönelik devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.444) Tedbir 444.1. İlaç, tıbbi Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aziz Sancar Araştırma Merkezi cihaz ve biyoteknolojik Sanayi ve Teknoloji bünyesinde bulunan laboratuvarın ISO ürünlere yönelik test, Bakanlığı, TSE 15189, ISO 20387 ve ISO 27001 sertifikasyon ve akreditasyon standartları için hazırlık ruhsatlandırma alanında süreçleri yürütülecektir. uluslararası akreditasyona 2. Ilgili alanlarda ihtiyaç duyulan cihazlar sahip test ve analiz altyapısı tespit edilerek TSE Ankara Kalite oluşturulacaktır. Kampüsü ile hazırlık çalışmaları ve girişimler yapılacaktır. Tedbir 444.4. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı (S), 1. Ülkemizde biyoteknolojik beşeri tıbbi geliştirilen biyoteknolojik TİTCK ürünlerin ve biyobenzer ürünlerin ilaçlara ait ruhsat başvuruları yenilikçi ürün olması durumunda piyasa arz süreçleri göz ruhsatlandırma süreçleri başlatılacaktır. önünde bulundurularak öncelikli bir biçimde değerlendirilecektir. Tedbir 444.5. İlaca erişimin Sağlık Bakanlığı (S), 1. Fizibilite ve tarama çalışmaları artırılması amacıyla patent Sanayi ve Teknoloji neticesinde öncelikli olarak belirlenen ve kuralları göz önünde Bakanlığı, İlgili STK'lar ülkemizde sık kullanılan ilaçlar ile bulundurularak patent süresi biyoteknolojik ürünlere yönelik proje yeni dolan veya yakın sürede çağrılarına çıkılacaktır. dolacak biyoteknolojik ilaçların 2. İlaç etkin maddelerinin ülkemizde ülkemizde üretilmesi için mali üretilmesi için üniversiteler ve ilaç ve altyapı destek sanayiiyle işbirliği yapılacaktır. mekanizmaları oluşturulacaktır. Ürün geliştirme ve talep planlamasında sağlık hizmet sunumu verisinden yararlanılacaktır. Kalkınma Planı p.445 Tedbir 445.1. Sağlık hizmeti | Çalışma ve Sosyal 1. Yapılacak veri analizleri sonucunda ve harcamalarına yönelik Güvenlik Bakanlığı (S), ihtiyaçlar doğrultusunda yeni SUT anonimleşmiş veriler işlenerek | Hazine ve Maliye kodlarının sınıflandırılmasına ilişkin uzun vadeli ihtiyaç planları Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı | planlama yapılacaktır. hazırlanacaktır. Sağlık Vadisi hayata geçirilerek ilaç ve tıbbi teknolojiler alanında Ar-Ge, klinik araştırmalar ve üretim hazırlık aşamalarını içeren entegre bir sağlık ekosistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.446) Tedbir 446.2. İlkaşama Sağlık Bakanlığı (5), 1. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde firmalarının da faaliyet TITCK TÜSEB'in öncelikli alanları kapsamında gösterebileceği TGB faaliyet gösteren girişimci ve firmalarla kurulacaktır. | işbirlikleri sağlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri (1) Birim 2024 2025 (2) (2026(3) Üretim Endeksi 2021-100 103,6 101,1 105,0 İhracat Milyar Dolar 2,2 2,6 3,0 İthalat Milyar Dolar 5,8 6,5 7,0 İ İmalat Sanayii Ihracatı Içindeki Pay Yüzde Kaynak: TUİK, TCMB (1) Temel eczacılık ürünlerinin ve eczacılığa ilişkin malzemelerin imalatına ilişkin verileri yansıtmaktadır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 0,9 1,0 Li 2.2.1.2.3. Elektronik a) Mevcut Durum Elektronik sektörünün 2024 yılı üretim endeksi 130,7 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise 130 seviyesinde gerçekleşmiş olup önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 20,7 artmıştır. Sektör kapasite kullanım oranı 2024 yılında yüzde 74 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 8,6 azalarak yüzde 68,8 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı sektör ihracatı 3,4 milyar dolar, ithalatı ise 19,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,8, ithalat ise yüzde 8 oranında azalmıştır. 2023-2025 yıllarında 6550 sayılı Kanun kapsamında beş ulusal araştırma altyapısıyla birlikte toplam ulusal araştırma altyapısı sayısı 12'ye ulaşmıştır. TÜBITAK tarafından sağlık teknolojileri, MEMS, nanomalzemeler, optik, güneş enerjisi teknolojileri, hızlandırıcı teknolojileri, astrofizik, raylı sistem teknolojileri ile finansal teknolojiler gibi alanlardaki altyapılar desteklenecektir. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması (SAYEM) kapsamında dört platformda 19'u KOBİ, 19'u büyük ölçekli kuruluş olmak üzere 38 sermaye şirketi, 15 üniversite ve iki araştırma merkezi yer almaktadır. Bu platformlar altında akıllı ev ürünleri, akıllı şehirler, eklemeli imalat ve sağlık ürünleri gibi alanlarda toplam 78 proje yürütülmektedir. SAYEM Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile ülkemizin yeşil büyümesine katkı sağlayacak katma değeri yüksek ürün veya ürün grubu geliştirilmektedir. Bu kapsamda, 692,5 milyon TL bütçeli sekiz platform desteklenmiştir. b) Amaç Ar-Ge'ye dayalı, rekabetçi, yüksek katma değerli ve yüksek teknolojili ürünlerin üretiminin ve ihracatının artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektörde uluslararası rekabetçiliğin artırılmasına yönelik gerekli yatırımlar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.448) Politika /Tedbir Tedbir 448.1. Yüksek Ticaret Bakanlığı (S) 1. Yüksek teknoloji yoğunluklu ürün teknoloji yoğunluklu ürünlerin ihracatının artırılması amacıyla gerek ihracatını özendirecek sektörel ticaret ve alım heyetleri tedbirler alınacaktır. düzenlenmesi gerekse marka ve TUROUALITYS Destek Programlarına ilişkin faaliyetler devam edecektir. Tedbir 448.2. Savunma Sanayi ve Teknoloji 1. Yüksek teknoloji geliştiren yenilik elektroniğinde tasarımı ve Bakanlığı (S) tabanlı savunma sanayii yatırımları üretimi yerli olarak 2025/9903 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar kapsamında görece yüksek destek yoğunlukları ile desteklenecektir. gerçekleştirilen teknolojilerin sivil alandaki uygulamalara transferi ve ticarileşmesine 2. 1501 ve 1507 Programları yönelik destekler çağrılarına sunulan hem askeri hem sağlanacaktır. de sivil amaçla kullanılabilen yenilikçi çift kullanımlı (dual use) teknolojilerin geliştirilmesine yönelik projelerin desteklenmesine katkı sağlanacaktır. Tıbbi görüntüleme cihazları alanında kullanılan kritik teknolojileri içeren alt bileşenlerin üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.449) Tedbir 449.2. Tibbi Sanayi ve Teknoloji 1. Tıbbi görüntüleme cihazları görüntüleme cihazları alanında | Bakanlığı (S), Sağlık alanında kullanılan kritik teknolojileri kullanılan kritik teknolojileri Bakanlığı, TİTCK içeren alt bileşenlerin üretimi içeren alt bileşenlerin üretimi 2025/9903 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar kapsamında Stratejik Yatırım destek sınıfında görece yüksek destek | yoğunlukları ile desteklenecektir. desteklenecektir. 5G ve ötesi teknolojiler başta olmak üzere yerli elektronik haberleşme şebeke ve altyapı bileşenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.450) Tedbir 450.1. 5G ve ötesi Ulaştırma ve Altyapı 1. 5G alanında yerli ve milli teknolojilerde sanayi, tarım, Bakanlığı (S), İlgili teknolojilerin geliştirilmesi için yerli ulaşım, enerji gibi dikey Kamu Kurum ve elektronik haberleşme şebeke altyapı sektörlerin gereksinimlerinin Kuruluşları bileşenlerine Ar-Ge desteği verilecektir. uçtan uca karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılarak cihaz ve uygulamalar geliştirilecektir. Tedbir 450.3. 6G Ulaştırma ve Altyapı 1. 6Galanında yerli ve milli teknolojilerine yönelik Ar-Ge Bakanlığı (S), İlgili teknolojilerin geliştirilmesi, baz ve yatırım çalışmaları Kamu Kurum ve istasyonlarının yerli üretimi yapılacaktır. Kuruluşları desteklenerek kurulumun yaygınlaştırılması, altyapı yetersizliklerinin giderilmesi için Ar-Ge desteği verilecektir. Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451) Tedbir 451.1. Mikroelekironik | Sanayi ve Teknoloji 1. Yeni kurulacak Yarı İletken alanında tasarım ve üretim Bakanlığı (5S), TÜBİTAK | Enstitüsü ve çip tesisi inşaat ve temiz altyapısının güçlendirilmesi oda kurulum işleri yürütülecektir. sağlanacaktır. Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum bilişim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum sağlanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.452) Tedbir 452.1. Yapay zekâ ve | Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK UME'de süperiletken nesnelerin interneti Bakanlığı (S), TÜBİTAK | kuantum bilgisayar çipi ölçüm düzeneği ekosistemlerinde kullanılan kurulması faaliyetleri yürütülecektir. donanım ve yazılım ürünlerinin 2. TÜBİTAK UME'de izole tek kübit yerli imkânlarla üretilmesi çipleri üretilmesi faaliyetleri desteklenecektir. yürütülecektir. 3. TÜBİTAK UME'de elmas bazlı kuantum ölçüm düzeneği kurulacaktır. Enerji depolama ve güç elektroniğine yönelik yatırımların artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.454) Tedbir 454.1. Enerji Enerji ve Tabii 1. Güneş panellerinden üretilen depolama kapasitesinin Kaynaklar Bakanlığı elektriğin redoks ve lityum artırılması ve daha ekonomik (S), Sanayi ve bataryalarda depolanarak depolama teknolojilerin geliştirilmesi için | Teknoloji Bakanlığı, sistemlerinin karşılaştırılmasına yönelik Ar-Ge faaliyetleri TENMAK bir yeni Ar-Ge Projesi başlatılacaktır. desteklenecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim | 2024 2025(1) | 2026(2) Üretim Endeksi 2021-100 | 130,7 158,1 164,1 İhracat Milyar Dolar 3,4 3,5 3,5 İthalat Milyar Dolar 19,2 20,5 21,0 İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 1,4 13 13 Kaynak: TUİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.1.2.4. Makine a) Mevcut Durum Makine sanayiinde 2024 yılı yurt içi üretimi 36,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olup üretim bir önceki yıla göre yüzde 2,3 azalmıştır. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde üretim endeksi 110,2 olarak gerçekleşmiş olup 2024 yılının aynı dönemine göre yüzde 5,9 düşmüştür. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2024 yılında yüzde 75,3 olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayiinde ihracat 2023 yılındaki 18,3 milyar dolar düzeyinden 2024 yılında yüzde 1,1 artarak 18,5 milyar dolara yükselmiştir. Sektör ithalatı 2024 yılında yüzde 5 azalarak 29,7 milyar dolar olmuştur. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde sektör ihracatı yüzde 1,8 azalmış, ithalatı yüzde 0,2 artmıştır. Bir önceki yılın aynı dönemine göre motor ve türbinler, tarım ve orman ile inşaat ve maden makineleri ihracatında yüksek oranlı düşüşler gerçekleşmiştir. Yurt içi talebe bağlı olarak diğer pompa, kompresör, genel amaçlı makineler, metalürji ve gıda makinelerinin ithalatında yüksek oranlı artışlar kaydedilmiştir. b) Amaç Makine sektöründe verimlilik ve dayanıklılık artırılarak rekabetçi ve teknoloji düzeyi yüksek üretim altyapısının geliştirilmesi, ikiz dönüşümün sağlanması ve ürün yerlileştirmesi ile küresel pazardan alınan payın artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler — N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458) Tedbir 458.5. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri Teknoloji Bakanlığı destekli Bakanlığı (S), İlgili Kamu | değerlendirme ve denetim makine sektörü Ar-Ge ve Kurum ve Kuruluşları komisyonlarında üç adet Ar-Ge ve tasarım merkezlerinin Tasarım Merkezine öncelikli konulara niteliklerinin iyileştirilmesine ilişkin görevler verilerek niteliksel yönelik programlar açıdan gelişimleri desteklenecektir. tasarlanacaktır. Kamu alımları ve devlet yardımlarının sektörün gelişimine katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.6. İşletmelerin Sanayi ve Teknoloji 1. 1831 Yeşil İnovasyon Teknoloji dijital ve yeşil dönüşümleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Yönderlik Çağrısı kapsamında yerli teknoloji ve teçhizatın Kurum ve Kuruluşları desteklenen projelerin izleme geliştirilmesi ve kullanılması süreçleri yürütülecek ve çözüm ortaklarının performans oluyla desteklenecektir. M N N youy değerlendirmeler yapılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025(1) | 2026(2) | Üretim Endeksi 2021-100 1133 | 107,3 1114 İhracat Milyar Dolar 18,4 18,5 18,6 İthalat Milyar Dolar 29,6 30,2 29,2 İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 7,5 7,1 6,9 Kaynak: TUİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.1.2.5. Elektrikli Teçhizat a) Mevcut Durum Elektrikli teçhizat sektörünün 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde üretim endeksi 112,5 olarak gerçekleşmiş olup 2024 yılının aynı dönemine göre yüzde 0,3 artmıştır. Sektörde imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3,3 azalarak yüzde 73,1 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında ihracat yüzde 5,9 artarak 18 milyar dolara yükselirken, ithalat yüzde 1,9 artarak 15,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2025 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 7, ithalat ise yüzde 13,7 artmıştır. Alt sektörlerden elektrik motorları, jeneratörler, transformatörler ile elektrik dağıtım ve kontrol cihazları imalatında 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 12,5 artış sağlayarak 3,9 milyar dolara, ithalat yüzde 14,6 artarak 4,3 milyar dolara ulaşmıştır. Bir diğer alt sektör olan kablolama ve bağlantı malzemeleri imalatında Ocak-Temmuz 2025 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 15,5 artış sağlayarak 2,3 milyar dolara, ithalat yüzde 7,9 artarak 807,4 milyon dolara ulaşmıştır. Ev aletleri imalatında ise 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 5,1 azalarak 3,2 milyar dolar, ithalat yüzde 6,1 artarak 1,5 milyar dolar olmuştur. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bir önceki yılın aynı dönemine göre altı ana üründe üretim yüzde 9 azalırken iç satışlar yüzde 9 artmıştır. b) Amaç Elektrikli teçhizat sektöründe yüksek katma değerli ürünler üretilerek yerlileşmenin artırılması, sürdürülebilirliğin sağlanması, uluslararası marka oluşturulması ve uluslararası ürün standartları hazırlanmasında söz sahibi olunması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler m. N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Elektrik altyapısının deprem dirençliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.463) Tedbir 463.1. Elektrik Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Elektrik altyapısının deprem altyapısının deprem dirençliliği Bakanlığı (S) dirençliğinin artırılmasına yönelik olarak artırılacaktır. ihtiyaç analizi çalışması yapılacak ve bu doğrultuda bir yol haritası hazırlanacaktır. 2. İstanbul Doğal Gaz Kombine Çevrim A Santralının Yenilenmesi ve Kapasite Artışı Projesi için ihale çalışmaları tamamlanacaktır. Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritası belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.467) Tedbir 467.1. Elektrikli ve Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil mutabakat kapsamında elektronik eşya ve bileşenlerinde | Bakanlığı (S), Ticaret yayımlanacak yeni mevzuata yönelik eko tasarım gerekliliklerinin Bakanlığı ihtiyaç duyulan sektörlerde uygulanması sağlanacaktır. bilgilendirme toplantıları düzenlenecek, ilgili sektörlerde ürün denetim ve gözetimleri ile piyasaya arz edilen ürünlerin eko tasarım gerekliliklerine uygun olması sağlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025(1) | 2026(2) Üretim Endeksi 2021100 113,8 101,1 105,0 İhracat Milyar Dolar 18,0 19/2 20,3 İthalat Milyar Dolar 15,7 17,5 18,9 İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 7,3 7,4 7,5 aynak: TUİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.1.2.6. Otomotiv a) Mevcut Durum Dünya otomotiv sanayiinde 2024 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 1 azalışla 92,5 milyon araç üretilmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 0,5 azalmış, 67,7 milyon adet ile toplam araç üretiminin yüzde 73,2'sini oluşturmuştur. Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2024 yılında yüzde 7 azalarak 1,4 milyon olmuştur. Otomotiv sanayiinin kapasite kullanım oranı yüzde 70,5 olarak gerçekleşmiş, otomobil üretimi yüzde 5,1 azalarak 905 bin olmuştur. 2024 yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı bir önceki yıla kıyasla yaklaşık aynı düzeyde kalmış ve 1,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte otomobilde yurt içi pazar yüzde 1,3 artmıştır. 2024 yılında 654 bin otomobil ihraç edilmiş, toplam otomotiv sanayii ihracatı bir önceki yıla benzer şekilde 1 milyon adedi geçmiştir. Böylece otomotiv sanayii üretiminde ihracatın payı yüzde 74,2 olmuştur. Aynı yılda 690 bini otomobil olmak üzere bir önceki yıla kıyasla yüzde 9,5 artışla 893 bin araç ithal edilmiştir. Yurt içi pazarda ithalatın payı yüzde 69,5 olmuştur. 2024 yılında otomotiv sanayii genelinde 34,5 milyar dolar ihracat, 35,2 milyar dolar ithalat gerçekleştirilmiştir. 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre otomobil üretimi yüzde 1,2 azalırken, toplam otomotiv sanayii üretimi ise yüzde 3,5 artmıştır. Bununla birlikte otomotiv sanayii yurt içi pazarında 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine kıyasla otomobil satışları yüzde 8,1 artış göstermiştir. 2025 yılı ilk yedi ayında değer olarak otomotiv sanayii genelinde ihracat yüzde 15,6, ithalat yüzde 17,5 artmıştır. b) Amaç Gelişen küresel mobilite vizyonu çerçevesinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecine uyum sağlanarak tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarik ve teknolojik gelişmenin gerçekleştirilmesi, katma değerin artırılması ve markalaşmanın sağlanmasıyla sektörün uluslararası piyasalardan aldığı payın yükseltilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a . Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.469) Tedbir 469.1. Mobilite Araç Sanayi ve Teknoloji 1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol ve Teknolojileri Yol Haritası Bakanlığı (S), Çevre, Haritası kapsamındaki eylem ve kritik çalışması tüm araç grupları ve | Şehircilik ve İklim projelere ilişkin kaydedilen gelişmeler doğrultusunda Değişikliği Bakanlığı, gerçekleşmeler ile nicel hedeflere güncellenecektir. Ulaştırma ve Altyapı ulaşma düzeyleri izlenecek ve eylem Bakanlığı, EPDK, setinde gerekli güncellemeler TÜBİTAK, İLBANK, İlgili | yapılarak izleme ve değerlendirme Belediyeler, İlgili Özel faaliyetleri sürdürülecektir. Sektör Kuruluşları 2. Ufuk Avrupa Ecomobility Projesi kapsamında otonom veya bağlantılı araçların merkezi istasyonlar ve birbirileri ile güvenli haberleşmesi için uygun protokoller belirlenecek ve gerekli altyapı çalışmaları yürütülecektir. 3. Mevcut projeler kapsamında gerçekleştirilen otonom veya bağlantılı araçların sensör ve aktüatör bilgileri standart altyapıdan elde edilerek değerlendirme alışmaları yapılacaktır. Tedbir 469.2. Hidrojen yakıt | Sanayi ve Teknoloji 1. Yakıt pili tahrikli kamyon hücresi ve bileşenleri ile Bakanlığı (S), Enerji ve | platformunun pilot araç imalatı hidrojen temelli motorlara Tabii Kaynaklar tamamlanacak ve yol testleri yönelik yatırım ve Bakanlığı, TÜBİTAK, başlatılacaktır. teknolojilerin geliştirilmesi İlgili Özel Sektör 2. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr çalışmaları yürütülecektir. Kuruluşları İçten Yanmalı Motor Geliştirilmesi Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. Enerji ve Tabii 3. Hidrojen yakıt hücresi ve bileşen Kaynaklar Bakanlığı (S), | teknolojilerinin geliştirilmesine Sanayi ve Teknoloji yönelik üç adet yakıt hücresi testi Bakanlığı, TENMAK, yürütülecektir. TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları Tedbir 469.3. İleri sürücü Sanayi ve Teknoloji 1. Tip onay mevzuatı kapsamında AB destek sistemlerine sahip Bakanlığı (5), Ulaştırma | mevzuatına uyum çalışmalarına araçlara geçiş ve Altyapı Bakanlığı, devam edilecektir. desteklenecektir. Türk Standardları Enstitüsü, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları Tedbir 469.4. Araç şarj Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK UME tarafından istasyonu teknolojisinin asgari | Bakanlığı (S), Ulaştırma | geliştirilmekte olan saha muayene şartları AB uygulamalarına ve Altyapı Bakanlığı, cihazları ile 81 ildeki tüm elektrikli uyumlu olarak belirlenecektir. | EPDK, TSE, TÜBİTAK, araç şarj istasyonu testlerinin TSE'ye ilgili Özel Sektör teknik destek verilerek Kuruluşları gerçekleştirilmesi, ülke standartlarının oluşturulması ve uluslararası entegrasyonu sağlanacaktır. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak eşil dönüşüm gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.470 Tedbir 470.2. Batarya geri Enerji ve Tabii 1. Kullanım ömrü tamamlanan güneş dönüşümü, ikincil kullanımı ve | Kaynaklar Bakanlığı (S), | panellerinin ve lityum bataryaların bertarafına ilişkin bir sistem Çevre, Şehircilik ve malzemelerinin yeniden kazanımına oluşturulacaktır. İklim Değişikliği ve yeni ürün üretimine dair Bakanlığı, Sanayi ve araştırmalara yönelik Ar-Ge Projesi Teknoloji Bakanlığı, yüzde 70 oranında tamamlanacaktır. TENMAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarikin ve katma değerin artırılması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.471) Tedbir 471.2. Batarya, Sanayi ve Teknoloji i. AB destekli SAFELOOP ve algılayıcı, elektronik kontrol Bakanlığı (S), TÜBİTAK, | STREAMS projeleri kapsamında üniteleri, elektronik gösterge, | Ilgili Özel Sektör çalışmalar yürütülecektir. elektrikli motor sistemleri ve Kuruluşları otomotiv yazılımı gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetleri geliştirilecektir. Otomotiv sanayiine yönelik işgücü niteliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.473) Tedbir 473.1. Müfredatın ve | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Eğitim teknolojileri alanında eğitim yöntemlerinin günümüz | (S), Sanayi ve Teknoloji | projeleri olan girişimcilere çeşitli teknolojik gerekliliklerine Bakanlığı, YÖK, İlgili program ve etkinliklerle destek uygun şekilde güncellenmesi Özel Sektör Kuruluşları | verilecektir. sağlanacak, özel sektörün ülke 2. Sektör temsilcileriyle uluslararası rekabetçiliğine destek olacak fuar ve organizasyonlara katılım şekilde yürüteceği programlar sağlanacaktır. desteklenecektir. 3. Eğitim teknolojileri ekosisteminin geliştirilmesi ve ekosistem paydaşlarıyla etkileşimin artırılması sağlanacaktır. 4. Türk eğitim teknolojileri standartlarının belirlenerek uluslararası standartlarla uyumlaştırılması için TSE ile işbirliği yapılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Üretim Endeksi 2021100 1223 126,7 131,5 İhracat Milyar Dolar 34,5 39,2 43,7 İthalat Milyar Dolar 35,1 39,1 421 İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 14,0 15,0 16,1 Kaynak: TÜİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.1.2.7. Raylı Sistem Araçları a) Mevcut Durum Raylı sistem araçlarının güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı firsatlar sunması sebebiyle hem şehir içi hem şehirlerarası ulaşımda raylı sistem araçları yaygın olarak tercih edilmekte ve bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Türkiye'de de demiryolu ve kentiçi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı bulunmaktadır. Bu doğrultuda, yerli raylı sistem araç sanayiinin gelişimi ve üretilen araçların ve demiryolu araç bileşenlerinin ihracatının artırılmasıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir. Türkiye'de raylı sistem araç bileşenlerinin yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklı firmalara dağılmış durumdadır. Raylı sistem araçlarının talep tarafında ise belediyelerin, ilgili kamu kurumlarının ve demiryolu tren işletmecilerinin faydalanması amacıyla ortak raylı sistem araç standardı oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır. Raylı sistem araçlarının yerli ve milli şekilde ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak üretilmesi amacıyla kurulan Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ'nin (TÜRASAŞ) milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayiinde küresel ölçekte bir marka konumuna gelmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, TÜRASAŞ bünyesinde Milli Banliyö Tren Seti Projesinin tasarımı ve prototip üretimi tamamlanarak seri üretimine başlanmış olup 2025 yılında tamamlanan ilk tren seti Gaziray'da kullanılmak üzere Gaziantep Büyükşehir Belediyesine teslim edilmiştir. 160 km/sa hıza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montajı ve fabrika testleri tamamlanarak seri üretimine başlanmış olup 2023 yılından itibaren beş tren seti TCDD Taşımacılık AŞ'ye teslim edilmiştir. Bu projeden kazanılan tecrübeyle başlanan 225 km/sa hıza uygun Milli Hızlı Tren Seti Projesinin tasarım çalışmalarında sona gelinmiş olup prototip üretiminin 2026 yılında tamamlanması hedeflenmektedir. Yüksek Hızlı Tren Seti tasarım çalışmalarına da 2026 yılında başlanacaktır. Milli Elektrikli Anahat Lokomotifi Projesinin ise seri üretimine başlanmış olup yedi lokomotif TCDD Taşımacılık AŞ'ye teslim edilmiştir. Yerli ve milli imkanlarla üretilen tren setleri mevcut hatlar ve hizmete alınacak olan Ankara-İzmir, Bandırma-Bursa- Osmaneli, Mersin-Gaziantep ile Halkalı-Kapıkule hatlarında kullanılacaktır. Ayrıca TÜRASAŞ'ın hâlihazırda üretmekte olduğu ve tasarım çalışmaları devam eden çeken ve çekilen raylı sistem araç üretimlerinin artırılması için kapasite artışı sağlayacak tesis, makine ve teçhizat yatırımları devam etmektedir. b) Amaç Demiryolu ulaştırması ve kentiçi ulaşımda ihtiyaç duyulan raylı sistem araçlarının yerli imkânlarla tasarımı ve üretimi ile kritik bileşenlerindeki yerlilik oranının artırılması, yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, her türlü raylı sistem araçlarının ve alt bileşenlerinin imalatı ile bakım ve onarımının yapılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu alımlarının raylı sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek şekilde kullanılması sağlanacak, tasarım ve Ar-Ge faaliyetleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.476) Tedbir 476.6. Raylı sistem Ulaştırma ve Altyapı 1. Mevcut tasarım, Ar-Ge ve üretim araçlarının yerli üretiminde Bakanlığı (S), Hazine kabiliyetlerine ilişkin devam eden mevcut tasarım, Ar-Ge ve ve Maliye Bakanlığı, envanter çalışması düzenli üretim kabiliyetlerine ilişkin Sanayi ve Teknoloji periyotlarla güncellenecektir. envanter çalışması yapılacak, Bakanlığı, Ticaret orta vadede oluşması Bakanlığı beklenen talep ve ihtiyaçlar belirlenerek mahalli idareler de dâhil olmak üzere yerli raylı sistem araçlarının tedarik edilmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. Tedbir 476.7. TÜRASAŞ Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 bünyesinde devam eden yerli | Bakanlığı (S) km/sa) Projesinde prototip çalışmaları tasarım ve prototip çalışmaları tamamlanacaktır. tamamlanarak demiryolu 2. Coco Aks Tertibatlı Milli Lokomotif sektörünün raylı sistem araç Platformu Projesinde tasarım ihtiyacı karşılanacaktır. çalışmaları tamamlanarak prototip üretimine başlanacaktır. 3. Demiryolu bakım aracının tasarımı tamamlanarak prototip üretimine başlanacaktır. Tedbir 476.8. Sanayi İşbirliği | Sanayi ve Teknoloji 1. Kritik bileşenlerin yerlilik Projeleri (SİP) ile raylı sistem Bakanlığı (S), Ulaştırma | oranlarının artırılması amacıyla Sanayi araçlarındaki yerlilik oranı ve Altyapı Bakanlığı İşbirliği Projeleri ile yerli üreticiler artırılacaktır. TÜRASAŞ'ın tedarikçi ekosistemine dahil edilecektir. Ülkemizde üretilen raylı sistem araç ve bileşenlerinin sertifikalandırılabilmesi için dışa bağımlılığı ortadan kaldıracak çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.477) Tedbir 477.1. Yurt dışındaki | Ulaştırma ve Altyapı 1. Karşılıklı İşletilebilirlik Yönetmeliği test merkezlerine ve Bakanlığı (S), Sanayi hazırlanacaktır. onaylanmış kuruluşlara ve Teknoloji Bakanlığı bağımlılığın azaltılması için mevcut yerli test sistemlerinin kurulmasına ve yerli onaylanmış kuruluş görevlendirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 477.2. Ülkemizde Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi demiryolu taşımacılığında Karşılıklı İşletilebilirlik Teknik Bakanlığı (S), Sanayi ihtiyaç duyulan demiryolu aracı tipleri Şartnamesinin geçerli olmadığı | ve Teknoloji Bakanlığı için yerli ve milli endüstrinin üretim yurt içi hatlarda işletilecek şartlarına ve emniyet gerekliliklerine araçlar için ulusal kurallar uygun tip onay değerlendirme belirlenecektir. kriterlerine dair tebliğler hazırlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Hizmete Alınan TÜRASAŞ Marka Çeken Lokomotif ve Tren Seti Sayısı Elektrikli Çeken (Anahat Lokomotifi - Tren Seti) Araç Sayısının Toplam Çeken Araç Yüzde 33 35 38 Sayısına Oranı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Adet i 37 40 2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları 2.2.2.1. Tarım ve Gıda a) Mevcut Durum Tarım ve gıda sektörlerinde, dünya genelinde hem üretim hem de tüketim açısından önemli dönüşümler yaşanmaktadır. Küresel ölçekte tarımsal üretim artmaya devam ederken iklim değişikliği, jeopolitik gerilimler ve ihracat kısıtlamaları sektörün istikrarını tehdit etmektedir. Bu durum gıda güvenliğinin kırılganlaşmasına, fiyatlarda ve üretici gelirlerinde dalgalanmalara sebep olmaktadır. Söz konusu gelişmeler, stratejik tarım ürünlerinde ülke içinde kendine yeterliliğin sağlanması, sürdürülebilir üretim artışı ve dirençli gıda sistemlerinin oluşturulması konularının tarım politikalarının odağında konumlanmasına neden olmuştur. Bu kapsamda tarımsal desteklemede çevrenin, insan ve hayvan sağlığının korunmasının o önceliklendirilmesi, yenilikçi oteknolojilere ve sürdürülebilir o üretim uygulamalarına daha fazla kaynak aktarılması, risk yönetim mekanizmalarının güçlendirilmesi ve uluslararası ticaretin işlevselliğini artıracak düzenlemelerin hayata geçirilmesi öne çıkan politika alanlarıdır. Ayrıca tarımsal üretimin arz-talep dengesini sağlayacak şekilde planlı bir biçimde gerçekleştirilmesi, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesinin sağlanması amacıyla gıdaya erişimin kolaylaştırılması, gıda kayıp ve israfının azaltılması, gıda güvenliğinin temini açısından önemini korumaktadır. Toprak ve su kaynaklarının etkin yönetimi, küçük ölçekli çiftçilerin desteklenmesi, tarımsal üretici örgütlerinin güçlendirilmesi ve biyolojik mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılması, tarım sektörünün sürdürülebilirliği açısından artan öneme sahiptir. 2024 yılında yüzde 5,1 oranında artan tarımsal üretimin 2025 yılında yüzde 1,0 azalacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2024 yılında yüzde 5,8 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2025 yılında bu oranın aynı seviyede kalması beklenmektedir. 2024 yılında yüzde 14,8 olan tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı, Haziran 2025 itibarıyla yüzde 14,1'e gerilemiş olup yıl genelinde bu oranın yüzde 13,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ihracat önceki yıla göre yüzde 4,4 oranında artarak 28,4 milyar dolar, ithalat ise yüzde 13,8 oranında azalarak 18,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tarım ve gıda ürünlerinde net ihracat 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 77,9 oranında artarak 9,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatında 2024 yılı itibarıyla yüzde 44,1 oranındaki payla Brezilya, Rusya ve Ukrayna ilk üç sırada yer almaktadır. İhracatta bitkisel ürünlerde Rusya, Almanya ve Irak, hayvansal ürünlerde Birleşik Arap Emirlikleri ve Irak, orman ürünlerinde Suriye ve Hollanda, balık ve balık ürünlerinde Japonya ve Rusya, işlenmiş gıda ürünlerinde ise Irak ve ABD önde gelen ülkelerdir. TABLO TI: 7- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri Yıllar Yüzde Değişim N 2024 2025 2024-2025 Gösterge 2022 2023 2024 0) Md) po22 2023 2023-2024 4) Katma Değer (2) Tarım (3) 120888 o121324 o 127560 32984 (32004 0,4 5,1 -3,0 Katma Değer (4) Tarım (3) 1025853 1731103 2595166 Oo 662885 870778 68,7 49,9 314 Tarımsal GSYH (Yüzde) 6,5 6,4 5,8 3,4 3,2 İstihdam (5) Tarım İstihdamı (3) 4 575 4390 4827 4 896 4601 -3,5 2,8 -6,0 Tarım İstihdamı (Yüzde) 14,1 13,6 14,8 15,0 14,1 İthalat (6) Bitkisel Üretim 14 049 12021 9 398 6 849 8601 -14,4 -21,8 25,6 Hayvancılık 282 1274 826 550 895 351,8 -35,2 62,7 Ormancılık 133 130 15 74 82 -2,3 -11,5 10,8 Balıkçılık 71 67 71 41 50 -5,6 6,0 22,0 Gıda Ürünleri ve İçecek 7 856 8297 8370 5638 Oo 6150 5,6 0,9 9,1 Toplam 22391 21 789 18 780 13152 o 15778 -2,7 -13,8 20,0 İhracat (6) Bitkisel Üretim 6 453 8 169 8 009 4891 4795 26,6 -2,0 -2,0 Hayvancılık 579 521 577 381 297 -10,0 10,7 -22,0 Ormancılık 81 41 41 2 25 -49,4 0,0 13,6 Balıkçılık 656 709 882 597 591 8,1 24,4 -1,0 Gıda Ürünleri ve İçecek 17911 17 746 18 873 12085 o 12301 -0,9 6,4 1,8 Toplam 25 680 27186 o 28382 17976 o 18009 5,9 4,4 0,2 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Ocak-Ağustos dönemi verileridir (istihdam verileri ilk iki çeyrek ortalamasıdır). (2) Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL, (3) Katma değer ve istihdam verileri Ocak-Haziran 2025 dönemine ait olup 2024 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. (4) Cari Fiyatlarla, Milyon TL, (5) Bin Kişi, (6) Milyon Dolar Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır. Türkiye'de 7442 sayılı Orman Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 1 Eylül 2024 tarihi itibarıyla tarım sektöründe planlı üretim dönemine geçilmiştir. Tarımsal üretim planlamasına ilişkin usul ve esaslar ise 14 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelikle düzenlenmiştir. 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunuyla uygulamaya konulan ve 22 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İşlenmeyen Tarım Arazilerinin Tarımsal Amaçlı Kiraya Verilmesine İlişkin Yönetmelikle usul ve esasları belirlenen üst üste iki yıl süreyle kullanılmayan tarım arazilerinin kiralanmasına yönelik çalışmalar kapsamında 2024- 2025 üretim yılına ait işlenmeyen tarım arazisi tespitleri tamamlanmış olup ilan süreci devam etmektedir. İşlenmeyen tarım arazilerinin etkin bir şekilde tespiti amacıyla coğrafi bilgi sistemi tabanlı olarak kurulan Entegre İdare ve Kontrol Sistemi aracılığıyla tüm tarım parsellerinin düzenli olarak izlenmesi için gerekli çalışmaların tamamlanması önem arz etmektedir. Tarım sektörünün mevcut durumunun ortaya konulması amacıyla yürütülmekte olan Genel Tarım Sayımı çalışmaları Tarım ve Orman Bakanlığı ile TÜİK'in koordinasyon ve işbirliği çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. Saha çalışmalarının 2025 yılı sonunda tamamlanması ve toplanan verilerin analizinin yapılarak sayım sonuçlarının 2026 yılında kamuoyuyla paylaşılması öngörülmektedir. 28 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Tarımsal Amaçlı Örgütlerin Derecelendirilimesine İlişkin oYönetmelik kapsamında tarımsal üretici örgütleri, faaliyetlerinde etkinliklerinin artırılması amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirlenen kriterler dâhilinde derecelendirilmektedir. Söz konusu Yönetmelikte, 8 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle yapılan değişiklik kapsamında mali açıdan disiplinli ve sorumluluklarını yerine getiren örgütlerin daha sağlıklı belirlenebilmesi amacıyla tarımsal amaçlı örgütlerin başvurularında aranacak şartlar arasına vadesi geçmiş kamu borcu ve sosyal güvenlik prim borcunun bulunmaması şartı eklenmiştir. 3 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Mera Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle jeotermal kaynaklar, doğal mineralli sular, enerji, turizm ve sanayi yatırımlarına ilişkin arazi ihtiyaçlarının karşılanabilmesi amacıyla mera tahsis amacının değiştirilmesine yönelik usul ve esaslar güncellenmiştir. Bu çerçevede izin süreçleri yeniden düzenlenirken mera tahsis talebinde bulunan tesis sahiplerine ot kayıp bedeli ve teminat ödemesi yapılması, tahsis sürecinin sonunda geri dönüşüm projesi uygulaması yükümlülükleri getirilerek meraların korunmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilmiştir. 24 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlıkla İlgili Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanunun 23 üncü maddesinde değişiklik yapılmıştır. Söz konusu düzenlemeyle kenevir bitkisinin yaprak ve çiçeklerinden ilaç etkin maddesi elde edilmesinin yanı sıra tıbbi ürünler, sağlık ürünleri, uyuşturucu etkisi bulunmayan kişisel bakım ürünleri ve destek ürünlerinin üretimi de mümkün hale getirilmiştir. Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması için gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapının ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesiyle toptancı hallerinin modernizasyonu ve etkin çalıştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. Tarım Arazileri ve Sulama 2024 yılı itibarıyla 24 milyon hektar tarım arazisinin 16,8 milyon hektarını ekilen, 2,7 milyon hektarını nadasa bırakılan, 741 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,8 milyon hektarını meyvecilik, bağcılık ve zeytin ağaçları için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılması kapsamında mevcut arazilerin amaç dışı kullanımının önlenmesi, verimliliği artıracak modern tarım teknikleri ve karbon salımını azaltacak toprak işleme yöntemlerinin yaygınlaştırılması, nadas alanlarının üretime kazandırılması, arazi toplulaştırma çalışmalarının hızlandırılması, toprak veri tabanının oluşturulması, arazi kullanım planlarının tamamlanması, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi, toprakların organik madde içeriklerinin artırılması ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli konular arasında yer almaktadır. Tarım sektörünün önemli sorunlarından biri olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında toplulaştırması tamamlanan alanın 2025 yılı sonunda 9,6 milyon hektara, tescili tamamlanmış toplulaştırma alanının ise 7,8 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. 2026 yılında 450 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve 352 bin hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Nüfus artışı, hızlı kentleşme ve sanayileşme süreci, tarım dışı sektörlerin arazi talebini her geçen gün artırmaktadır. Bu gelişmeler karşısında tarım, orman, çayır ve mera alanlarının korunması ve sürdürülebilir biçimde kullanılması için arazi kullanım planlarının hazırlanması önem arz etmektedir. Bu kapsamda 2024 yılında arazi kullanım planlarının hazırlanması amacıyla 755 bin hektar alanda detaylı toprak etütleri ve haritalandırma çalışmaları tamamlanmıştır. Etüt ve haritalandırması tamamlanan kümülatif tarım arazisi alanının 2025 yılında 3,6 milyon hektara, 2026 yılında 5,4 milyon hektara çıkarılması planlanmaktadır. Sınırlı olan su kaynaklarının büyük bir kısmının tarımda kullanıldığı ve gıda ihtiyacının arttığı göz önüne alındığında, son yıllarda gıda üretiminin artırılmasında sulu tarımın yaygınlaştırılmasıyla verimli sulama sistem ve tekniklerinin rolü daha da önem kazanmıştır. Bu kapsamda bir yandan sulamaya açılan alanların genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülürken diğer yandan eski kanal ve kanaletli sulama sistemleri yenilenerek kapalı sistem borulu sulama sistemlerine dönüştürülmekte ve tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik tedbirler alınmaktadır. 2024 yıl sonu itibarıyla toplam hacmi 183.413 hm? olan depolama tesislerinin sayısı 1.802'dir. 2025 yılında 22 baraj ve yedi gölet inşaatının tamamlanmasıyla toplam su depolama kapasitesinin 183.739 hm? olacağı tahmin edilmektedir. Türkiye'de mevcut su potansiyeli ile teknik ve ekonomik olarak sulanabilecek arazi miktarı 8,5 milyon hektar olarak hesaplanmaktadır. Bu alanın 2024 yıl sonu itibarıyla 7,2 milyon hektarlık bölümü sulamaya açılmış olup bunun 3,66 milyon hektarı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) tarafından inşa edilip işletmeye alınmıştır. Kalan kısım ise mülga Topraksu Genel Müdürlüğü, mülga Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve mahalli idareler tarafından gerçekleştirilen yatırımlardan oluşmaktadır. 2025 yılında brüt 70 bin hektarın sulamaya açılmasıyla toplam sulama alanının 7,27 milyon hektara ulaşacağı öngörülmektedir. 2026 yılında 64 bin hektar alanın sulamaya açılması ile toplam sulama alanının 7,334 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. DSİ tarafından işletmeye açılan 3,66 milyon hektar alanın dağılımı incelendiğinde, 198 bin hektarlık kısmın (yüzde 5,4) DSİ tarafından işletildiği, 2,95 milyon hektarlık bölümün (yüzde 80,7) su kullanıcı teşkilatları ve mahalli idarelerin sorumluluğuna devredildiği görülmektedir. Ayrıca, 491 bin hektar (yüzde 13,4) yeraltı suyu sulama kooperatiflerince, 17 bin hektar (yüzde 0,5) ise bedeli karşılığında çeşitli kurumlarca işletilmektedir. Bu dağılım 1993 yılından itibaren hız kazanan katılımcı sulama yönetimi politikalarının somut bir yansımasıdır. Söz konusu yaklaşım çerçevesinde, sulama tesislerinin işletme, bakım ve yönetim sorumluluğu faydalanıcılara aktarılmış böylece yerinden yönetimle sulama işletmeciliğinde hızlı ve etkili karar alınması, bakım-onarım faaliyetlerinin zamanında yapılması ve suyun daha adil dağıtımı hedeflenmiştir. TABLO II: 8- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Sahipliği (2024) İşletmeden Sorumlu Kuruluş Sulama Alanı (ha) DSİ 198 573 Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler 2 954 482 Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar 17013 Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri 491 424 TOPLAM 3 661492 2024 yılında yenilemesi yapılan brüt sulama alanı 80.313 hektara ulaşmış olup Yatırım Programında toplam 254 bin hektarlık sulama alanını kapsayan 80 sulama tesisinde yenileme çalışmaları, yaklaşık 950 bin hektar alanda ise yenileme projelerinin planlama ve proje aşamaları devam etmektedir. DSİ tarafından geliştirilen sulama sistemlerinin 2024 yıl sonu itibarıyla yüzde 32'si klasik sistemlerden, yüzde 32'si kanaletli sulama sistemlerinden, yüzde 36'sı ise borulu sistemlerden oluşmaktadır. DSİ tarafından yeni yapılacak projelerin borulu sistemle inşa edilmesi ve eski sulama sistemlerinin modernizasyonuyla birlikte gelecekte borulu sulama sistemlerinin oranının artırılarak tarımda önemli miktarlarda su tasarrufunun sağlanması öngörülmektedir. Tarımda suyun kullanım miktarını esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılmasıyla kullanılan su miktarına göre ücretlendirme yapılarak etkin su kullanımının sağlanması ve aşırı su kullanımının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, işletmedeki mevcut sulama şebekelerine sayaç takılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2024 yıl sonu itibarıyla 377 sulama tesisine 56.550 adet sayaç takılmış olup 2025 yılında 80 sulama tesisine daha 12.000 adet sayaç takılması planlanmaktadır. Atıksu arıtma tesisi çıkış sularının geri kazanım üniteleri yardımıyla tarımsal sulamada kullanılmasına yönelik proje çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışmaların sulama suyundan elde edilecek tasarruf miktarını artırarak tarımda suyun etkin ve verimli kullanılmasına katkıda bulunacağı öngörülmektedir. Ayrıca yağmur suyu hasadı ve bu suyun sulamada kullanımıyla ilgili yeni araştırma ve geliştirme faaliyetlerine başlanmış olup bu çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek sürdürülmesi planlanmaktadır. Alternatif su kaynaklarının sulamada kullanılmasının su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimine önemli faydalar sunması beklenmektedir. Bitkisel Üretim İklim değişikliğinin etkileri, küresel piyasalardaki dalgalanmalar ve artan nüfusun gıda talebi, bitkisel üretimde verimlilik, kalite ve sürdürülebilirlik odaklı politikaların benimsenmesini zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamda doğal kaynakların etkin kullanımı, ekolojik dengenin korunması ve tarımsal piyasaların istikrarı gözetilerek bitkisel üretimin gıda güvenliğini garanti altına alacak şekilde planlanması büyük önem taşımaktadır. TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2025 yılında yaşanan zirai don ve kuraklığın etkisiyle üretim miktarlarının, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 10,4, sebzelerde yüzde 0,8, meyve, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 30,4 oranında azalması beklenmektedir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 12,4 oranında azalarak yaklaşık 34,2 milyon ton olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Tahıl piyasalarında istikrarın sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir. Jeotermal kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilerek bitkisel üretim miktarının artırılması amacıyla organize tarım bölgeleri yatırımlarına hız verilmiştir. 2025 yılında 5.981 dekar alanda sera organize tarım bölgesinin tamamlanması öngörülmekte, 2026 yılında 3.037 dekar alanda altyapı çalışmalarının tamamlanması planlanmaktadır. Organize tarım bölgeleri aracılığıyla sera alanlarının genişletilmesi sebze, tropik meyve ve süs bitkileri üretiminin artırılmasına, sebze fiyatlarındaki mevsimsel dalgalanmaların azaltılmasına ve bu ürünlere erişilebilirliğin kolaylaştırılmasına önemli katkı sağlayacaktır. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir. İklim değişikliğinin etkileri, artan insan hareketleri ve ticaret nedeniyle zararlı organizmaların yayılımı hızlanmakta, bu durum üretimde rekolte ve kalite kaybına neden olmaktadır. Türkiye'de 669 bitki zararlı organizmasıyla mücadele çalışmaları yürütülmekte olup bunların başında süne, çekirge, tarla faresi, mildiyö, külleme, karaleke, domates güvesi, Akdeniz meyve sineği ve istilacı türlerden kahverengi kokarca gelmektedir. Biyolojik, biyoteknik, mekanik ve kimyasal yöntemlerin birlikte uygulandığı entegre mücadele programlarıyla ürün kayıplarının önlenmesi, çevrenin korunması ve sürdürülebilir üretimin sağlanması hedeflenmektedir. Son yıllarda ortaya çıkan istilacı zararlılarla mücadele ulusal düzeyde seferberlik anlayışıyla yerli biyolojik kontrol ajanlarının geliştirilmesi, tahmin ve erken uyarı sistemlerinin yaygınlaştırılması, üretici eğitimleri ve kalıntı denetim programları çerçevesinde yürütülmektedir. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamaları, tıbbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Hayvancılık Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar sağlanmıştır. 2024 yılı itibarıyla yaklaşık 16,8 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 45,6'sı kültür melezi, yüzde 48,2'si ise saf kültür ırklarından oluşmaktadır. 44,1 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 90,5 seviyesindedir. 2023 yılında 2,4 milyon ton olan et üretimi yüzde 12,5 oranında azalarak 2024 yılında yaklaşık 2,1 milyon tona düşmüştür. 2023 yılında 818 bin baş olan toplam canlı sığır ithalatı 2024 yılında yüzde 31,6 azalarak 559 bin başa gerilemiştir. 2023 yılında 21,4 milyon ton olan süt üretimi yüzde 4,7 artarak 2024 yılında yaklaşık 22,5 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Et ve süt ihtiyacının yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığının artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Et ve süt üretiminin dengeli bir şekilde artırılmasının sağlanması bakımından büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde uygun ırkların seçilmesi ve küçükbaş hayvancılığın et üretimindeki payının artırılması önem taşımaktadır. Tavuk eti üretimi 2023 yılındaki 2,3 milyon ton seviyesinde iken yüzde 7,8 artışla 2024 yılında 2,5 milyon tona yükselmiştir. 2023 yılında 602 bin ton olan tavuk eti ihracatı yüzde 26 oranında azalarak 2024 yılında 446 bin tona gerilemiştir. TABLO II: 9- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Sığır Varlığı (Bin Baş) 17688 17965 17851 16852 16421 16824 Kültür 8 560 8 838 8825 8 296 8 070 8213 Melez 7555 7 594 7641 7325 7304 7 670 Yerli 1574 1533 1385 1231 1047 941 Koyun Varlığı (Bin Baş) 37276 42127 45178 44688 42060 44080 Yerli 34199 38580 41183 40729 38209 39871 Merinos 3 077 3 547 3 995 3 959 3852 4 208 Keçi Varlığı (Bin Baş) 11205 11986 12342 11578 10303 10822 Manda Varlığı (Bin Baş) 184 192 186 172 162 162 Süt Üretimi (Bin Ton) 22960 23504 23200 21563 21482 22487 Et Üretimi (Bin Ton) 1741 1 786 1952 2192 2384 2105 Yumurta Üretimi (Milyon Adet) 19898 19788 19298 19809 20638 21155 Tavuk Eti Üretimi (Bin Ton) 2138 2136 2246 2418 2329 2512 Bal Üretimi (Bin Ton) 109 104 96 118 115 95 Canlı Sığır İthalatı (Bin Baş) 688 401 262 117 818 559 Damızlık Sığır 16 17 24 23 650 10 Besilik Sığır 665 384 238 94 92 478 Kasaplık Sığır 7 0 0 0 74 71 Tavuk Eti İhracatı (Bin Ton) 309 414 413 546 602 446 Kaynak: TÜİK, ESK Yem bitkileri talebinin karşılanabilmesi açısından mera ıslah çalışmaları büyük önem arz etmektedir. Bu kapsamda mera tespit ve tahdit çalışmaları tamamlanmış olup meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Bununla birlikte otlatmaya yardımcı yapıların inşasının da ıslah projelerine dâhil edilerek mera ıslah çalışmalarının bütüncül bir çerçevede yürütülmesine önem verilmektedir. Türkiye'de en son 1965 yılında tespit edilen SAT-1 serotipi şap hastalığı 2025 yılı Mayıs ayında Hakkari ve Van'da tespit edilmiştir. Her iki ilde baskın aşılama çalışmaları yapılmış ve karantina önlemleri alınmıştır. Kurban Bayramı sonrası artan hayvan hareketleri sebebiyle SAT-1 serotipi şap hastalığı mihraklarında artış gözlenmiş ve söz konusu hastalık diğer illere de yayılmıştır. Şap hastalığıyla mücadele kapsamında Şap Enstitüsü tarafından 17,2 milyon doz aşı üretilmiş ve hastalığın tespit edildiği illerde aşılama faaliyeti yürütülmüştür. Ayrıca hastalığın yayılmasını önlemek ve etkin bir kontrol sağlamak amacıyla 2025 yılı Haziran ayında ülke genelinde hayvanların yoğun olarak hareket ettiği hayvan pazarları geçici süreyle kapatılmıştır. Aşılama oranının yüzde 85'e ulaştığı illerde ise hayvan hareket kısıtlamaları, risk değerlendirmeleri sonucunda kademeli şekilde kaldırılmaktadır. Hayvan hastalıkları ve zararlılarıyla daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi için özel sektörle işbirliği içerisinde aşı geliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir. Veteriner tıbbi ürünlerin tüm kalite kontrol testleri ve analizleri ile hayvanlarda yapılması gereken farmakolojik, toksikolojik ve güvenlik çalışmalarının yürütüleceği veteriner tıbbi ürünler konusunda uzmanlaşmış, bağımsız ve uluslararası akreditasyona sahip bir kurumun kurulması planlanmaktadır. Bu kapsamda Yatırım Programında yer alan Veteriner Ürünleri Kontrol Merkezinin Kurulması Projesiyle söz konusu kurumun altyapısının inşasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Veteriner aşılarının tamamının yurt içinde üretiminin sağlanabilmesi amacıyla aşı suş bankası ve Ar-Ge altyapısına sahip bir aşı üretim merkezi kurulacaktır. Aşı üretim merkezinin projelendirilmesinde özel sektörün üretim kapasitesi ile kamu ve özel sektör arasında işbirliği imkânlarının dikkate alınması önem taşımaktadır. Su Ürünleri Dünya genelinde su ürünleri üretimi geçmişte daha çok avcılık yoluyla yapılırken nüfusun artması, doğal kaynakların giderek azalması ve birim alanda daha fazla üretime imkân sağlaması nedeniyle yetiştiricilik yoluyla gerçekleştirilen üretimin payı son yıllarda giderek artmaktadır. Türkiye'nin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynaklar, su ürünleri sektörü açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajlara bağlı olarak su ürünleri yetiştiriciliği yapılabilecek alan artmaktadır. 2024 yılında su ürünleri üretimi 933,2 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 34,6'sı deniz avcılığı, yüzde 3,6'sı iç su avcılığı ve yüzde 61,8'i yetiştiricilik üretiminden oluşmaktadır. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 22'si iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2023 yılında 556 bin ton olan su ürünleri yetiştiriciliği yüzde 3,7 artışla 2024 yılında 577 bin tona yükselmiştir. İç sularda alabalık, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2024 yılı itibarıyla 560 bin ton/yıl kapasiteli 557 deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, 300 bin ton/yıl kapasiteli 1.914 iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere toplam 860 bin ton/yıl kapasiteli 2.471 su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir. 2023 yılında 708,8 milyon dolar olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 24 artışla 2024 yılında 881,8 milyon dolara yükselmiş, dönem sonunda su ürünlerinin toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir işletilmesi ile yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikaları, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Mevcut stokların korunması ve sürdürülebilir işletilmesi amacıyla 2024 yılında 89,7 milyon yavru balık su kaynaklarına bırakılmıştır. Bunun yanı sıra 2024 yılında 20 bin ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı yatırıma açılmıştır. Türk karasularında yayılım gösteren istilacı balık türlerinin mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bununla birlikte sucul biyoçeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması amacıyla iç sular ve denizlerde bozulmuş ya da hasar görmüş habitatların rehabilitasyonuna ilişkin çalışmalar yürütülmekte, yapay resif alanları oluşturulmakta ve balıkçılık atıkları düzenli olarak temizlenmektedir. Tarımsal Üretimin Planlanması Yönetmeliği kapsamında 2025 yılında avcılıkta dört tür (kalkan, kılıç, albakor ve kerevit), yetiştiricilikte ise alabalık üretim planlamasına dâhil edilmiştir. Böylece ülkemizdeki su ürünleri üretiminin yüzde 80'i planlı üretim kapsamına alınmıştır. Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin altyapılarının güçlendirilmesine, mevcut balıkçı barınaklarının rehabilitasyonuna ve yeni balıkçı barınaklarının inşasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Ormancılık Ormanlarımız, sürdürülebilir orman yönetimi kriterleriyle (birlikte koruma, rehabilitasyon, yeni yutak alanları oluşturma ve karbon depolama kapasitesini artırma yaklaşımı çerçevesinde modern ormancılık tekniklerine uygun olarak yönetilmektedir. Ormancılık faaliyetleriyle iklim değişikliği nedeniyle giderek artan kuraklık, sel, orman yangınları gibi afetlere karşı mücadele edilmekte, çölleşme ve arazi tahribatının dengelenmesine, biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda 2025 yılında 35,4 bin hektar alanda bozuk orman rehabilitasyonu, 10,4 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması, 18,9 bin hektar alanda erozyon kontrolü, 19,4 bin hektar alanda sel kontrolü faaliyetinin tamamlanması beklenmektedir. İklim değişikliği, çölleşme, erozyon ve arazi bozulumu birbirini tetikleyen süreçler olup doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimini tehdit etmektedir. Artan sıcaklıklar ve düzensiz yağışlar toprak verimliliğini azaltmakta, erozyonu hızlandırmakta ve çölleşme riskini artırmaktadır. Diğer taraftan sıcaklık, kuraklık ile şiddetli rüzgarların etkisiyle orman yangınlarının sıklığı ve şiddeti artmakta, önemli mal ve can kayıpları meydana gelmektedir. TABLO II: 10- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları İspanya Yunanistan Türkiye Yangın Yanan Yangın Yanan Yangın Yanan Sayısı Alan Sayısı Alan Sayısı Alan (Adet) Oo (Hektar) Oo (Adet) (Hektar) oo (Adet) (Hektar) 2019 10 883 83963 657 9153 2 688 11332 2020 8 068 66783 1 060 9300 3399 20971 2021 8 780 87 880 1250 108 418 2793 139 503 2022 10 507 267 947 962 18 807 2 160 12 799 2023 7748 89 068 941 136 499 2579 15 520 On Yıl Toplamı (1) 97 438 1014775 8 585 370516 25 684 233 254 Bir Yangında Yanan 1041 43,16 9,08 Ortalama Alan (Hektar) Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS) (1) 2014-2023 dönemini kapsamaktadır. Türkiye ile benzer iklim özelliklerine sahip İspanya ve Yunanistan'da 2014-2023 yılları arasında yangın vakası başına sırasıyla ortalama 10,41 ve 43,16 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 9,08 hektar orman alanı yanmıştır. 2024 yılında 3.797 yangında 27.485 hektar ve 2025 yılının ilk sekiz ayında 2.464 orman yangınında 76.887 hektar orman alanı yanmıştır. Bu sekiz aylık sürede yanan alan, 2021 yılında yaşanan büyük orman yangınlarından sonra bir yılda en fazla yanan alan olarak kayıtlara geçmiştir. Ayrıca aynı dönemde orman alanı dışında da 3.334 yangın çıkmış ve bunlara müdahale edilmiştir. Diğer yandan, Orman Genel Müdürlüğü (OGM) tarafından yangın verilerine ilişkin resmi istatistiklerin verildiği 1988 yılından 2024 yılına kadar geçen 37 yılda toplam 553.102 hektar alanın yandığı, söz konusu alanın yüzde 39'unun ise son beş yıl içerisinde yandığı görülmektedir. Ülkemizde son 10 yıllık dönemde çıkan orman yangınlarının adet olarak yaklaşık yüzde 37'si ihmal-kaza (yanan alan olarak yüzde 44), yüzde 4'ü kasıt (yanan alan olarak yüzde 21), yüzde 14'ü doğal nedenler (yanan alan olarak yüzde 1) ve yüzde 45'i ise nedeni tespit edilemeyen yangınlardır (yanan alan olarak yüzde 34). Son yıllarda anız yangını gibi tarım alanlarından çıkıp orman alanlarına sıçrayan yangınlarda, sigara izmariti, ateş yakma vb. ihmaller nedeniyle çıkan yangın sayılarında artış görülmektedir. Orman yangınlarıyla mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun güçlendirilmesine, yangınlara müdahale süresinin kısaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçları, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasına ve yangın söndürme uçak ve helikopterlerinin alımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2025 yılında 105 helikopter, 27 uçak ve 14 insansız hava aracı (İHA) ile yangınlara havadan müdahale edilmiştir. Diğer taraftan orman yangınlarıyla mücadele kapsamında 1.786 arazöz, 2.742 ilk müdahale aracı, 831 iş makinası olmak üzere toplam 5.359 müdahale aracı OGM envanterinde yer almaktadır. İnsan kaynağı olarak yangın işçisi, teknik eleman ve memurdan oluşan yaklaşık 25 bin personel ve 133 bini aşan gönüllü ile orman yangınlarına müdahale edilmektedir. İklim değişikliği nedeniyle artan orman yangınlarıyla mücadele stratejilerinin geliştirilmesine, yangınlara karşı mücadelede daha sistematik ve bütüncül bir yaklaşım benimsenerek yangınların neden olduğu ekolojik, ekonomik ve sosyal zararların en aza indirilmesine, iklime dirençli ormancılık projelerinin yürütülmesine, kuraklıkla mücadele, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilecektir. Orman ekosistemlerinin sağladığı defne, ıhlamur, sumak, adaçayı, kekik gibi tıbbi ve aromatik bitkiler ile doğal mantarlar, doğal meyveler ve benzeri birçok odun dışı orman ürününün sürdürülebilir kullanımları kapsamında yapılan tespit, teşhis ve envanter çalışmaları doğrultusunda tür bazlı faydalanma planları hazırlanmış, 363 farklı tür ve taksonda 2,2 milyon hektar alanda envanter ve planlama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Söz konusu ürünlerden ekonomik değeri yüksek olanların üretimleri sağlanarak ülke ekonomisine kazandırılması hedeflenmektedir. Ormanlardan en uygun düzeyde faydalanılması için ekoturizm alanları ve rotaları oluşturularak hizmete sunulmuştur. İlk defa 2017 yılında tesis edilen ekoturizm alanları ve rotaları 2024 yıl sonu itibarıyla 124'e ulaşmış olup bu sayının 2025 yıl sonuna kadar 140'a ulaşması öngörülmektedir. Ayrıca günübirlik ve konaklamalı olarak faydalanma imkânı bulunan orman parkları oluşturulmakta olup bu parklarda spor, kampçılık, piknik, fotoğrafçılık, yürüyüş gibi birçok aktivitenin yapılabilmesine imkân sağlanmaktadır. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta verim ve kalitenin artırılmasını amaçlayan çerçevede destekleme çalışmaları yürütülmektedir. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir. 2025 yılında tarımsal destekleme bütçesinin 158,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Destekleme bütçesi 2026 yılında, 2025 yılı başlangıç ödeneğine kıyasla yüzde 24,2 oranında artırılarak 167,6 milyar TL'ye çıkarılmıştır. TABLO 11: 11- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı m N Destekleme Destekleme Bütçesi (1) m m h h Destekleme Konusu (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Artış (Yüzde) Bütçesindeki Payı | (Yüzde) 2024 2025(2) 2026(3)| 2025 (2026) 2024 2025(2) 2026(3) Alan Bazlı Tarımsal Destek 224473 o 32175,3 0,0| 43,3 OO) 245 205 0,0 Ödemeleri Alan Bazlı Ek Ödeme (4) 451,3 910,0 0,0 101,6 0,0 0,5 0,6 0,0 Mazot 14 829,2 19 724,6 00) 33,0 00 162 o 124 00 Gübre 4 965,0 8 281,0 0,0 66,8 0,0 5,4 5,2 0,0 Sertifikalı Tohum ve Fidan 1357,7 2 358,7 0,0 73,7 0,0 1,5 1,5 0,0 Kullanımı Fındık N 844,0 901,0 0,0 6,8 0,0 0,9 0,6 0,0 Telafi Edici Ödemeler 1614,1 2 307,5 2584/0! 43,0 (12,0 1,8 1,5 15 Bitki Karantina Tazminatı 3,3 0,0 0,0) -100,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Patates Siğili Desteği 0,0 28,0 440) 100,0 57,1 0,0 0,0 0,0 Çay Budama Tazminat ve 1610,8 2 279,5 2 540,0 41,5 114 1,8 14 1,5 Masrafları Fark Ödemesi 26703,9 (41301,8 0,0| 54,7 0,0 29,2 o 26,0 0,0 Hububat ve Bakliyat 21 485,0 31 349,2 0,0 45,9 0,0 23,5 19,8 00 Çay 363,6 2 614,8 0,0) 691 0,0 0,4 1,6 0,0 Arz Açığı Olan Ürünler (5) 4 855,3 7337,8 0,0 5Li 0,0 5,3 4,6 0,0 Hayvancılık Destek Ödemeleri 21316,8 27 950,5 36 615,9 31,1 31,0 23,3 17,6 21,8 (e Üretim Destekleri 0,0 (o 23550,0 (o 90889,8| 100,0 285,9) 0,0 149 54,2 Kırsal Kalkınma Amaçlı 5404/1 (1020000 142000) 887 39,2) 59 64 8,5 Tarımsal Destekleme (7) Tarım Sigortası Destekleme | 127170 oO192000 O 230000) 51,0 198) 139 121 o 13,7 Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı N Destekler (8) 1267,7 1 864,9 345,0 47,1 81,5 1,4 1,2 0,2 TOPLAM 91465,9 158550,0 167634,7 73,3 5,7| 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı (4) 2024 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altındaki Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır. (5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir. (6) İlgili ürünler için Bitkisel Üretim Temel Desteği, Planlı Üretim Desteği ve Üretimi Geliştirme Destekleri ile Lisanslı Depolarda Ürün Depolama Kira Desteği, Patates Siğili Desteği, Biyolojik-Biyoteknik Mücadele Desteği ve zirai don destek ödemesini içermektedir. (7) Bütçe tutarının 2024 yılında 1.400 milyon TL'si, 2025 yılında 3.000 milyon TL'si ve 2026 yılında 5 milyar TL'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. (8) Sertifikalı tohum üretim, sertifikalı fidan üretim, tarımsal yayım danışmanlık Çiftlik Muhasebe Veri Ağı (ÇMVA), Ar-Ge, lisanslı depoculuk, tarımsal sulama elektrik desteği, tarımsal sulama amaçlı su kullanım hizmet bedeli desteklerini kapsamaktadır. 2024 yılında yayımlanan 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere Ilişkin Cumhurbaşkanı Kararıyla bitkisel üretimde ilk kez üç yıllık ve üretim öncesinde açıklanan destekleme modeli hayata geçirilmiştir. Yeni destekleme modelinde tüm destek konuları temel destek, planlı üretim desteği ve üretimi geliştirme desteği olmak üzere üç ana başlık altında toplanmış, Çiftçi Kayıt Sistemine kayıtlı tüm üreticiler kapsama alınmıştır. Planlı üretim desteği kapsamında stratejik ürünlerde kendine yeterliliğin temin edilmesi amacıyla bu ürünlerin uygun tarım havzalarında Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulu tarafından belirlenen üretim planları çerçevesinde yetiştirilmesi teşvik edilmektedir. Su kısıtı olan 11 ilin 52 ilçesinde, su tüketimi az olan bazı ürünlere ilave destek verilerek yer altı su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımının sağlanması hedeflenmektedir. Söz konusu Kararla sertifikalı tohum ve fidan kullanımı ile organik ve iyi tarım uygulamalarını yaygınlaştırmak amacıyla üretimi geliştirme desteği verilmesi hükme bağlanmıştır. Bunun yanı sıra, öncelikle arz açığı veya planlama kapsamındaki ürünler başta olmak üzere ilgili üretim yılındaki üretim maliyetleri ile iç ve dış fiyatlar dikkate alınarak çiftçilere, tarım politikaları amaç ve ilkelerine uyumu kolaylaştırmak, üretimde sürdürülebilirliği sağlamak ve gelir kayıplarını telafi edebilmek amacıyla fark ödemesi desteği verilmesi planlanmaktadır. 14 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere İlişkin Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanı Kararıyla, 2026 yılı için destek katsayı değerleri ve Kararın ekinde yer alan havza ürün deseni listesi güncellenmiştir. 2025 yılının Şubat, Mart ve Nisan aylarında meydana gelen zirai dondan etkilenen 65 ilde 16 ürün için destekleme ödemesi yapılmasına yönelik usul ve esasları belirleyen 10396 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı 14 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Karar kapsamında zirai don nedeniyle zarar gören çiftçilerden tarım sigortası yaptırmamış olanlar ile tarım sigortası bulunmasına rağmen don teminatı içermeyen veya don teminatı mevcut olmakla birlikte 1 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe giren Devlet Destekli Bitkisel OÜrün Sigortası Genel Şartları (çerçevesinde tazminat (oödemesinden yararlanamayanların zirai don desteğinden yararlandırılması kararlaştırılmıştır. Söz konusu Karar kapsamında tarımsal destekleme bütçesinden çiftçilere 23,6 milyar TL ödeme yapılmıştır. Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) kapsamında sigortası bulunan ve zirai don nedeniyle zarar gören üreticilere toplam 23 milyar TL tutarında hasar tazminatı ödenecektir. Söz konusu ödemelerin Kasım ayı ortası itibarıyla tamamlanması öngörülmektedir. Hayvancılık desteklemeleri kapsamında ise yeni modele geçiş 26 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararıyla gerçekleşmiştir. Böylece tarımsal desteklerin planlı üretime uygun olarak verilmesi ve destekleme politikasının uzun dönemli bir çerçevede oluşturulmasına yönelik önemli bir adım atılmıştır. Yeni destek modeliyle hayvancılıkta verimin artırılması, hayvan sağlığının korunması, planlı üretim kapsamında belirlenen havzalar bazında üretimin artırılması, üretici örgütlülüğünün güçlendirilmesi, küçük işletmelerin sürdürülebilirliklerinin sağlanması ile genç ve kadın yetiştiricilerin sektörde faaliyet göstermelerinin teşvik edilmesi amacıyla hayvancılık desteklerinin daha etkin uygulanması hedeflenmektedir. 2024 yılında yayımlanan 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 14 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Kararla değiştirilmiştir. Söz konusu değişiklikle hayvancılık destekleme programlarında birim destek tutarları artırılmış, üretici örgütü üyeliği ve kesinti oranlarına ilişkin hükümler güncellenmiş, yerli ırklara yönelik destekler artırılmış ve başvuru ile ödeme süreçlerine dair teknik düzenlemeler yapılmıştır. Yeni modelde su ürünleri desteklemeleri su ürünleri yetiştiriciliği ve su ürünleri avcılığı destekleri olmak üzere iki başlık altında toplanmıştır. Su ürünleri yetiştiriciliğine verilen destekler dört temel destekleme programı ve dört teknik kriteri dikkate alacak şekilde daha etkin ve sade bir yapıya dönüştürülmüştür. Su ürünleri avcılığı kapsamında ise uzunluğu 12 metrenin altında olan gemilerin sahiplerine verilen destek küçük ölçekli balıkçılık desteği olarak değerlendirmeye alınmış olup boy gruplarına göre verilecek destek tutarları bir önceki yıla göre artırılmıştır. Ayrıca kadın gemi sahiplerine/ortaklarına yüzde 35 daha fazla destekleme ödemesi yapılması öngörülmektedir. Bunun yanında su ürünleri avcılığı desteği kapsamında balon balığı avcılığının desteklenmesine devam edilmektedir. Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir. Gıda 2022 yılı Küresel Gıda Güvenliği Endeksine göre Türkiye genel puanlamada 113 ülke arasında 49'uncu sırada yer almaktadır. Tarım ürünleri girdi fiyatlarındaki dalgalanmalar, küresel ölçekte artan talep, iklim değişikliğinin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar nedeniyle dünya tarım ürünleri fiyatlarında artış yaşanmıştır. Gıda ve Tarım Teşkilatı (FAO) Gıda Fiyat Endeksi Ağustos 2025'te, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 6,9 artmış olup tarihi yüksek seviyeye ulaştığı Mart 2022'ye göre yüzde 18,8 azalmıştır. Gıda tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim değişikliği, doğal afetler, salgın hastalıklar, korumacı politikaların yükselişe geçmesi ve başta gübre olmak üzere tarımsal girdilere erişimde yaşanan aksaklıklar, üretim ve ihracat açısından önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gıda güvenliği ve güvenilirliği perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erişilebilir gıdaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gıda zincirinin her aşamasında gıda kayıplarını ve israfını azaltmak, gıda üretim ve ambalaj teknolojilerinin geliştirilmesi, gıda işleme süreçlerinin iyileştirilmesi önemli görülmektedir. Gıda güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında aşılamaya önem verilmektedir. Bitkisel üretimde ilaç kullanımının azaltılması amacıyla bütüncül mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında yürütülen denetimlere ek olarak, gıda işletmelerinin teknik ve hijyenik gerekliliklere uygunluğunu doğrulamak amacıyla 81 ilde eş zamanlı sektörel gıda denetim programları uygulanmaktadır. 2024 yılında Türkiye genelinde toplam 1,3 milyon resmi gıda kontrolü gerçekleştirilmiş ve kuralları ihlal eden işletmelere 26,3 bin adet cezai işlem uygulanmıştır. Ayrıca, gıda taklit ve tağşişiyle mücadele amacıyla gıda kontrol laboratuvar altyapılarının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. b) Amaç Üretimin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarını bütüncül olarak ele alan, teknoloji kullanım düzeyi ve verimliliği yüksek, örgütlü, rekabetçi, arz-talep dengesi çerçevesinde planlı üretim yapılan, doğal kaynakları etkin ve sürdürülebilir kullanan, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini sağlayan bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e : Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım istatistikleri uluslararası standartlara uygun olarak geliştirilecek, tarım bilgi sistemleri tarımsal üretimin tüm süreçlerinin sağlıklı şekilde kayıt altına alınması ve izlenmesini temin edecek şekilde etkin işler hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.488) Tedbir 488.3. Tarım Hazine ve Maliye 1. Genel Tarım Sayımı kapsamında istatistiklerinin derlenmesi, Bakanlığı (5), Tarım ve | sahadan toplanan veriler analiz işlenmesi, analizi ve Orman Bakanlığı edilerek sonuçları kamuoyuyla kontrolünün etkin bir şekilde paylaşılacaktır. yapılması amacıyla düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi (o| Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyarı, piyasa | Bakanlığı (S), Sanayi ve | bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması | Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak | Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Dijitalleşme, yapay zekâ ve veriye dayalı iş modelleriyle akıllı tarım uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.489) Tedbir 489.1. Tarım Tarım ve Orman 1. Üretici örgütlerine akıllı tarım işletmeleri ve üretici Bakanlığı (S) uygulamaları konusunda teknik örgütlerinin akıllı tarım destek sağlanacaktır. uygulamaları konusundaki beşeri ve teknik altyapılarının eliştirilmesi desteklenecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarımsal arazi | Tarım ve Orman 1. 10 ilde 1,8 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir. Tedbir 490.3. Tarım Tarım ve Orman 1. Üst üste iki yıl işlenmeyen tarım arazilerinin kullanımı etkin Bakanlığı (S), Çevre, arazilerinin tarımsal üretim için şekilde izlenecek, Şehircilik ve İklim kiralanmasına yönelik çalışmalar kullanılmayan araziler üretime | Değişikliği Bakanlığı yürütülecektir. kazandırılacaktır. Tedbir 490.5. Arazi Tarım ve Orman 1. 450 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmalarına Bakanlığı (S), Çevre, toplulaştırma çalışmaları sulama yatırımlarıyla entegre | Şehircilik ve Iklim başlatılacaktır. bir şekilde devam edilecektir. | Değişikliği Bakanlığı 2.352 bin hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır. Bitkisel üretimde planlı üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanılarak verimin yükseltilmesi ve başta nüfusu yüksek büyükşehirlerde olmak üzere örtü altı yetiştiriciliğinin geliştirilmesi yoluyla üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.491) Tedbir 491.2. Sertifikalı Tarım ve Orman 1. Tarımsal destekleme bütçesi tohumluk üretim ve Bakanlığı (S), Hazine ve | kapsamında sertifikalı tohum kullanımının desteklenmesine | Maliye Bakanlığı kullanımına destek sağlanmaya devam edilecektir. devam edilecektir. Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera ıslah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492) Tedbir 492.3. Mera ıslah Tarım ve Orman 1. 200 bin hektar çayır mera alanında çalışmaları otlatmaya Bakanlığı (S), Hazine ve | ıslah ve amenajman projesi yardımcı yapıların da Maliye Bakanlığı uygulanacaktır. kurulmasını içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla sürdürülecek, yönetim (amenajman) planlarının etkin uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 492.5. Kanatlı Tarım ve Orman 1. Yurt içi arz ve talep dengesi hayvan ürünleri ihracatında Bakanlığı (S), Ticaret dikkate alınarak kanatlı hayvan eti ürün ve pazar çeşitliliği Bakanlığı ihracatı yapılan ülkelerin sayısının artırılacaktır. artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.493) Tedbir 493.1. Su ürünleri Tarım ve Orman 1. Yasadışı su ürünleri avcılığının kaynaklarının korunması, Bakanlığı (S), İçişleri önlenmesine yönelik 158 bin denetim geliştirilmesi ve yasadışı Bakanlığı yapılacaktır. avcılığın önlenmesi ile istilacı 2. Su kaynaklarından 200 bin m? ve yabancı türlerin yayılımının terkedilmiş av aracı temizlenecektir. önlenmesine yönelik kontrol, 3. İç su kaynaklarında 55 milyon denetim ve izleme faaliyetleri yavru balık ile balıklandırma etkin şekilde yürütülecektir. yapılacaktır. Tedbir 493.3. Küçük ölçekli | Tarım ve Orman 1. 15 bin küçük ölçekli balıkçı balıkçılık işletmeleri, Bakanlığı (S), Hazine ve | desteklenecektir. ekonomik Maliye Bakanlığı sürdürülebilirliklerinin sağlanması ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla desteklenecektir. Tedbir 493.4. Yeni su Tarım ve Orman 1. Yeni su ürünleri yetiştiricilik ürünleri yetiştiricilik bölgeleri Bakanlığı (S), Çevre, bölgelerinin belirlenmesine yönelik planlanacak, yetiştiricilik Şehircilik ve İklim çalışmalar kapsamında tespit edilen tesislerinin kapasite kullanım | Değişikliği Bakanlığı, 8.500 ton/yıl kapasiteli yeni oranları ve üretim verimliliği Hazine ve Maliye yetiştiricilik alanı üretime açılacaktır. yükseltilecektir. Bakanlığı, Kültür ve vu Turizm Bakanlığı Gıda güvenilirliğini teminen altyapının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar sürdürülecek, gıda denetimi, bitki ve hayvan hastalık ve zararlılarıyla mücadele hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494) Tedbir 494.2. Ülkemizde Tarım ve Orman 1. Veteriner Tıbbi Ürün Kontrol piyasaya arz edilen veteriner | Bakanlığı (S), Çevre, Merkezi inşaatının yapım işine tıbbi ürünlerin tüm test ve Şehircilik ve İklim başlanacaktır. analizlerini yapacak olan Değişikliği Bakanlığı Veteriner Tıbbi Ürün Kontrol Merkezi kurulacaktır. Tedbir 494.5. Bitkisel Tarım ve Orman 1. Biyolojik mücadelede üretimde bilinçsiz zirai ilaç Bakanlığı (5), GKGM faydalanılacak predatör ve kullanımına yönelik denetim parazitoitlerin üretiminin artırılması ve eğitimler artırılacak, amacıyla yedi tarımsal araştırma kimyasal uygulamalara enstitüsünün altyapısı alternatif biyolojik ve güçlendirilecektir. biyoteknik mücadele yöntemleri desteklenerek yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 494.6. Gıda kontrol Tarım ve Orman 1. Yapılan ihtiyaç analizi kapsamında hizmetlerinin etkin bir şekilde | Bakanlığı (S) gıda kontrol laboratuvar altyapısının yürütülebilmesi amacıyla güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ihtiyaç analizi yürütülecektir. kapsamında laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. Gıda güvenliğini teminen israfın önlenmesi, etkin stok yönetimi ile pazarlamaya yönelik altyapı ve uygulamaların geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.495) Tedbir 495.1. Tarım ürünleri | Tarım ve Orman 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarının soğuk zincir lojistik Bakanlığı (S) Desteklenmesi Programı kapsamında altyapısının iyileştirilmesine soğuk hava deposu yatırımlarına hibe yönelik çalışmalara devam desteği verilecektir. edilecektir. Tarımsal amaçlı üretici örgütlerinin beşeri ve kurumsal yapıları güçlendirilerek üretimden pazarlamaya kadar tüm süreçlerde etkin rol alabilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.496) Tedbir 496.3. Tarımsal “Tarım ve Orman 1. Proje bazlı hibe desteklerinin amaçlı kooperatif ve üretici Bakanlığı (5), Sanayi ve | sağlanmasında birinci derece tarımsal birliklerinin fiziki altyapılarının | Teknoloji Bakanlığı, örgüt belgesi almaya hak kazanan iyileştirilmesi Ticaret Bakanlığı tarımsal amaçlı örgütler öncelikli desteklenecektir. olarak değerlendirilecektir. Çevrenin korunması ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında tarım sektöründe sera gazı salımının azaltılması için çevre dostu tarımsal uygulamalar desteklenerek yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.497) Tedbir 497.2. Nadas Tarım ve Orman 1. Tarım Arazilerinin Kullanımının alanlarının daraltılmasına Bakanlığı (S) Etkinleştirilmesi Projesi kapsamında yönelik çalışmalar kuru tarıma uygun baklagiller başta sürdürülecek, baklagillerin olmak üzere az su tüketen ürünlerin içinde yer aldığı münavebe üretiminin yaygınlaştırılması amacıyla uygulamaları teşvik finansman ihtiyacı bulunan çiftçilere edilecektir. tohum temin edilecektir. Tedbir 497.6. Hayvancılık Tarım ve Orman 1. Hayvancılık kaynaklı metan kaynaklı metan Bakanlığı (S) emisyonlarının azaltılması amacıyla emisyonlarının azaltılması yem ve hayvan besleme konusunda amacıyla hayvan ıslah iki Ar-Ge projesi tamamlanacaktır. çalışmalarının yanında metan üretimini baskılayıcı alternatif yem kaynaklarının tespiti ve yem rasyonlarına uygun katkı maddelerinin ilavesi konularında Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır. Tarımsal araştırmalar ile eğitim ve yayım çalışmalarında kurumlar arası koordinasyon sağlanarak etkinlik artırılacak, tarımsal Ar-Ge ve yayımın bağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.498) Tedbir 498.4. Ar-Ge Tarım ve Orman 1. Araştırma enstitüleri tarafından il sonuçlarının uygulamaya Bakanlığı (S) tarım ve orman müdürlükleriyle yansıtılması için yayımı işbirliği kapsamında en az beşer adet yapılacak, araştırma çiftçi eğitim programı personelinin katılımı ile düzenlenecektir. eğitim ve yayım programlarının nitelikleri artırılacak, Ar-Ge ile eğitim ve yayımdan sorumlu kurumlar arasında işbirliği sağlanacaktır. Çiftçilerin risklerden korunması ve gelirlerinin garanti altına alınmasına yönelik uygulamaların kapsamı genişletilerek etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499) Tedbir 499.1. Tarım Tarım ve Orman 1. Üretici talepleri, Ar-Ge çalışmaları sigortacılığında ürün ve risk Bakanlığı (5), Hazine ve | ve aktüeryal hesaplar sonucunda bazında kapsamın Maliye Bakanlığı belirlenen riskler ve ürünler tarım genişletilmesine devam sigortaları teminatına dâhil edilecektir. | edilecekür. Tedbir 499.2. Gelir koruma | Tarım ve Orman 1. Gelir koruma sigortası kapsamına sigortası ülke genelinde Bakanlığı (S), Hazine ve çavdar dâhil edilecektir. aygınlaştırılacaktır. Maliye Bakanlığı SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözleşmeleri dâhil ilgili uluslararası sözleşmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alınarak ormanlarımız sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun şekilde yönetilecek ve orman alanları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.500) Tedbir 500.1. Iklim Tarım ve Orman 1. Karbon yutak ormanlarının değişikliğine dayanıklı Bakanlığı (S) kurulması ile ilgili mevzuat ormanlar kurulacak ve düzenlemesi yapılacaktır. ormanların yutak alan 2. Akdeniz iklim kuşağında yer alan fonksiyonlarını artıracak dokuz orman bölge müdürlüğünde şekilde yönetim planları orman ekosistemleri kırılganlık geliştirilecektir. analizleri yapılacaktır. 3. Yangına hassas orman alanlarında orman içi ve yol kenarı örtü altı temizliğinin orman köylüsü ve özel sektör işbirliği ile yapılmasına yönelik planlama yapılacaktır. 4. Orman ekosistemlerinin üretim kapasitesinin artırılması amacıyla restorasyon ve rehabilitasyon çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 500.2. Ormanların Tarım ve Orman 1. İki havzada entegre havza afetler, kuraklık ve Bakanlığı (S), Çevre, rehabilitasyon etüt çalışmaları çölleşmeyle mücadele Şehircilik ve Iklim tamamlanacaktır. edilmesi, biyoçeşitliliğin ve su | Değişikliği Bakanlığı 2. Ulusal arazi örtüsü haritası yıllık kaynaklarının korunması, olarak üretilecek ve arazi üstünde ekosistem hizmetlerinin meydana gelen değişimler geliştirilmesi ve arazi raporlanacaktır. tahribatının dengelenmesi konuları ile sağlık, gıda, turizm ve enerji sektörlerine katkısı artırılacaktır. Tedbir 500.3. Toprağın Tarım ve Orman 1. Dokuz sel, çığ ve heyelan kontrol korunması ve erozyonla Bakanlığı (S), Çevre, etüt projesi yapılacaktır. , mücadele için yukarı Şehircilik ve İklim 2. Dinamik Erozyon Modeli ve izleme havzalarda heyelan, sel ve çığ | Değişikliği Bakanlığı Sistemi ve Ulusal Dinamik Rüzgar kontrol projeleri Erozyonu Modeli ve İzleme Sistemine yürütülecektir. ait güncel verilerle oluşturulan parametreler kullanılarak Su ve Rüzgar Erozyonu Haritaları güncellenecektir. 3. Toprak kaybının azaltılmasına yönelik 40 bin hektar alanda erozyonla mücadele ve yukarı havza sel ve çığ kontrolü çalışması -| yapılacaktır. Tedbir 500.6. Ülkemiz Tarım ve Orman 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk firmalarının ormancılık Bakanlığı (S), Dışişleri devletleri başta olmak üzere ilgili sektöründe uluslararası Bakanlığı, Kültür ve ülkelerle ormancılık işbirliği alanda faaliyet göstermesi Turizm Bakanlığı, çalışmaları geliştirilecektir. desteklenecektir. Ticaret Bakanlığı Orman kaynaklı ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri çerçevesinde ihracat odaklı çeşitlendirilecek, sektörün ekonomideki payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.501) Tedbir 501.1. Orman Sanayi ve Teknoloji 1. Orman ürünleri ihtisas OSB varlığının yoğun olduğu Bakanlığı (S), Tarım ve | kurulmasına yönelik altyapı bölgelerde orman ürünleri Orman Bakanlığı çalışmalarına başlanacaktır. ihtisas OSB'leri kurulacak, sektörde kümelenme sağlanacaktır. Tedbir 501.3. Konut ve iş Tarım ve Orman 1. Yerli üretim, sertifikalı ahşap yerlerinde ahşap kullanımı Bakanlığı (S), Çevre, malzeme kullanımını artırmak yaygınlaştırılacaktır. Şehircilik ve İklim amacıyla çeşitli mali teşviklerin Değişikliği Bakanlığı sağlanabilmesine yönelik ilgili kurumlarla çalışmalar yürütülecektir. 2. Mimar, mühendis ve müteahhitlere yönelik "Ahşap Yapı Teknolojileri” eğitim programları düzenlenecektir. 3.Ahşap yapıların yangın dayanımına yönelik Ar-Ge çalışmaları yapılarak ulusal bilgi birikimi artırılacaktır. 4. Ahşabın çevre dostu, sağlıklı ve estetik yönlerini vurgulayan ulusal iletişim çalışmaları yürütülecektir. 5. Türkiye Deprem Yönetmeliğinde ahşap yapılar ile ilgili revize çalışmalar yapılacaktır. 6. Üreticilere yönelik Yapısal Ahşap Eğitimleri ve Belgelendirme çalışmaları yapılacaktır. 7. Yapraklı iki ağaç türüne ait eğilme direnç testleri yapılacaktır. Tedbir 501.4. Genetiği Tarım ve Orman 1. 7 bin hektar alanda endüstriyel iyileştirilmiş ve hızlı gelişen Bakanlığı (S) ağaçlandırma, 33 bin hektar alanda türler kullanılarak özel sektör bakım çalışması yapılacaktır. tarafından yapılan endüstriyel ağaçlandırma uygulamaları desteklenecektir. Tedbir 501.5. Toplumsal Tarım ve Orman 1. Orman köylülerinin faaliyetleri refahın artırılması ve orman Bakanlığı (S), Çalışma yerinde desteklenerek 36.000 köylerinden göçün önlenmesi | ve Sosyal Güvenlik adam/ay istihdam sağlanacaktır. amacıyla orman köylüleri Bakanlığı yerinde istihdam edilecek ve kalkındırılacaktır. Tedbir 501.8. Orman Tarım ve Orman 1. 20 ekoturizm alanı oluşturularak ekosistem hizmetlerine erişim | Bakanlığı (S), Kültür ve | hizmete alınacaktır. kolaylaştırılarak çevreye Turizm Bakanlığı duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır... | Orman yangınlarını önleyici tedbirler artırılacak, yangınlara müdahale kapasitesi üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.502) Tedbir 502.1. Orman Tarım ve Orman T1. Silvikültürel bakım tedbirlerinin yangınları ile etkin mücadele, | Bakanlığı (S) güçlendirilmesi ve karbon odaklı biyoçeşitliliğin geliştirilmesi ve bakım tedbirlerinin geliştirilmesi karbon depolamanın çalışmaları yürütülecektir. sağlanması için başta genç meşcereler olmak üzere tüm bakım müdahalelerine öncelik verilecektir. | Tedbir 502.3. Orman Tarım ve Orman 1. 20 bin hektar alanda Yangına alanları ile yerleşim yerleri ve | Bakanlığı (S) Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) tarım alanları arasında çalışması yapılacaktır. yangına dirençli türler 2. Yangına hassas orman alanı kullanılarak tampon bölgeler çevresinde yer alan arazilerde üretim oluşturulacaktır. sezonu sonunda yangın önleme şeritlerinin oluşturulmasına yönelik faaliyet yürütülecektir. Sulama alanlarının genişletilmesine yönelik yatırımlar önceliklendirilecek ve finansman imkânları yeni modellerle artırılacaktır (Kalkınma Planı p.503) Tedbir 503.1. Kamu sulama Tarım ve Orman 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 64 bin yatırımları, mevcut proje Bakanlığı (S) hektar alan sulamaya açılacaktır. stokunun sürdürülebilirliği, ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olması, emsal sulama oranları yüksekliği, ekonomiye en kısa sürede kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak önceliklendirilecektir. Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımının sağlanmasına yönelik uygulamalara öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.1. Sulama Tarım ve Orman 1. 15 bin hektar alanda mevcut açık sistemlerinin rehabilitasyonu ve | Bakanlığı (S) kanal sulama şebekelerinin kapalı borulu modemizasyonuna yönelik sisteme dönüştürülmesi çalışmaları yatırımlarda sulama oranı, tamamlanacaktır. sulanmama sebepleri, projeli durumda öngörülen zirai gelir artışı ve rantabilite katsayısı kriterleri dikkate alınacaktır. Tedbir 504.2. Tarımda suyun Tarım ve Orman 1. 54 bin hektar alanda yağmurlama ve verimli kullanılmasına yönelik su | Bakanlığı (S) damla sulama gibi tarla içi modern tasarrufu sağlayan yağmurlama sulama sistemlerinin kurulumuna yönelik ve damla sulama gibi modern hibe desteği verilecektir. sulama sistemleri aygınlaştırılacaktır. Tedbir 504.3. Suyun kullanım | Tarım ve Orman 1. 100 tesise elektronik ölçüm sistemi miktarını esas alan yöntemlere Bakanlığı (S) takılacaktır. göre fiyatlandırılması sağlanacaktır. Tedbir 504.4. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Çiftçilerin hayvansal gübre yönetimi kaynaklı su kirliliğini önlemeye Bakanlığı (S) konusunda bilinç düzeylerinin artırılması yönelik uygulamalar amacıyla belirlenen pilot illerde yaygınlaştırılacaktır. demostrasratif amaçlı olarak altyapı kurulumu ve ekipman teminine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 504.5. Tarımsal İ Tarım ve Orman 1. Ulusal Su Kurulu tarafından alınan sulamada alternatif su Bakanlığı (5), Çevre, karar kapsamında arıtılmış atık suların kaynakları kullanımının Şehircilik ve İklim tarımda yeniden kullanılmasına ilişkin artırılması için yağmur sularının | Değişikliği Bakanlığı mevcut durumun değerlendirilmesine ve hasadı, arıtılmış atık suların idari, teknik, hukuki çözüm önerilerinin sulama suyu kalitesine geliştirilmesine yönelik alt kurul getirilmesi ve deniz suyunun çalışmaları tamamlanacaktır. tuzdan arındırılarak sulamada 2. Konya Merkez arıtılmış atıksuların kullanımına yönelik Ar-Ge sulamada kullanılmasına yönelik proje faaliyetleri yürütülecektir. yapım işi tamamlanacaktır. 3. Kurak ve yarı kurak iklimlerde yağmur suyu hasadı konusunda Ar-Ge çalışmaları devam edecektir. 4. Sulamada alternatif su kaynaklarının kullanımı konulu bir çalıştay düzenlenecektir. Sulama yönetiminde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Kalkınma Planı p.505 Tedbir 505.1. Uzaktan Tarım ve Orman 1. Dijital Sulama Yönetim Sisteminin algılama teknolojisi ile coğrafi | Bakanlığı (S) Geliştirilmesi Projesinde (DİSU) arazi bilgi sistemi tabanlı çalışmaları tamamlanacaktır. tekniklerin sulama programlarının oluşturulmasında kullanımına yönelik Ar-Ge faaliyetleri yürütülecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1)) 2026(2) Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3)| Milyon Hektar 9,6 9,6 10,1 Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı (Kümületir) (4) (5) Milyon Hektar 7,6 7,8 8,2 Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Toplam Tarımsal Desteklerin Tarımsal Katma Değere Yüzde 17,5 18,4 22,0 Oranı (6) Yağlı Tohum Üretimi Milyon Ton 2,78 2,34 4,75 Hububat Ekiliş Alanı Milyon Hektar 11,5 11,6 117 | Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı Yüzde 48,8 49,0 49,2 Kümületi ve Amenajman Alanı (Bin Hektar, Bin Hektar 2200 2 400 2600 Büyükbaş Hayvan Sayısı Milyon Baş 17,0 17,1 17,3 Küçükbaş Hayvan Sayısı Milyon Baş 7 54,9 59,1 60,1 Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı Yüzde 30,00 30,00 30,05 Endüstriyel Ağaçlandırma (Yıllık) Bin Hektar 7 6 7 Ekoturizm Alan Sayısı (Kümülatif) Adet 124 140 160 Sulamaya Açılan Brüt Tarımsal Alan (Kümülatif) | Milyon Hektar 7,20 7,27 7,33 Sulama Oranı (5) Yüzde | 69 70 71 Yenilemesi Yapılan Brüt Sulama Alanı (Kümülatif) (Bin Hektar 80,3 90,6 105,9 (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır. (4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır. (5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. (6) Merkezi yönetim bütçesinde yer alan tarımsal yatırım ödenekleri ve KİT'lere yapılan transferler dâhil edilmiştir. 2.2.2.2. Enerji a) Mevcut Durum Ekonomik büyüme, nüfus artışı, iklim değişikliği ve dijitaleşmenin beraberinde getirdiği enerji talep artışı ile küresel riskler ve diğer konjonktürel gelişmeler, enerji arz güvenliğinin sürdürülebilirliğinin sağlanmasına ve enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına yönelik politikaların önemini artırmaktadır. Bu kapsamda yeşil dönüşümün hızlandırılması, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliğinin artırılması hem ekonomik hem de stratejik açıdan öncelikli hedefler haline gelmiştir. Enerji arz güvenliğinin artırılması ve net sıfır emisyon hedeflerine ulaşılması kapsamında teknolojik gelişmelerin de etkisiyle özellikle son yıllarda ivme kazanan temiz enerji yatırımlarının, enerji sektöründe yapılan toplam yatırımların yüzde 67'sine karşılık geldiği görülmektedir. Temiz enerji yatırımlarının büyük çoğunluğunu yenilenebilir enerji, düşük emisyonlu yakıt üretimi, nükleer enerji, enerji verimliliği ile şebeke ve depolama yatırımları oluşturmaktadır. Bu yatırımlar neticesinde ilk defa 2024 yılında küresel elektrik üretiminde nükleer ve yenilenebilir enerjinin toplam payı yüzde 40'ı geçmiştir. Türkiye'nin enerji sektörü politikaları da küresel eğilimler ve ülkemizin öncelikleri doğrultusunda belirlenmekte olup bu politikalarda enerji arz güvenliğinin artırılması, dışa bağımlılığın azaltılması ve net sıfır emisyon hedefi önceliklendirilmektedir. Küresel birincil enerji talebi 2022 yılında yaklaşık 14,9 milyar ton eşdeğer petrol (TEP) iken 2023 yılında yüzde 1,8 artarak yaklaşık 15,1 milyar TEP'e ulaşmıştır. Bu talebin yüzde 30,2'si petrolden, yüzde 27,8'i kömürden, yüzde 22,8'i doğal gazdan, yüzde 4,7'si nükleerden, yüzde 14,5'i ise yenilenebilir ve diğer kaynaklardan karşılanmıştır. Türkiye'nin 2023 yılında birincil enerji talebi 158,4 milyon TEP olarak gerçekleşmiş olup birincil enerji kaynaklarında petrolün payı yüzde 30,2, doğal gazın payı yüzde 26,2, kömürün payı yüzde 25,3, yenilenebilir ve diğer kaynakların payı yüzde 18,3 olmuştur. Birincil enerji kaynaklarında ithalat yüzde 69 seviyesindedir. Ekonomiye kazandırılmasına devam edilen linyit, petrol, doğal gaz rezervleri ve artan yenilenebilir enerji kapasitesi ile birlikte ülkemizin birincil enerjide dışa bağımlılığının kademeli olarak azaltılması hedeflenmektedir. 2000-2024 yılları arasında yıllık ortalama elektrik enerjisi talep artışı dünyada yüzde 3 iken ülkemizde bu oran büyüyen ekonomisine paralel olarak yüzde 4,3 olarak gerçekleşmiştir. Hızla artan enerji ihtiyacı göz önüne alındığında arz güvenliği tehlikeye atılmadan yerli enerji kaynaklarının kullanımının ve enerji verimliliğinin artırılması ile nükleer dâhil yeni teknolojilerin üretim portföyüne dâhil edilmesi öncelik arz etmektedir. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken 2023 yılında yüzde 22,2 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde büyük ölçüde hidrolik kaynaklı elektrik üretimindeki dalgalanmalara bağlı olarak değişen doğal gazın elektrik üretimindeki payı 2000'li yıllarda ortalama yüzde 45 düzeyinde seyrederken bu oran 2023 yılında yüzde 21, 2024 yılında ise yüzde 18,9 olarak gerçekleşmiştir. Diğer yandan 2023 yılında 50,2 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2024 yılında yüzde 6 artarak 53,2 milyar m? olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 25,3'ü elektrik üretiminde, yüzde 25,1'i sanayide ve yüzde 49,6'sı bina ve diğer alanlarda ağırlıklı olarak ısınma amaçlı kullanılmıştır. Sakarya Sahasına ilave olarak 2025 yılında Göktepe Sahasında keşfedilen 75 milyar mölük doğal gaz keşfiyle birlikte Karadeniz'deki doğal gaz rezervi toplam 785 milyar m”e ulaşmıştır. Söz konusu doğal gazın üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik yatırımlara devam edilmesi ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin ekonomiye kazandırılmasıyla birlikte enerjide dışa bağımlılığın, cari işlemler ile dış ticaret açıklarının ve enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir. Arz güvenliğinin geliştirilmesi ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını ve kaynak çeşitliliğini zorunlu kılmıştır. AB ülkelerinin doğal gaz depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı yaklaşık ortalama yüzde 25-30 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 11 seviyesindedir. Hâlihazırda işletmede olan 4,6 milyar mi depolama ve 75 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tesisi ile 1,2 milyar m3 depolama ve 80 milyon mö/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tesisiyle ülkemizin yer altı doğal gaz depolama kapasitesi 5,8 milyar m”e ulaşmıştır. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesi kapsamında genişletme çalışmalarına devam edilmektedir. Ayrıca kaynak çeşitliliğinin artırılması amacıyla son yıllarda çeşitli ülkelerle farklı süre ve miktara sahip sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) anlaşmaları yapılmıştır. TABLO II: 12- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti Birim 2010 2015 2020 2024 (2025(1) 2026(2) KURULU GÜÇ MW 49 524 73 147 95891 116265 121175 128925 TERMİK MW 32 182 41541 46 309 46 855 46323 48 523 Yerli Kömür MW 9161 10 085 11336 11 480 11475 11 475 İthal Kömür MW 3281 6 064 8 987 10 456 10 456 10 456 Doğal Gaz MW 18 213 24 945 25 675 24 662 24 160 25 160 Nükleer MW 0 0 0 0 0 1200 Diğer (3) MW 1526 446 312 257 232 232 YENİLENEBİLİR (MW 17 342 31 606 49 582 69 410 74 852 80 402 Hidrolik MW 15831 25 868 30 984 32 203 32 965 33 395 Rüzgâr MW 1320 4 503 8832 12871 14 800 16 300 Güneş MW 0 249 6 667 20232 22 600 26 100 | Diğer (4) MW 191 986 3 098 4 104 4 487 4 607 ÜRETİM GWh 211208 261783 306703 354570 373774 387291 TERMİK GWh 155370 177608 177066 190231 195239 196186 Yerli Kömür GWh 40 515 36 180 43 306 47 633 51 181 51 266 İthal Kömür GWh 14 532 39 986 62 506 75 363 72 409 72 695 Doğal Gaz GWh 98 144 99 219 7091 66 978 71077 71 650 Nükleer GWh 0 0 0 0 0 42 Diğer (3) GWh 2 180 2224 323 256 572 533 YENİLENEBİLİR (GWh 55 838 84175 129637 164339 178535 191105 Hidrolik GWh 51 795 67 146 78 094 74 853 77 783 78841 Rüzgâr GWh 2916 11 652 24 828 36 828 42 807 47377 Güneş GWh 0 194 10 950 30 744 35 597 41 749 Diğer (4) GWh 1126 5 183 15 764 21 914 22 348 23 138 İTHALAT GWh 1144 7136 1890 2682 2128 4756 İHRACAT GWh 1918 3194 2 484 3 672 4 590 4756 TÜKETİM GWh (210434 265724 306109 353580 371312 387291 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb. (4) Biyokütle, Jeotermal, Atık Isı Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında bugüne kadar 3.170 MW“'ı güneş enerjisine dayalı ve 2.850 MW'ı rüzgâr enerjisine dayalı olmak üzere toplam 6.020 MW kurulu güce sahip tesis için kapasite tahsisi yapılmıştır. Ayrıca 9 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de toplam 850 MW kurulu güce sahip güneş enerjisine dayalı ve toplam 1.150 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayalı yarışmaların yapılacağı ilan edilmiştir. Elektrik iletim şebekesinin geliştirilmesi, şebeke kısıtlarının bertaraf edilmesi ve yenilenebilir enerji santrallerinin şebekeye entegrasyonunun artırılması amacıyla elektrik iletim sistemi planlama ve yatırım çalışmalarına devam edilmiştir. Bu kapsamda transformatör merkezi ve iletim hatlarındaki kapasite artışları neticesinde 2025 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla transformatör merkezi adedi 804'e ve toplam kurulu gücü 229.638 MVA'ya, toplam enerji iletim hattı uzunluğu ise 75.901 km'ye ulaşmıştır. Talep tarafı katılımının geliştirilmesine ve elektrik şebekelerinin esneklik ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlaması amacıyla 2022 yılı sonunda elektrik piyasası mevzuatına dâhil edilen toplayıcılık faaliyetine ilişkin ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanmış olup 17 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda enerji verimliliği çalışmalarına devam edilmektedir. 2024-2030 dönemini kapsayan Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi ve II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamında 2024 yılında kamu ve özel sektör tarafından toplam 3,4 milyar dolar yatırım yapılmış olup bunun karşılığında yaklaşık 1,5 milyon TEP enerji tasarrufu ve 4,8 milyon ton CO; eşdeğeri emisyon azaltımı sağlandığı hesaplanmıştır. Elde edilen enerji tasarrufunun yüzde 44,1inin bina ve hizmetler, yüzde 28,2'sinin sanayi, yüzde 14,9'unun enerji, yüzde 9,2'sinin ulaştırma ve yüzde 2,9'unun tarım sektöründen sağlandığı ve geriye kalan yüzde 0,7'lik kısmının ise tüm sektörleri yatay kesen faaliyetlerden kaynaklandığı görülmüştür. Verimlilik artırıcı projelere (VAP) yönelik destekleme programı kapsamında 2009 yılından bu yana 724 projeye 245 milyon TL tutarında destek sağlanmıştır. Verilen destekler sonucunda yıllık 1,6 milyar TL mali karşılığı olan 163.287 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır. Projelerin ekonomik ömrü boyunca sağlanacak kümülatif enerji tasarrufunun 1,04 milyon TEP olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Eylül 2025 sonu itibarıyla 59 projeye 44,6 milyon TL tutarında destek verilmiştir. Kamu binalarında enerji verimliliğinin o artırılması amacıyla 2019/18 sayılı Cumhurbaşkanı Genelgesi ile tanımlanan yüzde 15 enerji tasarruf hedefi, 2023/15 sayılı Cumhurbaşkanı Genelgesi ile 2030 yılına kadar yüzde 30 olarak güncellenmiştir. Bu kapsamda yürütülecek faaliyetlerin tanımlandığı Kamu Binalarında Tasarruf Hedefi ve Uygulama Rehberi 2024-2030 yayımlanmıştır. Ayrıca kamu kurumlarının yapacakları enerji verimliliği iyileştirmeleri için uzun vadeli sözleşme yapabilmelerine imkân sağlayan enerji performans sözleşmelerinin kamu sektöründe uygulanabilmesi için gerekli mevzuat altyapısı oluşturulmuştur. Türkiye'nin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Güç Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmekte olup 2023 yılında nükleer yakıt sahaya ulaştırılmıştır. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip santralin ilk ünitesinin 2026 yılında devreye alınması planlanmaktadır. 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi kapsamında hidrojen değer zincirinin geliştirilmesi amacıyla temiz hidrojen üretim, depolama ve sıvılaştırma teknolojileri ile yakıt hücresi teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik projelerin desteklenmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Ayrıca 2023 yılında yayımlanan Türkiye Hidrojen Teknolojileri Stratejisi ve Yol Haritası'nda belirtilen hedeflere ulaşılması amacıyla Türkiye Temiz Hidrojen Eylem Planı hazırlanmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Ülkemizde elektrikli araçların gelişimine paralel olarak şarj istasyonu sayısı da artış göstermektedir. Eylül 2025 itibarıyla toplam 13.113 şarj istasyonu bulunmakta olup bu istasyonlarda 19.817'si alternatif akımlı (AC), 14.795'i doğru akımlı (DC) olmak üzere toplam 34.612 şarj noktasına ulaşılmıştır. Ayrıca hâlihazırda ülkemizde kurulu olan şarj istasyonlarının 6.006'sı yeşil şarj istasyonu niteliğine sahiptir. b) Amaç Enerjinin sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve karşılanabilir maliyetlerle arzını, enerji temininde kaynak çeşitlendirmesini ve 2053 yılı net sıfır emisyon hedefini esas alarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarını değerlendirerek enerjide kendine yeterliliğini en üst seviyeye yükselten, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanan, enerji verimliliğini artıran, enerji teknolojilerinde yerlileşmeyi önceleyen, yeni teknolojileri entegre eden, uluslararası enerji ticaretinde stratejik konumumuzu güçlendiren rekabetçi bir yapıya ulaşılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507 Tedbir 507.1. Elektrik ve Hazine ve Maliye 1. Enerji tüketimi belirli bir seviyenin doğal gaz piyasalarında Bakanlığı (S), Aile ve üzerinde olan kullanıcı grupları için maliyet bazlı fiyatlandırma Sosyal Hizmetler elektrik ve doğal gazın maliyet bazlı uygulamaları benimsenecek, Bakanlığı, Enerji ve fiyatlandırılmasına yönelik çalışmalar belirli gelir seviyesinin Tabii Kaynaklar sürdürülecektir. altındaki tüketici gruplarının Bakanlığı, Strateji ve desteklenmesi uygulamasına Bütçe Başkanlığı, geçilecektir. TCMB, EPDK Enerjinin her alanda verimli kullanımına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.508) Tedbir 508.1. Kamu Enerji ve Tabii 1. Kamu binalarında 2030 yılı için binalarının daha verimli hale Kaynaklar Bakanlığı (S) | tanımlanan yüzde 30 tasarruf hedefi getirilmesine yönelik kapsamında 2.500 binada izleme uygulamalara devam faaliyeti yürütülecektir. edilecektir. İN Tedbir 508.3. Başta Enerji ve Tabii 1. Enerji performans sözleşmeleriyle binalarda olmak üzere enerji Kaynaklar Bakanlığı yapılan projelerin desteklenmesine verimliliği alanında enerji (S), Çevre, Şehircilik ve | yönelik mevzuat çalışmaları performans sözleşmeleri, Iklim Değişikliği yürütülecektir. enerji hizmet şirketleri modeli | Bakanlığı ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif | yöntemler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 508.4. Isı piyasası Enerji ve Tabii 1. Ülkemizin ısı potansiyelinin mevzuatına ilişkin çalışmalar Kaynaklar Bakanlığı (S5) | değerlendirilmesi ve atık ısının tamamlanacak, teknik ve kullanılabilmesi amacıyla ısı ekonomik olarak uygun piyasasına yönelik gerekli mevzuat yerlerde bölgesel düzenlemesi taslağı tamamlanacaktır. ısıtma/soğutma sistemlerinin ve ısı pompalarının kullanımı yaygınlaştırılacak ve jeotermal kaynaklı ısıtmanın artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. MM, Tedbir 508.6. Toplumdaki Enerji ve Tabii 1. Sanayide ve binalarda enerji enerji verimliliği farkındalığının | Kaynaklar Bakanlığı verimliliği proje yarışmaları ile ilkokul, geliştirilmesi amacıyla (S), Milli Eğitim ortaokul ve liselerde enerji verimliliği bilinçlendirme, tanıtım ve Bakanlığı, Sanayi ve konulu çeşitli yarışmalar eğitim gibi faaliyetler Teknoloji Bakanlığı, düzenlenecektir. yürütülecektir. YOK Enerji arz güvenliğinin sağlanması kapsamında çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanımına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.509) Tedbir 509.2. Kömürün Enerji ve Tabii 1. Kömür ve türevlerinden leonardit hidrojen, metanol ve amonyak | Kaynaklar Bakanlığı (S) | hammaddeli tarımsal gübre üretimi üretimi gibi daha çevreci için organomineral gübre üretim şekilde kullanılabilmesine tesisinin kurulumu tamamlanarak yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve 4.000 ton üretim yapılacaktır. rezervlerimizin temiz kömür 2. Kömürden hidrojen üretilmesine teknolojileriyle yönelik Ar-Ge çalışmaları değerlendirilmesine yönelik yürütülecektir. çalışmalar yürütülecektir. Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlileştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.510) Tedbir 510.1. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Akkuyu NGS'de inşaat çalışmaları Nükleer Güç Santrali (NGS) Kaynaklar Bakanlığı sürdürülecek ve birinci ünitede ilgili bütün üniteleri ile elektrik (S9), NDK testleri de içeren deneme üretimine başlayacaktır. üretimlerine başlanacaktır. Tedbir 510.2. Nükleer Enerji ve Tabii 1. Yeni bir NGS'nin daha hayata santral kurulu gücünün Kaynaklar Bakanlığı geçirilmesine yönelik milletlerarası artırılmasına yönelik (9), NDK anlaşma müzakereleri çalışmalara devam edilecektir. tamamlanacaktır. Tedbir 510.3. Küçük Enerji ve Tabii 1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktörler, füzyon Kaynaklar Bakanlığı (S) | modüler reaktör, mikro reaktör ve teknolojileri ve ileri nesil araştırma reaktörü tasarım reaktörler gibi yeni teknolojilerine yönelik yürütülen üç teknolojilere yönelik çalışmalar projenin yüzde 60 oranında yapılacaktır. tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik yürütülen proje yüzde 70 oranında tamamlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır. 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi kapsamında artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karşılanması amacıyla yenilenebilir enerji kaynaklı elektrik üretimi artırılacak ve şebekeye entegrasyonu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 511.1. Yerli aksam Enerji ve Tabii 1. Enaz bir YEKA yarışması yükümlülüğü olan yeni Kaynaklar Bakanlığı (S) | yapılacaktır. Yenilenebilir Enerji Kaynak 2. En az bir deniz üstü rüzgâr santrali Alanları (YEKA) ihaleleri alanı belirlenecektir. yapılacak, deniz üstü YEKA projeleri geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 511.3. Elektrik Enerji ve Tabii 1. Toplam 1.585 MVA kurulu güce şebekelerinin, potansiyel Kaynaklar Bakanlığı (S) | sahip 11 adet 154 kV ve üzeri yenilenebilir kaynak alanları ile transformatör merkezinin yapımı yenilenebilir enerji ve elektrikli tamamlanacaktır. araçların gelişim hızı da 2. 1.250 km uzunluğunda enerji dikkate alınarak iletim hattının yapımı geliştirilmesine yönelik tamamlanacaktır. planlama ve yatırım alışmaları yürütülecektir. 3. Yüksek Gerilimli Doğru Akım (High Voltage Direct Current-HVDC) hatlara yönelik temel gereksinimler ve ekonomik yapılabilirliğe ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 511.4. Kesintili Enerji ve Tabii 1. Yük Tevzi Bilgi Sistemi Kullanıcı yenilenebilir enerji Kaynaklar Bakanlığı Entegrasyonu ve GES Üretimi Tahmin kaynaklarından üretilecek (S), Sanayi ve Sistemlerinin Geliştirilmesi Projesi elektriğin maliyet etkin ve Teknoloji Bakanlığı, tamamlanacaktır. yüksek verimlilikte EPDK 2. Rüzgâr İzleme ve Tahmin sağlanmasını teminen en Geliştirme Projesi tamamlanacaktır. doğru şekilde tahmin edilebilmesine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecektir. | Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan üretimin şebeke üzerinde oluşturduğu olumsuz etkilerin azaltılması amacıyla elektrik şebekelerinin esnekliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.512) Tedbir 512.2. Uluslararası Enerji ve Tabii 1. Tortum-Ahıska enterkoneksiyon elektrik enterkoneksiyon Kaynaklar Bakanlığı (S) | hattının tesisine yönelik çalışmalar kapasitesi artırılacaktır. yüzde 60 oranında tamamlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa enterkonneksiyon hattının tesisine yönelik anlaşma imzalanacaktır. 3. Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesisinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik N çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 512.3. Akıllı şebeke Enerji ve Tabii 1. Milli SCADA Sistemi Projesinde altyapısının güçlendirilmesini Kaynaklar Bakanlığı (S) | yüzde 50 oranında ilerleme teminen akıllı sayaçlar sağlanacaktır. yaygınlaştırılacak, SCADA sistemleri geliştirilecektir. Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, yerli doğal gazın ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.513) Tedbir 513.1. Karadeniz'deki | Enerji ve Tabii 1. Sakarya Doğal Gaz Sahasında 12 Sakarya Gaz Sahasında Kaynaklar Bakanlığı (S) | kuyuda sondaj, 14 kuyuda alt keşfedilen doğal gaz tamamlama, 14 kuyuda üst rezervinin ekonomiye tamamlama faaliyetleri kazandırılması amacıyla tamamlanacaktır. sahanın geliştirilmesi ve üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. Tedbir 513.2. Tuz Gölü Enerji ve Tabii 1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Doğal Gaz Yer Altı Depolama Kaynaklar Bakanlığı (S) | Depolama Projesinde 0,8 milyar projesinde depolama mlük depolama kapasitesi devreye kapasitesi 8,8 milyar m”e, alınarak tesisin toplam doğal gaz geri üretim kapasitesi ise 80 depolama kapasitesi 2,5 milyar me | milyon mö/gün'e çıkarılacaktır. çıkarılacaktır. Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanılarak enerji ticaret merkezi olması için faaliyetler sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.514) Tedbir 514.1. Ülkemizin Enerji ve Tabii 1. Başta yakın coğrafyamızdaki enerji üretici ve tüketici Kaynaklar Bakanlığı ülkelerle olmak üzere ülkemizin doğal ülkelerin buluştuğu bir ticaret | (S), Dışişleri Bakanlığı gaz ticaret hacmi artırılacaktır. merkezi olması amacıyla yakın coğrafyamızdaki enerji kaynaklarının pazara ulaştırılmasını sağlayacak şekilde piyasanın ve teknik altyapının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Ülkemizin enerji teknolojileri alanındaki yetenekleri ve rekabetçiliği artırılacak, ihracat potansiyeli güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 515.2. Kritik ve Enerji ve Tabii 1. Hidroelektrik santrallerde kullanılan katma değerli ekipmanların Kaynaklar Bakanlığı 60 MW güce sahip francis tipi türbin yerli olarak üretilmesi (S), Sanayi ve çarkı tasarımı geliştirilecektir. desteklenecek, yerli ürünlerin | Teknoloji Bakanlığı geliştirilmesine ilişkin Ar-Ge ve Ür-Ge faaliyetleri yürütülecek ve pilot tesisler hayata geçirilecektir. Başta yeşil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve ihtiyaç duyulan alanlarda uluslararası işbirlikleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.516) Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen | Enerji ve Tabii 1. Yeşil hidrojen üretimine yönelik üretiminin sağlanabilmesi için (| Kaynaklar Bakanlığı 250 kW PEM Elektrolizör Geliştirilmesi yerli elektrolizör (S), Sanayi ve projesinde tek hücre elektrolizör gelişürilmesine yönelik Teknoloji Bakanlığı testleri yürütülecektir. çalışmalar yapılacaktır. Sanayi ve Teknoloji 2. Yüksek güç kapasiteli (1 MW ve Bakanlığı (S), Enerji ve | üstü) elektrolizöre ilişkin alt bileşenler Tabii Kaynaklar gelişürilecek ve 250 kW ölçekli Bakanlığı, Üniversiteler | modüler sistem imal edilecektir. 3.1 MW çıkış gücüne sahip 4x250 kW modüler elektrolizör sistemi tasarlanacak ve test edilerek işletmeye alınacaktır. Tedbir 516.3. Hidrojenin Enerji ve Tabii 1. Yenilenebilir enerji kaynaklarından taşınmasına ve depolanmasına | Kaynaklar Bakanlığı üretilen ihtiyaç fazlası elektriğin yönelik Ar-Ge çalışmaları (S), Sanayi ve kullanılarak yeşil hidrojenden sürdürülecektir. Teknoloji Bakanlığı amonyak üretim potansiyelinin belirlenmesine yönelik bir Ar-Ge | projesi yürütülecektir. Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin arz güvenliğinin artırılması ve söz konusu hammaddelerin çevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p-517) Tedbir 517.1. Kullanım ömrü | Çevre, Şehircilik ve 1. Bataryalar ve atık bataryalar ile tamamlanan güneş paneli ve Iklim Değişikliği ilgili taslak ulusal mevzuat nihai hale batarya gibi ekipmanların Bakanlığı (S), Enerji ve | getirilecektir. çevreye olumsuz etkilerinin Tabii Kaynaklar azaltılabilmesi ve döngüsel Bakanlığı, Sanayi ve ekonomiye geçişin sağlanması | Teknoloji Bakanlığı amacıyla geri dönüşüm tesisleri yaygınlaştırılacaktır. Enerji sektöründe ihtiyaç duyulan nitelikli personel sayısının artırılmasına yönelik lışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.518 Tedbir 518.2. Enerji alanındaki eğitim ve öğretim ile stajların niteliği YÖK (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı 1. Enerji alanındaki eğitim öğretim ile stajların niteliğinin artırılmasına yönelik kapsamlı çalışmalar artırılacaktır. yürütülecek ve yurt dışındaki yükseköğretim kurumlarıyla işbirlikleri geliştirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025(1) | 2026(2) Birincil Enerji Talebi BTEP 163 901(1) 166325 | o 168 956 Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi TEP/Kişi 1,91(1) 1,93 1,95 Elektrik Enerjisi Talebi TWh 353,6 371,3 387,3 Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi kWhy/Kişi 4127 4305 4 469 Elektrik Kurulu Gücü MW 116 265 121175 128 925 Rüzgar Kurulu Gücü MW 12871 14 800 16 300 Güneş Kurulu Gücü MW 20232 22 600 26 100 Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Üretimindeki Payı Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı TWh 212,0 229,7 242,4 Yüzde 46 48 49 18,9 19,0 18,5 Yüzde Yer Altı Doğal Gaz Depolama Kapasitesi Milyar m? 5,8 6,3 7,1 yil verimiliğinden Sağlanan Tasarruf BTEP 1544 2 664 3930 Batarya Depolama Kapasitesi MW 0 50 2 000 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.2.3. Savunma Sanayii a) Mevcut Durum Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) verilerine göre 2023 yıl sonu itibarıyla savunma ve havacılık sektörü cirosu son 22 yılda 19 kat artarak 20 milyar doların üstünde gerçekleşmiş, sektör ihracatı ise 29 kat artış göstererek 7,1 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. Bu süreçte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2024 yılı itibarıyla yüzde 81,3 düzeyine ulaşmıştır. Ar-Ge çalışmalarına ayrılan kaynak ise son dönemde 3 milyar dolar seviyesine yaklaşmış olup sektördeki toplam istihdam 99 bin kişiye ulaşmıştır. SSB tarafından yürütülen proje sayısı hâlihazırda 1.100'ü aşmıştır. 2024 yılında ihale süreci devam eden projelerle birlikte proje hacmi 100 milyar doları geçmiştir. Söz konusu projeler yürütülürken Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte, sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına hız kesmeden devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar günden güne artmaktadır. Dünyanın hızla dönüşüm geçirdiği, pek çok alanda teknolojik olarak sıçrama kaydedilen bir dönemin içinden geçerken çığır açan teknolojilerde yol haritaları oluşturulmaktadır. Bu çerçevede kuantum teknolojileri, yapay zekâ , otonom sistemler, hipersonik teknolojiler gibi derin ve çığır açan teknolojilerde proje faaliyetleri yürütülmüş olup ayrıca Geleceğin Harekât Ortamını Şekillendirecek Teknolojiler (GHOST) Çalıştayı, Kompozit Odak Teknoloji Ağı (OTAĞ) çalışmaları, Kuantum Teknoloji Paylaşım Günü, Savunma Sanayii Yapay Zekâ Zirvesi gerçekleştirilmiştir. Milli Teknoloji Hamlesine hız kazandırmak, aynı zamanda savunma sanayii alanında geliştirilen teknolojinin sivil sahada kendine yer bulmasını sağlamak ve geliştirilen kabiliyetlerin uygulama alanlarını genişletmek amacıyla hayata geçirilen Yetenek Envanteri Projesinde (YETEN) sistem e-Devlet üzerinden tüm paydaşların kullanımına açılmış ve hâlihazırda 3.868 firma tarafından kullanılır hale getirilmiştir. Projenin olgunlaşmasıyla beraber sektördeki işbirliğinin artırılması ve sektör kabiliyetlerinin daha verimli kullanımı sağlanabilecektir. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi için Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde, Vizyoner Genç Platformunun Savunma Kariyer Platformuna dönüşümü gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, Sistem Mühendisliği, Uçuşa Elverişlilik Sertifikasyonu, Elektronik Harp, Elektro-Optik, Proje Yönetimi, SSB Tedarik Uzmanı Geliştirme Programı eğitimleri düzenlenmiş olup 8.0001 aşkın sektör çalışanı katılım sağlamıştır. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı (EYDEP) kapsamında savunma sanayiinin gelişimine önemli katkılar sağlayan KOBİ'ler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında ise tüm savunma sanayii firmaları desteklenmektedir. 2024 yılında toplam 55 firma EYDEP desteklerinden faydalanmıştır. Askeri alanda teknoloji yoğun ürün ve hizmetler için kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda kullanımını sağlamak amacıyla SSB 2024- 2028 Stratejik Planında da çift kullanımlılığa yer verilerek konu hakkında hedefler ve stratejiler belirlenmiştir. Bu kapsamda geliştirilecek yol haritası doğrultusunda proje pazarı hazırlık çalışmalarına başlanmıştır. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalığı artırmak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin ilgili paydaşlarla koordinasyon sağlanarak Yeşil Dönüşüm Destek Programları Tanıtım Etkinliği düzenlenmiştir. TABLO TI: 13- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler (Milyon Dolar) Yurt Dışı Ürün PN Yıl siparişler Ciro Satış İthalat Teknoloji isi Gelirleri Geliştirme 2018 12204 8 761 2 188 2 449 1 448 67 239 2019 10671 10 884 3 068 3 088 1672 73771 2020 6175 8 856 2 266 2 161 1241 77 566 2021 8 576 10 159 3 225 2 062 1 640 75 660 2022 8 797 12 196 4 396 2 700 2 061 81132 2023 20112 15 072 5 546 3304 2 622 90 969 Kaynak: Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD), Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları b) Amaç Ülkemizin savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, milli teknolojilerin ve yeteneklerin azami ölçüde kullanımını temin ederek karşılamak, savunma ve havacılık sanayiinin rekabetçiliğini küresel ölçekte artırmak, savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını da sağlayarak ülkemiz için önemli ekonomik değer üreten bir seviyeye taşımak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler az N Sorumlu / Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler, Türk savunma sanayii gerek yurt içi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurt içi imkânlarla karşılayabilecek yetkinliğe ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520) Tedbir 520.1. Ülkemiz Savunma Sanayii 1. Savunma, anayurt güvenliği, havacılık savunma ve güvenlik Başkanlığı (S) ve uzay sanayii alanlarındaki yerli sanayi ihtiyaçlarında dışa kuruluşlarının yatırım ve nitelikli personel bağımlılığı azami ölçüde istihdam faaliyetleri desteklenecektir. ortadan kaldırmak amacıyla başta alt bileşenler olmak üzere yerli üretim yetkinlikleri geliştirilecektir. Tedbir 520.2. Kuantum Savunma Sanayii 1. Kuantum teknolojilerine yönelik SSB teknolojileri, yapay zekâ, Başkanlığı (S) tarafından 2020 yılında oluşturulan yol otonom sistemler, haritası doğrultusunda dört Ar-Ge hipersonik teknolojiler gibi projesine devam edilecektir. derin ve çığır açan 2. Yapay zekânın yatay teknoloji olarak teknolojilerde askeri ve kullanıldığı dokuz Ar-Ge projesinin sivil kullanıma yönelik Ar- yürütme faaliyetlerine devam edilecektir. Ge ve Ür-Ge faaliyetleri 3. Kuantum Teknolojileri Geliştirme desteklenecektir. Platformu Çerçeve Sözleşmesi imzalanacaktır. 4. Süperiletken kuantum işlemci birimi (OPU) tasarım, üretim, test ve karakterizasyonuna yönelik sözleşme imzalanacaktır. Tedbir 520.3. Sektörün Savunma Sanayii 1. Sektör profesyonellerinin yetkinliklerini artan nitelikli insan Başkanlığı (S) geliştirmeye yönelik Savunma Gelişim kaynağı ihtiyacını dijital eğitim platformunun üye ve içerik karşılamak amacıyla sayısı artırılacaktır. eğitim altyapısı Ni 2. Üniversite öğrencilerine yönelik dört güçlendirilecek, teknoloji farklı yetkinlik geliştirme programı yarışma ve programları sürdürülecektir. yoluyla savunma sanayiine yönelik ilgi artırılacaktır. 3. Mesleki ve teknik liselerdeki öğrencilerin yetkinliklerini geliştirmek amacıyla hayata geçirilen ELMAS Programı kapsamında gerekli çalışmalar yapılacaktır. 4. Sektör çalışanlarına yönelik teknik okullar kapsamında yetkinlik geliştirme çalışmaları ve üniversitelerle yürütülen yüksek lisans programları sürdürülecek, yeni programlar hayata geçirilecektir. 5. TEKNOFEST, Devlet Teşvikleri Tanıtım Günleri, Verimlilik ve Teknoloji Fuarı vb. faaliyetlere katılım sağlanarak savunma sanayii hakkında bilgilendirme yapılacak ve GHOST, Yenilikçi Yazılımlar Yarışıyor etkinlikleriyle sektörün nitelikli insan kaynağı artırılacaktır. 6. Sektörel etkileşimi artırmak için operasyonel ve stratejik yetkinlik/etkileşim programları sürdürülecektir. 7. Gençlerin savunma sanayiine olan ilgilerini artırmak ve yetkinliklerini geliştirmek amacıyla Gençlik Zirvesi ve Milli Yetkinlik Hamlesi Kampları düzenlenecektir. 8. Savunma Kariyer Platformunun üye sayısı artırılacaktır. 9. Ortaöğretim öğrencilerine yönelik iki farklı yetkinlik geliştirme programı sürdürülecektir. 10. Savunma sanayii ekosistemi için insan kaynağına yönelik ihtiyaç analizleri yapılacaktır. 11. Gençlerin savunma sanayiine olan ilgilerini artırmak ve genç yetenekleri keşfedip geliştirmek amacıyla yönderlik programları, çevrimiçi etkinlikler ve okul/üniversite etkinlikleri düzenlenecektir. Savunma sanayii ihracatı artırılacak, uluslararası işbirliği güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanımı ve kullanımı çerçevesinde sivil pazarla etkileşimi desteklenerek ülkemizin sanayileşme hedefleri ve dış ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirliğine katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.521) Tedbir 521.1. Türk Savunma Sanayii 1. Savunma sanayii alanında ihracat savunma Sanayiini küresel | Başkanlığı (S) potansiyeli yüksek ülkelerle Savunma ölçekte rekabetçi bir Sanayii İşbirliği (SSI) toplantıları konuma ulaştırmak gerçekleştirilecektir. amacıyla çalışmalar 2. Yurt dışında gerçekleştirilecek savunma yürütülecektir. sanayii fuarlarına katılım gerçekleştirilerek firmalarımıza destek sağlanacaktır. 3. NATO faaliyetlerine katılım sağlanacaktır. Tedbir 521.2. Askeri Savunma Sanayii 1. İlgili kurum, kuruluş ve sektör alanda teknoloji yoğun Başkanlığı (S) temsilcileriyle birlikte Çift Kullanım Yol ürün ve hizmetler için Haritası hazırlanacaktır. kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda etkin kullanımı sağlanacaktır. Tedbir 521.3. Sektör Savunma Sanayii 1. SSB ve savunma sanayiinde faaliyet paydaşları arasında Başkanlığı (S) gösteren ana yüklenicilerin de katılım işbirliğini güçlendirmeye sağlayacağı savunma sanayii il yönelik platformlar buluşmaları ile teknopark, kümelenme ve oluşturulacaktır. OSB buluşmaları düzenlenecektir. Tedbir 521.4. Gerek Savunma Sanayii 1. Yerli ve yüksek veri hacmini savunma ve güvenlik Başkanlığı (S) destekleyebilecek Güvenlik Bilgi Olay gerekse sivil alanda siber Yönetimi (STEM) ürünü geliştirilmesi ve güvenlik ihtiyaçları, azami TSK'da kullanıma alınması için Teknoloji ölçüde yerli ve yetkin Kazanım Yükümlülüğü (TKY) Projesi çözümlerle karşılanacaktır. başlatılacaktır. 2. MSB Bilgi Sistem Modernizasyon Projesi kapsamında yerli muadili olmayan uç nokta güvenlik ürünleri geliştirilecektir. 3. Devam eden projelerde kullanıcı ihtiyaçlarına yönelik tedarikler gerçekleştirilirken siber güvenlik açısından yerli ve yetkin ürünler önceliklendirilecek ve gelişimi desteklenecektir. 4. Bankacılık ve sigortacılık gibi sektörlerin temsilcileri yerli siber güvenlik firmalarıyla bir araya getirilerek yerli ürün kullanımı desteklenecektr. 5. Sıfır Güven Ağ Erişimi (ZTNA) ürünü yerlileştirilecektir. 6. TSK Bulut Bilişim Sistemi Projesi kapsamında yerli muadili olmayan bulut güvenlik ürünleri geliştirilerek kullanımı sağlanacaktır. 7. Türkiye Siber Güvenlik Kümelenmesi ile koordineli olarak yerli siber güvenlik ürünleri kamu yetkililerine tanıtılarak yerli ürün konusunda farkındalık artırılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Savunma Sanayii Yerlilik Oranı Yüzde 81 82 83 Savunma ve Havacılık İhracatı (3) Milyar Dolar 7,2 7,3 8,0 Savunma ve Havacılık Sanayii Cirosu | Milyar Dolar 20,2 18,2 20,0 Savunma ve Havacılık Sanayii İstihdamı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Hedefi (3) Mal ve Hizmet Dâhil İhracat Bin Kişi 99,0 108,9 119,8 2.2.2.4, Turizm a) Mevcut Durum Uluslararası turizm talebi, 2024 yılında tüm ekonomik dalgalanmalara ve jeopolitik belirsizliklere rağmen büyüme eğilimini sürdürmüştür. 2024 yılında uluslararası turist sayısı yüzde 12,2 oranında artarak 1,47 milyar kişiye ulaşmış, turizm gelirleri ise 1,7 trilyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Enflasyon ve döviz kuru dalgalanmaları dikkate alındığında, turizm gelirlerinde 2023 yılına göre yüzde 11,4, Covid-19 küresel salgın öncesi seviyeye göre ise yüzde 14,7'lik reel artış kaydedilmiştir. Bu gelişme, küresel salgın kaynaklı keskin daralmanın 2024 yılı itibarıyla küresel ölçekte sona erdiğini göstermektedir. 2025 yılında uluslararası turizm hareketinin yüzde 3,5 artarak 1,5 milyar kişi, turizm harcamalarının ise yüzde 4,1 artarak 1,8 trilyon dolar olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, küresel turizm sektörü kırılganlığını korumakta ve bir dizi aşağı yönlü riskle karşı karşıya bulunmaktadır. Sınırlı ekonomik büyüme, artan seyahat maliyetleri ve yükselen tarifeler sektöre yönelik risk unsurları arasında yer almaktadır. BM Turizm verilerine göre, 2024 yılında küresel düzeyde turizm enflasyonu yüzde 8 olarak gerçekleşmiş ve hizmet enflasyonu, yüzde 5,7 olan genel (manşet) enflasyonun üzerinde seyretmiştir. Özellikle konaklama ve ulaşım maliyetlerindeki artış, hanehalkı bütçesi üzerinde baskı oluşturmaktadır. Buna rağmen, seyahat talebi canlılığını korumakta, maliyet açısından avantajlı yakın mesafedeki varış noktaları ile kısa süreli seyahatler ön plana çıkmaktadır. Öte yandan, Rusya-Ukrayna savaşı ve Ortadoğu'da artan jeopolitik gerilimlerin yarattığı belirsizlikler turizm sektörü açısından aşağı yönlü riskleri canlı tutmaktadır. Küresel ölçekteki gelişmelere paralel olarak Türkiye de turizm sektöründe güçlü bir büyüme performansı sergilemiştir. 2024 yılında ülkemize gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 9,8 artarak 60,6 milyona ulaşırken, turizm gelirleri ise yüzde 8,3 artarak 61,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu veriler, ülkemiz açısından ulaşılan en yüksek seviyeleri işaret etmektedir. Türkiye, 2024 yılında turist sayısı bakımından dünyada dördüncü sıraya yükselmiş, turizm gelirinde ise yedinci sıradaki yerini korumuştur. Aynı dönemde ülkemiz, turist sayısı bakımından uluslararası turizm pazarından yüzde 4,1, Avrupa turizm pazarından yüzde 8,0 pay alırken, turizm gelirleri açısından bu paylar sırasıyla yüzde 3,3 ve yüzde 7,8 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında ülkemize gelen 52,6 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 44,7'si OECD, yüzde 23,9'u da Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 12,8), Almanya ikinci (yüzde 12,6), İngiltere ise üçüncü (yüzde 8,4) sırada yer almıştır. 2023 yılında 979 dolar olan ziyaretçi başına ortalama harcama 2024 yılında 972 dolar seviyesine gerilemiştir. Bu durum, turist sayısı ve turizm gelirlerinde kaydedilen rekor seviyelere rağmen, kişi başına harcamanın artırılmasına yönelik politikaların önemini koruduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, Türkiye'nin turizm stratejisinde nitelikli büyümeye, yüksek harcama potansiyeline sahip pazar segmentlerine ve katma değeri yüksek ürün çeşitlendirmesine odaklanması gerekmektedir. TABLO II: 14- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025(2) DÜNYA Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1468 408 461 976 1307 1470 1521 Yıllık Değişim (Yüzde) 3,5 -72,2 12,9 111,7 33,9 12,5 3,5 Turizm Geliri (Milyar Dolar) 1 487 558 655 1142 1536 1735 1807 Yıllık Değişim (Yüzde) 3,8 -62,5 17,4 74,4 34,5 13,0 4,1 TÜRKİYE Turist Sayısı (Milyon Kişi) (1) 51,2 15,9 29,9 50,5 55,2 60,6 61,4 Yıllık Değişim (Yüzde) 11,9 -69,0 88,3 68,6 9,3 9,8 1,3 Yabancı Ziyaretçi Sayısı (Milyon KişiX1) 45,1 12,7 24,7 44,6 49,2 52,6 53 Yıllık Değişim (Yüzde) 14,1 -71,7 94,i 80,3 10,4 7,0 0,7 Turizm Geliri (Milyar Dolar)(3)(4) 42,9 15,3 30,5 50,2 56,4 6i,i 64 Yılık Değişim (Yüzde) 19,3 64,3 99,3 64,6 12,4 8,3 4,7 Kişi Başı Ortalama Harcama (Dolar) 826 958 1032 971 979 972 1017 Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (BM Turizm), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK (1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini. (3) 2020 yılı verisi 1., 3. ve 4. çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 küresel salgını nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020 yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştır. (4) Turizm gelirleri TÜİK tarafından Nisan 2024'te revize edilmiştir. Türkiye 2025 yılında nitelikli büyümeyi desteklemek ve dış şoklara karşı dayanıklılığı artırmak amacıyla ürün ve pazar çeşitliliğine yönelik çalışmalara ağırlık vermiştir. Bu kapsamda, Türkiye'ye 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde gelen yabancı ziyaretçi sayısı önceki yıla göre yüzde 0,9 azalarak 35,5 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Buna karşın, turizm gelirleri ise 2025 yılı Ocak-Haziran döneminde önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 7,6 artış göstererek 25,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ziyaretçi başı ortalama harcama 942 dolardan 996 dolara, gecelik ortalama harcama ise 98 dolardan 106 dolara yükselmiştir. Bu gelişmeler, Türkiye'nin ürün ve pazar çeşitliliğine odaklanan stratejilerinin ve nitelikli turiste yönelik çalışmalarının gelir bazında olumlu sonuç verdiğini göstermektedir. 2025 yılı sonunda Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçi sayısının bir önceki yıla göre yüzde 1 artarak 53 milyon kişiye ve turizm gelirinin ise yüzde 4,7 artarak 64 milyar dolara ulaşacağı öngörülmektedir. Küresel turizm pazarında fiyat rekabetçiliği ve değişen tüketici eğilimleri rekabet ortamını daha karmaşık hale getirmiştir. Bu çerçevede, ülkemizin yalnızca uygun maliyet avantajı sunması değil, aynı zamanda kalite, sürdürülebilirlik ve özgün deneyimlerle farklılaşması giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Turizmin ekonomik etkilerini arz ve talep yaklaşımı ile ölçen Turizm Uydu Hesapları (2019-2023) verileri, ülkemiz turizm sektörünün hem ekonomik büyüme hem de istihdam oluşturma açısından önemini ortaya koymaktadır. 2023 yılı verilerine göre, ülkemizdeki turizm amaçlı toplam tüketim değeri 2,4 trilyon TL olarak gerçekleşmiş ve bu değerin toplam yurt içi arz içerisindeki payı yüzde 3,7 olmuştur. Aynı yıl turizm amaçlı gayrisafi katma değer 1,1 trilyon TL olarak hesaplanmış ve doğrudan turizm amaçlı gayrisafi katma değerin toplam gayrisafi katma değer içindeki payı yüzde 4,7 olmuştur. Turizm sektöründe doğrudan istihdam edilen kişi sayısı 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 4,6 artarak 998 bin kişiye ulaşmıştır. Böylece, turizm sektöründeki istihdamın toplam istihdam içindeki payı yüzde 3,1'den yüzde 3,2'ye yükselmiştir. Sürdürülebilir turizm faaliyetlerine hız vermek amacıyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (KSTK) ile 2022 yılında imzalanan üç yıllık işbirliği anlaşması çerçevesinde çalışmalar sürdürülmektedir. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelliği taşıyan Sürdürülebilir Turizm Programı ile uluslararası standartlara uyum sağlanması ve Türkiye'nin sürdürülebilirlik konusunda yaptığı çalışmaların dijital ortamda görünürlüğünün artırılması amaçlanmaktadır. Programın konaklama tesisleri, tur operatörleri ve varış noktalarını kapsayacak şekilde üç aşamalı bir geçiş süreciyle hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, öncelikli olarak konaklama tesisleri için hazırlanan sürdürülebilir turizm kriterleri KSTK standartlarına göre uygulanmaktadır. 25 Temmuz 2024 tarihli ve 2024/5 sayılı Genelge ile konaklama tesislerine 31 Aralık 2025 tarihine kadar en az 2. Aşama Belgesi alma zorunluluğu getirilmiş olup 2030 yılında ise konaklama tesislerinin tüm standartları karşılaması hedeflenmektedir. Eylül 2025 itibarıyla 1. Aşama Belgeli 13.494, 2. Aşama Belgeli 3.979 ve 3. Aşama Sertifikalı 1.995 tesisle birlikte toplam belgeli ve sertifikalı konaklama tesisi sayısı 19.468'e yükselmiştir. Ağustos 2025 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belgelendirilen 7.707 tesiste 1.202.578 yatak, basit konaklama belgeli 13.607 tesiste 606.787 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 146.194 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1.955.559'a ulaşmıştır. Ağustos 2025 itibarıyla 4'ü kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 51 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte olup 13.690'ı denizde, 4.742'si karada olmak üzere toplam 18.432 yat bağlama kapasitesi bulunmaktadır. Eylül 2025 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentası sayısı 16.786'dır. Konutların gerçek ve tüzel kişilere turizm amaçlı kiralanmasına ilişkin usul ve esasları belirleyen 7464 sayılı Konutların Turizm Amaçlı Kiralanmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu amaçla, Ağustos 2025 sonu itibarıyla 131.665 konut için başvuru yapılmış olup bu başvuruların 43.698'i için turizm amaçlı kiralanan konut izin belgesi düzenlenmiştir. Ülkemizde turizm potansiyelinin korunması ve geliştirilmesi amacıyla çeşitli bölgeler Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi (KTKGB) olarak ilan edilmektedir. Buna göre 4 Ekim 2024 tarihli ve 8999 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Muğla Bodrum Torba ve çevresi, 27 Kasım 2024 tarihli ve 9164 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Trabzon Araklı Pazarcık, 6 Ağustos 2025 tarihli ve 10177 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile de Hakkâri Cilo Dağları ve Hakkâri Mergabütan bölgeleri KTKGB olarak belirlenmiştir. Bu bölgelerde turizm yatırımlarının planlı ve sürdürülebilir biçimde gelişmesini sağlamak ve kültürel ile doğal kaynakların korunmasına katkıda bulunmak hedeflenmektedir. 6326 sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu ile Kültür ve Turizm Bakanlığına Verilen Yetki ve Görevlerin Uygulanmasına Dair Yönetmeliğine göre, turist rehberliği mesleğine kabul, eğitim ve gezi programlarının düzenlenmesi, mesleğe yönelik yabancı dil sınavları ile Bakanlığın turizm meslekleri ve meslek kuruluşları üzerindeki idari ve mali denetim yetkilerini ve Kanunla verilen diğer görevlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. 28 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 175 sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesi ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı, kamu tüzel kişiliğine sahip ve özel bütçeli bir kuruluş olarak yeniden teşkilatlandırılmıştır. 7553 sayılı Kanun ile 4857 sayılı İş Kanununda Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından turizm işletmesi belgesi verilen konaklama tesislerinde çalışan işçilere yönelik hafta tatili uygulamasında esneklik sağlanmıştır. Kıyıların korunması, çevre bilincinin gelişmesi ve turizm pazarlamasında önemli bir yeri olan Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında Türkiye, 2025 yılında 577 ödüllü plajla üçüncü sırada, 29 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Ayrıca sekiz bireysel yat ve 18 turizm teknesi de Mavi Bayrakla ödüllendirilmiştir. Ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla turizmin yoğun olduğu bölgelerde yerel halkın ve ziyaretçilerin yararlanması için halk plajları yapımına devam edilmiştir. 2025 yılında Antalya ilinde Manavgat Sorgun ve Muğla ilinde Bodrum Yalıkavak halk plajları hizmete açılmıştır. Böylece Antalya, Muğla ve İzmir illerinde halkın kullanımına sunulan plaj sayısı 19'a yükselmiştir. Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının koordinasyonunda reklam ve tanıtım faaliyetlerine 2025 yılında da devam edilmiştir. Hedef pazar ülkelerde yerel ajanslarla yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları ile pazar araştırmaları yürütülmüş, ülke bazında talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özelleştirilmiş tanıtım çalışmaları sürdürülmüştür. Türkiye'nin tek dijital küresel tanıtım platformu GoTürkiye.com yenilenmiş yapısıyla turizm potansiyelini varış noktası ve deneyim odaklı bir bakış açısıyla hedef pazarlardaki kullanıcılara sunmaya devam etmektedir. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcı profilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan, turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platformda, Eylül 2025 itibarıyla 105 varış noktası, 60 deneyim tanıtımı yapılmış ve 10 dilde içerik sunularak 83,1 milyon tekil ziyaretçiye ulaşılmıştır. Turizm faaliyetlerinin ülke geneline yayılması, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanıtımın yapılması amacıyla Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı tarafından il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmalarına devam edilmekte olup 77 il için turizm yol haritaları hazırlanmıştır. Bu kapsamda sosyal medyada etkili kişiler, basın mensupları, kanaat önderleri, tur operatörleri ve seyahat acentalarına yönelik tanıtım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Gezsen (Go) marka çatısı altında açılan 167 sosyal medya hesabında illere ait turizm ürünlerinin tanıtımına devam edilmektedir. Gastronomi turizmi alanında ülkemizin sahip olduğu değerlerin yurt içi ve yurt dışı tanıtımında etkinliğinin artırılması, Türk mutfağı tanıtım faaliyetlerinin eşgüdümlü ve belirli bir tema altında yapılarak zaman ve kaynak israfının engellenmesi amacıyla 21-27 Mayıs 2025 tarihleri arasında dördüncü kez kutlanan Türk Mutfağı Haftası çerçevesinde çeşitli tanıtım etkinlikleri düzenlenmiştir. Türkiye, turizm tanıtımında ürün çeşitliliğini artırma ve turizm sezonunu 12 aya yayma hedefi doğrultusunda sağlık turizmine özel önem vermektedir. Hem sağlık hizmeti almak amacıyla gelen ziyaretçilerin hem de tatil için gelen turistlerin sağlık hizmetlerine erişiminin güvence altına alınması ziyaretçi memnuniyetini artırarak ülkeye yönelik tercihleri güçlendirmektedir. 26 Nisan 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelikle uluslararası sağlık turizmi alanında faaliyet gösterecek sağlık kuruluşları ve aracı kuruluşlar için asgari hizmet standartları belirlenmiş, yetkilendirme ve denetim mekanizmaları oluşturularak hizmet kalitesinin güvence altına alınması sağlanmıştır. Bu düzenleme, Türkiye'nin uluslararası sağlık turizmi alanındaki rekabet gücünü artırmayı, hasta memnuniyetini yükseltmeyi ve sağlık hizmetlerinin şeffaf, planlı ve düzenli bir şekilde sunulmasını amaçlamaktadır. 13 Mayıs 2025 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı arasında imzalanan Uluslararası Sağlık Turizmi Alanında İş birliği Protokolü ile kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi, tanıtım faaliyetlerinin geliştirilmesi ve hizmet kalitesinin artırılması hedeflenmiştir. Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de yeni dijital takip altyapısı oluşturulmuş, ziyaretçilerin davranışlarını büyük veriye dayanarak yapay zekâyla analiz etme, ürün geliştirme ve hedef ülke bazlı varış noktası tanıtım stratejisi oluşturma imkânı sağlanmıştır. Ziyaretçi ve konaklama istatistikleri, uçuş arama, uçuş kapasitesi ve uçuş biletleme istatistikleri büyük veri aracılığıyla günlük analiz edilebilmektedir. Ayrıca GoTürkiye ve diğer turizm platformlarının kullanım istatistikleri ile etkinlik ve ağırlama verileri de aynı yöntemle analiz edilerek Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı veri tabanına aktarılmaktadır. Bu verilerin karar mekanizmalarında kullanılması amacıyla ortak bir panel geliştirilmiş ve turizm çalışanlarının erişimine sunulacak şekilde tasarlanmıştır. Turizm sektöründe nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokoller çerçevesinde son yedi yıldır sürdürülen ve öğrencilere konaklama tesislerinde staj imkânı sağlayan uygulama devam etmektedir. Ayrıca konaklama ve yeme içme işletmelerinde çalışan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla İşbaşı Eğitimi Kursları ile Kişisel Gelişim Seminerleri düzenlenmektedir. Türkiye'nin tanıtımını daha etkin bir şekilde gerçekleştirmek amacıyla sektör çalışanlarına yönelik olarak sunulan All in Türkiye isimli çevrimiçi eğitim platformundaki 30 kursa 113 farklı ülkeden 3.676 kişi kaydolmuş ve 9.173 sertifika verilmiştir. Covid-19 küresel salgın sürecinde öne çıkan temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamalarla birlikte dijital dönüşüm turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biri haline gelmiştir. Dünyadaki dijital dönüşüme paralel olarak, turizm sektörü için yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamaların yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklaşımlarla geliştirilmesi, ayrıca turizm sektörü çalışanlarına dijital beceriler kazandırılması önem arz etmektedir. b) Amaç Değişen tüketici eğilimleri doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması, varış noktası yönetimi yaklaşımıyla sektörde yeşil ve dijital dönüşümün gerçekleştirilerek rekabetçiliğin geliştirilmesi ve koruma/kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler ez N Sorumlu /Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde doğal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve geliştirici bir yaklaşım içinde olması sağlanacak ve sektörde yeşil dönüşüm hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523) Tedbir 523.3. Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Konaklama tesislerinde 3. Aşama “Sürdürülebilir Turizm (S), Çevre, Şehircilik ve Sertifika Belgesi alan tesis sayısı Programı” kapsamında İklim Değişikliği Bakanlığı, | artırılacaktır. turizmde yeşil İçişleri Bakanlığı, Tarım ve dönüşümün sağlanması | Orman Bakanlığı, için çalışmalar Üniversiteler yürütülecektir. Tedbir 523.5. Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Korunan alanların artırılması Ekosistemin korunmasını | (S), Çevre, Şehircilik ve amacıyla yeni etüt, envanter ve ilan ve sürdürülebilir İklim Değişikliği Bakanlığı, | çalışmaları gerçekleştirilecektir. kullanımını sağlamaya Kültür ve Turizm Bakanlığı | 2. İlan edilen korunan alanların yönelik planlama ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uygulamalarla korunan yönetim, gelişme ve uzun devreli alanların etkin yönetimi gelişme planları hazırlanarak süresi gerçekleştirilecektir. biten planlar revize edilecektir. Çevre, Şehircilik ve İklim 3. Özel Çevre Koruma Bölgeleri ve Değişikliği Bakanlığı (S), Doğal Sit Alanlarında, taşıma kapasitesi Kültür ve Turizm Bakanlığı, | gözetilerek çevre kirliliğinin önlenmesi Tarım ve Orman Bakanlığı, | ve giderilmesine yönelik çevre Yerel Yönetimler, İlgili düzenleme, kanalizasyon ve içme suyu STK'lar projeleri yürütülecektir. Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524) Tedbir 524.3. Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Varış noktası ve deneyim odaklı Ziyaretçilere doğru (S), Çevre, Şehircilik ve tanıtım faaliyetleri kapsamında global kanallardan uygun İklim Değişikliği Bakanlığı, | kanallarda 200'den fazla ülkede reklam içeriklerin ulaştırılmasına | Tarım ve Orman Bakanlığı, | faaliyetlerine devam edilecektir. yönelik çalışmalar Türkiye Turizm Tanım ve | 2. Hedef pazar ülkelerde Çevrimiçi gerçekleştirilecek ve Geliştirme Ajansı Seyahat Acenteleri (OTA), tur yenilikçi çözümlerle operatörleri ve havayolları ile birlikte kullanıcı deneyimi reklam çalışmaları yürütülmeye devam iyileştirilecektir. edilecektir. Rekabetçi ve hızla değişen talebi karşılayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.525) Tedbir 525.1. Hizmet Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Cumhurbaşkanlığı Uzaktan Eğitim kalitesini iyileştirerek (S), Aile ve Sosyal Kapısı platformu üzerinden 4.000 kişiye daha rekabetçi bir turizm | Hizmetler Bakanlığı, mesleki işbaşı eğitimleri çevrimiçi olarak sektörü oluşturmak Cumhurbaşkanlığı Genel verilecektir. üzere personelin mevcut | Sekreterliği, GAP Bölge becerilerini geliştirmesi Kalkınma İdaresi ve yeni beceriler Başkanlığı edinmesi sağlanacaktır. Sanayi ve Teknoloji 2. GAP Bölgesinde turizmde insan Bakanlığı (S), Kültür ve kaynaklarının iyileştirilmesine yönelik Turizm Bakanlığı, Milli yürütülen çalışmalar kapsamında sektör Eğitim Bakanlığı, ve üniversite işbirliği güçlendirilecektir. Üniversiteler, Yerel Yönetimler Tedbir 525.2. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Personel lojmanı yapımına uygun sektöründe çalışma (S), Çevre, Şehircilik ve kamu arazileri tespit edilecek, bu koşulları iyileştirilecek ve | İklim Değişikliği Bakanlığı, | arazilerin tasarruf hakları Kültür ve çalışanların yıl boyunca (| Tarım ve Orman Bakanlığı, | TUrizm Bakanlığına devredilerek istihdamının Doğa Koruma ve Milli yatırımcılara tahsisine ilişkin iş ve sağlanmasına yönelik Parklar Genel Müdürlüğü (| işlemler yürütülecektir. tedbirler alınacaktır. Tedbir 525.3. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Ulusal meslek standartları, ulusal ve eğitim müfredatı Kültür ve Turizm Bakanlığı, | uluslararası yeterlilikler, teknolojik sektörün ihtiyaçları Üniversiteler, İlgili STK'lar (| gelişmeler ve sektörden gelen talepler doğrultusunda yeniden doğrultusunda mesleki ve teknik düzenlenecektir. ortaöğretim programları güncellenecektir. Tedbir 525.4, Turizm Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Mesleki ve Teknik Eğitimi Geliştirme sektörünün ihtiyacı olan Kültür ve Turizm Bakanlığı, | İş Birliği Protokolü kapsamında Mesleki nitelikli ara eleman İlgili STK'lar ve Teknik Anadolu Lisesinde okuyan ihtiyacının öğrencilerin en az üç yabancı dil karşılanmasına yönelik öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde uygulamalı eğitim yoğunlaştırılmış beceri eğitimi programları geliştirilerek almalarına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 525.5. Hizmet || Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Basit Konaklama Turizm İşletmesi kalitesinin ve turist (S), İçişleri Bakanlığı, İlgili | Belgeli tesislerin Turizm işletmesi memnuniyetinin STK'lar Belgesi'ne geçişi sağlanacaktır. artırılması amacıyla 2. Turizmde hizmet kalitesini artırmak turizm tesislerinde fiziki amacıyla 5.000 turizm işletme belgeli şartların iyileştirilmesine tesis denetlenecektir. yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacak ve denetim faaliyetleri artırılacaktır. Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526) Tedbir 526.3. Varış Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. İl Tanıtım ve Geliştirme Programı noktası yönetim (S), İçişleri Bakanlığı, kapsamında oluşturulan İl Tanıtım ve örgütlenmesinde ihtiyaç | Sanayi ve Teknoloji Geliştirme Kurulları, illerdeki tüm turizm duyulan insan kaynağı Bakanlığı, Türkiye Turizm (| bileşenlerini kapsayacak şekilde kapasitesi Tanıtım ve Geliştirme çalışmalarını sürdürecektir. oluşturulacaktır. Ajansı, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar Ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması amacıyla daha fazla gelir bırakan turizm çeşitleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.527) Tedbir 527.1. Turizm Ulaştırma ve Altyapı 1. Uygulamada ihtiyaç duyulan küçük ürünlerinin Bakanlığı (S), Çevre, tekne barınaklarına ilişkin mevzuat çeşitlendirilmesine Şehircilik ve İklim çalışmaları gerçekleştirilecektir. yönelik yatırımların ve Değişikliği Bakanlığı, Kültür işletmeciliğin ve Turizm Bakanlığı desteklenmesi amacıyla mevzuat çalışmaları gerçekleştirilecektir. Tedbir 527.2. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kış turizminin sürdürülebilir çeşitlerinin planlı (S), Tarım ve Orman gelişimini sağlamak üzere Uludağ Alan gelişimini sağlamak Bakanlığı, Uludağ Alan Planı çalışması tamamlanacaktır. üzere ana plan ve Başkanlığı, Üniversiteler, strateji çalışmaları Yerel Yönetimler, İlgili yürütülecektir. STK'lar Tedbir 527.4. Turizm (| Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Dört adet ücretsiz halk plajı yatırımlarının (S), Çevre, Şehircilik ve yapılacaktır. sürdürülebilir bir İklim Değişikliği Bakanlığı, anlayışla İçişleri Bakanlığı, Yerel gerçekleştirilmesine Yönetimler, İlgili STK'lar yönelik planlama ve arazi tahsis çalışmalarına devam edilecek, turizm altyapı yatırımları gerçekleşiirilecektir. Tedbir 527.5. Kültür ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kültürel ve turistik etkinliklerin turizm güzergâhları (S), İçişleri Bakanlığı, tanıtımına yönelik faaliyetler artırılacak geliştirilerek ziyaretçi Türkiye Turizm Tanıtım ve | ve kültürel yolculuk rotalarının sayısı kalış süresinin ve Geliştirme Ajansı, 20'ye çıkarılacaktır. harcamalarının Üniversiteler, Yerel artırılması sağlanacaktır. | Yönetimler, İlgili STK'lar Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarlarımızın güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.528) Tedbir 528.1. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. GoTürkiye çatı markası altında yeni markası altında ve odaklı | (S), RTÜK, Türkiye Turizm | temalar ve varış noktaları geliştirilecek, bir biçimde yapılan etkin | Tanıtım ve Geliştirme dijital mecralarda tanıtım faaliyetleri tanıtım faaliyetlerine Ajansı, Yerel Yönetimler, gerçekleştirilecektir. devam edilecektir. İlgili STK'lar Tedbir 528.2. Değişen | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Gelişen trendlere uygun olarak yeni tüketici eğilimleri ile (S), RTÜK, Türkiye Turizm | mecralar belirlenecek ve hitap ettiği teknolojik gelişmeler Tanıtım ve Geliştirme ülkelere göre tanıtım faaliyetleri doğrultusunda yeni Ajansı, Yerel Yönetimler, gerçekleştirilecektir. tanıtım stratejileri İlgili STK'lar belirlenecektir. Tedbir 528.3. Yeni Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Amerika ve Uzakdoğu pazarı için tur pazarlar oluşturulması (S), RTÜK, Türkiye Turizm | operatörleri ve hava yolu şirketleri ile amacıyla başta Amerika | Tanıtım ve Geliştirme birlikte reklam ve ortak bütçeli tanıtım ve Uzak Doğu ülkeleri Ajansı projeleri yürütülecektir. olmak üzere turist 2. Hedef pazarlarda yüksek gelir potansiyeli yüksek gruplarını hedef alan tanıtım faaliyetleri ülkelerde tanıtım gerçekleştirilecektir. çalışmaları ürütülecektir. Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapısı oluşturulacak ve mevcut turizm istatistikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.529) Tedbir 529.2. Turizmin | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Turizmin çevresel etkilerini ortaya sürdürülebilirliğini (S), Çevre, Şehircilik ve koyan karşılaştırılabilir nitelikte bir ölçmek için oluşturulan İklim Değişikliği Bakanlığı, | gösterge seti oluşturulacak ve uluslararası istatistiki Kültür ve Turizm Bakanlığı | metodolojisi belirlenecektir. çerçeveye uygun ölçüm araçları geliştirilecek ve yeni veri setleri oluşturulacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Turizm Geliri Milyar Dolar ol,i 64,0 68,0 Giriş Yapan Ziyaretçi Sayısı Milyon Kişi 62,3 63,0 65,5 Turizm Gelirinin GSYH İçerisindeki Payı Yüzde 4,5 4,1 4,1 Kişi Başı Ortalama Harcama Dolar 972 1017 1039 Kişi Başı Gecelik Ortalama Harcama Dolar 97 102 104 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.3. Sektörel Politikalar 2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları a) Mevcut Durum 2025 yılı kamu yatırım uygulamalarında sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2025 yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere toplam tutarı 10.599,5 milyar TL, 2024 yılı sonu kümülatif harcaması 3.527,2 milyar TL ve 2025 yılı başlangıç ödeneği 1.444 ,4 milyar TL olan 3.783 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2025 yılı Yatırım Programı kapsamında yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 30,5 ile ulaştırma sektörü alırken, eğitim sektörünün payı yüzde 15,1, tarım sektörünün payı yüzde 11,4, madencilik sektörünün payı yüzde 10,3, sağlık sektörünün payı yüzde 9,6 ve enerji sektörünün payı yüzde 7,6'dır. İmalat, turizm, konut, içmesuyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 15,59ir. Orta Vadeli Programda (2026-2028) ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2026 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2025 yılı sene başında 1.297 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2025 yılında yüzde 19,8 oranında artarak 1.554 milyar TL'ye ulaşması öngörülmüştür. Benzer şekilde, 15 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2025/15 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2026-2028 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2026 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2025 yılında 405,5 milyar TL olan seviyesinden 679,3 milyar TL seviyesine çıkarılmıştır. Ülkemizde Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından itibaren, Eylül 2025 itibarıyla 277 KÖİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü Eylül 2025 fiyatlarıyla 112,09 milyar dolara ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 70,64 milyar dolar yatırımla ilk sırada yer almakta olup bunu 22,93 milyar dolarla enerji, 13,80 milyar dolarla sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda 262 proje işletmeye alınmış olup 15 projenin yapımına devam edilmektedir. TABLO II: 15- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) Ülkeler 2021 2022 2023 2024(1) 2025 (1) Avro Bölgesi Ortalaması 3,7 3,5 3,9 3,9 4,4 Belçika 2,8 2,7 2,8 3,0 3,3 Almanya 2,9 2,8 2,8 2,9 3,0 Estonya 5,8 5,4 6,6 6,1 7,2 İrlanda 2,0 2,0 23 2,7 2,8 Yunanistan 3,6 3,7 3,9 3,7 4,2 İspanya 2,7 2,7 3,0 2,7 3,0 Fransa 41 4,2 4,2 4,3 4,3 Hırvatistan 4,8 4,0 5,6 5,1 5,4 İtalya 2,8 2,6 3,2 3,5 3,8 Letonya 5,6 4,5 5,6 5,7 7,0 Litvanya 3,2 3,2 4,2 4,2 4,9 Lüksemburg 4,1 4,3 4,7 4,5 4,7 Malta 3,7 3,2 3,6 3,3 3,8 Hollanda 3,4 3,2 3,1 3,2 3,2 Avusturya 3,6 3,5 3,7 3,9 3,9 Portekiz 2,6 2,4 2,6 2,7 3,7 Slovakya 3,0 3,1 3,5 3,6 5,1 Slovenya 4,7 5,5 5,3 5,1 5,3 Finlandiya 4,2 41 4i 4,4 4,9 Avro Bölgesi Dışı AB Ortalaması 4,3 4,1 4,7 4,4 4,7 Bulgaristan 2,7 2,4 3,8 3,0 3,6 Çekya 4,6 4,5 4,9 4,7 4,9 Danimarka 3,2 3,0 3,1 3,1 3,8 Macaristan 6,2 5,3 5,i 4,2 4,2 Polonya 4,1 3,8 5i 4,9 5,1 Romanya 4, 4,4 5,4 5,7 6,1 İsveç 5,0 5,i 5,3 5,4 5,5 AB Ortalaması 3,8 3,7 4, 4,1 4,5 Birleşik Krallık 3,1 3,1 3,2 3,3 3,4 Japonya 4,2 3,9 3,9 3,8 3,9 ABD 3,3 3,2 3,4 3,5 3,5 Türkiye 2,5 2,8 3,0 3,0 3,0 Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2025; Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini b) Amaç Kamu yatırımlarıyla ekonominin rekabetçiliğinin ve verimliliğinin artırılması, kamu hizmetlerinin daha etkin sunulması yoluyla toplumun tüm kesimlerinin yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve refahının yükseltilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması, dijital dönüşümün desteklenmesi, bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması, özel sektör yatırımlarının ihtiyaç duyduğu altyapının temin edilmesi ile afetlere ve küresel risklere karşı dayanıklılığın artırılması, kamu özel işbirliği (KÖİ) uygulamalarının makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, sosyoekonomik yapılabilirlik ve bütçe prensipleriyle uyumlu olarak, ayrıca dengeli bir risk paylaşımı ve maliyet etkinliği çerçevesinde yürütülmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler m , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu yatırımlarına ayrılan kaynak artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.531) Tedbir 531.1. Bütçe Strateji ve Bütçe 1. 2026 yılı içinde tamamlanarak imkânları çerçevesinde Başkanlığı (S) hizmete girebilecek öncelikli projelere ekonomik olarak yapılabilir ve önemli ölçüde fiziki gerçekleşme projelere ayrılan kamu sağlanmış projelere ağırlık kaynakları artırılacak, verilecektir. ortalama tamamlanma süresinin kısaltılması sağlanacaktır. Tedbir 531.4. Afetlere ve Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında söz olası risklere karşı Başkanlığı (S) konusu sektörlere öncelik verilecek dayanıklılığın artırılmasını şekilde ödenek tahsisi yapılacaktır. sağlayacak yatırımlar, planlı sanayi alanlarına ilişkin yatırımlar ile çevre, teknolojik araştırma, BİT ile demiryolu ve denizyolu ulaştırma sektörlerindeki yatırımlara öncelik verilecektir. Kamu yatırımlarına ayrılan kaynakların daha etkin şekilde kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.532) Tedbir 532.2. KÖİ projeleri, | Strateji ve Bütçe 1. Projelerin finansal ve makroekonomik politikalar, Başkanlığı (S) sosyoekonomik yapılabilirliğinin sektörel öncelikler, kamu analizine yönelik çalışma yükümlülükleri ve bütçe tamamlanacaktır. dengeleri dikkate alınarak sosyoekonomik yapılabilirlik, maliyet etkinlik, bütçe prensipleriyle uyum ve dengeli bir risk paylaşımı gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir. Tedbir 532.3. Yatırımların Strateji ve Bütçe 1. Kamu yatırımları bilgi sisteminde izlenmesi ve Başkanlığı (S) izleme ve değerlendirmeye yönelik değerlendirilmesine ilişkin sistem geliştirmeleri yapılacaktır. faaliyetlere ağırlık verilecek, bu faaliyetler sonucu elde edilen bilgiler proje hazırlık sürecinde kullanılacaktır. Tedbir 532.4. Kamu yatırım Strateji ve Bütçe 1. Proje hazırlık, izleme ve planlamasını güçlendirmek Başkanlığı (S), Hazine değerlendirme konularında eğitimler üzere yerel yönetimleri de ve Maliye Bakanlığı, verilecektir. kapsayacak şekilde tüm Yerel Yönetimler kurumlarda KÖİ dâhil tüm yatırım projelerinin hazırlanması, finansmanı, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinin uluslararası standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmesi için kurumsal yapı güçlendirilecek, beşeri kapasite artırılacaktır. Tedbir 532.5. Kamu yatırım Strateji ve Bütçe 1. Beşeri ve fiziki altyapıyı güçlendirecek programında rasyonelleştirme Başkanlığı (S) ve kısa sürede ekonomiye çalışmaları yapılmak suretiyle kazandırılacak projelere ağırlık kısa sürede tamamlanarak verilecektir. ekonomik ve sosyal fayda üretecek yatırımlar önceliklendirilecektir. Tedbir 532.6. Kamu yatırım Strateji ve Bütçe 1. Mevcut politika belgeleri ve programına yeni proje Başkanlığı (S) rehberlerde belirtilen kriterler tekliflerinde proje stokunu da çerçevesinde yeni proje teklifleri dikkate alacak şekilde ilave değerlendirilecektir. kriterler belirlenecek, öngörülebilirlik ve şeffaflık güçlendirilecek, teklif edilen projelerin fizibilite raporlarının niteliği daha da artırılacaktır. Tedbir 532.7. Kamu yatırım Strateji ve Bütçe li 1. Yatırım Programı kapsamında programında yer alan projelerde | Başkanlığı (S) öncelikli ve yıl içinde tamamlanacak ek ödenek kullanımı zorunlu projelere gerekli ödenek tahsis hallerle sınırlı tutulacak, edilecektir. kuruluşlar tarafından sene başı ödenekleri çerçevesinde yıllık iş programları hazırlanacaktır. Tedbir 532.8. Kamu yatırımları | Strateji ve Bütçe 1. Kamu yatırımları için proje hazırlık, için proje hazırlık, uygulama, Başkanlığı (S) uygulama, izleme ve değerlendirme izleme ve değerlendirme konularında standart rehberler konularında standart rehberler hazırlanacak, eğitim programları hazırlanacak, eğitim programları düzenlenecektir. düzenlenecektir. Tedbir 532.9. İhale ve denetim | Strateji ve Bütçe 1. İhale ve denetim süreçlerinin yatırım süreçlerinin yatırım Başkanlığı (S) planlamasıyla bağlantısı sistem planlamasıyla bağlantısı entegrasyonları vasıtasıyla güçlendirilecektir. güçlendirilecektir. Kamu yatırımları ile özel sektör yatırımları arasında etkin tamamlayıcılık sağlanarak üretken kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.533 Tedbir 533.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında yatırımları, cari açığın Başkanlığı (S) öncelikli ve yüksek katma değer azaltılmasına yönelik yüksek sağlayacak projelere gerekli ödenek katma değer yaratan ve tahsis edilecektir. istihdam artıran özel sektör yatırımları ile eşgüdüm içerisinde, yapılabilirliği dikkate alınarak planlanacaktır. Tedbir 533.2. Öncelikli Strateji ve Bütçe Ti. Yatırım Programı kapsamında sektörlerin kamu yatırımları Başkanlığı (S) öncelikli ve sektörel açıdan kritik bağlamındaki ihtiyaçları projeler değerlendirilecektir. değerlendirilecektir. Tedbir 533.3. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında binek yatırımlarında yerli ürün ve Başkanlığı (S) araç, kentiçi raylı sistem aracı ve teknolojilerin kullanımına öncelik elektrikli otobüs alımı projeleri başta vermek amacıyla ürün ve olmak üzere tüm yatırımlarda azami teknoloji bazında yerlilik oranı yerlilik oranı sağlanması koşulu takip edilecek, yaygın olan ürün gözetilecektir. ve teknolojilerden başlanarak yerlileşmeye yönelik adımlar atılacaktır. Kamu yatırımlarının bölgeler arası gelişmişlik farklılıklarını giderecek şekilde uygulanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.534) Tedbir 534,1. Bölgesel Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında gelişme potansiyelini harekete | Başkanlığı (S) öncelikli ve bölgesel açıdan kritik geçirecek yatırımlar ile nitelikteki projelere gerekli ödenek sürdürülebilir kentsel gelişme tahsis edilecektir. odaklı projelere öncelik verilecektir. | Tedbir 534.2. Merkezi Strateji ve Bütçe 1. Merkezi yönetim ve yerel yönetim ile yerel yönetimler Başkanlığı (S) yönetimler arasında eşgüdümlü arasındaki işbirliği ve çalışmalar yapılarak proje üretme koordinasyon geliştirilecek, kapasitesi güçlendirilecektir. yerel aktörlerin kamu yatırım planlamasında daha aktif rol almasını sağlamak üzere katılımcılığı artıracak mekanizmalar kullanılacak ve proje üretme kapasitesi | güçlendirilecektir. 2.2.3.2. İş ve Yatırım Ortamı a) Mevcut Durum 2025 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin teşvik edilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK) kamu ve özel sektör kuruluşlarının temsilcileriyle düzenli toplantılar gerçekleştirmektedir. İlgili kurum ve kuruluşların işbirliğiyle hazırlanan 2025 Yılı Eylem Planı, 10 Temmuz 2025 tarihinde Kurulun internet sitesinde (Www.yoikk.gov.tr) yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 39 eylemden oluşan Eylem Planında yargı süreçlerinin iyileştirilmesi, yeni yatırım alanlarının oluşturulması, girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, yüksek teknolojili yatırımların teşviki, yeşil dönüşüm/sürdürülebilirlik politikalarının yürütülmesi, lojistik ve teknolojik altyapının geliştirilmesi, finansmana erişim imkanlarının artırılması gibi başlıklar öne çıkmaktadır. TCMB Kanununun 45'inci maddesi çerçevesinde, bankalar aracılığıyla azami ilk iki yılı anapara ödemesiz ve azami 10 yıl vadeli olarak TL cinsinden düzenlenmiş senetlerin avansa kabulü karşılığında büyük ölçekli, yüksek teknolojili ve stratejik yatırımların finansmanı için yatırımcı firmalara Yatırım Taahhütlü Avans Kredileri (YTAK) kullandırılmaktadır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının Yatırım Projelerinin Stratejik Öncelik ve Teknik Değerlendirmesine Dair Tebliğine uygun olarak Bakanlıkça yapılan değerlendirme sonucunda gerekli şartları sağlayan firmalar bankalar aracılığıyla TCMB'ye kredi başvurusu yapabilmektedir. 2025 yılının ilk sekiz ayında, YTAK kapsamında toplam 618 firmaya 129,92 milyar TL kredi tahsisi yapılmış olup bu tutarın 114,3 milyar TL'si kullanılmıştır. Ayrıca, 23 Haziran 2025 tarihinde yapılan değişiklikle YTAK'ta politika faizi esas alınarak hesaplanan değişken faiz oranına geçilmiştir. İklim Kanunu 9 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yeşil yatırımların tanımlanması ile finans kuruluşlarının bu doğrultuda yönlendirilmesini, temiz teknoloji yatırımlarının desteklenmesini öngören mevzuatın ülkemizdeki yatırım ve rekabet ortamını yeniden şekillendirmesi beklenmektedir. Dünya Bankası tarafından Doing Business çalışmasının sonlandırılmasından sonra Business Ready (B-Ready) çalışmasında ilk aşamada 50 ekonomi kapsanmış olup kapsamın 2026 sonu itibarıyla 180 ekonomiye çıkarılması öngörülmektedir. Türkiye bu raporda yer almamış olup Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi koordinasyonunda hazırlıklar sürdürülmektedir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisince B-Ready endeksi kapsamında yer alan konulara ilişkin reform alanları belirlenmiş, endeksteki 38 göstergeyi etkileyecek 25 eylem maddesi üzerinden yıllık eylem planı hazırlanmıştır. Eylem planının uygulanmasının takibine yönelik çalışmalar Eylül 2025 itibarıyla başlatılmış olup ilgili kurumların eylemlere ilişkin ilerlemeleri iki ayda bir raporlaması öngörülmektedir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi gözetiminde belirli niteliklere sahip yatırımlar için e-Devlet entegrasyonu bulunan yatırım süreçlerinin yeni kurulacak bir dijital altyapı üzerinden izlenmesi planlanmakta olup Yatırım Takip Sistemi (YTS) oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Bu doğrultuda, ÇED Kararı, Çevre İzin ve Lisans, Sanayi Sicil Belgesi, OSB'lerde Yer Tahsisi, Yatırım Teşvik Belgesi, Maden Ruhsatı Müracaatı Sorgulama, Elektrik Üretim Ön Lisans ve Lisans süreçlerinin dijital ortamda takip edilmesi amacıyla ilgili kurumlarla veri paylaşım protokolleri imzalanmış, EPDK ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (MAPEG) ile veri entegrasyonu tamamlanmıştır. Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı nezdindeki çalışmalar devam ederken, ilave edilecek yatırım süreçleri de belirlenmiştir. Bu doğrultuda Tarım ve Orman Bakanlığı ile veri paylaşım protokolü imzalanmasına yönelik görüşmelere başlanmıştır. Ülkemizdeki icra ve iflas sisteminin etkinleştirilerek günümüz şartlarına daha iyi uyum sağlaması için elektronik dosya sistemi kullanımı artırılarak, icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların tamamının UYAP sistemine aktarılması çalışmalarına devam edilmiştir. Eylül 2025 itibarıyla ülke genelindeki ilçe icra dairelerinin yüzde 65'i tarama faaliyetlerini tamamlamıştır. Ayrıca, büyük ölçekli mahallerde ihtisaslaşmış icra dairesi sayısının artırılması amacıyla İstanbul Anadolu 2. Banka Alacakları İcra Dairesi yeni icra modeli kapsamında faaliyete geçirilmiştir. İcra ve İflas Kanununun yeniden yazılması amacıyla kurulan bilim komisyonunun hazırladığı çalışmanın teklif haline getirilmesi için daha önce yapılan toplantılar doğrultusunda hazırlanan taslak metin Eylül 2025 itibarıyla kurumların görüşüne açılmıştır. Ayrıca, yargıda ihtisaslaşmanın güçlendirilmesi çalışmaları kapsamında iş dağılımı suretiyle oluşturulan ihtisas mahkemelerinin etki analizi yapılmış, bu analiz çalışmaları esas alınarak 2025 yılında 97 yeni ihtisas mahkemesi kurulmuştur. Eylül 2025 itibarıyla faal müstakil ihtisas mahkemesi sayısı 2.223'e ulaşmıştır. Uzman arabuluculuk kurumunun yürürlüğe girmesi amacıyla ticaret hukuku, tüketici hukuku, banka ve finans hukuku, fikri mülkiyet hukuku, enerji ve maden hukuku, sağlık hukuku, spor hukuku, sigorta hukuku ve inşaat hukuku alanlarında uzmanlık eğitimi verilmeye devam edilmiştir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca ikiz dönüşüm sürecinin getirdiği uzaktan çalışma şeklinin sektörel, mesleki ve bölgesel işgücü göçü bağlamında etkilerinin analiz edilmesine yönelik olarak uzaktan çalışma biçiminin, bilgi teknolojileri sektörü esasında uygulanabilirliğinin incelendiği Uzaktan Çalışma ve Uluslararası İşgücü başlıklı rapor tamamlanmıştır. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2024 döneminde toplam 275,9 milyar dolar tutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım girişi olmuştur. Uluslararası doğrudan yatırım girişi 2024 yılında 11,7 milyar dolar, 2025 yılının ilk sekiz ayında ise 10,6 milyar dolar olmuştur. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Bu amaçla hazırlanan 2024-2028 dönemini kapsayan Uluslararası Doğrudan Yatırım Stratejisi, 29 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024/9 nolu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe girmiştir. Ana hedefi ülkemizin küresel uluslararası doğrudan yatırım pastasından aldığı payı nitelikli uluslararası doğrudan yatırım projeleriyle 2028 yılında yüzde 1,5'e çıkarmak olan stratejide Yatırım Ortamı Rekabetçiliği, Yeşil Dönüşüm, Dijital Dönüşüm, Küresel Tedarik Zinciri, Nitelikli İnsan Kaynağı ve İletişim ve Tanıtma olmak üzere toplam altı temayı içeren bir politika çerçevesi oluşturulmuştur. Strateji kapsamında yürütülecek proje ve faaliyetler ise yıllık eylem planları çerçevesinde icra edilmekte olup 2025 yılı eylem planında 11 kurumun sorumluluğunda 47 eyleme yer verilmiştir. Ayrıca Türkiye'nin uluslararası alandaki rekabetçiliğinin artırılması, yatırım ortamının güçlendirilmesi ve küresel gelişmeler doğrultusunda sürdürülebilir ekonomik büyümenin sağlanması amacıyla 11 Ekim 2025 tarihinde Yatırım Danışma Konseyi'nin 11. toplantısı gerçekleştirilmiştir. Cumhurbaşkanı yardımcısı başkanlığında ilgili bakanlar, kamu ve özel sektör temsilcileri ile 11 ülkeden toplam değeri 15 trilyon doları bulan 33 uluslararası yatırımcının katılımıyla düzenlenen toplantıda “Küresel Tedarik Zinciri” ve “Dijital Yatırımlar” konuları ele alınmıştır. b) Amaç İş ve yatırım ortamında işlemlerin en az evrak sayısı, en kısa süre ve en düşük maliyetle yapılması suretiyle ekonominin daha rekabetçi bir yapıya kavuşturulması, bürokratik ve hukuki öngörülebilirliğin daha da güçlendirilmesi, nitelikli uluslararası doğrudan yatırımlardan daha fazla yararlanılması yoluyla yatırım, üretim, istihdam ve ihracat artırılarak yurt içi ve uluslararası piyasalar için bir tedarik ve üretim merkezi olması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Bürokratik süreçlerin kolaylaştırılması ve maliyetlerin azaltılması yoluyla yatırımlara ivme kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.536) Politika/Tedbir | Tedbir 536.1. Yatırım Cumhurbaşkanlığı 71. Dünya Bankasının Business Ready Süreçleri Kılavuzunda Yatırım ve Finans Ofisi | Endeksine ilişkin olarak hazırlanan belirlenen ve zaman kaybına (S), İlgili Kamu Kurum | eylem planı hayata geçirilecektir. sebep olan prosedürlerin ve Kuruluşları uygulayıcı kurumlarca en aza indirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 536.3. İş ve yatırım Cumhurbaşkanlığı 1. Büyük yatırımların kamu kurum ve süreçleri, kurulacak sektörel Yatırım ve Finans Ofisi | kuruluşlarıyla ilgili iş ve yatırım tek durak ofisler aracılığıyla en | (S), İlgili Kamu Kurum | süreçleri, tek durak ofis aracılığıyla aza indirilecektir. ve Kuruluşları tek noktadan yürütülmesine yönelik mevzuat önerileri hazırlanacaktır. Yatırımlara ayrılan hazine arazisi miktarı artırılacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arası koordinasyon artırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.537) Tedbir 537.2. Yatırım yeri Cumhurbaşkanlığı 1. Stratejik ve büyük ölçekli tahsis süreçlerinde etkin bir Yatırım ve Finans Ofisi | yatırımlara yönelik yeni tahsis koordinasyon mekanizması (S), Çevre, Şehircilik ve | modelleri geliştirilecektir. kurulacak ve özellikle stratejik | İklim Değişikliği ve büyük ölçekli yatırımlarda Bakanlığı, Sanayi ve süreçlerin daha hızlı işlemesini | Teknoloji Bakanlığı sağlayacak yeni tahsis modelleri geliştirilecektir. Tedbir 537.4. Yatırımcıların Cumhurbaşkanlığı 1. Yatırıma uygun yatırım arazilerine alternatif yatırım yeri bilgisine | Yatırım ve Finans Ofisi | ilişkin bilgilerin MEYDİB, SEBATLAS daha kolay ulaşabilmesine (S), Sanayi ve vb. dijital platformlar üzerinden etkin imkân sağlayacak dijital Teknoloji Bakanlığı, bir şekilde yatırımcılara sunulması ortamlar oluşturulacaktır. Ticaret Bakanlığı sağlanacaktır. Tedbir 537.5. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı 1. Türkiye'nin nitelikli uluslararası uluslararası doğrudan Yatırım ve Finans Ofisi | doğrudan yatırımları çekme yatırımlara yönelik yatırım yeri | (S) konusundaki rekabetçiliği alternatif seçiminde alternatif senaryolar çerçevesinde senaryoların karşılaştırmalı olarak analiz değerlendirmesine imkân edilecektir. sunan çalışmalar geliştirilecektir. İş ve yatırım ortamında düzenleyici çerçeve iyileştirilerek yatırımcı güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.538) Tedbir 538.1. Yüksek TCMB (S), Adalet 1. TCMB bünyesindeki Büyük Veri teknoloji ürünleri ile yenilikçi Bakanlığı, Sanayi ve Platformu iyileştirme ve geliştirme ürün ve hizmetlerin Teknoloji Bakanlığı, çalışmaları yapılarak veriye dayalı gelişmesinin ülke Şartlarına | Ticaret Bakanlığı, Siber | karar verme Süreçleri uyumunu sağlamak, yenilikçi | | Güvenlik Başkanlığı, desteklenecektir. çözümlerin piyasa ve gerçek BDDK, İstanbul Finans yaşam koşullarında V uygulanmasını izleyerek kanıta Merkezi dayalı düzenleme yapmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 538.3. İcra ve iflas Adalet Bakanlığı (S), 1. İdarenin taraf olduğu tam yargı sisteminin etkinliği borçlu ve Sanayi ve Teknoloji davalarında sulh müessesesine alacaklı arasındaki hassas Bakanlığı, Ticaret başvurunun zorunlu kılınmasına ilişkin dengenin gözetilmesi suretiyle | Bakanlığı, çalışmalar yürütülecektir. artırılacaktır. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Tedbir 538.6. Dijital Ticaret Bakanlığı (S) 1. Rekabetin Korunması Hakkındaki pazarlarda ortaya çıkan pazar mevzuatın güncellenmesi çalışmaları aksaklıkları ve adil olmayan tamamlanacaktır. uygulamalarla mücadele ve bu alanda Avrupa Birliği müktesebatı ile uyum için rekabetin korunmasına ilişkin mevzuat güncellenecektir. Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539) Tedbir 539.1. Yurt dışından Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası araştırmacılara yönelik dönüşü özendiren Bakanlığı (S) burs ve destek programlarının çağrı uygulamalar değerlendirilerek metinleri (ikincil mevzuat) ülkemize karşılaşılan güçlükleri aşmaya gelmelerini teşvik edecek şekilde yönelik yapısal tedbirler revize edilecek; araştırmacılara alınacak, yurt dışından ülkeye yönderlik desteği verilecek ve görev geri dönen bilim insanları ve yapacakları Türkiye'deki kurumlarla alanında deneyimli kişiler için ikili görüşmeler gerçekleştirilerek teşvik edici unsurlar çalışma ortamlarının iyileştirilmesine belirlenerek çalışma ortamı ve yönelik koordinasyon sağlanacaktır. koşullarının geliştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 539.2. İlkaşama Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Teknoloji alanında kritik girişimcileri için vize modelinin | Çalışma ve Sosyal uzmanlıklara sahip yeteneklerin ve oluşturulması sağlanarak yurt | Güvenlik Bakanlığı, yenilikçi iş modelleri ve teknolojiye dışındaki girişimcilerin İçişleri Bakanlığı, dayalı çalışmaları olan tekno- Türkiye'ye gelmesini cazip Sanayi ve Teknoloji girişimlerin ülkemizde faaliyette kılacak destek ve Bakanlığı bulunmalarının teşvik edilmesi düzenlemeler yapılacaktır. maksadıyla başlatılan Türkiye Tech Visa programının yurt dışında etkili bir şekilde tanıtılması sağlanacaktır. Yatırımların artırılması ve nitelikli uluslararası doğrudan yatırımların çekilebilmesi amacıyla dijital ve yeşil dönüşüm sürecinden azami ölçüde faydalanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.540) Tedbir 540.5. Ar-Ge ve Sanayi ve Teknoloji 1. 1832 Sanayide Yeşil Dönüşüm ve yenilik destek sistemi, dijital Bakanlığı (S) 1833 SAYEM Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve yeşil dönüşüm sürecinde geri ödemeli destek çağrıları açılacak kritik değer zincirlerinde ve yeşil dönüşüm alanında ilerleme stratejileri ile kuruluşların devam eden çabaları firmaların ve sektörlerin desteklenecektir. ihtiyaçlarına ve gelişme potansiyellerine uygun bir şekilde yeniden yapılandırılacaktır. Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.541) Tedbir 541.1. Ülkemizin Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türkiye'nin küresel tedarik coğrafi konumuna uygun Sanayi ve Teknoloji zincirlerine daha etkin ve hızlı olarak küresel tedarik Bakanlığı, Ulaştırma ve | entegrasyonuna yönelik olarak yurt zincirinde daha etkin rol Altyapı Bakanlığı, dışı lojistik dağıtım ağlarının (YLDA) üstlenmesi sağlanacak, tedarik | Cumhurbaşkanlığı farklı bölge ve ülkelerde yapılanması zinciri stratejisi hazırlanacaktır. | Yatırım ve Finans Ofisi | için çalışmalar yürütülecek, hâlihazırda faaliyete geçen YLDA'ların verimli çalışmaları sağlanacaktır. 2. Lojistik ve taşımacılık sektörünün küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla yeşil lojistik, dijitalleşme, nitelikli işgücü, sürdürülebilirlik vb. alanlarında faaliyet gösteren firmalar desteklenecektir. Tedbir 541.2. Türkiye Sanayi ve Teknoloji 1. Katma değeri yüksek, ülkemizin ekonomisi için temel ve kritik Bakanlığı (S), Enerji ve | kritik ihtiyaçlarını karşılayacak, arz olan hammadde ve ara Tabii Kaynaklar güvenliğini sağlayacak, dışa mallarının tedariki güvence Bakanlığı, Ticaret bağımlılığını azaltacak, uluslararası altına alınarak Bakanlığı rekabet gücünü artıracak ve kolaylaştırılacaktır. araştırma-geliştirme içeriği yüksek imalat sektörü yatırımları ile yeşil ve dijital dönüşüm programları kapsamında desteklenmesine karar verilen yatırımlar, Stratejik Hamle Programı kapsamında yüksek yoğunluklu şekilde desteklenecektir. Tedbir 541.3. Dost Ticaret Bakanlığı (S) 1. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üye ülkelerden ve yakın ülkelerden ve gözlemci ülkeleriyle planlanan ikili tedarik yaklaşımları temas ve toplantılar çerçevesinde İş değerlendirilerek yakın Forumları düzenlenecektir. coğrafyamızda yer alan ülkeler 2. STA Güncelleme Müzakereleri ve Türk Cumhuriyetleriyle iş sürdürülecektir. ve yatırım ortamının uyumlaştırılmasına yönelik tedbirler alınacaktır. İş ve yatırım ortamında yönetişim ve risk yönetiminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.542) Tedbir 542.1. Kamu ve özel | Sanayi ve Teknoloji 1. Yeni dönem YOİKK Eylem Planı sektör arasındaki diyaloğun Bakanlığı (S), taslağı üzerinde mutabakat güçlendirilmesi yoluyla Yatırım | Cumhurbaşkanlığı sağlanmasını müteakip döviz Ortamını İyileştirme Yatırım ve Finans Ofisi | kazandırıcı, cari açığı azaltan ve mal Koordinasyon Kurulunun daha ve hizmet ihracatını kolaylaştırıcı etkin karar alması hususlara odaklanan eylemler sağlanacaktır. üzerinde çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 542.2. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı 1. Yurt içine gelen ve yurt dışına diğer ülkelerde Yatırım ve Finans Ofisi | giden uluslararası doğrudan gerçekleştireceği uluslararası (S), Sanayi ve yatırımların birbirini tamamlayıcılığı ve doğrudan yatırımları Teknoloji Bakanlığı, ekonomiye katkısının artırılması için yönlendirme ve kolaylaştırma Ticaret Bakanlığı yöntem önerileri geliştirilecektir. yönündeki kapasitesi geliştirilecektir. Tedbir 542.5. Finansal Hazine ve Maliye 1.Yatırım ve ihracat faaliyetleri risklerin arttığı dönemlerde, Bakanlığı (5), Sanayi önceliklendirilerek KOBİ'ler başta firmaların finansman ve Teknoloji Bakanlığı, | olmak üzere, firmaların finansmana yönetiminin ve finansmana Ticaret Bakanlığı erişim imkanlarının kolaylaştırılması erişiminin kolaylaştırılmasına için Hazine Destekli Kefalet Sistemi yönelik mekanizmalar kapsamında destek paketi oluşturulacaktır. çalışmalarına devam edilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) Uluslararası Doğrudan Yatırım Içinde Yüzde 0,8 0,9 10 Türkiye'nin Payı Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Yüzde 0,18 0,19 0,20 Ülke Yüzölçümüne Oranı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.3.3. Bilim, Teknoloji ve Yenilik a) Mevcut Durum Son dönemde çevresel ve teknolojik risklere karşı dayanıklılık, sürdürülebilirlik, toplumsal kapsayıcılık ve rekabetçilik gibi konuların ülkelerin bilim, teknoloji ve yenilik politikalarına yön verdiği görülmektedir. Özellikle yeşil ve dijital dönüşümü odağa alarak katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, insan odaklı ve işbirliğine dayalı politika ve faaliyetlerin önemi artmıştır. Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda bilimsel araştırma ve teknolojik gelişim kapasitesini yeşil ve dijital dönüşümle entegre ederek rekabet gücünü artırması kritik önemi haizdir. Bu doğrultuda yeşil ve dijital dönüşüme uyum sağlanması için öncelikli sektör ve alanlarda nitelikli Ar-Ge insan kaynağının geliştirilmesi, özel sektörün bu dönüşüme yönelik organizasyon ve yenilik kabiliyetlerinin artırılması, Ar-Ge ve yeniliğin finansmanına yönelik etkin mekanizmaların ve alternatif finansman kaynaklarının oluşturulması için çalışmalar sürdürülmektedir. Son yıllarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri artış göstermiş ve gayrisafi yurt içi Ar-Ge harcaması 2023 yılında 377 milyar 542 milyon TL olarak gerçekleşmiş, Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı ise yüzde 1,42 olmuştur. Benzer şekilde Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücü bağlamında 2023 yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 230.534 ve 290.850 olarak gerçekleşmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 21,9'u doktora ve üstü dereceye sahiptir. Bununla birlikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelişmeler ve ülkemiz öncelikleri doğrultusunda artırılması ve geliştirilmesi, hem kamu hem de özel kesim tarafından Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine daha fazla kaynak ayrılması, Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyacı devam etmektedir. Son yıllardaki önemli bir gelişme de 2022 yılında başlatılan araştırma üniversitesi uygulaması olup bu kapsama alınan 23 üniversitenin desteklenmesine devam edilmektedir. Araştırma Üniversiteleri Destek Programı kapsamında devlet araştırma üniversitelerine YÖK tarafından eşleştirildikleri odak alanlarda kullanılmak üzere ilave bilimsel araştırma proje bütçesi artan oranda tahsis edilmektedir. Araştırma altyapılarının Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması yönündeki ihtiyaç devam etmektedir. Bu kapsamda, araştırma altyapıları Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalardan olan 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde 12 araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performanslarının izlenmesine yönelik süreç devam etmektedir. Ayrıca mevzuatın iyileştirilmesi çalışmaları ile Türkiye'de faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası çalışmasının tamamlanması önemini korumaktadır. Araştırma altyapılarının ulusal Ar-Ge ekosistemindeki etkinliğinin artırılmasını teminen altyapılara sağlanan desteklerin performans bazlı olarak artırılmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir. TABLO II: 16- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2017 (2018 2019 2020 2021 2022 2023 Ar-Ge Harcamalarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 1,18 1,27 1,32 1,37 1,40 1,32 1,42 Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - Cari 36862 (O 47802 o56978 Oo 69038 101738 198670 377542 Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarının Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 42,3 39,6 38,6 38,8 34,2 33,8 30,0 Özel Sektör 50,0 53,0 56,1 55,8 61,3 61,4 65,1 Kamu 7,8 74 5,3 54 4,5 4,8 4,9 TZE Ar-Ge Personeli Sayısı 153552 172119 182847 199371 221811 272638 290850 TZE Araştırmacı Sayısı 116904 o132949 147620 168486 190973 215515 O 230534 TZE Doktora veya Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge 28 466 34 282 36 204 37 880 40 591 58 344 63 696 Personeli Sayısı Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı aynak: TÜİK, TÜBİTAK, SCImago (Erişim Tarihi: 25.09.2025) 45941 46 744 53327 60 017 68 521 72871 75 398 2021-2027 dönemini kapsayan ve yaklaşık 100 milyar avro bütçesi olan Ufuk Avrupa Programına yönelik çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon içerisinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yürütülen bilgilendirme çalışmaları ve özellikle Ufuk 2020'de elde edilen deneyim ile artan işbirliği kapasitesi neticesinde Türkiye'nin söz konusu Programdan aldığı katkı payı tutarı yaklaşık 359 milyon avroya yükselmiştir. Sağlık teknolojileri ve sağlık bilimleri alanında yenilikçi yaklaşımları ve üretkenliği teşvik etmek, fikirden ürüne giden projeleri desteklemek ve kamu-üniversite-özel sektör işbirliğini güçlendirmek amacıyla 2025 yılında Üreten Sağlık Modeli hayata geçirilmiştir. Yerli ve milli sağlık teknolojilerini geliştirerek sağlık sisteminde sürdürülebilirliği sağlamak ve dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla ürüne dönme potansiyeli yüksek olan projeler desteklenmektedir. 2019 yılından itibaren Arktik ve Antarktika'ya ulusal bilim seferleri düzenlenmekte ve uluslararası platformlarda Türkiye'nin görünürlüğü adına çalışmalar yapılmaktadır. Eylül 2025 itibarıyla dokuz Ulusal Antarktika (TAE), beş Ulusal Arktik (TASE) Bilim Seferi gerçekleştirilmiş ve çevre, meteoroloji ve oşinografi gibi konularda projeler yürütülmüştür. Ülkemizin kutup bölgelerine yönelik stratejilerini belirlemek, kutup bölgelerinde gerçekleştirilen ulusal çalışmaları yönlendirmek ve bu alanda gerekli koordinasyonu sağlamak amacıyla 7 Ağustos 2025 tarihli ve 13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle Kutup Bölgeleri Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur. Küresel uzay ekonomisi büyümeye hızla devam etmekte olup ülkemizde de bu alandaki çalışmalar önem kazanmıştır. Özellikle yer gözlem ve haberleşme uydusu geliştirme alanında önemli aşamalar kaydedilmiştir. 2023 yılında yerli ve milli ilk metrealtı çözünürlüğe sahip yer gözlem uydusu İMECE'nin uzaya fırlatılmasının ardından 2024 yılında ise ülkemizin yerli ve milli olarak geliştirilen ilk haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A uzaya fırlatılmıştır. Ayrıca elde edilen yetkinliklere yeni kabiliyetler de eklenerek geliştirilecek olan Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi için çalışmalar başlatılmış olup geliştirilecek İMECE-2 ve İMECE-3 uyduları ile birlikte ülkemizin bu alandaki kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır. Milli Uzay Programı kapsamında 2024 yılında, ilk Türk astronot bilimsel misyonları gerçekleştirmek üzere uzaya gönderilmiş, ikinci Türk astronot tarafından yörünge altı araştırma uçuşu gerçekleştirilmiştir. Milli Uzay Programı çerçevesinde yürütülen Ay Araştırma Programının ilk aşaması olan AYAP-1 Projesinde Ay'a ulaşması planlanan uzay aracının mühendislik tasarım-analiz çalışmaları tamamlanmış olup haberleşme, uydu yönetim, güç, yönelim kontrol vb. ekipmanların mühendislik ve uçuş modeli üretim ve testleri devam etmektedir. Geliştirilen uzay aracının, Dünya yörüngesinden Ay yörüngesine ulaşarak görüntü ve bilimsel veri toplaması ve ardından ay yüzeyine yüksek hızla iniş yapması planlanmaktadır. Proje kapsamında fırlatma sözleşmesi imzalanmış olup 2027 yılında uzay aracının fırlatılması planlanmaktadır. Son yıllardaki bu gelişmelere ek olarak, önümüzdeki dönemde ülkemizin uzay ekosisteminin daha da güçlendirilmesi, küresel uzay pazarından giderek daha fazla pay alınması, uzaya erişim ve uzayın kullanımında bağımsızlığın artırılması, uzay alanında uluslararası işbirliklerinin ve uzayın toplum yararına kullanılması imkânlarının geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. b) Amaç Bilgi üretmeye yönelik sorgulama, araştırma, öğrenme, geliştirme istek ve düşünce sistematiğini tüm düzeylerde yaygınlaştıran, katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, ikiz dönüşümü destekleyen, insan odaklı, çevik, işbirliğine dayalı, etkin işleyen bir bilim, teknoloji ve yenilik ekosistemi oluşturmak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ar-Ge insan kaynağı kapasitesi ve niteliği güçlendirilecek, araştırma kariyerlerinin çekiciliği ve sürdürülebilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.544) Tedbir 544.1. Doktora ve Sanayi ve Teknoloji 1. Yurt dışı doktora sırası ve sonrası doktora sonrası araştırmacılar | Bakanlığı (S), YÖK, araştırma burs programları yılda iki için çalışma ve araştırma Üniversiteler kez çağrıya çıkılarak başvuru ve imkânları iyileştirilecektir. destek süreçleri yürütülerek araştırma imkanları geliştirilecektir. Tedbir 544,2. Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Doktora öğrencilerinin Ar-Ge deneyimine sahip nitelikli Bakanlığı (S), YÖK, Projelerinde yer almasının teşvik insan kaynağının artırılmasını Üniversiteler edilmesi amacı ile Lisansüstü Bursları teminen kamu destekli Ar-Ge Performans Programı yılda iki kez projelerinde daha fazla lisans, çağrıya açılarak başvuru ve destek yüksek lisans ve doktora süreçleri yürütülecektir. bursiyerinin yer alması 2. Stajyer Araştırmacı Burs Programı sağlanacaktır. kapsamında yıl içerisinde çağrıya çıkılacak ve program kapsamında desteklenen bursiyerlerin projelerde — | yer alması sağlanacaktır. m a ———— — — ——————— — ————————— —— — ——— — — ————— —— — << — Tedbir 544.3. Üst seviye Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası Lider/Genç bilimsel ve teknolojik Bakanlığı (S), YÖK, Araştırmacılar Programları çağrıya çalışmalar yürüten nitelikli Üniversiteler açılarak başvuru, destek ve izleme araştırmacıların özel süreçleri yürütülecektir. programlarla desteklenmesine 2. Ulusal Lider Araştırmacılar devam edilecektir. Programı ve Ulusal Genç Liderler Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. Tedbir 544.4. Sanayide Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi Doktora Programı ihtiyaç duyulan doktora Bakanlığı (S), YÖK, kapsamında doktora öğrencileri derecesine sahip nitelikli insan | Üniversiteler desteklenecek ve sanayide doktoralı kaynağının üniversite sanayi araştırmacı istihdamının artırılmasına işbirliğiyle yetiştirilmesi yönelik çalışmalar yürütülecektir. sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Tedbir 544.6. Yurt dışındaki | Sanayi ve Teknoloji 1. Konuk veya Akademik İzinli Bilim yetkin akademisyen ve Bakanlığı (S), YÖK, İnsanı Destekleme Programları yılda araştırmacılara yönelik Üniversiteler altı defa başvuruya açılmak üzere ülkemizde tam veya kısmi çağrıya çıkılacak olup başvuru ve zamanlı çalışma imkânlarının destek süreçleri yürütülecektir. çeşitlendirilmesi, işbirlikleri ile 2. Yurt Dışı Bilim İnsanı Davet ortak projeler geliştirilmesi Programı ile yurt dışında bulunan sağlanacaktır. akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır. 3. Uluslararası bilim diplomasisi faaliyetleri kapsamında ortak burs programları yürütülecek, bu programlarla lisansüstü ve doktora sonrası araştırmacıların Türkiye'de akademik çalışmalar yapmaları sağlanacaktır. Üniversitelerin bilimsel araştırma kapasitesi artırılacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.545) Tedbir 545.1. Yüksek katma | YÖK (S), Strateji ve 1. Araştırma Üniversitesi Destek değerli üretimi destekleyecek | Bütçe Başkanlığı, Programı çerçevesinde araştırma nitelikte Ar-Ge ve yenilik Üniversiteler üniversitelerinin Ar-Ge kapasiteleri ve faaliyetlerinin niteliklerinin artırılmasına yönelik gerçekleştirebilmesi için performans odaklı desteklere devam araştırma üniversitesi edilecektir. programı güçlendirilecek, bu programa dahil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır... N | Tedbir 545.2. Üniversitelerin | YOK (S), Sanayi ve 1. Üniversitelerin odak alanlardaki misyon odaklı uzmanlaşma Teknoloji Bakanlığı, performansları veriye dayalı olarak çalışmalarında, veriye dayalı Üniversiteler takip edilecek, bu alanlara yönelik analizler yapılarak odak etki analizi yapılarak raporlanacaktır. alanlarındaki çıktı ve etkilerini artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 545.3. Üniversiteler YOK (S), Üniversiteler | 1. Bilimsel Araştırma Yönetmeliğinde bünyesinde Ar-Ge projesi bu süreçleri kolaylaştırmaya yönelik yürüten araştırmacıların düzenlemeler yapılacaktır. projelerdeki idari ve mali süreçleri kolaylaştırılacaktır. Tedbir 545.4, Başta YÖK (S), Üniversiteler || 1. 2547 sayılı Yükseköğretim araştırma üniversitelerinde Kanununun Ek 34 ve Ek 46 ncı olmak üzere doktora ve maddeleri uyarınca üniversitelerde doktora sonrası araştırmacı istihdam edilen doktora sonrası istihdamı artırılacaktır. araştırmacı sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 545.5. Bilimsel YOK (S), Üniversiteler | 1. Bilimsel araştırma projeleri araştırma projelerinin kapsamında üniversiteler arasında etkinliğinin artırılmasına koordinasyon güçlendirilecektir. yönelik çalışmalar ürütülecektir. Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. | (Kalkınma Planı p.546) Tedbir 546.1. Temel YOK (S), Üniversiteler (| 1. Genç Beyinler ve Doktora Sonrası bilimlere yönelik lisansüstü Araştırma Projeleri ile devlet burs miktarı ve faydalanan üniversitelerinde araştırma sayısı artırılacaktır. görevlilerine burs desteği verilerek yurt dışında araştırma yapma imkânı sağlanacaktır. Tedbir 546.2. Temel ve Sanayi ve Teknoloji 1. Avrupa Araştırma Konseyi Projeleri uygulamalı alanlarda katma Bakanlığı (S), Güçlendirme Desteği Programı yıl değer açısından yüksek etki Üniversiteler boyunca başvuruya açık olacak yaratması muhtemel öncül şekilde çağrıya açılarak başvuru, araştırma projeleri destek ve izleme süreçleri desteklenecektir. ürütülecektir. Tedbir 546.3. Bilim Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası Anlaşmalar alanlarında nitelikli çalışmalar Bakanlığı (S), Çerçevesinde Yurt Dışındaki Bilimsel ile öncü ve çığır açıcı Üniversiteler Etkinliklere Katılımı Destekleme araştırmaları desteklemek ve Programının başvuru ve destek araştırmacı insan gücü süreçleri yürütülecektir. kapasitesini artırmak için genç araştırmacılara yönderlik desteği sağlanacak, ulusal ve uluslararası eğitim ve araştırma temalı bilimsel etkinlikler gerçekleştirilecektir. Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı .547) Tedbir 547.1. Bilim ve Sanayi ve Teknoloji 1. Deneyap Teknoloji Atölyelerinde teknolojiye ilgili ve yetenekli Bakanlığı (S), Gençlik teknoloji üretme yetkinliği yüksek gençlere teknoloji ve Spor Bakanlığı, Milli | genç bireyler yetiştirilmesi amacıyla atölyelerinde ücretsiz eğitimler | Eğitim Bakanlığı, verilen teknoloji eğitimlerine devam ve etkinlikler sağlanacaktır. STK'lar edilecektir. Tedbir 547.2. Bilim ve Sanayi ve Teknoloji 1. TUBITAK Bilim ve Toplum teknoloji alanında fuarlar, Bakanlığı (S), Gençlik Başkanlığınca yürütülmekte olan çağrı yarışmalar, festivaller, ve Spor Bakanlığı, programlarına devam edilecektir. sergiler, etkinlikler ve atölyeler | Üniversiteler desteklenmeye devam edilerek teknoloji farkındalığının artırılması sağlanacaktır. Araştırma altyapılarının öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548) Tedbir 548.1. Araştırma Strateji ve Bütçe 1. Kritik teknoloji alanlarında altyapılarının başta öncelikli Başkanlığı (S), Sanayi araştırma altyapısı projelerinin sektörler ve kritik teknolojiler ve Teknoloji Bakanlığı, | kurulumuna ve gelişürilmesine devam olmak üzere Ar-Ge TÜBİTAK, Üniversiteler | edilecektir. kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 548.2. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji İ 1. Araştırma Altyapılarının Araştırma Altyapılarının Bakanlığı (S), Desteklenmesine Dair Kanun Desteklenmesine Dair Kanun (| TÜBİTAK, YÖK kapsamındaki mevcut altyapıların kapsamında sağlanan destek ve izleme süreçlerine devam destekler altyapıların edilecek ve raporlanacaktır. performansları dikkate alınarak artırılacaktır. Tedbir 548.3. 2547 sayılı YÖK (S), Üniversiteler (| 1. Uygulama ve araştırma Yükseköğretim Kanunu merkezlerinin gruplandırılması ve kapsamında yükseköğretim yeniden yapılandırılmasına yönelik kurumları bünyesinde kurulan çalışmalar yürütülecektir. uygulama ve araştırma merkezleri, teknolojik araştırma merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapılandırılacaktır. Tedbir 548.4, Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Mükemmeliyet Merkezi Destek altyapılarının, alanlarına göre Bakanlığı (S), YÖK, Programı kapsamında açılacak kendi aralarında ve sanayi ile (| TÜBİTAK, Üniversiteler | çağrılar ile araştırma altyapılarının, ulusal ve bölgesel düzeyde özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu işbirliği yapmasına imkân Ar-Ge birimleri ile işbirliği içinde verecek Ar-Ge platformlarının oluşturduğu yüksek teknoloji oluşturulması sağlanacaktır. latformları desteklenecektr. Tedbir 548.5. Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma altyapılarının altyapılarının erişilebilirliğinin Bakanlığı (S), Enerji ve | erişilebilirliğinin artırılması artırılması amacıyla hazırlanan | Tabii Kaynaklar kapsamında hazırlanan veri tabanının veri tabanı gözden geçirilerek | Bakanlığı, Sağlık ihtiyaçlar doğrultusunda etkinliği ve faydasının Bakanlığı, YÖK, iyileştirilmesine yönelik çalışmalar artırılmasına ve araştırma TENMAK, TÜBİTAK, diğer kamu kurum ve kuruluşlarla altyapılarının ulusal ihtiyaçları | TÜSEB, Üniversiteler işbirliği halinde yapılacaktır. karşılamasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 548.6. Ülkemizde Sanayi ve Teknoloji 1. Kritik ve öncü araştırma kritik araştırma alanlarında Bakanlığı (S), YÖK, alanlarında faaliyet yürüten öncü faaliyet gösteren öncü TÜBİTAK, Üniversiteler | araştırma altyapılarına yönelik araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol yol haritası hazırlanacaktır. Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır. Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odaklı, performans bazlı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, başta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıda etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.549) Tedbir 549.2. Ar-Ge ve Enerji ve Tabii 1. TENMAK Teknoloji ve Ürün yenilik destekleri, öncelikli Kaynaklar Bakanlığı Geliştirme Destek Programı sektörler, derin ve kritik (S), Sanayi ve kapsamında hidrojen teknolojileri ve teknoloji alanları kesişimine Teknoloji Bakanlığı, yakıt hücresi ile karbon yakalama, yoğunlaşacak, performans TENMAK, TÜBITAK kullanım ve depolama teknolojileri bazlı uygulamalar gibi alanlarda Teknoloji Hazırlık yaygınlaştırılacak ve Seviyesi (THS) en az dört olan ticarileştirmeye yönelik tüm projelerin destekleme sürecine süreci kapsayan tamamlayıcı devam edilecektir. destekler sağlanacaktır. Tedbir 549.3. Ar-Ge ve Strateji ve Bütçe 1. Farklı kurumlar tarafından yenilik desteklerinde kamu Başkanlığı (S) yürütülen Ar-Ge destek kurum ve kuruluşları programlarında süreç yönetiminde arasındaki koordinasyon yeknesaklığın sağlanması amacıyla artırılacak, mevzuat uyumu koordinasyon çalışmaları gerçekleştirilecektir. gerçekleşürilecekür. Tedbir 549.4. Ar-Ge, yenilik (| Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi ve girişimcilik faaliyetlerine Bakanlığı (S), KOSGEB, | kapsamında şirketlerin THS 5-9 yönelik alternatif finansman TUBITAK aralığını kapsayan çalışmalarının mekanizmalarının desteklendiği çağrıya çıkılacaktır. oluşturulması sağlanacaktır. Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550) Tedbir 550.1. Başta yeşil Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması, dönüşüm olmak üzere ihtiyaç | Bakanlığı (S), Mükemmeliyet Merkezi Destek duyulan teknolojilerin yerli TÜBİTAK, Üniversiteler | Programı gibi açılacak çağrılar ile imkânlarla geliştirilmesi ihtiyaç duyulan kritik bileşenleri, amacıyla hedef odaklı, cihazları, malzeme ve modelleri platform bazlı teknoloji tabanlı geliştirmek üzere araştırma ulusal girişimler başlatılacaktır. altyapılarının, özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge birimleri ile işbirliği içinde oluşturduğu teknoloji platformları desteklenecektir. Tedbir 550.2. Üniversite, Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi özel sektör ve kamu Bakanlığı (S), kapsamında özel sektör öncülüğünde, işbirliğinde geliştirilen TÜBITAK, Üniversiteler | üniversite ve kamu işbirliğiyle platformlara yönelik temel ihtisaslaşmış Ar-Ge ve Yenilik araştırmadan nihai ürüne Platformları oluşturulacak, bu kadar olan süreci kapsayan platformlar aracılığıyla Ürünleştirme destek modelleri Yol Haritaları (UYH) hazırlanarak yeşil geliştirilecektir. dönüşüme yönelik ürün veya ürün grubu geliştirilmesine yönelik Ürünleştirme Programları (UPG) desteklenecektir. Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551) Tedbir 551.2. TÜBİTAK, Sağlık Bakanlığı (S), T 1. Araştırma merkezleri ile TÜSEB TÜSEB, TENMAK başta olmak | Enerji ve Tabii altyapılarının ortak kullanımlarını üzere kamu kurumları Kaynaklar Bakanlığı, yaygınlaştırmak, yeni teknoloji ve bünyesindeki araştırma Sanayi ve Teknoloji ürünler geliştirmek amacıyla kamu merkezlerinin etkinliği ile Bakanlığı, TENMAK, kurumları, özel sektör ve birbirleriyle ve ekosistemdeki TÜBİTAK, TÜSEB, üniversitelerle işbirliği protokolleri diğer paydaşlarla işbirlikleri Üniversiteler oluşturulacaktır. artırılarak yeni teknoloji ve ürünler geliştirilmesine yönelik rojeler yürütülecektir. Tedbir 551.3. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Transfer Ofisleri Transfer Ofislerinin (TTO) Bakanlığı (S), Destekleme Programı çerçevesinde kurumsal yapıları analiz TUBITAK, Üniversiteler | TTO'lar hedef ve performans odaklı edilerek etkinliğinin, olarak desteklenecektir. verimliliğinin ve insan kaynağı kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve performans bazlı destekler sağlanacaktır. Tedbir 551.7. Akademik YOK (S), Üniversiteler (| 1. Akademik teşvik mekanizması, bilgi teşvik sistemi, bilgi ve ve teknoloji transferine öncelik teknoloji transfer faaliyetlerini verecek şekilde yeniden önceliklendirecek şekilde yapılandırılacaktır. | gözden geçirilecektir. Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), kapsamında açılacak SAYEM Yeşil firma iş ortaklıkları yüksek TÜBİTAK, Üniversiteler | Dönüşüm Çağrısı ile bu alandaki teknolojili Ür-Ge ve faaliyetler desteklenecektir. ticarileştirmesinin desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Programı yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 552.3. Ar-Ge ve Sanayi ve Teknoloji 1. Patent Tabanlı Teknoloji Transferi yenilik projeleri sonucunda Bakanlığı (S), Destekleme Programının özel sektör ortaya çıkan ve patentle TÜBİTAK, tarafından etkin kullanılabilmesi için korunan teknolojilerin TÜRKPATENT, eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri lisanslama veya devir yoluyla Üniversiteler gerçekleştirilecektir. Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılmasına yönelik sağlanan destekler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 552.4. Yükseköğretim | YÖK (S), Üniversiteler || 1. Üniversitelerin kendi adlarına kurumlarında gerçekleştirilen kurmuş oldukları TTO'ların etkinliğinin buluşların ticarileştirilmesine artırılması için yasal düzenleme yönelik mevzuat ve yapılacaktır. uygulamalar geliştirilecektir. Tedbir 552.5. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Kamu kurumlarında ihtiyaç sektörlerde ihtiyaç duyulan Bakanlığı (S), duyulan kritik bileşenlerin, cihaz ve kritik bileşenlerin, cihazların ve | TÜBİTAK, Üniversiteler | malzemelerin ihtiyaç makamı kamu malzemelerin ihtiyaç makamı kurumlarının eş finansmanıyla kamu kurumlarının eş geliştirilmesine yönelik projeler finansmanıyla geliştirilmesi ve desteklenecektir. kamu alımlarının etkin bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. Yenilikçi girişimcilik desteklenecek, büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri artırılacak ve büyük firmaların sektörlerindeki yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.553) Tedbir 553.1. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji 1. Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek teknoloji düzeyi yüksek ürün Bakanlığı (S), Hazine Programı kapsamında çağrılar ve hizmetleri geliştirebilen ilk ve Maliye Bakanlığı, açılarak başvuru, destek ve izleme aşama firmalarının kurulumu TÜBİTAK, Üniversiteler | süreçleri yürütülecektir. ve ölçeklenmesine yönelik 2. Türkiye'de faaliyet gösteren, destekler sağlanacak ve teknoloji ve yenilik odaklı iş modelleri girişim sermayesi fon geliştiren girişimlerin belirlenmesi, kaynakları çeşitlendirilecektir. kamu desteklerinden ve yatırım ekosisteminden etkin şekilde yararlanabilmeleri için Teknogirişim Rozeti verilecektir. 3. Yenilikçi şirket kuruluş süreçlerini kolaylaştıran dijital bir uygulama hayata geçirilecektir. 4. Girişim sermayesi fonlarının ölçeği ve etkinliğinin artırılması için Fonların Fonunun kaynak kapasitesi artırılacaktır. 5. Türkiye Kalkınma Fonu kaynakları çeşitlendirilerek yaratılan ek kaynakla teknoloji odaklı girişimlere yatırım apılması sağlanacaktır. Tedbir 553.2. Bir milyar Sanayi ve Teknoloji 1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte dolar ve üzeri değerlemeye Bakanlığı (5), TÜBİTAK | rekabet potansiyeli yüksek teknoloji sahip firma olma adayı ve girişimleri desteklenmeye devam uluslararası rekabet gücü edilecektir. yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir. Yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül araştırma ve teknolojiler teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.554) Tedbir 554.1. Alanında öncül | Sanayi ve Teknoloji 1. Öncül Ar-Ge Laboratuvarları bilimsel ve teknolojik bilgi Bakanlığı (S), TÜBİTAK | Destekleme Programı çerçevesinde üreten ulusal veya uluslararası THS 1-4 aralığındaki Ar-Ge faaliyetleri firmaların Türkiye'de kuracağı desteklenecektir. Ar-Ge laboratuvarları desteklenecektir. Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından ikili, bölgesel ve çok taraflı işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Bilim, teknoloji | Sanayi ve Teknoloji 1. Küresel ve bölgesel nitelikte olan ve yenilik alanında küresel ve | Bakanlığı (S), TÜBİTAK | çok taraflı işbirliği platformlarına ve bölgesel ortak araştırma ortak araştırma çağrılarına dâhil programlarından etkin bir olunacak, uluslararası kuruluşların şekilde faydalanılacak ve karar alma organlarında temsiliyet uluslararası karar alma sağlanacaktır. mekanizmalarında ülkemizin güçlü temsili sağlanacaktır. Tedbir 555.2. AB Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Ülkemizin Ufuk Avrupa ve Yenilik Çerçeve Bakanlığı (S), Dışişleri Programından yararlanma Programlarına nitelikli projeler | Bakanlığı, TÜBİTAK, kapasitesinin artırılmasına yönelik yoluyla katılımın sağlanması Üniversiteler, Ilgili çeşitli bilgi günü, konferans ve ve programların geri dönüş Kamu Kurum ve çalıştay gibi faaliyetler oranının artırılmasına yönelik Kuruluşları düzenlenecektir. tanıtım, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları erçekleştirilecektir. Tedbir 555.3. Uluslararası Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma Altyapıları için Avrupa araştırma altyapı iş Bakanlığı (S), Strateji Forumu (ESFRI) ve Avrupa ortaklıklarına katılım TÜBİTAK, Üniversiteler | Araştırma Altyapısı Konsorsiyumları konusundaki mevzuat ve (ERIC) faaliyetlerine katılım mevcut uygulamalar sağlanacak, ülkemiz altyapılarının bu iyileştirilerek söz konusu iş işbirliği ağlarına entegre olması için ortaklıklarına katılım girişimler artırılacaktır. artırılacaktır. Tedbir 555.4. Stratejik Sanayi ve Teknoloji 1. Bilim, teknoloji ve yenilik alanında ülkelerle ikili ve çoklu Ar-Ge ve | Bakanlığı (S), faaliyet gösteren kurum ve yenilik işbirlikleri TÜBİTAK, İlgili Kamu kuruluşlarla birlikte ikili işbirliği desteklenecektir. Kurum ve Kuruluşları çalışmaları yürütülecektir. Sağlık teknolojileri, uzay teknolojileri, yarı iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup araştırmaları gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri geliştirilerek sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.556) Tedbir 556.1. Aşı, ilaç, ubbi (| Sağlık Bakanlığı (S), 1. Ulusal sağlık sisteminin ihtiyaç cihaz, tanı kiti gibi sağlık Sanayi ve Teknoloji duyduğu öncelikli tıbbı ürün ve teknolojilerinde Ar-Ge projeleri | Bakanlığı, TÜBİTAK, teknolojilere yönelik fizibilite ve ile katma değer yaratabilecek | TÜSEB, Üniversiteler tarama çalışmaları yapılarak aşı, ilaç, ürünlerin geliştirilmesi tıbbi cihaz, tanı kiti gibi ürün odaklı sağlanacaktır. projeler desteklenecektir. 2. Yapay zekâ tabanlı sistemler ve bilgisayar destekli tanı sistemleri kapsamında olan tubbi cihaz alanında katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesinde ulusal kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılarak ortak projeler üretilecektir. Tedbir 556.2. Başta Ay Sanayi ve Teknoloji 1. Ay Görevi Projesi kapsamında Araştırma Projesi ile yerli ve Bakanlığı (S), geliştirilen uzay aracı fırlatmaya hazır milli uydu geliştirme projeleri o| TÜBİTAK, TUA, hale getirilecektir. olmak üzere ülkemizin uzay Üniversiteler 2. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri alanında teknoloji üretme Araştırma Enstitüsü bünyesindeki kabiliyeti artırılacaktır. temiz oda, operasyon merkezi, anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapıları geliştirilmesine devam edilecektir. 3. Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi Projesi kapsamında İMECE-2 Uydusu entegrasyon faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 556.3. Çip Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki endüstrisinde Ar-Ge, tasarım, Bakanlığı (S), TÜBİTAK | mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin üretim ve ticarileştirme bu alandaki kapasitesi artırılacaktır. kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 Sanayi ve Teknoloji 1. Onuncu Ulusal Antarktika Bilim yıllarını kapsayan Ulusal Kutup | Bakanlığı (S), Dışişleri Seferi (TAE-X) düzenlenecek ve Bilim Stratejisi hedefleri Bakanlığı, TÜBİTAK bilimsel projeler yürütülecektir. doğrultusunda, her yıl Ulusal 2. Altıncı Ulusal Arktik Bilimsel Kutup Bilim Seferleri (TAE ve Araştırma Seferi (TASE-VI) TASE) ile birlikte kutup gerçekleştirilecek ve bilimsel projeler bilimleri alanında bilimsel yürütülecektir. etkinlikler ile eğitim ve farkındalık faaliyetleri düzenlenerek, kutup araştırmaları özelinde insan kaynağını artırma çalışmaları gerçekleştirilecek ve kurumsal altyapı geliştirilerek ülkemizin her iki kutup bölgesinde de uluslararası konumu güçlendirilecektir. Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algılayıcı teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gerekli Ar- Ge altyapısının tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.557) Tedbir 557.1. Kritik teknoloji | Sanayi ve Teknoloji 1. Ar-Ge ve yenilik destekleri, alanlarında ülkemizin teknoloji | Bakanlığı (S), Enerji ve | öncelikli sektörlerde yoğunlaşacak ve üretme kapasitesi geliştirilmesi | Tabii Kaynaklar yapay zekâ, hidrojen teknolojileri, için projeler desteklenecektir. Bakanlığı, Strateji ve batarya teknolojileri gibi kritik Bütçe Başkanlığı, teknoloji alanlarını öncelikli olarak TENMAK, TÜBİTAK, kapsayacaktır. Üniversiteler 2. Yüksek teknoloji alanlarında açılacak çağrılarla ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların, malzemelerin ve modellerin geliştirileceği projeler desteklenecektir. Tedbir 557.4. Teknolojik Sanayi ve Teknoloji 1. Bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin ilerlemelerin sosyal etkilerinin | Bakanlığı (S), TÜBİTAK | toplumsal etkilerinin ortaya ortaya konulmasına yönelik konulmasına yönelik desteklenecek olarak sosyal ve beşeri bilimler projeler kapsamında eşgüdüm ile mühendislik bilimleri sağlanması adına sosyal ve beşeri arasında eşgüdüm bilimler ile mühendislik alanlarındaki sağlanacaktır. araştırmacıların bir araya getirileceği arayüz/platform oluşturulması faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 557.5. Ülkemiz için Sanayi ve Teknoloji 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde stratejik konularda kamu Bakanlığı (S), Yenilikçi Çözümler Araştırma politikalarının geliştirilmesi TÜBİTAK, Üniversiteler | Programı kapsamında bilimsel temelli süreçlerinde faydalanılmak araştırma projeleri desteklenecektir. üzere bilimsel temelli 2. Kamu kurumlarıyla işbirliği araştırma raporlarının içerisinde çağrılara çıkılarak politika oluşturulmasına yönelik sosyal yapımına katkı sağlayacak projeler ve beşeri bilim araştırma ve desteklenecektir. geliştirme faaliyetleri desteklenecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim | 2024(1) | 2025(2) | 2026(3) Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Oranı (4) Yüzde 1,42 1,65 1,77 Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı Yüzde 65,1 65,9 66,3 Sör) Eşdeğer (TZE) Ar-Ge Personeli Kişi 290 850 343 228 372 854 e Zaman Eşdeğer (TZE) Araştırmacı Kişi 230 534 267 706 288 483 Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Doktora veya Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge Kişi 63 696 71 488 75 735 Personeli Sayısı Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı Adet 82 150 (5) 88 370 95 061 Kaynak: TÜİK, Scimago Journal and Country Rank (Erişim Tarihi: 25.09.2025) (1) 2023 verisidir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. (5) 2024 yılı Scimago Journal and Country Rank verisidir. 2.2.3.4. Girişimcilik ve KOBİ'ler a) Mevcut Durum Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler 2023 yıl sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,7'sini, istihdamın yüzde 70,5'ini, ihracatın yüzde 35'ini oluşturmaktadır. Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2023 yılında yüzde 30'a yükselmiştir. KOBİ'lerin rekabet gücünün geliştirilmesi, yetkin insan kaynağına ve finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması, yenilikçilik becerilerinin artırılması, ortak iş ve proje geliştirme yeteneklerinin güçlendirilmesi gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkılar sağlayan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir. TABLO TI: 17- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı 2020 2021 2022 2023 2024 2025(1) Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı (365533 314300 333235 210521 287624 209971 Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr 99588 111897 125598 88731 120005 74302 Sayısı Kurulan Şirket Sayısı 102794 110303 141324 128982 116028 71557 Kapanan Şirket Sayısı 15 949 16 686 23 719 26 153 31300 18315 Kurulan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı 31 036 26 930 26 082 18 962 15612 10969 Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme 24134 o 27175 25154 33439 O 18893 13700 Sayısı Kurulan Kooperatif Sayısı 622 599 1 983 3174 2674 1267 Kapanan Kooperatif Sayısı 46 67 1 165 1 069 1207 599 Kaynak: Ticaret Bakanlığı, TOBB (1) Ağustos ayı itibarıyladır. Temmuz 2025 itibarıyla bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 5.399 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 26,93'e yükselmiştir. TABLO II: 18- Esnaf ve Sanâtkarlar Kredi Kefalet Kooperatifleri Kefalet Kredileri 2020 2021 2022 2023 2024 2025(1) | Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) Kaynak: Ticaret Bakanlığı (1) Ağustos ayı itibarıyladır. 1161892 1166482 1056406 850593 801600 783673 67 520 77 523 90530 131699 248394 278730 17 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 9436 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı doğrultusunda esnaf ve sanatkârlara kredi ve kefalet kooperatiflerinin kefaletiyle veya doğrudan 2025-2027 döneminde sağlanacak faiz indirimli kredilerin kıstasları belirlenmiştir. 31 Ağustos 2025 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 783.673, kredi bakiyesi ise 278,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Kredi ve kefalet kooperatiflerinin çalışma bölgelerine ilişkin düzenleme yapılarak, esnaf ve sanatkârların finansmana daha etkin ve daha kolay erişmeleri yönünde adım atılmıştır. Kooperatiflerin Desteklenmesi Programı (KOOP-DES) kapsamında 2020 yılından itibaren kadın kooperatiflerine hibe destekleri sağlanmaktadır. Söz konusu Program çerçevesinde, 2020-2024 döneminde 772 kooperatifin 826 projesi için toplam 110,5 milyon TL tutarında destek kararı alınmıştır. 2025 yılı KOOP-DES programı kapsamında destek üst limitlerinde de önemli artışlar kaydedilmiştir. Bununla birlikte, Ticaret Bakanlığı tarafından kooperatifçilik için yeni bir vizyon belgesi niteliğinde olan 2025-2029 Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak 20 Eylül 2025 tarihinde yayımlanmıştır. Hazine destekli kefalet uygulaması kapsamında Ağustos 2025 döneminde kefalet kullandırımı 14,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 48.175 KOBİ'nin, 59.145 kredi talebi değerlendirilerek 159,6 milyar TL krediye karşılık 128,5 milyar TL kefalet desteği verilmiştir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler nedeniyle Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye, Şanlıurfa illerinde faaliyet gösteren işletmelerde hasar ve gelir kaybı meydana gelmiştir. Deprem bölgesinde faaliyet gösteren mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmeleri için Dünya Bankası ve Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansından (JICA) kredi temin edilmiş ve Deprem Sonrası Mikro, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Canlanması Destek Programı kapsamında toplam 60.678 işletmeye hasar durumları dikkate alınarak 20,5 milyar TL destek ödemesi yapılmıştır. AB ve Alman Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı (BMZ) tarafından sağlanan fon kapsamında 2023-2025 döneminde toplam 3.719 işletmeye yaklaşık 2 milyar TL destek sağlanmıştır. TABLO II: 19- KGF AŞ Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 2021 2022 2023 2024 2025(1) İşletme Sayısı 9 580 3191 6 865 10 636 44 765 KGF AŞ Kefalet Sayısı 10570 3323 7377 12452 54917 Öz Kaynak Kefalet Hacmi (Milyon TL) 3 790 2370 11014 29 187 113611 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 4735 2 962 13 767 36 495 142 014 Hazine İşletme Sayısı 44 484 36 123 59 523 2 644 3410 Kaynaklı Kefalet Sayısı 66 073 56 958 95 209 3 492 4228 Kefalet Kefalet Hacmi (Milyon TL) 11010 67234 150 250 12 062 14 883 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 13 283 78829 o 184190 14 346 17 620 İşletme Sayısı 54 064 39314 66 388 13 280 48 175 Toplam Kefalet Sayısı 76 643 60281 102 586 15 944 59 145 Kefalet Hacmi (Milyon TL) 14 800 69 604 161 264 41 249 128 494 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 18 018 81 791 197 957 50841 159 634 Kaynak: KGF AŞ (1) Ocak-Ağustos dönemi itibarıyladır. 7 Ağustos 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 10182 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile KOBİ yönetmeliğinde yer alan ciro ve bilanço limitleri güncellenmiştir. Bu kapsamda, işletmelerin KOBİ statüsünden faydalanabilmesi için yıllık net satış hasılatı veya mali bilanço tutarı 500 milyon TL'den 1 milyar TL'ye yükseltilerek daha fazla işletmenin desteklerden yararlanmasının önü açılmıştır. KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu 2023 yılından itibaren Findeks platformu üzerinden de erişime açılmıştır. İşletmeler yalnızca kendi raporunu değil, aynı zamanda ilgili işletme yetkilisinin onay vermesi durumunda diğer işletmelerin de raporunu temin edebilmektedir. 2020-2024 dönemi verilerini içeren KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporunun yeni versiyonu hazırlanarak Eylül 2025 itibarıyla erişime açılmıştır. TABLO TI: 20- KOSGEB Destek Programları 2022 2023 2024 2025 (1) İşletme (Destek | İşletme Destek | İşletme (Destek | İşletme (Destek DESTEK PROGRAMLARI Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek Programı 359 74718 1467 871 775 1247 7799349 14 6090 Stratejik Ürün Destek Programı 17 9135 17 12 198 115 o 114965 36 9190 Programı Urün Yatırım Destek 68 42404 Si o 33547 57 495981 91 214257 İşletme Geliştirme Destek Programı 15764 330908 13 407 439 394 9104 483797 1 485 70277 İşbirliği Destek Programı 50 35 040 26 18 386 18 20124 9 3908 Geleneksel Girişimci Destek Programı 22798 o 184780 13551 112581 3 786 40 573 445 6365 İleri Girişimci Destek Programı 10536 o 636511 8 187 503341 3909 313969 655 32887 Yurt Dışı Pazar Destek Programı 1063 67370 1046 72701 712 61 008 223 17 555 İŞGEM/TEKMER Destek Programı 17 11206 17 8512 37 29 820 26 26 016 İş Planı Ödülü Destek Programı 8 305 5 170 10 235 4 160 Progr © ve İnovasyon Destek 966 o 136571 1435 o 231094 1278 305387 538 O 90678 KOBİ Enerji Verimliliği Destek Programı 25 506 172 12514 185 46 045 33 16 262 Yaşayan Kültür Mirası İşletmeler Destek 90 2745 205 17708 55 4 084 Programı Girişimci Destek Programı (İş Kurma N . 10226 o 197970 13263 o 269340 Desteği) Deseği Destek Programı İş Geliştirme g1 83293 0 756979 KOBİ Dijital Dönüşüm Destek Programı - - 8 4828 NN Programı Ve Değerlendirme 4 oo 1416 27745 İstihdamı Koruma Destek Programı - - 14848 4691456 Toplam (2) 50 624 1573 569 39696 2352339 | 30799 2502476| 34034 6243994 Kaynak: KOSGEB (1) Ocak-Ağustos dönemidir. (2) Net işletme sayısı ve destek tutarını ifade etmektedir. KOSGEB tarafından 2024 yılında uygulanmaya başlanan 2 milyon TL üst limitli Girişimci Destek Programıyla girişimciler desteklenmektedir. İmalat sanayii, yazılım, danışmanlık, bilgi ve iletişim hizmetleri ve bilimsel araştırma ve geliştirme faaliyetleri sektörlerinde faaliyet gösteren işletmeler İş Geliştirme Desteği kapsamında sunacakları projeler için 1.650.000 TL'ye kadar geri ödemeli destek alabilmektedir. KOSGEB tarafından desteklenen sektörlerde faaliyet gösteren tüm girişimciler İş Kurma Desteği kapsamında desteklenmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmaktadır. 2024 yılında yeni Acil Durumlar Kredi Faiz Desteği uygulamaya alınmamış olup 2024 yılı öncesinde uygulanan kredi faiz desteklerine ilişkin tablo aşağıda yer almaktadır. TABLO II: 21- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 2021 2022 2023 2024 2025 (1) | İşletme Adedi 5 109 3224 10 786 1602 i Kredi Hacmi (Bin TL) 395 678 237814 3 260 191 371 846 1818 KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL) 72 876 33 960 672.006 315 039 260 Kaynak: KOSGEB (1) Ocak-Ağustos dönemidir. Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından çevrimiçi olarak geleneksel ve ileri girişimcilik eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. KOSGEB tarafından TEKMER Destek Programı kapsamında kurulan TEKMER'ler, girişimcilere ve işletmelere iş kurma süreçlerinde iş geliştirme, mali kaynaklara erişim, yönetim, danışmanlık, yönderlik, ofis ve ağlara katılım gibi hizmetler sağlamakta olup Eylül 2025 itibarıyla sayıları 39'a ulaşmıştır. TABLO 11: 22- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2021 2022 2023 2024 2025(1) Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı 165478 o 154092 o 113412 94 043 59 935 Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı 32 082 33341 21739 17 954 15 169 Kaynak: KOSGEB (1) Ocak-Ağustos dönemidir. TÜBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam sağlama potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda hibe destek şeklinde başlatılan Bireysel Genç Girişim (BiGG) Programında değişikliğe gidilerek yatırım tabanlı destek verilmeye başlanılmış ve destek üst limiti 450 bin TL'den 900 bin TL'ye çıkarılmıştır. 2023 yılında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı Uygulama Esasları yürürlüğe girmiş ve bu kapsamda Türkiye Kalkınma Fonu ile BiGG Fonu kurulmuştur. 2023 yılı Mart ayında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı çağrısına altı tematik alanda çıkılarak 2.885 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 153 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2024-1 ve 2024-2 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 3.685 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 251 girişimin desteklenmesine karar verilmiştir. 2025-1 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 2.031 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 101 girişimin desteklenmesine karar verilmiştir. 2025-2 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 2.465 iş fikri başvurusu alınmış ve panel değerlendirmeleri devam etmektedir. TABLO 11: 23- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 2021 2022 2023 2024 (2025(1) Başvuru Sayısı 5933 3437 2 885 3 685 4 496 Desteklenen Girişimci Sayısı 272 281 153 251(2) 101 Destek Miktarı (Milyon TL) 103 3 58 416(3) 78 aynak: TÜBİTAK (1) Ocak-Eylül dönemidir. (2) Desteklenen Girişimci Sayısı, 2024-1 ve 2024-2 BİGG Yatırım Çağrıları kapsamında desteklenen girişimci sayısı, (3) Yıl İçinde Aktarılan Destek Miktarı Toplamı (2025 sabit fiyatlarıyla) OSB'lerde Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kısmen Tahsislerine İlişkin 2 Haziran 2021 tarihli Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OSB/lerde atıl kalan sanayi (o parsellerine (yatırımcıların o yönlendirilmesi ve OSB'lerin o canlandırılması hedeflenmekte, OSB'lerde 2,7 milyon olan mevcut istihdamın 3,5 milyona çıkarılması öngörülmektedir. Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OSB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan küçük sanayi sitelerine (KSS) ve yatırımları ülkemize yönlendirmek amacıyla endüstri bölgelerine (EB) ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2025 yılında üç OSB'ye (Gümüşhane Kelkit, Giresun Şebinkarahisar Karma, Yakakent Su Ürünleri İşleme İhtisas) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı Eylül 2025 itibarıyla 369'a ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 250'ye çıkmış, KSS sayısı ise 501 olmuştur. Eylül 2025 itibarıyla toplamda ilan edilmiş 51 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Planlı sanayi bölgelerinin yeşil ve dijital dönüşüme uygun yapılanması sağlanarak yatırımcıların yatırım yeri ihtiyaçlarının hızlı ve ekonomik olarak karşılanabilmesine yönelik çalışmalar yürütülmekte olup OSB ve KSS projeleri için (kamulaştırma dâhil) 2025 yılında yaklaşık 15 milyar TL olan başlangıç ödeneğinin 2026 yılında 16 milyar TL'ye çıkarılması öngörülmektedir. Eylül 2025 itibarıyla TGB sayısı 113'e, faaliyette olanların sayısı 93'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 11.997'ye yükselmiştir. TABLO II: 24- OSB ve TGB Bilgileri 2021 2022 2023 2024 2025 (1) Tamamlanmış OSB Sayısı 213 220 229 240 2502) OSB'lerde Üretime Geçilen Parsel Sans (3) 55 098 57397 58 305 59 227 59 931 OSB'lere Kullandırılan Kamu Kaynağı 103953976 (o 108008335 o 111212876 (o 116086458 (120868221 (Bin TL) (4) Faal TGB Sayısı 7 81 81 91 93 Sa Faaliyet Gösteren işletme 7331 8 422 10 071 11316 12 065 TTGB'lere Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TO (8 824 482 722 196 981 260 1 008 873 1275 530 Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (1) Eylül ayı itibarıyladır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen Parsel Sayısı (4) 2025 yılı fiyatlarıyladır. Türkiye teknoloji girişimciliği ekosisteminde 2024 yılında 469 yatırım turunda 1,1 milyar dolarlık yatırım yapılmıştır. Girişimciliğin finansmanının güçlendirilmesi amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ana yatırımcısı olduğu 475 milyon TL büyüklükteki Teknoloji ve İnovasyon Fonu (TIF) 2020 yılında kurulmuş olup bu fon girişim sermayesi ekosistemini geliştirmek amacıyla hem teknoloji odaklı girişim şirketlerine yatırım yapmayı hedefleyen girişim sermayesi fonlarına hem de teknoloji ve yenilik odaklı ürün üreten, sistem geliştiren girişim şirketlerine doğrudan yatırım yapmaktadır. TIF aracılığıyla bu zamana kadar üç farklı girişim sermayesi fonuna 4,5 milyon avro taahhütte bulunulmuş olup söz konusu fonlara 3,5 milyon avro yatırım yapılmıştır. Ayrıca doğrudan yatırımlar kapsamında TIF 15 farklı teknoloji şirketine yatırım yapmış olup bu şirketlere yaklaşık 5,4 milyon dolar kaynak aktarmıştır. Türkiye Tech Visa, teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi iş modelleri ve teknolojiye dayalı çalışmaları olan teknogirişimlere özel bir davet programıdır. Program, hem uluslararası yetenekleri hem de teknogirişimleri kapsayacak şekilde tasarlanmış ve Türkiye'nin teknoloji ekosistemine önemli bir katkı sağlamıştır. Bu program ile alanında başarılı yetenekler ve teknogirişimlerin Türkiye teknoloji ekosisteminin bir parçası olmasının hızlandırılması ve ülkemizde faaliyet göstermelerinin kolaylaştırılması hedeflenmektedir. 16 Eylül 2024'te lansmanı yapılan program kapsamında bugüne kadar 30 kabul verilmiş, 17 teknogirişim kurulmuş ve Eylül 2025 itibarıyla toplam 297 teknogirişim başvurusu alınmıştır. TEKNOFEST kapsamında gerçekleştirilen girişim zirvesinde her yıl küresel girişimciler, yatırımcılar, yönderler ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek Türkiye girişimcilik ekosistemine katkı sağlanmaktadır. Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayi, eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) Projesi başlatılmış ve Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana, İzmir, Samsun, Eskişehir ve Denizli illerinde söz konusu merkezlerin kurulum süreci tamamlanarak başta KOBİ'ler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Tüm Model Fabrikalarda bugüne kadar toplam 612 firmada Öğren-Dönüş çalışması, 196 firmada yalın proje uygulama çalışması tamamlanmıştır. Model Fabrikalar tarafından 734 firmaya deneyimsel eğitim verilmiş, 2.700'ün üzerinde farkındalık eğitimi hizmeti sunulmuştur. Ayrıca Ankara, Bursa, Konya ve Kayseri illerinde yer alan model fabrikaların dijital dönüşüm altyapısı kurulum çalışmaları tamamlanmıştır. Malatya, Kocaeli, Sakarya, Trabzon ve Tekirdağ illerinde beş yeni Model Fabrikanın kurulum işlemleri devam etmektedir. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izleme- değerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır. b) Amaç KOBİ ve girişimcilerin niteliklerini dikkate alan odaklı politikalar aracılığıyla finansmana erişim imkânlarının, kurumsal gelişimlerinin ve verimliliklerinin artırılması, yenilikçilik kapasitelerinin ve ölçeklerinin büyütülmesi, tedarik zincirlerinde daha güçlü bir biçimde yer almalarının sağlanması, ihracat, yenilikçilik ve rekabetçilik düzeylerinin yükseltilerek daha etkin ve verimli olarak büyümeye ve istihdama katkılarının artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler KOBİ'lere yönelik beşeri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.559) Tedbir 559.2. Örgün Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Örgün eğitimdeki öğrencilerin eğitimdeki girişimcilik girişimcilik becerilerinin geliştirilmesi müfredatı finansal ve teknogirişim projelerinin okuryazarlık, mevzuat bilgisi, desteklenmesi için çalışmalar dijital teknolojiler, e-ticaret, yapılacaktır. pazarlama gibi konulardaki ihtiyaçlar dikkate alınarak gözden geçirilecek, uygunluk değerlendirmesine imkân sunan uygulamalı girişimcilik eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 559.3. Milli Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Sektör içi okul, sektöre entegre Bakanlığı (MEB) tarafından Sanayi ve Teknoloji okul, bölge okulu ve ihtisaslaşmış yapılacak mesleki eğitim Bakanlığı meslek liselerinin yaygınlaştırılması merkezleri ve meslek sağlanacaktır. liselerinin yer seçiminde OSB'ler öncelikli olarak değerlendirilecektir. Tedbir 559.4, Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji alanında kritik alanında kritik uzmanlıklara Bakanlığı (S) uzmanlıklara sahip kişiler ile yenilikçi sahip yetenekler ile yenilikçi iş iş modellerine ve yüksek teknolojiye modelleri ve yüksek dayalı girişimi olan girişimcilere özel teknolojiye dayalı işletmesi vize uygulamasına ilişkin çalışmalara olan yabancı girişimcilere devam edilecektir. karşılıklılık ilkesi çerçevesinde vize uygulaması kolaylaştırılacaktır. Girişimcilik ekosisteminde işbirliği yapma kültürü yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.560) Tedbir 560.1. KOBİ ve Sanayi ve Teknoloji 1. KOBİ ve girişimcilere yönelik girişimcilere yönelik Bakanlığı (S) arayüzler olan TEKMER ve destekleyici kuruluşlarda SEGEM'lerin kuruluşu ve faaliyetlerini arayüz kullanımı sürdürmeleri KOSGEB tarafından yaygınlaştıracaktır. desteklenecektir. Tedbir 560.3. KOBİ'ler ve Sanayi ve Teknoloji 1. KOBİ'ler ve üniversitelerin ortaklı üniversitelerin birlikte Bakanlığı (S) şekilde başvurabileceği programlar hazırlayacakları projelerin kapsamında proje başvuruları desteklenmesi sağlanacaktır. alınacak ve kabul edilen projeler için destek sağlanacaktır. KOBİ'ler, ölçeğini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapıya kavuşması ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanması amacıyla desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.561) Tedbir 561.1. KOBİ ve Sanayi ve Teknoloji 1. TGB'lerin altyapıları ve kuluçka girişimciler hızlı büyüme, Bakanlığı (S), Hazine ve | merkezleri desteklenerek teknoloji odaklı ihracat yapma, | Maliye Bakanlığı, Ticaret | yaygınlaştırılacak, Ar-Ge, tasarım ve yüksek teknoloji alanında Bakanlığı yenilik kapasitesi güçlendirilecektir. faaliyet gösterme, verimlilik 2. Kümelenme Destek Programı artırma gibi kriterler kapsamında kümelenme çerçevesinde odaklı bir teşebbüslerinin destek süreci yaklaşımla desteklenecektir. başlatılacak, desteklenen kümelenme teşebbüslerinin izleme ve denetim faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 561.4. Kendi başına Sanayi ve Teknoloji 1. İş Geliştirme Destek Programı ile ayakta durabilen girişimci ve Bakanlığı (S), Hazine ve | girişimcilere geri ödemeli destekler KOBİlerin artırılması amacıyla | Maliye Bakanlığı verilmeye devam edilecektir. öncelikle geri ödemeli destekler tercih edilecektir. Tedbir 561.6. Hazine ve Maliye 1. Tekno Katalog Platformu Teknogirişimciler tarafından Bakanlığı (S), Sanayi ve | girişimcilerin kamu alımları yoluyla oluşturulan ürünlerin DMO Teknoloji Bakanlığı, DMO| ticarileşmesinin sağlanması amacıyla bünyesindeki Tekno Katalog yüksek teknoloji ve yenilik, platformu gibi araçlarla ekosistem, girişimcilik odaklarında entegrasyonunu sağlayarak geliştirilecektir. bu ürünlerin ticarileşme ve 2. TGB'lerde faaliyet gösteren markalaşma süreçleri teknoloji şirketlerine yönelik tanıtım hızlandırılacaktır. ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir. Finansmana erişim kolaylaştırılacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.562) Tedbir 562.1. Yatırım Sanayi ve Teknoloji 1. Kitle fonlaması, bireysel katılım bankacılığı, kurumsal ve Bakanlığı (S) sermayesi, girişim sermayesi gibi bireysel girişim sermayesi, alternatif finansman kaynaklarının kitle fonlaması, etki kullanımı Teknogirişim Konseyi yatırımcılığı, melek yatırımcılık gündemine alınarak bu kaynakların gibi alternatif ve yenilikçi çeşitlendirilmesi ve güçlendirilmesine finansman imkânları yönelik çalışmalara devam edilecektir. güçlendirilecek ve kullanımları 2. Teknoloji odaklı girişimlere, yapay yaygınlaştırılacaktır. zekâ girişim sermayesi fonu ve ileri aşama girişim sermayesi fonu başta olmak üzere doğrudan yatırım ve fonların fonu aracılığıyla destek sağlanacaktır. Tedbir 562.2. Türkiye Sanayi ve Teknoloji 1. YÖNDE Destek Programı Finansal Raporlama Bakanlığı (S), Hazine ve | kapsamında imalat sektöründe Standardının KOBİ'ler arasında | Maliye Bakanlığı faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli yaygınlaştırılması işletmelerin sürdürülebilirlik sağlanacaktır. raporlaması hizmetleri | İl desteklenecektir. Tedbir 562.3. Kredi garanti Hazine ve Maliye 1. Hazine destekli kefalet sistemi sistemi geliştirilecek ve Bakanlığı (S), Sanayi ve | kapsamındaki kredi garanti girişimlerin yenilikçi iş Teknoloji Bakanlığı, kuruluşlarının kapasitelerinin ve modelleri ile Ar-Ge ve yenilik Katılım Finans Kefalet işbirliklerinin geliştirilmesi yönündeki projelerinin finansmanında AŞ, Kredi Garanti Fonu | faaliyetlere ve ilgili alanlarda destek kullanımı yaygınlaştırılacaktır. | AŞ, İhracatı Geliştirme paketi çalışmalarına devam A edilecektir. Tedbir 562.4. KOBİ'ler ve Sanayi ve Teknoloji 1. Sektör paydaşlarından elde edilen girişimciler değerlendirilirken Bakanlığı (S), Hazine ve | veriler kullanılarak işletmeleri bilgi asimetrisi problemlerini Maliye Bakanlığı puanlayacak ulusal KOBİ azaltmak amacıyla finans Derecelendirme Sistemi kurulacaktır. verileri dışındaki verilerin de kullanıldığı yeni puanlama sistemleri geliştirilecektir. Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563) Tedbir 563.3. Hazine Ticaret Bakanlığı (S) 1. İmalat sektörü, ihracat, destekli kullandırılan markalaşma, e-ticaret alanlarında kredilerde imalat sektörüne, faaliyet gösteren esnaf ve sanatkârlar ihracata, markalaşmaya, e- için mevcut durum çalışması ticarete yönelen esnaf ve yapılacaktır. sanatkarlara sağlanan devlet yardımlarının etkinliği artırılacaktır. Tedbir 563.7. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Kooperatiflere sağlanan hibe Kooperatifçilikle ilgili desteklerine ilişkin etki değerlendirme kamuoyunda ve analizi yapılacaktır. üniversitelerde farkındalık 2. Kooperatiflerin finansmana sağlanacak ve kooperatifçiliğin erişiminin kolaylaştırılmasını teminen daha etkin uygulanması kredi garanti kurumları bünyesinde yönünde çalışmalar kooperatiflere özgü portföy yapılacaktır. oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri | Birim 2024 (1) | 2025(2) | 2026(3) KOBİ'lerin İhracatı Milyar Dolar 87,0 95,8 98,7 İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren KOBİ'lerin İhracatındaki Yüksek Yüzde 13 1,4 1,5 Teknolojinin Payı Istihdama Göre Hızlı Büyüyen KOBİ Adet 32 000 34 000 38 000 Sayısı (4) KOBİlerin Mali ve Mali Olmayan Şirketler Yüzde 300 31,0 320 Ar-Ge Harcamasındaki Payı Yıllık Girişim Yatırım Büyüklüğü Milyar Dolar 1,1(5) 1,5 2,0 Bir Milyar Dolar Değeri Aşan Firma Sayısı | Adet 6(6) 10 10 (1) TÜİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri, 2023 (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program (4) Ücretli çalışan sayısı 10'un üzerinde olan ve üç yıllık dönemde yıllık ortalama yüzde 10'dan fazla büyüyen girişimler (5) Turkish Startup Ecosystem 2024 Year in Review Report (6) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2.2.3.5. Fikri Mülkiyet Hakları a) Mevcut Durum 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yerli patent başvuru sayısında yüzde 18,6 artış, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 29 artış, yerli marka başvuru sayısında yüzde 0,7 düşüş, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 3 düşüş kaydedilmiştir. Tasarım başvurularında yaşanan düşüşün en önemli nedeni Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullardan gerçekleştirilen başvuru sayısındaki azalmadır. 1.761 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 727 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı 38'e ulaşmış olup bunlar Antep Baklavası, Aydın İnciri, Aydın Kestanesi, Aydın Memecik Zeytinyağı, Antakya Künefesi, Araban Sarımsağı, Ayaş Domatesi, Bayramiç Beyazı, Bingöl Balı, Bursa Siyah İnciri/Bursa Siyahı, Bursa Şeftalisi, Çağlayancerit Cevizi, Edremit Zeytinyağı, Edremit Körfezi Yeşil Çizik Zeytini, Ezine Peyniri, Gemlik Zeytini, Giresun Tombul Fındığı, Hüyük Çileği, Malatya Kayısısı, Maraş Tarhanası, Milas Zeytinyağı, Milas Yağlı Zeytini, Osmaniye Yer Fıstığı, Safranbolu Safranı, Suruç Narı, Taşköprü Sarımsağı, Söke Pamuğu, Manisa Mesir Macunu, Gaziantep Menengiç Kahvesi, Silifke Yoğurdu, Aydın Memecik Zeytini, Erzincan Tulum Peyniri, Aydın Çam Fıstığı, Afyon Pastırması, Afyon Sucuğu, Antep Fıstık Ezmesi, Mut Zeytinyağı ve Kırkağaç Kavunudur. AB nezdinde sekizi ilanda olmak üzere işlemleri devam eden 58 coğrafi işaret başvurusu ve üç geleneksel ürün adı başvurusu bulunmaktadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2024 yıl sonu itibarıyla 2.033 olmuştur. Bu sayı içerisinde yerli türlerin oranı yüzde 50'dir. Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) tarafından yayımlanan raporda; 2023 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 12'nci, marka başvurularında altıncı, tasarım başvurularında ikinci sırada yer alırken Avrupa'da yerli patent başvurularında yedinci, yerli marka başvurularında ikinci ve tasarım başvurularında ise birinci sırada yer almaktadır. Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye, WIPO tarafından yayımlanan 2024 yılı verilerine göre 1.982 patent başvurusuyla 15'inci, 1.681 marka başvurusuyla 11'inci ve 597 tasarım başvurusuyla 11'inci sıradadır. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yılından bu yana WIPO nezdinde 24 uluslararası araştırma ve inceleme otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2024 yılında 1.842 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk dokuz kurum arasında yer almıştır. TABLO II: 25- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler Ocak-Ağustos 2021 2022 2023 2024 2024 2025 Patent Başvuru Sayısı 17 566 15 856 16 433 18 639 9 269 9 960 Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 48 57 53 55 45 51 (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 4 490 5 558 3 400 3118 1798 2316 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 98 99 98 98 98 98 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 191779 212636 183149 183590 112079 109371 Yerli Marka Başvurularının Toplam içerisindeki Payı (Yüzde) 92 93 92 VE) gi 93 Tasarım Başvuru Sayısı (1) 65 915 84 106 58 076 46 001 26 555 25 079 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 90 93 90 91 88 9i (Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 295 274 234 224 128 102 Yerli Islahçı Hakkı Başvurularının Toplam 53 51 46 38 28 41 İçerisindeki Payı (Yüzde) Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı 577 523 385 431 238 239 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu (1) Lahey başvuruları dâhildir. TÜRKPATENT, dijital dönüşüm vizyonuyla hayata geçirdiği TÜRKPATENT Akademi Platformu üzerinden, ülke genelinde sınai mülkiyet bilincini artırmak amacıyla patent, marka, tasarım ve coğrafi işaret konularında 2.500 dakikayı aşan dijital ve etkileşimli eğitim içerikleri sunmaktadır. 2 Ocak 2025'te açılan platformda 9.750 kayıtlı kullanıcı 25 bin saatlik eğitim izlemiş, 20 binden fazla sertifikalı eğitimi tamamlamıştır. Üniversite öğrencilerinin sınai mülkiyet bilincini artırmayı hedefleyen IP Öncüleri Projesi, Ankara'da bulunan 12 üniversitenin katılımıyla başlamıştır. Ankara'da pilot olarak başlatılan projede, 12 üniversitedeki sınai mülkiyet danışma birimlerinde çalışan danışmanların desteğiyle 24 üniversite öğrencisi IP öncüsü olarak belirlenmiş ve bu öğrencilerimize hem TÜRKPATENT Akademi üzerinden çevrimiçi hem de yüz yüze eğitimler verilerek IP konusunda bilgileri artırılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği içinde IP öncülerinin okullarda yapacağı sunum materyalleri geliştirilmiş ve bu projeyle 24 IP öncüsü tarafından Ankara'da 15 okulda 2.450 meslek lisesi öğrencisine sınai mülkiyet konusunda sunumlar yapılmıştır. Eylül 2025 itibarıyla TÜRKPATENT tarafından toplam beş fuara katılım sağlanmış, bu fuarlarda toplamda dokuz buluşçuya kurumun stantlarında yer verilmiş ve buluşların ticarileştirilmesine aracılık edilmiştir. , WIPO ile Ankara pilot bölge olmak üzere IP Clinic isimli bir proje geliştirilmiştir. Proje, KOBİ'ler için yenilikçi şirketlerin iş planlarına ve maddi olmayan varlık portföylerine dayalı olarak fikri mülkiyet stratejilerini desteklemektedir. Bu kapsamda seçilen şirketlere kişiselleştirilmiş yönderlik, uzman tavsiyesi ve eğitim yoluyla dört aylık bir program sunulacaktır. Firma seçimi için Ankara'daki üniversiteler ve Teknopark Ankara bünyesindeki firmalarla görüşülmüş, 20 firma projeye dâhil edilmiştir. Firmaların TÜRKPATENT Akademi üzerinden hazırlayıcı eğitimleri tamamlanmıştır. İlk aşama firmalarının oluşturdukları projelerin, patent ve faydalı model başvurusuna ve değerlemesine teşvik edilmesi ve sonucunda etki odaklı çıktısı olan firmanın teknoloji hazırlık seviyesinin yükseltilmesi ve teknoloji transferi işlemleri ile ticarileştirme faaliyetlerine aracılık edilmesi amacıyla TÜRKPATENT tarafından PATİKA (Patentle, Ticarileştir ve Kazan) projesi geliştirilmiştir. Proje kapsamında öncelikle yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalar için duyuruya çıkılarak başvurular alınacaktır. Bu bağlamda, TÜBİTAK ile gerçekleştirilebilecek işbirliği faaliyetleri TÜBİTAK Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı (TEYDEB), Teknoloji Transfer Mekanizmaları Destekleme Grubu (TEMEG) ile istişare edilmiştir. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerine yönelik başlatılan Sınai Mülkiyetle Güçlenen Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri Projesi ile firmaların sınai mülkiyet bilgi düzeyini artırmak hedeflenmiştir. Proje kapsamında üç aşamalı eğitimler planlanmış, toplamda 345 firmadan 1.270 çalışana eğitim verilmiştir. 2025 yılı sonunda tamamlanacak projeyle firmaların inovasyon ve sınai mülkiyet kapasitelerinin artırılması ve TTO'larla işbirliğinin güçlendirilmesi amaçlanmaktadır. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde faaliyet gösteren girişimlerin sınai mülkiyet bilgi düzeyini artırmak için iki aşamalı çevrimiçi eğitimden oluşan Sınai Mülkiyetle Güçlenen Start- Up'lar Projesi başlatılmıştır. 80 girişimin toplam 114 personelle katılım gösterdiği projeyle girişimlerin inovasyon ve sınai mülkiyet kapasitelerinin artırılması hedeflenmektedir. | Üniversitelerin patent performansını ölçen ve çeşitli istatistiklerin yer aldığı Üniversite Inovasyon Raporu Mart 2025'te yayımlanmıştır. Sınai mülkiyet haklarının ticarileştirilmesi sürecine, özellikle sınai mülkiyet varlıklarının değer tespiti hizmeti ile katkı sağlamak üzere kurulmuş olan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme, Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri AŞ, 2018 yılından bu yana konuyla ilgili farkındalığın oluşturulması, insan kaynağı yetiştirilmesi ve kapasitenin artırılmasına dair çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda özellikle ticarileştirme ekosisteminin canlandırılması, somut değere dönüşen sınai mülkiyet sayısının artırılması amacıyla sınai mülkiyet haklarının yoğun olarak üretildiği üniversiteler, Ar-Ge merkezleri, teknoparklar ve her ölçekten firma ile ilişki ve işbirlikleri geliştirilmektedir. Buna dair yapılan değerleme çalışmalarına ek olarak düzenli şekilde farkındalığın artırılmasına yönelik etkinlikler düzenlenmektedir. TÜRKPATENT ve BTK işbirliğinde hazırlanan Temel Sınai Mülkiyet Hakları Eğitim Programına ilişkin videolar BTK Akademi sayfasında yayınlanmaya devam etmektedir. Buna ek olarak 2022 yılında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve TÜRKPATENT arasında imzalanan Sektör Kampüste İşbirliği Protokolü kapsamındaki faaliyetler Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi tarafından yürütülmektedir. Program kapsamında 2025 yılı Güz dönemi için ise Anadolu Üniversitesi Heykel Bölümü, İzmir Bakırçay Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Gebze Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümlerine yönelik olarak ders açma işlemleri tamamlanmıştır. TÜRKPATENT internet sitesinde yayınlanmak üzere ilk ve ortaöğretim yaş grubundaki çocuklar arasında sınai mülkiyet farkındalığını artırmak amacıyla yapay zekâ destekli içerik oluşturma çalışmaları yürütülmektedir. Ülkemizde toplu hak yönetim sisteminin geliştirilmesi ve fikri mülkiyet sisteminin güçlendirilmesini teminen sektörün etkin şekilde desteklenmesi amacıyla ilgili mevzuatın ihtiyaç ve talepler doğrultusunda güncellenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Telif hakları alanında meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla kurulan Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS), 41.634 telif hakkı sahibine ve 2.186.455 esere ilişkin bilgileri içermektedir. Konaklama tesislerinin turizm işletme belgesi işlemlerinde telif izinlerinin alındığını gösterir müzik lisans belgesinin sunulması yönündeki uygulama sayesinde telif lisansına sahip konaklama tesisi sayısı 15.731'e ulaşmıştır. Konaklama tesislerinin lisanslanmasında yakalanan bu başarının yeme-içme tesisleri bakımından da sağlanabilmesi amacıyla müzikten faydalanan sektörlerin başında gelen restoran, kafe, lokanta, eğlence tesisi gibi işletmelerin üyesi olduğu TURYID ve TÜRES ile müzik sektörü federasyonları MSF ve MÜZFED arasında 06 Mart 2025 tarihinde Gastronomi Tesislerinde Müzik Lisansı İşbirliği Protokolü Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda imzalanmıştır. Bu İşbirliği Protokolü ile telif lisansı alan işletmelerin uygun bedeller karşılığında milyonlarca yerli ve yabancı şarkıyı sınırsızca kullanabilmesine imkan tanınmıştır. Ülkemizin kültürü, ekonomisi ve tanıtımı açısından iki önemli değer olan gastronomi ve müzik alanlarında sağlanan bu işbirliğinin bir tarafta müzisyenlerin hak ettikleri telif gelirine ulaşmasına diğer tarafta işletmelerin hizmet kalitesine önemli katkı sunması öngörülmektedir. Bu olumlu gelişmeler ışığında ülkemizde faaliyet gösteren 26 meslek birliği tarafından 2023 yılında elde edilen telif geliri 1,16 milyar TL iken, bu tutar 2024 yılında yaklaşık yüzde 90 oranında bir artışla 2,21 milyar TL'ye yükselmiştir. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde çevrimiçi ve yüz yüze olmak üzere 19 eğitim/seminer gerçekleştirilmiş ve yaklaşık olarak 1.400 kişiye eğitim verilmiştir. 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde 20 eğitim ve farkındalık faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Telif Hakları Eğitim Merkezi ve Türkiye Adalet Akademisi işbirliğiyle hâkim ve savcılara yönelik seminerler ile meslek birliği yöneticileri ve personeline yönelik eğitim programları düzenlenmektedir. Fikri mülkiyet, kültür endüstrisi ve kültür politikaları alanlarında araştırma ve eğitim faaliyetlerini yürüten üniversitelerle işbirliği içerisinde çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda işbirliği yapılan üniversite sayısı 17'ye yükselmiştir. WIPO Uzaktan Eğitim Programı kapsamında yer alan telif haklarıyla ilgili eğitim modüllerinin Türkçeye çevrilmesi tamamlanmış olup altyapı kurulması süreci devam etmektedir. 81 ilin denetim komisyonu üyelerine yönelik eğitimlere düzenli olarak devam edilmekte, korsanla mücadele denetimlerinde daha güçlü bir işbirliğinin tesisi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü arasında ortak çalışmalar yürütülmektedir. Korsanlığın kaynağında engellenmesine yönelik olarak il denetim komisyonları, 2025 yılının ilk yedi ayında 360 operasyon gerçekleştirmiş ve bu operasyonlarda 118.066 korsan materyal ele geçirilmiştir. Kitaplarda ve sinema-müzik eserlerinde kullanılması zorunlu olan bandrol, Türkiye'de korsanla mücadele bakımından en etkili uygulamalar arasında yer almaktadır. Ağustos 2025 itibarıyla 271.436.269 kitap bandrolü, 745.707 sinema, müzik, bilgisayar oyunu bandrolü olmak üzere toplamda yaklaşık 272 milyon bandrol satılmıştır. Fikri ve sınai haklar mahkemelerinin iş yükü ve ortalama görülme sürelerine ilişkin analiz çalışmalarının sonucunda Eylül 2025 itibarıyla Antalya ve Bursa'da ilk defa fikri ve sınai haklar hukuk mahkemeleri kurulmuştur. İlköğretim müfredatında öğrencilerde telif hakları bilincinin oluşturulması amacıyla fen bilimleri, sosyal bilgiler, bilişim teknolojileri ve yazılım, Türkçe, matematik ve görsel sanatlar derslerinde ilgili içeriklere yer verilmiştir. b) Amaç Fikri mülkiyet hakları alanında yenilikçi fikir ortamının geliştirilmesi, hak sahiplerinin haklarının yurt içinde ve yurt dışında etkin şekilde korunması, uygulanacak desteklerle yenilikçiliğe ve katma değerli küresel marka oluşturulmasına imkân sağlanması ve hak ihlallerine karşı etkin mücadele edilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artırılması ve yayılması sağlanacak, hedef odaklı eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.565) Tedbir 565.1. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla hakları alanında farkındalığın Bakanlığı (S), Kültür ve yapılacak işbirliğiyle eğitim modülleri artırılması için kamuoyuna, Turizm Bakanlığı ve içerikleri belirlenecek ve sertifikalı kullanıcılara ve hak sahiplerine eğitimler düzenlenecektir. yönelik eğitim ve 2. Öğrencilere yönelik ulusal bilinçlendirme çalışmaları düzeyde yarışmalar, sergiler ve yapılacaktır. etkinlikler düzenlenecektir. 3. Sınai mülkiyet danışma birimine yönelik fiziki ve çevrimiçi eğitimler verilecek, işbirliği faaliyetleri gerçekleştirilerek nitelikleri artırılacaktır. Tedbir 565.3. Fikir ve sanat Kültür ve Turizm 1. Yargı süreçleriyle ilgili paydaşlara eserlerine ilişkin davalara katkı | Bakanlığı (S), Adalet yönelik eğitim verilecektir. sağlamak amacıyla öncelikli Bakanlığı olarak ihtisas mahkemesinde görev yapacak hâkim ve savcılar olmak üzere yargı sürecindeki tüm paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 565.5. Çocuklarda ve | Milli Eğitim Bakanlığı (5) | 1. İlköğretim ve ortaöğretimde gençlerde telif hakları bilincinin tespit edilen derslerin müfredatı telif oluşturulması için ilköğretim ve haklarını içerecek şekilde ortaöğretim müfredatına telif güncellenecektir. haklarına yönelik içerik eklenecektir. Tedbir 565.8. Mühendislik ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Yükseköğrenim öğrencilerinin temel bilimler alanında Bakanlığı (S) patent araştırması konusunda bilgi öğrenim gören öğrencilerin ve becerilerinin artırılmasına yönelik patent araştırması konusunda faaliyetler gerçekleştirilecektir. bilgi ve becerilerini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. Tedbir 565.10. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. TGB'lere ve yönetici şirketlere Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Bakanlığı (S), yönelik sınai mülkiyet eğitimleri Merkezleri ve Tasarım TÜRKPATENT verilecektir. Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir. Tedbir 565.12. Bitki ıslahçı Tarım ve Orman 1. Bitki ıslahçı hakları konusunda hakları korumasında yapılan iş | Bakanlığı (S) kamuoyunda farkındalık ve işlemlerde etkinliğin oluşturulması ve bilinç düzeyinin artırılması ve kamuoyunda yükseltilmesi amacıyla eğitim, farkındalık yaratılması için bilgilendirme ve farkındalık artırıcı paydaşlara yönelik eğitim faaliyetler düzenlenecektir. faaliyetleri düzenlenecektir. Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin geliştirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygın bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.566) Tedbir 566.1. Meslek Kültür ve Turizm 1. Meslek birliklerine yönelik en az birliklerinin profesyonel Bakanlığı (5), Meslek bir eğitim programı düzenlenecektir. yönetim ve insan kaynakları Birlikleri dâhil olmak üzere kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla meslek birliği zorunlu organ üyeleri ile personeline yönelik periyodik eğitimler verilecektir. Tedbir 566.2. Ülke genelinde | Kültür ve Turizm i. Ticaret ve esnaf odalarıyla işbirliği yaygın bir lisanslama sistemi Bakanlığı (S), Ticaret içerisinde kamuoyu bilinçlendirme kurulabilmesi için toplu hak Bakanlığı, TESK, TOBB, faaliyetleri yapılacaktır. yönetimi ve meslek birlikleri Meslek Birlikleri konusunda kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Ülkemizin fikri mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüşümü hızlandırılacak, sektörel temelde ekonomik değer ölçümü yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.567) Tedbir 567.1. Telif haklarına | Kültür ve Turizm 1. Telif haklarına dayalı endüstrilerin dayalı endüstrilerin ve alt Bakanlığı (S), TÜİK ekonomik ölçüm raporu yıllık olarak sektörlerin ülke ekonomisine hazırlanarak kamuoyu ile katkısının ölçümü için temel paylaşılacaktır. ekonomik göstergeler ve istihdama katkının ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, düzenli aralıklarla kamuoyuyla paylaşılacaktır. Tedbir 567.3. Telif haklarına | Kültür ve Turizm 1. Telif haklarına dayalı yaratıcı dayalı yenilikçi endüstrilerde Bakanlığı (S) endüstrilerde fark yaratan ülke başarılı ülke örnekleri örnekleri incelenerek bir rapor incelenecektir. hazırlanacaktır. Tedbir 567.5. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Sınai mülkiyet sahibi taraflarla varlıklarının değerlemesine Bakanlığı (S), işbirlikleri geliştirilerek bu varlıkların ilişkin hizmet kapasitesi TÜRKPATENT değerlemesi başta olmak üzere, artırılacaküır. ticarileştirme sürecinde ihtiyaç duyulan teknik destekler sağlanacaktır. Tedbir 567.6. Sanayicilerin Sanayi ve Teknoloji 1. Sınai mülkiyet hak sahiplerinin ve yatırımcıların fikri mülkiyet Bakanlığı (S), buluşlarını tanıtmak ve ticarileştirme sahipleriyle etkileşimi TÜRKPATENT faaliyetlerine aracılık yapmak üzere artırılacaktır. tanıtım etkinlikleri yapılacaktır. Tedbir 567.7. Ticarileşme Sanayi ve Teknoloji 1. TÜRKPATENT tarafından ulusal ve potansiyeli yüksek patentlerin Bakanlığı (S), uluslararası fuarlarda açılacak ulusal ve uluslararası düzeyde | TÜRKPATENT stantlarda buluş sahiplerinin tanıtımına yönelik faaliyetler buluşlarını sergilemelerine imkan gerçekleştirilecektir. sağlanacaktır. Tedbir 567.10. Ülkemizin Sanayi ve Teknoloji 1. AB başvurularını yapacak ihracat potansiyeli yüksek Bakanlığı (S), kurumlara, başvuruların coğrafi işaretli ürünleri için TÜRKPATENT hazırlanmasına ilişkin teknik destek uluslararası markalaşma sağlanacaktır. stratejileri geliştirilecektir. 2. Yerelde pilot ürünler belirlenerek markalaşmaya yönelik eğitimler verilecek ve söz konusu ürünlerin markalaşmasına ilişkin bir yol haritası hazırlanacaktır. 3. AB'ye ihracat potansiyeli en yüksek olan ürünlerin tespitine yönelik istatistiki veri toplanacaktır. Sahtecilik ve korsanla mücadele edilmesine yönelik mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.568) Tedbir 568.1. Sahtecilik ve Kültür ve Turizm 1. Korsanlıkla mücadele ile kayıt korsanlıkla mücadele stratejisi | Bakanlığı (S) dışılığın önlenmesi amacıyla oluşturulması ile kayıt dışılığın kamuoyu araştırması ve analiz ve ekonomik kaybın sayısal raporu hazırlanacaktır. olarak ölçülmesi sağlanacaktır. Bitki ıslahçı hakları sisteminin etkinliği artırılacak ve ülkemiz ıslah çeşitlerinin uluslararası alana çıkarılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.570) Tedbir 570.1. Bitki ıslahçı Tarım ve Orman 1. Bitki ıslahçı hakları konusunda haklarına ilişkin kurumsal yapı | Bakanlığı (S) personelin mesleki kapasitesi ve geliştirilecek, personel ve hizmet kalitesi artırılacak, kurumsal hizmet kalitesi artırılacaktır. kapasite geliştirme çalışmalarına devam edilecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571) Tedbir 571.1. Sanayi Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi kuruluşlarının sınai kuruluşlarının sınai mülkiyet Bakanlığı (S), mülkiyet çıktılarının artırılması için çıktılarının artırılması için TÜRKPATENT bilgilendirme ve danışmanlık hizmeti destek ve stratejilerin verilecektir. oluşturulması sağlanacaktır... | Tedbir 571.3. TÜBİTAK 1702 | Sanayi ve Teknoloji 1. Türk Patent ve Marka Kurumuyla programı kapsamındaki Bakanlığı (S), TÜBİTAK 1702 Programı kapsamındaki desteklerin geliştirilmesi desteklerin geliştirilmesine yönelik sağlanacaktır. çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programının özel sektör tarafından etkin kullanılabilmesi için eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 571.4. Standarda Sanayi ve Teknoloji 1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile esas patent süreçlerinin Bakanlığı (S), yeşil dönüşüm alanında Standarda desteklenmesi sağlanacaktır. TÜRKPATENT Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumları, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. Tedbir 571.5. Telif haklarına Kültür ve Turizm 1. Meslek birlikleri kurumsal dayalı kültür endüstrileri ile Bakanlığı (S) kapasitelerinin ve lisanslama toplu hak yönetim faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla kuruluşlarının kurumsal desteklenecektir. kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. Tedbir 571.6. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. İlkaşama firmalarına yönelik iş varlıklarının değerlemesine ve | Bakanlığı (5), paketleri, proje takvimi, yol haritası ticarileştirilmesine yönelik TÜRKPATENT ve eylem planı hazırlanacak ve sınai devlet yardımları gözden mülkiyet bilgilendirme semineri geçirilecek, kullanımı düzenlenecektir. yaygınlaştırılacaktır. Ni Tedbir 571.7. Türkçe ibareli Sanayi ve Teknoloji 1. Esas unsuru TDK Güncel Türkçe markaların uluslararası Bakanlığı (S), Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren düzeyde markalaşması teşvik TÜRKPATENT marka ibareleri için Madrid Protokolü edilecektir. kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır. Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli hâkimler personel kapasitesi ve kalitesi için meslek içi eğitim çalışmaları eliştirilecektir. apılacaktır. Tedbir 572.4. Üniversitelerde | Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Transferi Profesyoneli ve TTO'larda fikri mülkiyet Bakanlığı (5), TÜBİTAK | İstihdamı Destekleme Çağrısı hakları alanında çalışanların kapsamında üniversiteler, TTO'lar ve sayısını ve niteliğini artırmaya üniversiteler adına faaliyet gösteren yönelik destekler TGB yönetici şirketlerine yönelik sağlanacaktır. eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 572.5. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Hak sahipleri ve temsilcileri ile personelinin fikri mülkiyet gümrük personeline yönelik hizmet haklarının korunmasına yönelik içi eğitim faaliyetleri farkındalığı ve yetkinliği gerçekleştirilecektir. artırılacaktır. Kurumsal kapasite geliştirilecek ve işbirliği platformları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.573 Tedbir 573.2. İhtisas Adalet Bakanlığı (S) 1. İhtisas mahkemelerinde hedef mahkemelerindeki hâkim ve süre uygulaması takip edilecek ve savcıların görevlerindeki hedef sürenin aşılmasına neden olan sürekliliğin sağlanması ve hususlara yönelik önlemler yargılama sürelerinin alınacaktır. azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının uyuşmazlıklarının çözümünde çözümünde arabuluculuk ve tahkim arabuluculuk ve tahkim uygulamasına ilişkin farkındalık uygulamaları artırıcı faaliyetler sürdürülecektir. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 573.4. Sınai mülkiyete | Sanayi ve Teknoloji 1. Sınai mülkiyete ilişkin veri, ilişkin veri, istatistik ve Bakanlığı (S), istatistik ve içeriklerin raporlanması içeriklerin raporlanması ve TÜRKPATENT ve paylaşımı sağlanacaktır. paylaşımı sağlanacaktır. Tedbir 573.5. Sınai mülkiyet | Sanayi ve Teknoloji 1. Tescil süreçlerinde yapay zekâ tescil süreçleri, yapay zekâ Bakanlığı (S), kullanımı gereksinimleri ve hedef teknolojileri kullanılarak TÜRKPATENT görünümü belirlenerek çözüm planı hızlandırılacak, karar kalitesi geliştirilecektir. artırılacak ve başarılı uluslararası uygulamalar ülkemize uyarlanacaktır. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararası düzeyde etkin korunması ve ticarileşmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.574) Tedbir 574.1. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında dönüşüm alanında patent Bakanlığı (S), yayımlanan ulusal ve uluslararası verilerine dayalı teknoloji TÜRKPATENT patent başvuru verileri analiz eğilim raporları hazırlanarak edilerek mevcut durum ve eğilim araştırmacıların ve raporu hazırlanacaktır. girişimcilerin kullanımına | sunulacaktır. Tedbir 574.2. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil ve dijital dönüşüm dönüşüm alanındaki patent Bakanlığı (5), alanındaki patent başvurularını başvurularına yönelik “hızlı TÜRKPATENT inceleyen insan kaynağı kapasitesi inceleme süreçleri” artırılacaktır. eliştirilecektir. Tedbir 574.3. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında dönüşüm alanında faaliyet Bakanlığı (S), faaliyet gösteren ilkaşama firmalara gösteren girişimlerin fikri TÜRKPATENT yönelik sınai mülkiyet konularını mülkiyet yönetim kapasiteleri içeren bilgilendirme semineri artırılacaktır. düzenlenecek, yol haritası belirlenip eylem planları hazırlanacaktır. Tedbir 574.4. Bilgisayar Sanayi ve Teknoloji 1. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla uygulamalı buluşlarla ilgili Bakanlığı (S), ilgili bilişim sektöründe faaliyet bilişim sektörüne yönelik TÜRKPATENT gösteren ilkaşama firmalara yönelik bilgilendirme ve farkındalık sınai mülkiyet konularını içeren faaliyetleri yürütülecektir. bilgilendirme semineri düzenlenecek, yol haritası belirlenip eylem planları hazırlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 |2025(1) (2026(2) Yeşil ve Dijital Dönüşümle Ilgili Tescilli ve Geçerli Adet 3 155 4 000 4400 Patent Sayısı Türkiye Orijinli Uluslararası Patent Başvuru Sayısı Adet 1 982 2100 2300 Avrupa Birliğinde Tescilli Coğrafi İşaret Sayısı Adet 29 45 60 Meslek Birliği Telif Geliri Milyon TL 2,2 3,2 3,9 Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.3.6. Bilgi ve İletişim Teknolojileri a) Mevcut Durum Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörü, GSYH'ya yapacağı doğrudan katkının ötesinde, ekonominin geneli açısından yenilikçiliğin gelişmesine ve tüm sektörlerde verimlilik düzeyinin artmasına imkân tanımaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2025 itibarıyla 192 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerin son bir yılda yapmış oldukları 50 bin km fiber altyapı yatırımı ile genel fiber uzunluğu yüzde 8,8 oranında artış göstererek 2025 yılı birinci çeyrek itibarıyla 617.765 km'ye ulaşmıştır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti pazar payı 2024 yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 54,1 iken 2025 yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 48,3 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,1 seviyesinde yatay seyir izlemiştir. Yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı ise Mart 2025 itibarıyla yüzde 53,4 seviyesindedir. Mart 2025 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 95 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4,5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 74,6 milyona yaklaşmıştır. Mart 2024 itibarıyla 74,4 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 1,2'lik artışla Mart 2025'te 75,3 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 1,9 artış göstererek Mart 2025te 96 milyona ulaşmış olup genişbant abone yoğunluğu ise Türkiye için yüzde 112 iken OECD ülkelerinde Haziran 2024 itibarıyla yüzde 174,1'dir. 2025 yılında 5G mobil elektronik haberleşme altyapılarının kurulması, işletilmesi ve hizmetlerinin sunulmasına ilişkin yetkilendirmeye dair ihalenin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikası çerçevesinde ilk yerli haberleşme uydusu TURKSAT 6A test süreçleri tamamlanarak 21 Nisan 2025 tarihinde hizmete alınmıştır. Bilgi Teknolojileri Eylül 2025 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 11.997 firmanın yüzde 60'ı ve 1.360 Ar-Ge merkezinin yüzde 16'sı BİT alanında faaliyet göstermektedir. Ulusal Veri Stratejisi çalışmalarına temel oluşturmak üzere mülga Dijital Dönüşüm Ofisi ve UNDP işbirliği ile yürütülen çalışmalar kapsamında hazırlanan rapor, 21 Şubat 2024 tarihinde yayımlanmıştır. Ulusal Veri Stratejisi teknik şartname ve sözleşme taslağı hazırlanmakta olup strateji belgesinin 2026 yılında tamamlanması öngörülmektedir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığı işbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dâhil edilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliklerine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Mülga Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen Türkiye Siber Güvenlik Kümelenmesi bünyesinde Eylül 2025 itibarıyla 231 firma, 437 ürün ve 694 hizmetle faaliyet göstermektedir. BM-Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) Global Siber Güvenlik Endeksinin (GCI) 12 Eylül 2024 tarihinde yayımladığı rapora göre Türkiye 194 ülkenin yer aldığı değerlendirmede 1. Seviye Örnek Alınan Ülkeler arasında yer almıştır. TABLO 11: 26- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2023 2024 (2025(1) 2026 (2) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) 92 230 94 320 96 500 98 100 Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 108 183 112 113 Genişbant Abone Sayısı (Bin) 93315 96 383 102 900 106 100 Genişbant Abone Yoğunluğu (Yüzde) 109 115 119 122 Kablo TV Abone Sayısı (Bin) 1473 1499 1530 1 562 İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde) (3) 87,1 88,8 90,9 92 İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde) (4) 95,5 96,4 96,2 98 İnternet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde) (5) 96 94,4 97,2 98,2 BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar Dolar) 33 36,7 47 47,9 - Telekomünikasyon 16,1 15,9 22,9 23,2 - Bilgi Teknolojileri 16,9 20,8 24,1 24,7 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, TÜBİSAD (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program (3) TÜİK 16-74 yaş arası nüfus verisidir. (4) TÜİK verisidir. (5) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TÜİK verisidir. . TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2023 yılında 313 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2024 yılında 346 bin kişiye yükselmiştir. 2025 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananlar yüzde 90,9'a ulaşırken bu oran kadınlarda yüzde 88,2, erkeklerde yüzde 93,6 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı ise 2024'te yüzde 96,4 iken 2025'te yüzde 96,2'tür. Bununla birlikte, 2025 yılında bireylerin yüzde 19,2'si üretken yapay zekâ kullandığını beyan etmiştir. 2025 yılı TÜİK Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı sırasıyla yüzde 93,6 ve yüzde 97,2 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2024 yılında yüzde 51,8 seviyesinde iken 2025 yılında yüzde 56,5'e yükselmiştir. Yapay zekâ teknolojisi kullanan girişimlerin oranı ise 2024 yılında yüzde 4,4 olarak gerçekleşirken 2025 yılında yüzde 7,5 olmuştur. Girişimlerin yapay zekâ kullanma amaçları arasında ilk sırada yüzde 46,5 ile pazarlama veya satış gelmektedir. Yayıncılık Eylül 2025 itibarıyla karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 125, radyo yayın hizmeti sunan 923 medya hizmet sağlayıcısı bulunmaktadır. Uydu ortamından yayın lisansına sahip 292 televizyon ve 96 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 159 televizyon ve 17 radyo hizmet sunmaktadır. Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarının yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerinin ise yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu mevcuttur. Bu kapsamda, internet ortamından yayın hizmeti sunan 43 kuruluşun televizyon, 22 kuruluşun radyo, 48 kuruluşun isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansı, 19 platform işletmecisinin ise yayın iletim yetkisi bulunmaktadır. b) Amaç Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yerli katma değerin artırılması, bu teknolojilerin etkin ve yaygın kullanılması yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabetçiliğin sağlanması ve orta vadede teknolojide dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Teknolojik gelişmeler ışığında kamu ve özel sektör eliyle işletilen elektronik haberleşme altyapılarının rekabetçiliği ve sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.576) Politika/Tedbir Tedbir 576.1. Ulusal Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulusal Genişbant Stratejisi ve Genişbant Stratejisi ve Eylem Bakanlığı (S), Ticaret Eylem Planı tamamlanarak Planı hazırlanarak yürürlüğe Bakanlığı, Siber Güvenlik | uygulamaya konulacaktır. konulacaktır. Başkanlığı, BTK, Rekabet Kurumu, İlgili STK'lar Yüksek hızlı, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.577) Tedbir 577.1. Elektronik Ulaştırma ve Altyapı 1. Pasif altyapı kurulumunun haberleşme sektöründe Bakanlığı (S), BTK kolaylaştırılması ile geçiş hakkı rekabetin güçlendirilmesi izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin amacıyla altyapı kurulumuna yeknesak hale getirilmesi ilişkin izin ve geçiş hakkı, çalışmaları kapsamında yasal altyapının ortak kullanımı ve düzenleme yapılacak, ikincil tesis paylaşımı süreçleri mevzuat güncelleme çalışmaları iyileştirilecektir. yapılacaktır. Tedbir 577.3. İnternet Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulusal ve uluslararası düzeydeki Değişim Noktası (İDN) Bakanlığı (S), BTK İDN uygulamaları incelenmek kurulmasına yönelik usul ve suretiyle Türkiye'deki internet esaslar belirlenecek, İDN trafiği, güvenlik ve altyapı kurulumu gerçekleştirilecektir. ihtiyaçlarına yönelik durum analizi yapılarak mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. BİT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelişimi desteklenerek yerlilik oranları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579) Tedbir 579.2. Yazılım Sanayi ve Teknoloji 1. Firma yazılım geliştirme olgunluk geliştirme ve hizmet sunumu Bakanlığı (S), Siber modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı standartlarının bilgi ve iletişim | Güvenlik Başkanlığı Kapsamında Katılımcıların teknolojileri sektöründe Yetkilendirilmesi Hakkında yaygınlaşması Yönetmelik kapsamına alınacaktır. desteklenecektir. Tedbir 579.7. Elektronik Ulaştırma ve Altyapı 1. 5G yetkilendirmeleri verilecektir. haberleşme sektöründe Bakanlığı (S), Sanayi ve 2. 5G yetkilendirmelerinde, yüzde yetkilendirmelerde yerlilik Teknoloji Bakanlığı, Siber | 50 oranında yerli malı belgeli ürün oranı kriterlerinin yerli katma Güvenlik Başkanlığı ve en az yüzde 5 oranında da milli değeri artıracak şekilde haberleşme ürünü kullanma belirlenmesi sağlanacak ve yükümlülüğü başlatılacaktır. işletmeci altyapılarının teknoloji bazında yerlilik oranı takip edilecektir. Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalışmalar gerçekleştirilecek, kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.581) Tedbir 581.2. AB'nin Şebeke | Ulaştırma ve Altyapı 1. NIS2 direktifi ile uyumlu olacak ve Bilgi Güvenliği Direktifi Bakanlığı (5), Sanayi ve şekilde ulusal siber güvenliğin (NIS2) ile siber güvenlik Teknoloji Bakanlığı, Siber | güçlendirilmesine yönelik alanındaki yeni çalışmaları ve Güvenlik Başkanlığı, BTK, | düzenlemeler yapılacaktır. uluslararası alanda en iyi Kişisel Verileri Koruma 2. AB Siber Dayanıklılık Yasası uygulamalar dikkate alınarak Kurumu, İlgili Kamu (CRA) ve ilgili AB düzenlemeleri ulusal siber güvenliğin Kurum ve Kuruluşları başta olmak üzere uluslararası sağlanmasına yönelik mevzuat gözetilerek siber güvenlik düzenlemeler yapılacaktır. alanında ihtiyaç duyulan ikincil N düzenlemeler yapılacaktır. Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.583) Tedbir 583.1. Siber güvenlik | Ulaştırma ve Altyapı 1. Siber güvenlik alanında görev alanında nitelikli işgücünün Bakanlığı (S), Çalışma ve | yapan uzmanlara ilişkin mesleki yetiştirilmesine ve kariyer Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | roller ve nitelikleri belirlenecektir. olanaklarının iyileştirilmesine Milli Eğitim Bakanlığı, yönelik programlar Sanayi ve Teknoloji geliştirilecektir. Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Siber Güvenlik Başkanlığı, BTK, YÖK, Mesleki Yeterlilik Kurumu Tedbir 583.2. Siber güvenlik | Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Siber güvenlik ve bilgi güvenliği alanında yetkin işgücünün (S), İlgili Kamu Kurum ve | alanındaki nitelikli işgücünün korunması amacıyla yeni iş Kuruluşları, İlgili STK'lar sektörde istihdamının artırılmasına modelleri oluşturulacaktır. yönelik analiz ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584) Tedbir 584.1. Ulusal Veri Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Stratejisi ve Eylem Planı (S), Adalet Bakanlığı, Planı tamamlanacaktır. hazırlanarak uygulamaya Çalışma ve Sosyal konulacaktır. Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Tedbir 584.3. Dijital Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Veri Yönetişimi Çalışma Grubu ortamdaki verinin daha yüksek | (S), İlgili Kamu Kurum ve | tarafından ileri analitik ve yapay katma değer oluşturacak Kuruluşları zekâ çalışmalarına yönelik ihtiyaç şekilde kullanılmasına yönelik analizi ve öneriler raporu çalışmalar desteklenecektir. hazırlanacaktır. Açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.586) Tedbir 586.2. Açık kaynak Sanayi ve Teknoloji 1. “uzem.pardus.org.tr” eğitim teknolojilerin tanıtılması ve Bakanlığı (S), Milli Eğitim | portalından eğitimler verilecek, eğitim kaynakları sunulması ile | Bakanlığı, Siber Güvenlik | gonullu.pardus.org.tr portalı vatandaşların hem kullanım Başkanlığı, TÜBİTAK kullanılarak vatandaşların açık hem de geliştirici olarak daha kaynak teknolojilere katkısı aktif rol alması sağlanacaktır. sağlanacaktır. 2. Öğretmenler için Pardus ETAP'a yönelik eğitim ve tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir. LE ve iletişim teknolojileri sektöründeki insan kaynağını ve niteliğini artırmaya yönelik kamu, üniversite ve STK işbirliği içerisinde programlar oluşturacaktır. (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588.1. Yazılım Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yazılım Ekosistemi İnsan sektöründeki insan kaynağı Bakanlığı (S), Çalışma ve | Kaynakları Altyapısı ve açığı detaylı şekilde analiz Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | Uygulamalarına Yönelik Ulusal edilerek bu açığın yetiştirme, Siber Güvenlik Başkanlığı, | Stratejiler ve Yol Haritası yeniden yetkinlik kazandırma SGK, İŞKUR, Mesleki hazırlanacaktır. ve daha etkin kullanımıyla Yeterlilik Kurumu, TOBB kapatılması sağlanacaktır. Kamu ve özel sektör işbirliği içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-işitsel içerik üretimi ve ihracatını artırmaya, markalaşmayı sağlamaya, yüksek katma değer üretmeye ve sektörün ekonomiye katkısını artırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.592) Tedbir 592.1. Ulusal ve Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Ülkemizde sinema sektöründeki uluslararası yayıncılık (S) gelişmelerin izlenmesi, ortamlarında görsel-işitsel değerlendirilmesi ve sektörde telif içeriğin telif haklarının haklarının güçlendirilmesine yönelik korunmasına yönelik kamu- stratejilerin belirlenmesi amacıyla özel sektör işbirliği içerisinde sinema alanında faaliyet gösteren etkin mekanizmalar meslek birlikleri, Kültür ve Turizm oluşturulacaktır. Bakanlığı ve sektör temsilcilerinden oluşan bir istişare grubu | oluşturulacaktır. Tedbir 592.3. Tüm RTÜK (S), Kültür ve 1. Görsel-işitsel içerik alanında paydaşların işbirliğiyle Turizm Bakanlığı, Ticaret | istatistiki altyapı oluşturulacak ve görsel/işitsel içerik alanında Bakanlığı, TCMB, TÜİK sektör raporu olarak istatistiki altyapı yayımlanacaktır. oluşturulacak; üretim ve ihracat verileri derlenecek, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) tarafından düzenli olarak sektöre ilişkin veri üretilmesi, açıklanması ve sektörel gelişmelerin raporlanarak kamuoyuyla paylaşılması sağlanacaktır. Tedbir 592.6. Türk Dili RTÜK (S) 1. Türk Devletleri Yayıncılık Konuşan Ülkeler Yayıncılık Düzenleyici Otoriteler Forumu (T- Düzenleyici Kuruluşları Birliği BRAF) kurulacaktır. oluşturulması için diplomatik girişimler yürütülecektir. Tedbir 592.7. Gelişen medya | RTÜK (S), BTK 1. Medya teknolojilerine ve frekans teknolojilerine yönelik ülkemiz spektrumu kullanımına ilişkin konumlanışının belirlenmesi gelişmeler takip edilerek mevcut yönünde çalışmalar yayıncılık sistemine uyumu yürütülecektir. sağlanacaktır. Tedbir 592.8. Medya RTÜK (5), Milli Eğitim 1. Medya okuryazarlığına ilişkin okuryazarlığının Bakanlığı eğitimler düzenlenecektir. geliştirilmesine yönelik 2. MEB ile yapılan Medya faaliyetler gerçekleştirilecektir. Okuryazarlığı İşbirliği Protokolü kapsamında hazırlanan sıralı eğitim videoları Eğitim Bilişim Ağı (EBA) Platformunda yayımlanacaktır. Yayıncılık sektöründe nitelikli işgücü oluşturmak üzere eğitim sistemi güçlendirilecek, sektöre özgü destekler eşgüdüm içerisinde kurgulanarak üretim ve pazarlama ekosisteminin her aşamasından gelir elde edilmesi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.593) Tedbir 593.2. Tasarım Sanayi ve Teknoloji 1. Değerlendirme ve Denetim merkezlerinin işlevselliği Bakanlığı (S) Komisyonu tarafından tasarım artırılacak, yetkin işgücünün merkezleri için fikri ve sınai üniversitede ve mezuniyet mülkiyet hakları konusunda somut sonrası uzaktan çalışabilecek çıktıların artırılmasına yönelik şekilde istihdam edilmesine çalışmalar yürütülecektir. olanak sağlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 90,7 92,0 94,0 Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 9,6 10,0 10,5 İnternet Kullanım Oranı (3) Yüzde 88,8 90,9 92,0 Kadınlarda Yüzde 85,4 88,2 90,3 Erkeklerde Yüzde 92,2 93,6 95,1 1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program 3) 16-74 yaş aralığındaki internet kullananların oranıdır. 2.2.3.7. Madencilik a) Mevcut Durum Madencilik sektöründe 2024 yılında üretim artışa geçmiş, ihracat önemli oranda artmış, ithalatta iyileşme gerçekleşmiştir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde önceki yılın aynı dönemine göre ithalatta yüzde 7 artış, ihracatta yüzde 0,7 azalış, üretimde ise yüzde 1,05 artış gerçekleşmiştir. İhracatta mermer, çinko, bakır, feldspat, krom, kurşun ve bor, ithalatta ise ham petrol ve doğal gaz, taşkömürü ve demir önemli ağırlığa sahiptir. TABLO II: 27- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 2022 2023 2024 2025(2) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) 14 1,0 0,9 1,0 (3) Üretim Artışı (Yüzde) (1) -4,8 -4,4 5,5 1,05 İhracat (Milyon Dolar) (Cari Fiyatlarla) 4 622 3 788 4 497 2 476 İhracat Artışı (Yüzde) 13,9 -18,0 18,7 -0,7 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) 1,8 1,5 1,7 1,6 İthalat (Milyon Dolar) (Cari Fiyatlarla) 75 344 46310 42717 26315 İthalat Artışı (Yüzde) 88,0 -38,5 -7,8 7,0 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) 20,7 12,8 12,4 12,4 Kurulan İşletme Sayısı 841 608 582 313 Kapanan İşletme Sayısı 178 256 202 116 Kaynak: TÜİK, TOBB (1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksinden (2021100) yararlanılarak oluşturulmuştur. (2) Ocak-Temmuz 2025 dönemi (3) Gerçekleşme Tahmini 19 Temmuz 2025 tarihli ve 7554 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 3213 sayılı Maden Kanununda, madencilik faaliyetlerinde izin süreçlerinin iyileştirilmesi, yatırım güvencesinin artırılması, stratejik ve kritik madenlere ilişkin yasal çerçevenin oluşturulması, arama faaliyetlerinin artırılması ve niteliğinin geliştirilmesi, işletme ruhsatlarında işletme yükümlülüklerinin artırılması, ruhsatların atıl kalmasının önlenmesi ve ruhsat ihalelerinin etkinleştirilmesi hususlarında kapsamlı değişiklikler yapılmıştır. Uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin ve yeni petrol ve doğal gaz keşiflerine dayalı üretim faaliyetlerinin madencilik sektörü yatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Diğer yandan, başta nadir toprak elementleri ve linyit rezervlerimizin alternatif kullanım alanlarına ilişkin olmak üzere maden kaynaklarımızın değerlendirilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetlerine ve üretim yatırımlarına devam edilmektedir. Ham petrol üretimi 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 30 artarak 104.031 varil/gün ortalamayla 5,3 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 4,4 azalarak 30 milyon ton olmuştur. 2024 yılında yurt içi ham petrol üretiminin toplam petrol arzına oranı yüzde 15'tir. 2024 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 176 artarak 2,3 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise 2024 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 3,4 artarak 52,2 milyar m3 olmuştur. 2024 yılında yurt içi doğal gaz üretiminin toplam doğal gaz tüketimine oranı yüzde 4,3 olarak gerçekleşmiştir. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılması ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanması amacıyla kamu kurumlarınca yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda MTA tarafından maden ve jeotermal kaynak arama faaliyetleri ile TPAO tarafından petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri yoğun bir şekilde sürdürülmektedir. Önümüzdeki yıllarda Sakarya Doğal Gaz Sahası ile Gabar Petrol Sahasındaki üretim artışlarıyla yerli doğal gaz ve petrol üretim oranlarının önemli ölçüde yükselmesi beklenmektedir. Karadeniz'deki 785 milyar m3 rezervin ekonomiye kazandırılması amacıyla Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme projesi kapsamında doğal gaz üretimine 2023 yılı itibarıyla başlanmış olup sahada günlük 9,5 milyon m3 doğal gaz üretim kapasitesine ulaşılmıştır. 2028 yılı itibarıyla sahadan yıllık yaklaşık 15 milyar m3 doğal gaz üretilmesi hedeflenmektedir. Sahadaki üretim yatırımlarının tamamlanmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli bir katkı sağlanacaktır. 2021 yılında Şehit Esma Çevik ve Şehit Teğmen Akdeniz, 2023 yılında Şehit Aybüke Yalçın, 2024 yılında ise Mehmet İrfan Güler, Bülent Sadioğlu ve Bulmuşlar sahalarında toplam 867 milyon varil ham petrol rezervi keşfedilmiş olup söz konusu rezervlerin hızlı bir şekilde ekonomiye kazandırılabilmesi amacıyla çalışmalara devam edilmektedir. Eylül 2025 itibarıyla Gabar bölgesindeki sahalarda toplam 137 üretim kuyusu bulunmakta olup günlük yaklaşık 78.000 varil ham petrol üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretimin başladığı tarihten itibaren dört yıllık dönemde Gabar bölgesindeki kümülatif petrol üretimi 42,5 milyon varildir. Bölgedeki günlük ham petrol üretiminin artırılması amacıyla sondaj çalışmalarına yoğunluk verilmiştir. Madencilik sektöründe yatırım ortamının iyileştirilmesi, mevzuatın güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yenilenmesi, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek katma değeri yüksek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi, enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetlerinin artırılması, madencilik faaliyetlerinin diğer sektörlerle eşgüdüm içinde planlanması sürdürülecektir. Bu kapsamda, birbiriyle ilişkili olan orman, tarım, su, maden, jeotermal ve petrol gibi doğal kaynakların tek noktadan yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması yönünde çalışmalara öncelik verilecektir. b) Amaç Madencilik faaliyetlerinin bütünleşik bir yönetim sistemi ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde yürütülerek sektörde yatırım ortamının iyileştirilmesi, yurt içi aramaların artırılması suretiyle ülkemizin maden, jeotermal kaynak, petrol ve doğal gaz potansiyelinin tespit edilmesi, madenlerin işlenerek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi yoluyla katma değerin artırılması, hammadde arz güvenliğinin sağlanması ve dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata ilişkin kapsamlı bir çalışma yapılarak yatırım güvencesi artırılacak ve yatırım ortamı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.595) Tedbir 595.1. Her bir maden | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Madencilik faaliyetlerinde yatırım grubunun özelliklerini ve Bakanlığı (S) güvencesinin sağlanmasına yönelik ihtiyaçlarını gözetecek şekilde ikincil mevzuat hazırlanacaktır. yeni bir maden kanunu hazırlanacak ve arama faaliyetleri kamu yararına faaliyet olarak tanımlanacaktır. Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen başta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.596) Tedbir 596.1. Kaya gazı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Çatlatma operasyonları ile metan gazı gibi konvansiyonel | Bakanlığı (5), TPAO konvansiyonel olmayan kaynakların olmayan kaynaklara yönelik test edilmesine yönelik beş kuyuda araştırma faaliyetleri çalışma yürütülecektir. yürütülecek, bitümlü şeylden sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 596.2. Jeotermal Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Jeotermal kaynak aramaları kaynaklarımızın aranması ve Bakanlığı (S), MTA kapsamında 15.000 metre sondaj işletilmesine yönelik faaliyetler yapılacaktır. artırılacaktır. Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597) Tedbir 597.1. Çevre ve iş Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Çevre ve iş güvenliği alanında güvenliği mevzuatına uyum Bakanlığı (5), MAPEG gerekli bilincin oluşturulmasına bilinci artırılacaktır. yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir. Tedbir 597.2. Eğitim ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. 750 kişinin daimi nezaretçilik sertifikasyon çalışmalarına Bakanlığı (S), MAPEG eğitim ve sertifikasyon işlemleri devam edilecek, iş sağlığı ve tamamlanacaktır. güvenliğinin etkin yönetimi 2. 1.500 yetkilendirilmiş tüzel kişinin amacıyla madenciliğe özgü eğitim ve sertifikasyon işlemleri kurumsal altyapı tamamlanacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 597.3. Maden atık, Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Maden artık veya pasalarının artık ve pasa envanteri Bakanlığı (S), MAPEG değerlendirildiği 45 proje hayata çıkarılacak, bunlarda yer alan geçirilecektir. değerli elementlerin ve madenlerin potansiyeli belirlenecek ve değerlendirilmelerine yönelik projeler geliştirilecektir. Tedbir 597.4. Madencilik Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki faaliyetlerinin öncesinde ve Bakanlığı (S), MTA jeojenik etkinin belirlenmesine sonrasında çevresel yönelik iki çalışma parametrelerin tespiti ve gerçekleştirilecektir. oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 597.5. Ulusal Maden Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Türkiye Geneli Rehabilite Edilmiş Rehabilitasyon Bilgi Sistemi Bakanlığı (S), MAPEG Maden Sahaları ile Madencilik Sosyal kurulacak, başarılı Sorumluluk Çalışmalarının Tespiti rehabilitasyon ve sosyal Projesi kapsamında 15 ilin envanteri sorumluluk projelerinin tanıtımı çıkarılacaktır. yapılacak, rehabilitasyon uygulamalarının etkinliği artırılacaktır. Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanın yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.601) Tedbir 601.1. Maden ruhsat Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Katma değeri yüksek ara ve uç sahalarının ihalelerinde katma | Bakanlığı (S), MAPEG ürün üretimi için tesis şartlı dokuz değeri yüksek ara ve uç ürün ihale yapılacaktır. üretimine yönelik tesis kurulum şartı uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602) Tedbir 602.1. Enerji ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. 7.000 km havadan jeofizik sanayi sektörlerinin Bakanlığı (5), MTA araştırması yapılacaktır. hammadde ihtiyacını 2. Maden arama ve araştırmaları karşılamak üzere yurt içi ve kapsamında 450.000 metre sondaj yurt dışındaki arama yapılacaktır. faaliyetleri artırılacaktır. 3. Arama ve araştırma faaliyetleri kapsamında 25.000 km? detay etüt yapılacaktır. Tedbir 602.2. Karada ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Ham petrol ve doğal gaz arama KKTC'nin deniz ruhsat sahaları | Bakanlığı (S), TPAO ve üretimi kapsamında kara ve deniz dahil olmak üzere denizlerde alanlarında 300 kuyuda sondaj petrol ve doğal gaz arama yapılacak ve 19.900 km? üç boyutlu faaliyetleri kapsamında sismik sismik veri toplanacaktır. ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacaktır. Tedbir 602.3. Ülkeler ve ülke | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Öncelikli madenlerin yurt dışında grupları tarafından belirlenen Bakanlığı (S), MTA aranmasına yönelik iki proje stratejik ve kritik hammaddeler oluşturulacaktır. ile nadir toprak elementlerinin aranması ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektir. Tedbir 602.4. Yurt dışında Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Yurt dışında ham petrol ve doğal uygun yatırım ve üretim Bakanlığı (S), TPAO gaz aranması ve üretilmesi amacıyla imkânları belirlenerek maden, iki yeni proje anlaşması yapılacaktır. petrol ve doğal gaz arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı ” (Cari Fiyatlarla) Yüzde 0,9 10 15 Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla) Milyar Dolar 4,5 5,0 7,0 Ara ve Uç Ürün Üretim Şartlı Maden Sahası İhale Sayısı (Kümülatif) Adet 8 60 76 Doğal Gaz Üretimi Milyar mi/Yıl 2,3 3,2 4,9 Ham Petrol Üretimi Varil/Gün 104 031 135 000 170 000 Kaynak: TÜİK, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (4) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma a) Mevcut Durum İklim değişikliği başta olmak üzere çevre, ekonomik ve sosyal odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma hedeflerini öncelikli bir gündem maddesi haline getirmiştir. Bu bağlamda, ulaştırma ve lojistik sektörü, kaynakların etkin kullanımı, yaşanabilir şehirlerin inşası, enerji verimliliği, iklim değişikliği ile mücadele ve afetlere dirençlilik gibi kritik alanları etkileyen bir sektör olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde ulusal ve uluslararası ticaretin dinamikleri değişirken, lojistik süreçlerin yenilikçilik, esneklik, güvenlik ve tedarik zinciri yönetimiyle şekillendiği gözlenmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve stratejik üstünlük elde etmesi için lojistik maliyetlerini etkin bir şekilde yönetmesi büyük önem taşımaktadır. Küresel tedarik sürecinde yaşanan aksaklıklar sonucunda artan maliyetler ve jeopolitik krizlerin yarattığı belirsizlikler uluslararası ticareti ve dolayısıyla lojistik akışları olumsuz yönde etkilemiştir. Uluslararası ticaretin sağlıklı işlemesi için ulaştırma ve İojistik sistemlerinin güvenli, verimli, hızlı ve esnek olmasının kritik önemi bir kez daha görülmüştür. Uzun dönemli planlarla dengeli bir modal dağılım hedeflenmesine karşın artan ulaşım talebine yönelik geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle mevcut ulaştırma sistemimiz karayolu odaklı olarak büyümüştür. Bununla birlikte, artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının verimli bir şekilde geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Türkiye'nin uluslararası ticarette rekabet avantajını artırması amacıyla ulaştırma ve lojistik alanında da önemli adımlar atılmış, bu kapsamda metro hatları, havalimanları ve demiryolu projeleriyle kentiçi ulaşım ve ulusal taşımacılık güçlendirilmiştir. Öte yandan sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, demiryolu ve denizyolu taşımacılığı temelinde çevre dostu taşımacılığı öne çıkaran bir ulaştırma sisteminin tesisi, afete dayanıklı altyapıların oluşturulması ve dijital teknolojilerin yaygınlaştırılması önemini korumaktadır. TABLO 11: 28- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (Yüzde) Yük (Ton-km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-27 77,9 71 5,0 (1) Türkiye 90,6 3,5 5,9 (2) Yolcu (Yolcu-km) Karayolu Demiryolu (3) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-27 82,2 7,5 0,4 9,9 Türkiye 90,9 1,5 0,4 7,2 Kaynak: 2023 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, DHMİ (1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir. (2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir. (3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir. 2023 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında Türkiye'nin yüzde 3,5 olan demiryolu payının, AB-27 ülkelerinin yüzde 17,1 olan payına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında Türkiye'nin yüzde 1,5 olan payı, AB-27 ülkelerinin yüzde 7,5 olan payının gerisinde kalmıştır. Bu durum, karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir. TABLO II: 29- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim (Yüzde) Birim 2023 2024 2025(1) 2024 2025 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (2) Milyon-Yolcu-km 6 036 6352 6923 5,2 8,9 Yük Taşıma (Yurt İçi) (3) Milyon-Ton-km 12023 12347 12 595 2,7 2,0 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-km 973 1243 1301 27,7 4,7 Denizyolu Ulaşımı Yük Taşıma (Yurt İçi) (4) Milyon-Ton 62,6 63,2 68,0 1,0 7,61 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu 90,4 95,4 98,9 5,5 3,7 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Yolcu 123,3 134,9 145,4 9,4 7,8 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton 1,6 2,0 2,0 25,0 0 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (5) Milyon-Yolcu-km 380 178 402 145 417 560 5,8 3,8 Yük Taşıma (Yurt İçi) (5) Milyon-Ton-km 335 126 347 809 361 795 3,8 4,0 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM, DHMİ (1) Gerçekleşme tahmini (2) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir. (3) İdari yük taşımaları hariçtir. (4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır. (5) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2025 itibarıyla 176 km bölünmüş yol tamamlanmış, otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 29.906 km'ye ulaşmış ve 644 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO TI: 30- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı (km) Yol Sınıfı BSK Kaplama Parke (o Stabilize Toprak yer Toplam Otoyollar (1) 3796 - - - - - 3 796 Devlet Yolları 21782 8934 43 22 - - 30 781) İl Yolları 6793 24 839 213 246 318 1524 33 933 Toplam 32371 33 773 256 268 318 1524 68 510) Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü (2025 Eylül dönemi verileridir.) (1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2023 verilerine göre bin kişi başına otomobil sayısı İsveç'te 472, İtalya'da 694, Fransa'da 573, Almanya'da 588 ve İspanya'da 551 iken Türkiye'de 178'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına can kaybı sayısı İsveç'te 46, İtalya'da 74, Fransa'da 80, Almanya'da 58 ve İspanya'da 67 iken Türkiye'de 430'dur. Ülkemizde trafik güvenliği, öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir. Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2024 yıl sonu itibarıyla 2.251 km'si hızlı tren hattı, 9.235 km'si konvansiyonel ana hat, 2.433 km'si iltisak hattı ve istasyon yolları olmak üzere toplam 13.919 km'dir. Toplam ağın yüzde 58'i sinyalli, yüzde 52'si ise elektrikli olup 2028 yılına kadar tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. TABLO 11: 31- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Hat Yoğunluğu Verimliliği (Hat Verimliliği (Hat N Mn, Başına Düşen Başına Düşen 2 km / bin km km / 100 bin nüfus Trafik-10) Tren - 103) Ülkeler Fransa 44 40 4733 15 155 Çekya 123 88 2631 18 013 Almanya 110 46 5957 28 965 Belçika 119 31 6237 30 612 Avusturya 68 63 6211 31137 AB-27 49 43 4 028 18 430 Türkiye 15 13 2980 5368 Kaynak: 2023 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımalarını da içermektedir. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi o amacıyla (o Ankara-Afyonkarahisar-Uşak-Manisa-İzmir, o Bandırma-Bursa- Yenişehir-Osmaneli, Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatlarının yapım çalışmaları devam etmektedir. Yüksek hızlı tren projelerinin tamamlanmasıyla demiryolunun yolcu taşımacılığından aldığı payın artması beklenmektedir. Ayrıca, uluslararası yük taşımacılığı yapılan ulaştırma koridorlarına entegrasyonu güçlendirecek demiryolu yatırımlarıyla ülkemizin küresel tedarik zincirindeki etkinliğinin artırılması hedeflenmektedir. Yerli ve milli imkânlarla üretilmekte olan Milli Elektrikli Tren Setleri ve Elektrikli Ana Hat Lokomotiflerinin hizmete alınmasıyla yük ve yolcu taşımacılığı daha etkin ve verimli hale getirilecektir. Önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmekte olup fiziki kapasite artışı için yeni yük ve yolcu vagonu imalatına hız verilmiştir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin gelişmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımacılığında hedeflenen gelişmelerin sağlanması beklenmektedir. Demiryolu sektöründe önemli yük üretim merkezlerinden olan OSB'lerin demiryolu ağına iltisak hatlarıyla bağlantılarının artırılması ve kombine yük taşımacılığının geliştirilmesi ile ilgili projeler önceliklendirilecektir. Denizyolu Ülkemizde 2024 yıl sonu itibarıyla 13,5 milyon TEU konteyner ve toplam 531 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2025 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 3,5 artış ile 14 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 4,5 artışla 556 milyon ton olması beklenmektedir. Limanlarda elleçlenen konteyner miktarı 2002-2012 döneminde yıllık ortalama yüzde 13,9 artış gösterirken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyma noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2013-2024 yılları arasında yüzde 5'e gerilemiştir. TABLO TI: 32- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği Limanlar (Bin TEU) Valensiya-İspanya 5 586 Algeciras-İspanya 4 799 Pire-Yunanistan 4731 Barselona-İspanya 3 522 Gioia Tauro-İtalya 3385 Ambarlı Limanları-Türkiye 3170 Le Havre-Fransa 3 061 Cenova-İtalya 2 664 Kocaeli Limanları-Türkiye 2159 Mersin-Türkiye 1942 İzmir Aliağa-Türkiye 1 586 Marsilya-Fransa 1454 Trieste-İtalya 767 Köstence-Romanya 657 İzmir Alsancak-Türkiye 290 Kaynak: 2023 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri 2024 yılında 13,5 milyon TEU elleçleme hacminin yüzde 70'i Ambarlı, Aliağa, Kocaeli ve Tekirdağ limanlarında gerçekleştirilmiştir. Elleçlenen yükün yüzde 36'sı ihracat amaçlı olup bu kapsamda elleçlenen yük miktarı bir önceki yıla göre yüzde 1,5 artış göstermiştir. Türkiye'de küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede, ülkemizdeki liman yatırımlarının bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Öte yandan, Türkiye'nin denizcilikte bölgesel aktarma merkezi olmasını teminen Doğu Akdeniz'de Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana liman inşası ile gemi bakım ve onarımı için yeni tersane kurulması önem arz etmektedir. Havayolu 2024 yıl sonu itibarıyla Türkiye'de sivil hava ulaşımına açık 58 havalimanından 50'si Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) tarafından işletilmekte olup Zafer, Zonguldak-Çaycuma, Gazipaşa-Alanya ve Aydın-Çıldır Havalimanları DHMİ denetiminde özel şirketler tarafından; İstanbul ve Çukurova Uluslararası Havalimanları DHMİ denetimi ve gözetimi altında özel şirketler tarafından; İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı Savunma Sanayii Başkanlığı denetiminde özel şirket tarafından; Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı ise Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilmektedir. DHMİ bünyesinde yer alan Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla Dalaman ve İzmir Adnan Menderes Havalimanlarındaki iç ve dış hat yolcu terminalleri de özel şirket tarafından işletilmektedir. 2024 yılında 39 milyondan fazla yolcuya hizmet veren Antalya Havalimanında KÖİ kapsamında yaklaşık 740 milyon avroluk kapasite artırım çalışmaları tamamlanmış, iç hatlar terminali 36 bin 859 metrekareden 75 bin metrekareye, dış hatlar terminali 90 bin 143 metrekareden 224 bin metrekareye, apron alanlarının genişletilmesiyle 108 olan uçak park kapasitesi 176'ya çıkarılmıştır. Böylece havalimanının 35 milyon yolcu/yıl olan kapasitesi yeni yatırımlarla 82 milyon yolcu/yıla yükselmiştir. 2025 yılı yaz döneminde günlük 1.000'in üzerinde uçuş gerçekleştirilen havalimanı, Avrupa'nın en yoğun dokuzuncu havalimanı olmuştur. 2024 yılında 80 milyondan fazla yolcuya hizmet veren İstanbul Havalimanı, günlük ortalama 1.401 uçuş ile üst üste üçüncü defa Avrupa'nın en yoğun havalimanı olmuştur. Yolcu bazında ise söz konusu havalimanı 2024 yılında Avrupa'da ikinci, dünyada ise yedinci sırada konumlanmıştır. 2022 yılında başlayan Eş Zamanlı Üçlü Bağımsız Pist Operasyonu çalışmaları kapsamında eğitim, uygulama, vb. süreçler tamamlanarak 17 Nisan 2025 tarihinde Avrupa hava sahalarında ilk kez İstanbul Havalimanı'nda üç uçak aynı anda kalkış gerçekleştirmiştir. Dinamik kapasite yönetimi sayesinde uçak bekleme sürelerinin azaltılması, yakıt tasarruflarının maksimize edilmesi ve olası gecikmelerin asgari seviyeye düşürülmesinin yanı sıra bahse konu operasyonlarla beraber havalimanının günlük uçuş sayısı 1.600'ün üzerine çıkmıştır. Söz konusu havalimanında ikinci etap birinci faz çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışma kapsamında mevcutta kuzey-güney yönlü üç ana ve iki yedek pistle operasyonlara devam edilen havalimanında doğu-batı yönlü dördüncü ana pistin 2026 yılında hizmete girmesi planlanmaktadır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerde hasar gören Hatay Havalimanı'nda birinci etap çalışmaları tamamlanarak 2.720 metre uzunluk ve 45 metre genişliğinde yardımcı pist ile toplam 10 uçak park pozisyonlu apron ve taksi yolları hizmete açılmış, 2 Eylül 2025 tarihinde ilk ticari uçuş gerçekleştirilmiştir. Ana pistin yenilenmesi, hızlı çıkış ve bağlantı taksi yolları, çevre duvarı, terminal binası güçlendirmesi ve diğer altyapı çalışmalarının ise 2026 yıl sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. ,. Esenboğa Havalimanında üçüncü pist ve diğer mütemmim tesislerin yapım çalışması KÖL modeliyle devam etmekte olup projenin 2026 yılı ilk çeyreğinde tamamlanması ve pistin hizmete girmesi öngörülmektedir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 14 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2024 yıl sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 9 artış ile 729'a yükselmiştir. 691'i yolcu, 38'i kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 143.050, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.708 tondur. 2024 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 9,4 artarak 134,9 milyon yolcu, iç hatlarda yüzde 5,5 artarak 95,4 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 7,8 artarak 230,8 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında iç hat yolcu trafiğinin önemli bir bölümü İstanbul Sabiha Gökçen (yüzde 20,5), İstanbul (yüzde 18,2), Ankara Esenboğa (yüzde 10,2), İzmir Adnan Menderes (yüzde 7,0) ve Antalya (yüzde 6,7) Havalimanlarından; dış hat yolcu trafiğinin büyük bir bölümü ise İstanbul (yüzde 46,7), Antalya (yüzde 23,5) ve İstanbul Sabiha Gökçen (yüzde 16,3) Havalimanlarından gerçekleşmiştir. Mevcut meydanlardan kapasite sınırına ulaşanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, altyapı imalatları tamamlanan Bayburt-Gümüşhane ve Yozgat Havalimanları projelerinin üst yapı imalatları ile Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerde zarar gören Hatay ve Malatya Havalimanlarında iyileştirme çalışmalarına devam edilmektedir. Posta Sektörü Posta sektöründeki haberleşmeye yönelik gönderilerin rolü giderek azalırken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. 2024 yılında kabul edilen haberleşme gönderilerinin sayısı 2023 yılına göre yüzde 28 azalarak 269,7 milyon olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, aynı dönemde posta kolisi/kargosu gönderileri hacmi yaklaşık yüzde 8 artış göstermiş ve 1,39 milyar adede ulaşmıştır. Posta kolisi/kargosu gönderilerinin yüzde 95'ini kurumsal gönderiler oluşturmuştur. 2024 yıl sonu itibarıyla posta işletmecileri 10.992 şubede yaklaşık 122 bin çalışanla hizmet sunmuştur. Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2025 itibarıyla verilen 68 yetki belgesiyle 26'sı ulusal düzeyde olmak üzere 57 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT AŞ Ağustos 2025 itibarıyla 1.068 müdürlük, 1.850 şube ve 608 acente olmak üzere toplam 3.526 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 807'si herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır. Mart 2025'te Posta Sektörüne İlişkin Yetkilendirme Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle platforma bağlı posta hizmetleri ilk kez düzenlenmiş, ulusal işletmecilerin depo ve işyeri asgari şartlarına ilişkin düzenleme yapılmış ayrıca işletmecilerin kabul görmüş uluslararası standartlarda çevresel sürdürülebilirlik ilkelerine uygun olarak enerji verimliliği, atık yönetimi, karbon emisyonları ve çevresel etkilerin azaltılması konularında gerekli tedbirleri almalarına yönelik düzenleme getirilmiştir. 2025 yılı Mayıs ayında Evrensel Posta Hizmetleri Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle evrensel posta hizmetinin net maliyetinin bildirimi ve ödenmesine ilişkin düzenleme yapılmıştır. b) Amaç Modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) taşımacılık uygulamalarının geliştirilmesi; güvenli, erişilebilir, bütüncül, çevre dostu ve düşük maliyetli bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesi, rekabetçi üretim ve ihracatı destekleyen altyapının oluşturulması sağlanarak ulaştırma ve lojistikte bölgesel bir üs olma potansiyelimizden azami düzeyde faydalanılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Afete dirençli ulaştırma altyapısının tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.605) Tedbir 605.6. İklim Ulaştırma ve Altyapı 1. Emniyet ve Güvenlik Bilgi Altyapı değişikliği ve doğal afetlerin Bakanlığı (S) Sistemlerinin Kurulması Projesi demiryolu ulaşımında kapsamında çalışmalar yaratacağı etkilerin azaltılması yürütülecektir. amacıyla altyapı bilgi sistemi | geliştirilecektir. Ulaştırma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliğinin artırılması amacıyla demiryolu ve denizyolu taşımacılığına öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri geliştirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulaştırma ağı ve lojistik merkezler tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.606) Tedbir 606.2. Ulaştırma ve Altyapı 1. Dokuz adet 160 km/sa Milli Demiryollarında devam eden Bakanlığı (S) Elektrikli Tren Seti, bir adet 225 elektrifikasyon çalışmalarıyla km/sa Milli Elektrikli Tren Seti ve 30 uyumlu olacak şekilde Milli Elektrikli Anahat Lokomotifi elektrikli çeken araç sayısı temin edilecektir. artırılacaktır. Tedbir 606.5. Net sıfır Ulaştırma ve Altyapı 1. Sürdürülebilir havacılık emisyon hedefi doğrultusunda | Bakanlığı (S), Enerji ve yakıtlarının üretimine yönelik havayolu sektöründe Tabii Kaynaklar üniversite işbirlikleri artırılarak bu sürdürülebilir havacılık Bakanlığı, Sanayi ve yakıtların Ar-Ge ve üretimine ilişkin yakıtları üretimine ve Teknoloji Bakanlığı, yol haritası belirlenecektir. kullanımına yönelik çalışmalar | Strateji ve Bütçe 2. Sürdürülebilir Havacılık Yakıtı desteklenecektir. Başkanlığı, Üniversiteler (| Talimatı (SHT-SAF) kapsamında SAF üretim ve tüketimi izlenecektir. Ulaştırma ve lojistik sektöründe insan kaynağının niteliğine yönelik kamu, üniversite ve sanayi işbirliği çalışmaları yürütülecek, ilgili uluslararası kuruluşlarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artırılması için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.607) Tedbir 607.1. Ulaştırma ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Başta KKTC ve Türk devletleri lojistik alanında bölgesel ve Bakanlığı (S), İçişleri olmak üzere gelecek talepler küresel ölçekte ülkemiz Bakanlığı, Milli Eğitim doğrultusunda eğitim desteği standartlarının benimsenmesi | Bakanlığı verilmeye devam edilecek, bu amacıyla diğer ülkelere ileri eğitimlerin yaygınlaştırılması seviyede eğitim ve sağlanacaktır. danışmanlık hizmetleri sunulacaktır. Tedbir 607.2. Türkiye'nin Ulaştırma ve Altyapı 1. Havacılık otoritelerinin planladığı ulaştırma ve lojistik alanındaki | Bakanlığı (S), Dışişleri toplantı ve çalıştayların ülkemizde başarıları ortaya konularak Bakanlığı icra edilmesi sağlanacaktır. uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır. Tedbir 607.3. Ulaştırma ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Havacılık sektöründeki görev lojistik hizmetleri eğitimlerinde | Bakanlığı (S), Milli Eğitim | tanımları yetkinliklere dayalı olarak standartlar oluşturulacak, Bakanlığı, YÖK yeniden yapılacak, mesleki gelişim üniversite-sektör işbirliğiyle planları oluşturulacaktır. sektörde istihdam edilecek 2. Ulusal Staj Programı kapsamında nitelikli personel üniversite-sektör işbirliği içinde yetiştirilecektir. personel yetiştirmeye yönelik çalışmalara devam edilecektir. Ulaştırma sektöründe devam eden yatırımlar yapılabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erişilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odağında gözden geçirilerek mevcut altyapının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.608) Tedbir 608.2. Uygunluk, Ulaştırma ve Altyapı 1. Havalimanlarının daha etkin etkinlik ve kapasite analizleri Bakanlığı (S) kullanılmasının teşvik edilmesine çerçevesinde yönelik teknik çalışma yapılacak ve havalimanlarının; orman sonuçlar raporlanacaktır. yangınlarıyla mücadele, eğitim, gösteri, hava aracı depolama, bakım-onarım, söküm ve geri dönüşüm, amatör havacılık, fuar, festival ve sınav merkezi gibi faaliyetlerle daha etkin kullanılması teşvik edilecektir. Tedbir 608.3. Bölgesel Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi sefer ve nokta sayısının havayolu taşımacılığının Bakanlığı (S) artırılabilmesini teminen havayolu geliştirilebilmesi amacıyla işletmeleri ve ilgili kamu kurumları havayolu işletmeleri ile çalışmalara devam edilecektir. desteklenecektir. Tedbir 608.4. Mevcut Ulaştırma ve Altyapı 1. Karayolu ulaştırması sektöründe karayolu altyapısının etkin Bakanlığı (S) teklif edilecek projelere ilişkin kullanılmasına yönelik fizibilite çalışmalarında maliyet iyileştirmelere öncelik etkin güzergâh alternatifleri verilecek, yeni projelerde değerlendirilecektir. asgari sanat yapısı gerektiren, maliyet etkin güzergâhlar tercih edilecektir. Tedbir 608.5. Devam eden Ulaştırma ve Altyapı 1. Müştereken yürütülen projelerde demiryolu yatırımlarının Bakanlığı (S) eşgüdümün sağlanmasını teminen termin süresinde tamamlanıp finansman ve ödenek ihtiyacı ekonomiye kazandırılması için bütüncül bir yaklaşımla yatırımcı kuruluşlar arasında belirlenecektir. eşgüdüm ve işbirliği temin edilecek, iş programına göre imalatların tamamlanması sağlanacaktır. m ——— — — ————— — ——— m Tedbir 608.6. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Yeni ve yenilenen demiryolu yapım, bakım-onarım ve Bakanlığı (S) altyapılarının hizmete sunulması ve emniyet standartlarında bakımlarında kullanılmak üzere iyileştirmeler yapılacak, Demiryolu Altyapı Yetkilendirme modernizasyona yönelik Ar-Ge Yönetmeliği yayımlanacak ve çalışmaları desteklenecektir. yönetmeliğin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır. Tedbir 608.7. Ulaştırma ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı Lojistik Ana Planı Bakanlığı (S) gerçekleşmeleri yıllık olarak gerçekleşmeleri periyodik raporlanacaktır. a raporlanacaktır. Ulaştırma ve lojistik sektöründe BİT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609) Tedbir 609.2. Akıllı yollar, Ulaştırma ve Altyapı 1. Akıllı ulaşım alanında mevzuat bağlantılı ve otonom sürüş Bakanlığı (S) çalışmaları yürütülecektir. sistemleri, akıllı ulaşım sistemleri, enerji sönümleyici oto korkuluklar gibi teknolojik çözümlerle seyahat emniyetini, güvenliğini ve ulaşım verimliliğini artıran yapıların kullanımı aygınlaştırılacaktır. Tedbir 609.3. Ulaştırma Ulaştırma ve Altyapı 1. Havayolu sektöründe kullanılan sektöründeki dijital uygulama Bakanlığı (S) dijital uygulama ve sistemlerin yerli ve sistemlerin kullanımı olarak üretilmesi ve kullanılmasına yaygınlaştırılacak, yerli yönelik çalışmalara devam kaynaklar kullanılarak edilecektir. geliştirilmesi üretilmesi, Ar-Ge çalışmaları ve hareketlilik verilerinin kullanımı desteklenecektir. Tedbir 609.4. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Yerli Otomatik Tren Muayene altyapısı ve araçlarının dijital Bakanlığı (S) İstasyonu Kurulması (OTMİ) Projesi envanterinin oluşturulmasına tamamlanacaktır. yönelik çalışmalar tamamlanarak bakım/onarım ile hat taleplerinin izlenmesi sağlanacak, işletmecilik faaliyetlerinin verimi artırılacaktır. Tedbir 609.5. Konvansiyonel | Ulaştırma ve Altyapı 1. Devam eden modernizasyon demiryolu hatlarında yapılan Bakanlığı (S) çalışmaları iş programına göre taşımacılığın güvenli, çevre zamanında tamamlanacak, yeni dostu, ekonomik ve verimli proje teklifleri yük potansiyeline hale getirilebilmesi için göre önceliklendirilecektir. elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberleşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır. Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OSB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu bağlantıları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.610) Tedbir 610.1. Yapımına Ulaştırma ve Altyapı 1. Yapımı devam eden hızlı tren devam edilen hızlı tren Bakanlığı (S) projeleri, yatırımcı kuruluşlar projeleri tamamlanacak, arasında eşgüdüm sağlanarak darboğaz yaşanan bölgelerde öngörülen iş programlarına uygun hat kapasitesi artırılacak ve şekilde devam edecektir. yük taşıma potansiyeli yüksek bölgelerin demiryolu ağına bağlanması sağlanacaktır. Tedbir 610.2. Küresel Ulaştırma ve Altyapı 1. Türk Demiryolu Sektöründe tedarik zincirinin Bakanlığı (S), Ticaret İntermodal Taşımacılık sürdürülebilirliğinin Bakanlığı Hizmetlerinin Güçlendirilmesi sağlanması için ülkemizin Projesi tamamlanacaktır. içinde bulunduğu ulaştırma koridorlarının etkinliğini ve çeşitliliğini artırma çalışmaları devam edecektir. Tedbir 610.3. Etüt projesi Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Bölgesi ve İskenderun tamamlanmış iltisak hattı Bakanlığı (S) Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos projelerinin yapımına öncelik Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak verilecek, yük talebinin yüksek hatlarının yapımları iş programına olduğu demiryolu uygun olarak devam edecektir. koridorlarında çift hat ve yan hat gibi uygulamalarla kapasite artırılacaktır. Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi olmasını teminen ülkemizdeki kıyı tesisleri geliştirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.611) Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz | Ulaştırma ve Altyapı 1. ÇED ve kesin proje çalışmaları bölgesinde Ortadoğu ve Orta Bakanlığı (S) tamamlanacaktır. Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir. Tedbir 611.3. Kıyı tesislerinin | Ulaştırma ve Altyapı 1. Limanların performansını geri sahaları geliştirilecek, Bakanlığı (S), Çevre, etkileyen darboğazların tespitine limanların ölçek Şehircilik ve İklim yönelik yerinde tespit çalışmaları ve ekonomisinden azami Değişikliği Bakanlığı paydaşlarla görüşmeler faydalanacak şekilde bütüncül yürütülecektir. kıyı planlamalarına uygun 2. Yeni liman yatırımlarında yer olarak hayata geçirilmesi tespiti amacıyla master plan sağlanacak ve uluslararası çalışmalarına başlanacaktır. modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulaşması sağlanacak, havacılık mevzuatı, operasyonel gereklilikler ve küresel gelişmeler dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.2. İstanbul'un Ulaştırma ve Altyapı 1. İstanbul Havalimanında mevcut uluslararası bir hava kargo ve | Bakanlığı (S), Ticaret kargo kapasitesinin verimli aktarma merkezi haline Bakanlığı kullanılmasına yönelik yol haritası gelmesini teminen kargo belirlenecektir. kapasitesinin daha etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 612.3. Havayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Havayolu işletmelerinin uçuş işletmelerinin diğer ülkelere Bakanlığı (S) sayısının artırılabilmesi amacıyla olan uçuş sayılarının diğer ülkelerin sivil havacılık artırılabilmesine ve yeni uçuş otoriteleri ile daha yakın işbirlikleri izinlerinin daha kolay kurularak mevcut anlaşma ve alınabilmesine yönelik ulusal mutabakat zaptlarının strateji belgesi ve yol haritası güncellenmesi sağlanacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 612.4. Transit Ulaştırma ve Altyapı 1. Havalimanları ve çevresinde yeni yolcuların ülke ekonomisine Bakanlığı (S), Ticaret iş modelleri geliştirilmesine yönelik katkısını artırmak için Bakanlığı kavramsal çerçeve oluşturulacak, havalimanları ve çevresinde tüm sektör paydaşlarının katılım yeni faaliyetleri içeren iş sağlayacağı toplantılar modelleri geliştirilecektir. düzenlenecektir. Tedbir 612.5. Hava kargo Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi ve yurt dışı transit süreçlerinin mevzuat kaynaklı Bakanlığı (S), Ticaret işlemlerinin sadeleştirilmesi ile hava eksiklikleri incelenecek ve Bakanlığı kargo süreçlerinde kolaylaştırıcı yapılabilecek iyileştirmeler yöntemlerin uygulanmasına yönelik hayata geçirilecektir. kavramsal çerçeve oluşturulacaktır. Karayollarında bakım/onarım hizmetleri zamanında ve yeterli düzeyde karşılanacak; mevcut karayolu ağında oluşabilecek trafik akış darboğazları giderilerek ulaşımın yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.613) Tedbir 613.1. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Varlık yönetim sistemleri ağında taşıt işletme giderlerini | Bakanlığı (S) gelişürilmesi ve bakım yönetimi ve ağır bakım maliyetlerini yapılması amacıyla 15 bin km yol azaltacak şekilde önleyici envanter bilgileri güncellenecektir. bakım kavramı esas 2. 271 km otoyolda üstyapı büyük alınacaktır. onarımı tamamlanacaktır. Tedbir 613.2. Karayollarında | Ulaştırma ve Altyapı 1. 798 km BSK yapımı yıllık ortalama günlük trafiği Bakanlığı (S) tamamlanacaktır. 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergahlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama apımına ağırlık verilecektir. Tedbir 613.3. Karayollarında | Ulaştırma ve Altyapı 1. Devlet ve il yollarında toplam seyahat sürelerinin azaltılması, | Bakanlığı (S), Çevre, 500 km uzunluğunda haberleşme trafik güvenliğinin artırılması Şehircilik ve İklim altyapısı tesis edilecektir. ve mevcut yol kapasitelerinin Değişikliği Bakanlığı 2. Bir adet Akıllı Ulaşım Sistemleri verimli kullanılmasını Merkezi kurulacaktır. amaçlayan Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) yaygınlaştırılacaktır. Karayolu trafik kazalarından kaynaklı can kayıplarının azaltılması için yol kullanıcılarının hata yapabileceğini kabul eden ve yol güvenliğini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören “güvenli sistem yaklaşımı” benimsenecektir. (Kalkınma Planı p.614) Tedbir 614.2. Bilgi toplama, İçişleri Bakanlığı (S), 1. Trafik Güvenliği Analiz Sistemi için değerlendirme, analiz ve veri Ulaştırma ve Altyapı yeni modüller geliştirilecektir. dağıtım faaliyetleri Bakanlığı 2. Trafik güvenliği konusunda Mobil güçlendirilecek, ortak veri Trafik Eğitim Tırları ile 30 bin tabanları kaza önlemeye yönelik öğrenciye farkındalık eğitimi çalışmalarda kullanılacaktır. verilecektir. Tedbir 614.3. İşaretleme, Ulaştırma ve Altyapı 1. 1.700 km otokorkuluk yapımı levha ve ışıklarla tüm yol Bakanlığı (S) gerçekleştirilecektir. kullanıcılarının yol kesimlerine 2. 550 km uzunluğunda sarsma bandı ait standartları anlayabileceği yapımı gerçekleştirilecektir. “kendini ifade eden yollar” ile çarpmayı önleyen veya çarpma sonucunda oluşabilecek hasarları en aza indiren “affedici yol kenarları” yaklaşımlarıyla karayolu ağındaki altyapı ve güvenlik standartları yüksetltilecektir. Tedbir 614.4. Trafik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Jandarma sorumluluk bölgesinde denetimlerinin etkinliğinin 56,5 milyon, polis sorumluluk artırılmasını sağlamak üzere bölgesinde 51 milyon araç/sürücü kazalardaki şiddet oranını ve denetimi yapılacaktır. kaza sayısını yükselten trafik 2. 44 adet Ortalama Hız Ihlal Tespit ihlallerinin önlenmesine ve Sisteminin trafik denetimlerinde algılanan yakalanma risk kullanılması sağlanacaktır . duygusunun güçlendirilmesine 3. Algılanan ve gerçek yakalanma yönelik çalışmalar yapılacaktır. riskinin yükseltilmesi amacıyla kazaların oluşumuna etken ihlal odaklı özel denetimler yapılacaktır . Posta sektörünün gelişen e-ticaret koşullarına uyumu sağlanarak hızlı, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı .617 Tedbir 617.1. Yeni iş Ulaştırma ve Altyapı 1. Uluslararası alanda mevzuat modellerinin getirdiği ihtiyaçlar Bakanlığı (S) güncelleme çalışmaları takip edilecek çerçevesinde mevzuat ve gerekli düzenleme taslakları çalışmaları yürütülecektir. hazırlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) km 2251 | 2251 2 769 Karasal Yolcu Taşımacılığında Yüzde 526 577 593 Demiryolunun Payı Kabotaj Hattında Elleçlenen Yük Milyon Ton 63,2 68,0 71,9 Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt N a Transit Dâhil) Milyon Kişi 230,8 244,8 255,9 Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) km 29 730 30 004 30 420 Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) km 3 796 3 796 3 796 BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) km 31727 32 477 33 485 Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden —. Kişi Sayısı Kişi 6351 5 600 5 000 Göğsü Performans Endeksinde Türkiye'nin Sıra 38 38 33 (1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program 2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler a) Mevcut Durum Covid-19 küresel salgınının toptan ve perakende ticarette oluşturduğu arz-talep dengesizliği tümüyle aşılmadan ortaya çıkan Rusya-Ukrayna savaşı dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemiştir. İki ülkenin gıda, enerji ve gübre gibi temel malların ana tedarikçilerinden olmaları ve birçok ülkenin yaptırımları tedarik zincirinin bozulmasına neden olmuş, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gıda ve endüstriyel emtia fiyatlarında önemli artışların yaşanmasını beraberinde getirmiş, küresel ticaret hacmi artışı ivmesini kaybetmiştir. Bunun yanı sıra İsrail tarafından Filistin'de uygulanan soykırım da küresel ticareti etkilemiştir. 7 Ekim 2023 tarihinden itibaren İsrail ile Filistin arasındaki gerilim artmış, İsrail'in Filistin üzerindeki saldırıları ve yaptırımları dünya genelinde yankı uyandırmıştır. İsrail'in uygulama ve politikalarını etkilemek amacıyla küresel ölçekte ticari ve sosyal bir boykot hareketi başlatılmıştır. Bu doğrultuda Türkiye, ilk aşamada 54 ürün grubunda yer alan ürünlerin İsrail'e ihracatını kısıtlama kararı almış, daha sonra ihracat ve ithalat işlemlerini tüm ürünleri kapsayacak şekilde durdurmuştur. 2024 yılında GSYH reel olarak bir önceki yıla göre yüzde 3,3 artarken, toptan ve perakende ticaret yüzde 6,2, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 2,3 oranında büyümüştür. 2024 yılında toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 15,1, konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,8 olmuştur. 2023 yılında sektörün, sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı girişim sayısına göre yüzde 30,4, ciroya göre yüzde 39,7 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 33- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) 2020 2021 2022 2023 2020 2021 2022 2023 Toptan Ticaret 281 295 315 326 3302 5219 11140 17686 Perakende Ticaret 752 815 841 804 1055 1489 3197 5871 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 3304 3578 3784 3723 10576 16677 36903 59372 Toptan ve Perakende Ticaretin 313 310 305 304 42 402 388 397 Payı (Yüzde) Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev. 2) Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, isim hakkı devri sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. Haziran 2025 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,7 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,9 milyon kişi istihdam edilmektedir. Istihdam içinde toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 14,4, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 5,8'dir. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 27,7 ve yüzde 40,9 olmuştur. 2024 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 30,2 ve yüzde 42,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 34- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları r mız | 2021 2022 2023 2024 | 2024(2) 2025(2) Tüzel Kişi 37 516 48 188 43 466 38992 24 182 23 019 Kurulan Gerçek Toptan ve Na 10827 10 559 6 558 5152 2 861 3135 Perakende Kişi N Tüzel Kişi 5 176 7816 8839 11328 6139 6739 Ticaret (1) Kapanan Gerçek p ai 9251 10069 15170 7286 4610 — 4228 Toptan ve Tüzel Kişi 33,7 33,9 32,9 33 32,9 31,7 perakende o (Kurulan o Gerçek 93 389 329 318 02 277 Ticaretin Kişi Genel Toplam Tüzel Kişi 30,1 32,1 32,8 34,8 35,7 35,3 Içindeki Payı | | Kapanan Gerçek 437 43,5 461 413 422 40,9 (Yüzde) Kişi , , Ü , , , Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri (1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir. (2) Ocak-Ağustos dönemidir. Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2002-2024 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 19,3 milyar dolar, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,9 milyar dolar uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir. Küresel salgınla birlikte daha da ön plana çıkan dijital dönüşüm tüm sektörlerde olduğu gibi e-ticaret alanında da hızlı bir büyümeye katkı sağlamaktadır. Mağazalar ve alışveriş merkezleri gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2024 yılında e-ticaret hacmi bir önceki yıla oranla yüzde 61,7 artarak 3 trilyon TL'yi aşmış ve GSYH içindeki payı yüzde 6,5 olmuştur. 2024 yılında e-ticaretin genel ticarete oranı yüzde 19,1 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu harcamaların yüzde 87,7'si yurt içi harcamalar olup kartlı ödemeler yüzde 66 ile en çok tercih edilen yöntemdir. Ülkemizde 2023 yılında 559.412 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2024 yılı itibarıyla 600.800'e yükselmiştir. e-Ticaret faaliyetinde bulunan işletmelerin en çok bulunduğu iller İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya'dır. İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2013 yılında 34,6 milyar TL iken 2024 yılında 4,66 trilyon TL'ye ulaşmıştır. 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde söz konusu tutar 4,5 trilyon TL seviyesindedir. 2004 yılında yüzde 0,9 olan internetten alışveriş yapanların oranının 2025 yılı sonuna kadar yüzde 55,7'ye ulaşması beklenmektedir. TABLO TI: 35- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi 2013 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Kullanımı (1) İşlem Adedi (Milyon) 168,0 oO607,1 848,9 13519 19158 23279 2665,1 İşlem Tutarı (Milyar TL) 34,6 o 1901 260,4 454,5 1027/7 2365,4 46620 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi (1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir. 2024 yılında tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 755.997 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu başvurular 444.485 ile en çok perakende ticaret sektörü kapsamında yapılmış olup bunu 76.702 başvuruyla finansal hizmetler sektörü takip etmektedir. 2024 yılında Reklam Kurulunca 277,7 milyon TL idari para ve durdurma cezası uygulanmıştır. Sağlık sektörü, uygulanan toplam idari para cezası içinde yüzde 32'lik paya sahip olup ilk sırada yer almaktadır. Bunu yüzde 14 oranıyla gıda sektörü takip etmektedir. 30 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de 7529 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun yayımlanmıştır. Söz konusu değişiklikle işletmelerin ürünlerini yurt dışı pazarlara ulaştırmalarını kolaylaştıran elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcıların sınır ötesi elektronik ticaret faaliyetlerinin yanı sıra yüksek teknoloji yatırımlarının teşvik edilmesine yönelik düzenleme yapılmıştır. 8 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcı ve Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcılar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanmıştır. Söz konusu değişiklikle bilgi verme ve doğrulama yükümlülüğü, haksız ticari uygulamalar, aracılık sözleşmesi, veri kullanımı ve paylaşımı ile yurt dışı satışlar gibi birçok konuya ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. 8 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile alışveriş merkezi maliki, alışveriş merkezi yönetimi gibi hususların tanımlarında çeşitli düzenlemelere gidilmiştir. 24 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanarak cayma hakkı istisnası kapsamına alınan cep telefonu, akıllı saat, tablet ve bilgisayar gibi ürünlerin yeniden cayma hakkı kapsamına dâhil edilmesi gibi tüketiciyi koruyan hususlarda düzenlemeler yapılmıştır. 8 Ağustos 2025 tarihli Resmi Gazete'de doğrudan satış sistemlerine ilişkin uygulama usul ve esaslarını düzenleyen Doğrudan Satışlar Hakkında Yönetmelik yayımlanmıştır. 24 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun Kapsamında Uygulanan İdari Para Cezalarına İlişkin Uzlaşma Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanarak Ticaret Bakanlığınca gerekli görülen hâllerde ticaret il müdürlükleri bünyesinde komisyon kurulabilmesi düzenlenmiştir. b) Amaç Ülkemizde yeşil ve dijital dönüşüm çerçevesinde yeni ticaret pazaryeri ve araçlarının güvenli bir şekilde kullanılarak alıcı ve satıcıların etkin bir biçimde buluşturulduğu, fiyatların etkin işleyen sağlıklı piyasa koşullarında belirlendiği, üretici ve tüketici haklarının korunduğu, kalite odaklı, kolay ve düşük işlem maliyetli bir ticaret ortamının sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artırılacak ve piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar üretici ve tüketicilerin faydası gözetilerek giderilecektir. (Kalkınma Planı p.619) Tedbir 619.2. Toptan ticareti | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Toptancı hallerine ilişkin ikincil geliştirmeyi teminen toptancı Hazine ve Maliye mevzuat çalışmaları hallerinin ve benzeri yapıların Bakanlığı, Tarım ve tamamlanacaktır. modernizasyonunu sağlamak | Orman Bakanlığı üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacak, hallerin ticaretteki payı artırılacaktır. Tedbir 619.3. Sebze ve Ticaret Bakanlığı (S) 1. Sebze ve meyve ticaretinde tüm meyve ticaretinde üreticilerin alıcılar için ödeme sürelerinin hak ve menfaatlerinin belirlenmesi yönünde mevzuat korunmasına yönelik çalışmaları tamamlanacaktır. düzenlemeler hayata geçirilecektir. Tedbir 619.4. Piyasaya arz Sanayi ve Teknoloji 1. Restoran fiyat verileri açık portal edilen ürünlerin fiyatlarının Bakanlığı (5), Ticaret marifetiyle yayınlanacaktır. anlık takibini sağlamaya Bakanlığı önelik bir sistem kurulacaktır. Tedbir 619.7. Hal Kayıt Ticaret Bakanlığı (S), 1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Tarım ve Orman Sistemi Mobil Uygulaması Mobil Uygulaması, Bakanlığı güncellenecektir. kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir. Tedbir 619.8. Lisanslı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Lisanslı depo sayısı ve depolama depoculuk sisteminin Tarım ve Orman kapasitesi artırılacaktır. geliştirilmesi ve Bakanlığı yaygınlaştırılması için lisanslı depo sayısının, depolama kapasitesinin ve ürün çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 619.10. Toptan ve Ticaret Bakanlığı (S) 1. KOBİ'lerin ve girişimcilerin e- perakende ticaret sektörünün ticaret kapasitelerini güçlendirmek dijital dönüşüme uyum ve dijital dönüşümlerine katkıda kapasitesinin artırılması bulunmak amacıyla Türkiye e- konusunda çalışmalar Ticaret Haftası hazırlık çalışmaları yürütülecektir. yürütülecektir. Tedbir 619.11. Yeşil ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Avrupa Yeşil Mutabakatı dijital dönüşüm başta olmak Çalışma ve Sosyal kapsamında AB mevzuatının üzere gelişen ihtiyaçlar Güvenlik Bakanlığı, ülkemiz ihracatına etkilerine ve doğrultusunda mevcut Çevre, Şehircilik ve İklim | mevzuat uyum süreçlerine ilişkin mevzuat ve uygulamalar Değişikliği Bakanlığı, olarak Avrupa Komisyonu ile teknik katılımcı bir yaklaşımla Sanayi ve Teknoloji toplantılar düzenlenecektir. iyileştirilecektir. Bakanlığı, Tarım ve 2. Yeşil dönüşüm mevzuatı Orman Bakanlığı, kapsamında bilgilendirme Ulaştırma ve Altyapı faaliyetleri gerçekleştirilecek ve ilgili Bakanlığı sektör görüşleri alınacaktır. 3. Ülkemiz geri dönüşüm sektörünün ihtiyaç duyduğu hammadde arzının sürdürülebilirliği, atıkların çevreye uygun koşullarda işlenmesinin sağlanması ve AB Atık Sevkiyat Tüzüğü kapsamında ilgili sektörlerin hazır olabilmesi için mevzuat ve uygulamaya yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 619.15. Nitelikli Ticaret Bakanlığı (S), Milli | 1. Mesleki eğitim merkezleri işgücünün sektörü tercih Eğitim Bakanlığı, Sanayi (| öğrencilerine girişimcilik ve iş etmesi amacıyla sektördeki ve Teknoloji Bakanlığı kurma eğitimleri verilecektir. meslek algısını güçlendirici alışmalar yapılacaktır. Tedbir 619.16. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Marka ve TURÇUALITYS Destek Markalaşmanın önemine ilişkin Programı kapsamında farkındalık artırılacak, başta e- markalaşmaya yönelik faaliyetler ticaret işletmelerinin alan desteklenecektir. adları olmak üzere markalaşmaya yönelik çalışmalar desteklenecektir. e-Ticarette güvenin artırılması konusunda çalışmalar yürütülecek, özellikle coğrafi ve kültürel olarak yakın ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.620) Tedbir 620.1. e-Ticaret Ticaret Bakanlığı (S) 1. Sektördeki güncel gelişmelerin mevzuatı yeni iş modellerine takip edilmesi ve ihtiyaçların uyum sağlayacak şekilde belirlenebilmesi amacıyla sektörel güncellenecektir. paydaşlarla toplantılar düzenlenecektir. Tedbir 620.2. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S) i. Seçilen illerde e-ticaretle ilgili ticaret hacminin düşük olduğu bilgi paylaşımı ve bilinçlendirme illere yönelik eğitim, tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir. ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 620.3. e-İhracatın Ticaret Bakanlığı (S) 1. Şirketlerin, pazaryerlerinin, e- artırılması amacıyla Türkiye e- ihracat konsorsiyumlarının ve İhracat Platformu ve e-İhracat perakende e-ticaret sitelerinin yurt Konsorsiyumları hayata dışı pazarlarda ve pazaryerlerinde geçirilecek, şirketlerin, satış yapabilmeleri pazaryerlerinin ve perakende desteklenecektir. e-ticaret sitelerinin yurt dışı pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir. Tedbir 620.4. e-İhracatın Ticaret Bakanlığı (S) 1. e-Kolay İhracat Platformunda artırılması amacıyla yakın geliştirme çalışmaları coğrafyada hedef bölgeler ve yürütülecektir. sektörler belirlenerek ürün bazlı üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri erçekleştirilecektir. Tedbir 620.7. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S) 1. Elektronik Ticaret Bilgi Sisteminin Ticaret Bilgi Sistemi, (ETBİS) kullanıcı dostu olmasına işletmelerin ve tüketicilerin yönelik çalışmalar yürütülecektir. ihtiyaçlarını karşılayacak ve 2. Yurt dışı pazar örnekleri yurt dışı pazarları da içerecek incelenerek ihracat potansiyeli şekilde ürün bazlı ayrıntılı verilerle geliştirilecekir. yüksek ürünlerin tespitine yönelik rapor hazırlanacaktır. Tedbir 620.8. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S) 1. Haksız ticari uygulamalara karşı ticarette haksız ticari kapsamlı ve etkin denetim uygulamalara yönelik denetim faaliyetleri yürütülecektir. ve inceleme faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 620.9. Sınır ötesi e- Ticaret Bakanlığı (S), 1. TPS-HMB-Geri Gelen Eşya ticarette ürünlerin iade Hazine ve Maliye Belgesi ile Basitleştirilmiş Günlük alınması sürecinin Bakanlığı Beyannamesinin ilişkilendirme kolaylaştırılmasına ilişkin süreçleri kolaylaştırılacaktır. mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve uygulama iyileştirilecektir. Tedbir 620.11. e-İhracat Ticaret Bakanlığı (S), 1. Basitleştirilmiş Gümrük gümrük işlemlerinde . Hazine ve Maliye Beyannamelerinin doğrudan mikro sadeleştirilmeye gidilecektir. Bakanlığı ihracatçılar tarafından verilebilmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarına özel önlemler getirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.621) Tedbir 621.8. İlköğretim Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Uygun olan seçmeli derslerin müfredatına bilinçli tüketici öğretim programlarında bilinçli dersi konularak öğrencilerin tüketime yönelik içeriklere yer erken yaşlarda tüketici hakları verilecektir. konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) | 2026(2) Lisanslı Depo Sayısı Adet 224 260 270 İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı (3) | Yüzde 51,7 55,7 60,0 Tüketici Ürünlerindeki Güvensizlik Oranı Yüzde Li 1,0 10 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) İnternet kullanan bireylerin kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranıdır. 2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri a) Mevcut Durum İhracatın artırılması, toplum ve çevrenin korunması, kaçakçılıkla etkin mücadele edilmesi hedefleri çerçevesinde uluslararası standartlara uyumlu gümrük politikaları uygulanmaya devam edilmiştir. Şeffaflığın artırılması, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması konusunda çalışmalar yürütülmüş ve sektörün ihtiyaçlarına uygun çözümler geliştirilmeye çalışılmıştır. Güvenilir firmalara gümrük işlemlerinde kolaylık sağlayan ve 2013 yılında uygulamaya konulan Yetkilendirilmiş Yükümlü uygulaması kapsamında yetki verilen firma sayısı Eylül 2025 itibarıyla 788'e ulaşmıştır. Gümrük hizmetlerinde ticaretin kolaylaştırılması faaliyetleri kapsamında aynı tarih itibarıyla yerinde gümrükleme yetkisine sahip firma sayısı ihracatta 71, ithalatta ise 18 olmuştur. Ayrıca 72 firma izinli gönderici, 19 firma izinli alıcı yetkisine sahiptir. Eylül 2025 itibarıyla gümrük müşaviri sayısı 3.768, gümrük müşavir yardımcısı sayısı 11.675 ve yetkilendirilmiş gümrük müşaviri sayısı 434'e yükselmiştir. Kaçakçılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2024 yılında ele geçirilen kaçak eşyanın toplam piyasa değeri bir önceki yıla kıyasla yüzde 139 artarak 55,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2025 yılı Ağustos sonu itibarıyla yakalama değeri bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 62'lik artış göstererek 46,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. Fikri ve sınai mülkiyet haklarının gümrüklerde korunması için yapılan başvuru sayısı 2024 yılında 3.031 iken, 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde 2.058 olarak gerçekleşmiştir. Kara Kapıları Takip Programından alınan verilere göre 2024 yılında kara sınır kapılarında toplam 10.319.622 araç giriş-çıkışı kaydedilirken, 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde toplam 6.836.927 araç giriş-çıkışı gerçekleşmiştir. 2024 yılı kara gümrük kapılarında giriş çıkış yapan yolcu sayısı 33.401.356 kişiyken, 2025 yılı Ocak-Ağustos döneminde bu sayı 21.459.109 kişi olmuştur. 2025 yılı verilerine göre en çok yolcunun geçiş yaptığı sınır kapısı 5.233.685 kişiyle Kapıkule Sınır Kapısı iken en az yolcunun geçiş yaptığı sınır kapısı 310.842 kişiyle Öncüpınar Sınır Kapısı olmuştur. Gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapım işlerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete açılması önemini muhafaza etmektedir. Türkiye'de 19 Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü faaliyet göstermekte olup bunlara bağlı 160'ı faal, 15'i faal olmayan toplam 175 gümrük müdürlüğü bulunmaktadır. Günümüzün değişen şartlarına uyum sağlanması amacıyla gerekli görülen hizmet binaları ve gümrük kapılarında modernizasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Bunun yanı sıra yapımı devam eden gümrük hizmet binaları ve gümrük kapılarıyla güvenli ticaretin sağlanması, işlem sürelerinin kısaltılması, kaçakçılığın önlenmesi gibi konularda iyileşme elde edilmesi ve gümrük süreçlerinin etkinliğe kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, Gürbulak Gümrük Kapısının inşaat çalışmalarının 2025 yılında tamamlanması planlanmaktadır. Yayladağı Gümrük Kapısının modernizasyonuna yönelik proje çalışmaları tamamlanmış olup inşaat çalışmalarına başlanılacaktır. Diğer yandan, Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler sonrasında deprem tehlikesi bulunan illerdeki yapım projelerine öncelik verilmesi kararlaştırılmış olup söz konusu illerdeki projeler devam etmektedir. Türkiye'nin de taraf olduğu Ortak Transit Sözleşmesi kapsamında transit eşyasının işlemlerinin hızlandırılarak basitleştirilmesini ve ticaret erbabının zaman kaybetmesini önleyerek maliyetlerin azaltılmasını sağlamak amacıyla oluşturulan Ortak Transit Rejimi çerçevesinde Türkiye'den Avrupa Birliğine, karayoluyla Muratbey ve Erenköy Gümrük Müdürlüklerinden yapılan ihracat taşımalarının 2024 sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 30'u izinli gönderici tesislerinden gerçekleştirilmiştir. Kaçakçılıkla mücadelede ihtiyaç duyulan yeni nesil teknolojilerin yerli ve milli imkânlarla üretilmesini sağlayıp sanayi üretiminde katma değerin artırılması, dışa bağımlılığın azaltılması ve yasadışı ticaretin önlenmesi amacıyla başlatılan ve fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri olarak adlandırılan Milli Araç ve Konteyner Tarama (MİLTAR) Projesinin üçüncü faz çalışmalarına devam edilmektedir. Sistemlerin yerli olarak tedarikine devam edilmekte olup ürün çeşitliliğine gidilerek MİLTAR Projesi kapsamında üretilen ve Hayalet adı verilen Geri Yansıma Teknolojili Araç ve Konteyner Tarama Sistemlerinden ilk ikisi 15 Ağustos 2024 ve 10 Eylül 2025 tarihlerinde Habur Gümrük Kapısında hizmete alınmıştır. Kaçakçılıkla etkin mücadeleyi sağlayacak teknik cihaz ve sistemlerin tüm sahalarda yaygınlaştırılmasına 2025 yılında da devam edilmiştir. Bu kapsamda, 18 kara gümrük kapısı ve 10 Ro-Ro (Roll-on/Roll-of) limanında kurulu bulunan Plaka Tanıma Sistemlerinin 2025 yılı bakım onarım sözleşmesi imzalanmıştır. Ayrıca, 12 Bagaj X-Ray Cihazı, 25 videoskop cihazı, 12 yoğunluk ölçüm cihazı, 25 yaka kamerası ve 10 karbondioksit ölçüm cihazı temin edilmiş ve ihtiyaç duyan gümrük müdürlüklerine tahsis edilmiştir. Bunun yanı sıra 1 Çekicisiz Mobil Araç ve Konteyner Tarama Sistemi temini amacıyla ihale süreci başlatılmış olup gümrük sahalarında kaçakçılıkla daha etkin mücadele hedeflenmektedir. Havayoluyla gerçekleştirilen dış ticaret işlemlerinde süreçlerin sadeleştirilmesi, şeffaf bir şekilde takip edilebilmesi, işlem süreçlerinin kısaltılması ve maliyetlerin azaltılması hedefi doğrultusunda başlatılan Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi Projesi kapsamında yazılım çalışmaları tamamlanmıştır. Projenin ilk adımı olarak, 25 Ocak 2024 tarihinde Ankara Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde başlatılan Hava Yolu Gümrük Beyan Sistemi (HGBS) pilot uygulamasının ardından gerçekleştirilen sistem iyileştirmeleri sonrasında sistemin yaygınlaştırılması amacıyla 15 Ocak 2025 tarihinde Sabiha Gökçen Gümrük Müdürlüğünde pilot uygulama başlatılmıştır. Sistemin 2025 yılında tüm havalimanlarında devreye alınması hedeflenmektedir. Gümrükte Kullanılan Belgelerin Dijitale Dönüşümü Projesiyle ihracat ve antrepo işlemlerinde hayata geçirilen Kağıtsız Gümrük Uygulamasının kapsamının genişletilerek ithalat işlemlerinde de kullanılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Dünya genelinde e-ihracatın toplam ihracat içindeki payının artışına paralel olarak söz konusu artıştan ülkemizin daha fazla pay elde edebilmesi ve e-ihracatçıların daha düşük maliyetlerle ihracat yapmasına imkân sağlanarak ülkemizin rekabet gücünün ve e- ihracatının artırılması amacıyla yurt içi aktarım merkezlerinin kurulması amaçlanmaktadır. İthalat denetimleri, Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi (TAREKS) üzerinden elektronik ortamda risk esaslı olarak gerçekleştirilmektedir. TAREKS sayesinde denetimlerin etkin ve verimli şekilde gerçekleştirilmesi sağlanmakta ve işlemler 7/24 çevrimiçi takip edilebilmektedir. TAREKS'in yapay zekâ destekli yeni risk analizi odağında yenilenerek daha etkin bir ürün güvenliği denetimi sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Risk Analizi Teknik Alt Yapısının Güçlendirilmesi (Veri Madenciliği) Projesi yürütülmüştür. Projeyle Ticaret Bakanlığının sahip olduğu yüksek ölçekli verinin istatistiki yöntemler, analitik modeller ve yapay zekâ algoritmaları gibi en verimli ve modern yaklaşımlarla analiz edilmesi, gerçek zamanlı olarak daha riskli alanlara yoğunlaşılmasının sağlanması ve risk analizi çalışmalarında seçiciliğin artırılması amaçlanmıştır. b) Amaç Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda (şeffaflığı Ove öngörülebilirliği esas alarak ticareti kolaylaştırmak ve kaçakçılıkla etkin mücadele etmek temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler az N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alanında ikili, bölgesel ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve iş birlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı .623) Tedbir 623.1. Ülkemizde ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Gümrük Birliğinin güncellenmesi dünya ticaretinde yaşanan Dışişleri Bakanlığı, AB amacıyla AB ile ekonomik ve ticari ekonomik gelişmeler göz Başkanlığı ilişkilerin geliştirilmesine yönelik önünde bulundurularak Gümrük kurulan yakın diyalog çerçevesinde, Birliği'nin güncellenmesine AB kurumları ve üye ülkeler ilişkin çalışmalar yürütülecektir. nezdinde ticari sorunların ele alınması ve yeni alanlarda işbirliğinin derinleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 623.2. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Hızlı ve güvenli ticaretin idareleri arasında işbirliği sağlanması hedefiyle uluslararası artırılarak muhtelif uluslararası belgelerin metin içeriklerinin belgelerin akdedilmesi hazırlanması çalışmaları çalışmaları yürütülecektir. sürdürülecektir. Farklı kurumlarca yapılan kontrol, izin ve onay süreçleri basitleştirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.624) Tedbir 624.1. Belgelerin Ticaret Bakanlığı (S), İlgili | 1. Ticaretin Kolaylaştırılması Eylem yerindeliği gözden geçirilerek Kamu Kurum ve Planı (2024-2028) çerçevesinde sayısı azaltılacaktır. Kuruluşları ithalat, ihracat ve transite ilişkin gümrük ve dış ticaret işlemlerinde düzenlenen belgelerin sadeleştirilmesi sağlanacaktır. 2. Gerekli mevzuat değişikliklerinin yapılmasına yönelik Ticaretin Kolaylaştırılması Koordinasyon Kurulu bünyesinde bir tavsiye kararı alınacaktır. Tedbir 624.2. Dış ticaret Ticaret Bakanlığı (S) 1. İthalatta kâğıtsız gümrük işlemlerinde blokzincir ve uygulamalarına geçiş için gerekli otomatik karakter tanıma (OCR) teknik çalışmalara devam edilecektir. gibi yenilikçi teknolojiler 2. Gümrük müdürlüklerince kullanılarak kâğıtsız ortamda yürütülen beyanname kontrol gümrük uygulamaları süreçlerinin iyileştirilmesi ve eşyanın yaygınlaştırılacaktır. tarife, kıymet ve vergilendirilmesine yönelik olarak idarece yapılan tespitlerdeki doğruluk oranının artırılması amacıyla yapay zekâ destekli bir sistem geliştirilmesine yönelik çalışma yapılacaktır. 3. Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sistemi ve diğer elektronik gümrük uygulamaları üzerinden yürütülen gümrük ve lojistik süreçlerinin blokzincir, yapay zekâ vb. yenilikçi teknolojiler kullanılarak geliştirilmesine ve iyileştirilmesine önelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 624.4. Dış ticaret Ticaret Bakanlığı (S), İlgili | 1. Tek Pencere Sistemine entegre işlemlerinde sorumlu olan Kamu Kurum ve kurum/kuruluşlar ile belge sayılarının kurumların veri paylaşımı Kuruluşları artırılmasına yönelik çalışmalara yapması sağlanarak mükerrer devam edilecektir. veri girişleri önlenecektir. 2. Demiryolu Tek Pencere Sisteminin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 624,5. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Gümrük kapılarında görev ve kapılarında yaşanan bekleme sorumluluğu olan bakanlıkların 7/24 nedeniyle artan maliyetlerin çalışma sistemine uyumu takip düşürülmesi için beklemeye edilecektir. sebep olan mevzuat ve altyapı 2. Yayladağı Gümrük Kapısının unsurları iyileştirilecektir. modernizasyonuna ilişkin inşaat çalışmaları tamamlanacaktır. Gümrük hizmetlerinde tahsil edilen ücretler gözden geçirilerek uluslararası standartlarla uyumlu hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.625) Tedbir 625.1. İthalat ve Ticaret Bakanlığı (S), İlgili | 1. Ticaretin Kolaylaştırılması Eylem ihracat süreçlerinde alınan ücret | Kamu Kurum ve Planı (2024-2028) çerçevesinde ve kesintiler hizmetle doğrudan | Kuruluşları ithalat, ihracat ve transite ilişkin ilişkisi dikkate alınarak gözden gümrük ve dış ticaret işlemlerinden geçirilecektir. alınan ücret ve kesintiler, bunların hizmetle doğrudan ilişkisi dikkate alınarak gözden geçirilerek azaltılabilecek veya kaldırılabilecek olanlar tespit edilecektir. 2. Gerekli mevzuat değişikliklerinin yapılmasına yönelik Ticaretin Kolaylaştırılması Koordinasyon Komitesi bünyesinde bir tavsiye kararı alınacaktır. Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626) Tedbir 626.1. Geleneksel dış | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Küresel e-ticaret pazarında kendi ticaret modelleriyle kurgulanan | Hazine ve Maliye ihracatçımıza rekabet gücü sağlamak dış ticaret ve gümrük mevzuatı | Bakanlığı ve İstanbul'u uluslararası kargo ikiz dönüşüme uyum aktarma merkezi yapmak amacıyla doğrultusunda e-ihracatın ülkemizde Sipariş Karşılama gereklilikleri de dikkate alınarak Merkezleri kurulmasına yönelik revize edilecektir. mevzuat ve bilgi teknolojileri altyapısı oluşturulacaktır. 2. Karşı ülke gümrük uygulamalarına ilişkin güncel bilgiler Ticaret Bakanlığına ait internet sitesi üzerinden ihracatçılara sunulacaktır. Gümrük işlemlerinde etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacak ve altyapı ihtiyacı karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.628) Tedbir 628.2. İhracat Ticaret Bakanlığı (S) 1. İhracat işlemleriyle ilgili tüm işlemlerinde blokzincir gümrük ve lojistik süreçlerinin teknolojisinin kullanılmasına blokzincir altyapısı kullanılarak ilişkin yürütülen çalışmaların süreçteki tüm paydaşlarca elektronik Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri ortamda tek bir ekrandan (BİLGE) Sistemini de yürütülebilmesi ve izlenebilmesini kapsayacak şekilde geliştirilmesi sağlayacak İhracat Zinciri Projesinin sağlanacaktır. hayata geçirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 628.3. Eşya, taşıt ve Ticaret Bakanlığı (S) 1. Milli Tarama Sistemleri yolcu kontrollerinde ileri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR) teknolojiye sahip sistemler ve kapsamında fiziki müdahalesiz uygulamalar yaygınlaştırılarak kontrol teknolojilerinin gümrük yazılımlar geliştirilecektir. kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir. Uluslararası yükümlülüklerimizle uyumlu şekilde e-ihracatın artırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.630) Tedbir 630.1. e-İhracat süreci | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Basitleştirilmiş gümrük beyanı başta olmak üzere sürecinde karekod uygulamasıyla basitleştirilmiş gümrük beyanı ilgili çalışmalar yürütülecektir. süreci OR kodu uygulamalarıyla ele alınacaktır. Tedbir 630.3. e-Ticarette Ticaret Bakanlığı (S), 1. e-İhracat işlemlerinde eşyanın kargo süreçlerini Hazine ve Maliye satış ve sevkine ilişkin düzenlenen e- kolaylaştırarak, e-ihracatı Bakanlığı irsaliye veya e-faturada yer alan hızlandırmak ve yurt dışındaki verilerden basitleştirilmiş gümrük gümrükleme sürecini beyannamesi verilebilmesi için kolaylaştırmak için gerekli çalışmalar tamamlanacaktır. düzenlemeler hayata geçirilecektir. Lojistik faaliyetler iyileştirilecek ve gümrük işlemleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.631) Tedbir 631.1. Şehir içindeki Ticaret Bakanlığı (S), 1. Şehir içinde kalan Erenköy gümrük alanları ve bekleme Ulaştırma ve Altyapı Gümrük Tesislerinin şehir dışına sahaları yerleşim yeri dışına Bakanlığı taşınmasına yönelik yapım taşınacak, yerinde gümrükleme çalışmalarına başlanılacaktır. uygulaması ile gümrük 2. Yapımı devam eden Şanlıurfa sahalarına olan gereksinim Gümrük Müdürlüğü yeni hizmet azaltılacak, fabrika sahası, binasının inşaat çalışmaları meyve sebze hali ve depolama tamamlanacaktır. alanları gibi her türlü tesisin çalışma saatleri ile altyapıları gece lojistiğine elverişli hale getirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025(1) | 2026(2) Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı Adet 754 785 800 İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan m İhracat Beyannamesi Oranı Yüzde 86,7 88,0 Kaynak: Ticaret Bakanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Gün 1,9 2,0 2,0 Saat 3,8 3,9 3,8 89,0 2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri a) Mevcut Durum Kentsel dönüşüm faaliyetleri ile Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler sonrasında deprem bölgesindeki yeniden imar çalışmaları, inşaat sektörünün lokomotifi olmaya 2025 yılında da devam etmiştir. Sektördeki büyüme 2025 yılı ilk çeyreğinde yüzde 8,6, ikinci çeyreğinde yüzde 10,9 olarak gerçekleşmiştir. Büyüme ivmesine karşın sektörde maliyet baskısı, finansmana erişim zorlukları, nitelikli işgücü eksikliği, hammadde tedarikinde sıkıntılar, yurt dışında yaşanan gerginlikler ve korumacı politikalar nedeniyle yaşanan pazar kaybı ve alt sektörlerde üretim dalgalanmaları devam etmektedir. 2025 yılı TÜİK verilerine göre inşaat sektöründe yeni iş siparişleri endeksi üç aylık düşüşün ardından Mayıs ayında artmıştır. Benzer şekilde Haziran-Ağustos döneminde gerilemiş, Eylül ayında ise bir önceki aya göre yüzde 0,6 artış göstermiştir. İnşaat sektörü güven endeksinde 2025 yılında dalgalanmalar görülmüştür. Haziran ayında bir önceki aya göre yüzde 1,7 azalan endeks, Temmuz ayında bir önceki aya göre yüzde 2,2 artmıştır. Ağustos ayında bir önceki aya göre yüzde 4 düşen endeks, Eylül ayında yüzde 3,6 artmıştır. OECD tarafından küresel çelik piyasasına yönelik 2025 yılı ikinci çeyrek için yayımlanan rapora göre Temmuz 2021'de başlayan düşüş eğilimi devam etmiştir. Çelik ve inşaat demiri fiyatlarında Şubat 2025 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre dolar bazında demiri sırasıyla yüzde 17 ve yüzde 12 düşüş gerçekleşmiştir. Demir cevheri ve hurda fiyatları, Şubat 2025 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre dolar bazında sırasıyla yüzde 18 ve yüzde 19 azalmıştır. Dünya genelinde kaynak maliyetlerindeki artış inşaat sektörünü etkilemeye devam etmiş olsa da artış hızı yavaşlamıştır. TÜİK tarafından yayımlanan inşaat maliyet endeksi, Temmuz 2025'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 22,9 artarken malzeme endeksi yüzde 18,9, işçilik endeksi yüzde 31 artmıştır. Bina dışı yapıların inşaat maliyet endeksinde de bir önceki yılın aynı ayına kıyasla yüzde 23,5 artış meydana gelmiştir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Mimarlık ve Mühendislik Hizmet Bedellerinin Hesabında Kullanılacak 2025 Yılı Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğ 31 Ocak 2025 tarihinde yayımlanmıştır. Söz konusu düzenlemeyle bir önceki düzenlemelerden farklı olarak birim maliyetlerin yanı sıra yapının mimarlık hizmetlerine esas olan sınıf ve gruplarında da güncelleme yapılmış olup 1. Sınıf C ve D, ILİ. Sınıf C ve V. Sınıf E grubu yapıları eklenmiştir. Bir önceki yılın Şubat ayında yayımlanan tebliğde yer alan birim maliyetlere göre tüm inşaat gruplarının birim maliyetlerinde yüzde 26'nın üzerinde artış gerçekleşmiştir. TABLO II: 36- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler (Yüzde) 2022 2023 2024 2025 İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 4,9 5,4 5,8 6,2(1) İnşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) -7,1 6,5 9,9 9,8(2) Kaynak: TÜİK (1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. (2) Bir önceki yılın Ocak-Haziran dönemine göre ortalama değerler esas alınmıştır. 2023 yılında yüzde 6,5'lik büyümeyle sektörün daralma eğilimi sona ermiş, 2024 yılında yüzde 9,9'luk artışla büyüme eğilimi devam etmiştir. Sektörün GSYH içindeki payı ise 2025 yılı Ocak-Haziran döneminde yüzde 6,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 11: 37- İnşaat Sektörü İstihdamı 2022 2023 2024 İstihdam (Bin Kişi) 1 846 1997 İstihdam Payı (Yüzde) 6,0 6,3 6,6 Kaynak: TÜİK (1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. 2024(1) ( 2025(1) 6,6 6,8 Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarından biri olan inşaat sektörünün istihdamında ve toplam istihdam içindeki payında 2025 yılı Ocak-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre artış meydana gelmiştir. TÜİK tarafından yayımlanan yapı izin istatistikleri yalnızca belediyelerce düzenlenen yapı belgelerini kapsarken 2025 yılı ikinci çeyrek itibarıyla tüm yetkili idarelerce düzenlenen belgeler de istatistiklere dahil edilmiştir. Bu kapsamda, 2010 yılından itibaren mevcut olan istatistikler de güncellenmiştir. 2025 yılı ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yapı kullanma izin belgesi verilen bina sayısı yüzde 18,1, daire sayısı yüzde 44,3 ve toplam metrekare büyüklüğü yüzde 30,2 azalmıştır. Yapı kullanma izni verilen sanayi binaları ve depolar hariç diğer binaların toplam metrekare büyüklüğü, 2025 yılı Ocak- Haziran döneminde önceki yılın aynı dönemine göre düşmüştür. TABLO TI: 38- Metrekare Büyüklüğüne Göre Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Dağılımı Tİ 2 2022 2023 2024| 2024(1) 3025) Bir Daireli Ikamet Amaçlı Binalar 7125 6911 8134 3925 3042 Dive Daha Fazla Daireli İkamet Amaçlı 96365 79163 89281) 39444 397298 Toptan ve Perakende Ticaret Binaları 3 754 3114 3374 1550 1396 Kamu Eğlence, Hastane, Eğitim veya 5615 o 4294 o6416) 3499 (2290 Sanayi Binaları ve Depolar 14 259 14966 o17792 7 645 8 152 Kaynak: TÜİK (1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır. 2025 yılında inşaat sektöründe sürdürülebilir ve çevre dostu inşaat sektörü hedefi doğrultusunda karbon-nötr beton kullanımı, üç boyutlu yazıcılarla yapım, yapay zekâ kullanımı, ısı yalıtımı ve enerji verimliliği sağlayan akıllı malzemeler ile geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı, yapı bilgi modellemesi, insansız hava araçlarıyla izleme, modüler ve prefabrik yapılar gibi uygulamaların artarak devam etmesi beklenmektedir. Bu uygulamalar sektörü verimlilik, maliyet ve risk yönetimi açısından etkilerken yeni standartlara uyum sürecini de beraberinde getirmektedir. 2025 yılında iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerine yönelik temel eğitim müfredatı güncellenmiştir. Yüksekte güvenli çalışma bilincinin artırılmasına, iş kazalarını önleyici nitelikte iş ekipmanının kullanımına ve iş kazalarının önlenmesine yönelik bilgilendirme ve seminer faaliyetleri yürütülmüştür. İl müdürlükleri bünyesindeki yapı malzemeleri laboratuvarlarının altyapılarının güçlendirilmesi amacıyla envanter incelemesi, eksiklerinin tespitine yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Sektörde sürdürülebilirliğin sağlanması ve firmalar üzerindeki yükün azaltılması amacıyla 29 Mart 2025 tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla demiryolu hattı, tramvay, finiküler, monoray, metro ve şehir içi raylı ulaşım sistemleri inşaat ve onarım işleri dolayısıyla bu işleri yapanlara ödenen istihkak bedellerinden yapılan vergi tevkifat oranı yüzde 1'e düşürülmüştür. Kamu ihale, alım ve sözleşme süreçlerinde Elektronik Kamu Alımları Platformu üzerinden yürütülecek iş ve işlemleri düzenleyen Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılması Yönetmeliği ile eki Elektronik Ortamda Yapılan İhalelerde Uygulanacak Tip İdari Şartname ve buna bağlı diğer düzenlemeler 15 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe girmek üzere 18 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca kamu ihale mevzuatında değişiklik yapan 10 yönetmelik ve iki tebliğ de aynı tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu düzenlemelerden dokuz yönetmelik ve tebliğin yürürlük tarihleri 26 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak 1 Ağustos 2025 olacak şekilde güncellenmiştir. 11 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren yeni yapı ruhsatı alınacak kamuya ait sağlık, eğitim, yurt ve hizmet binalarından toplam yapı inşaat alanı 10.000 m? ve üzerinde olan binalar için YeS-TR Sistemi aracılığıyla yeşil sertifika alınması zorunlu kılınmıştır. Binaların oenerji performansının iyileştirilmesi kapsamında çeşitli (mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilmiştir. 20 Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan TS 825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları Standardı İle İlgili Tebliğ ile TS 825 ısı yalıtım standardı zorunlu hale getirilmiştir. Bahse konu standartla uyumlu yeni enerji performans kriterlerini düzenleyen Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 24 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca binaların enerji performansı hesaplamalarını güncelleyen Binalarda Enerji Performansı Ulusal Hesaplama Yöntemine Dair Tebliğ 25 Nisan 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunun bazı maddelerinde değişiklik getiren 7534 sayılı Köy Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 5 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Kanun hükümlerinde yapılan değişikliklere uyum sağlanması ve daha etkin bir yapı denetim sisteminin oluşturulması amacıyla 12 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete'de Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Yapı Sahipleri ile Yapı Denetimi Hizmet Sözleşmesi İmzalayacak Yapı Denetim Kuruluşlarının Elektronik Ortamda Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslara Dair Tebliğde Değişiklik Yapılması Hakkında Tebliğ ve Yapı Denetim Kuruluşlarının Faaliyetlerinin Denetlenmesi, İdari Müeyyide Uygulanması ve İdari Para Cezalarının Tahsil Edilmesinin Usül ve Esaslarına Dair Tebliğde Değişiklik Yapılması Hakkında Tebliğ yayımlanmıştır. TABLO II: 39- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler N 2024 N 1972-2025 Temmuz Ülke (Milyon Dolar) - Ülke (Milyon Dolar) m (4) (Yüzde Pay) (1) (Yüzde Pay) BAE 6 056 19,4 Rusya 103 100 18,9 S. Arabistan 5 545 17,7 Türkmenistan 54 195 10,0 Uganda 3 061 9,8 Irak 36 568 6,7 Gabon 2159 7,0 S. Arabistan 33361 6,1 Cezayir 1 687 5,4 Libya 31 446 5,8 Kaynak: Ticaret Bakanlığı (1) Projelerin Toplam Bedeli Ticaret Bakanlığı verilerine göre Türk müteahhitlik firmaları 1972 yılından Temmuz 2025'e kadar 137 ülkede 543,61 milyar dolar değerinde 12.627 proje üstlenmiştir. 1972'den bugüne kadar proje yapılan ülkelere bakıldığında Rusya ilk sıradaki konumunu korusa da savaş nedeniyle 2024 yılında en çok proje üstlenilen ilk beş ülke arasında yer almamıştır. Aynı yıl Gabon ve Uganda'da ise önemli projeler üstlenilmiştir. Firmaların en çok proje gerçekleştirdiği ülkeler Bağımsız Devletler Topluluğu, Orta Doğu ve Afrika ülkeleridir. 2025 yılı Ocak-Temmuz döneminde Türk inşaat firmaları yurt dışında 6,18 milyar dolar değerinde proje üstlenmiştir. Yurt dışı müteahhitlik firmalarının üstlendiği projelerin dağılımına bakıldığında 1972'den 2025 Temmuz ayına kadar ilk sırayı yüzde 14,1'lik payla karayolu/tünel/köprü projelerinin aldığı görülmektedir. Farklı sektörlerde faaliyet gösteren firmalar 2024 yılında en çok demiryolu projesi üstlenmiştir. TABLO II: 40- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı 2024 1972-2025 Temmuz Sektörler (Milyon Dolar) (Yüzde /Sektörler (Milyon Dolar) (Yüzde (1) Pay) (1) Pay) Demiryolu 8 164 26,1 Karayolu/Tünel/Köprü 76 886 14,1 Karayolu/Tünel/Köprü 3431 11,0 Konut 72 576 13,4 Konut 2148 0,9 Enerji Santrali 46 224 8,5 Sağlık Tesisi 1 746 5,6 Demiryolu 38 622 7,1 Turistik Tesis 1678 5,4 Ticaret Merkezi 37 074 6,8 aynak: Ticaret Bakanlığı (1) Projelerin Toplam Bedeli b) Amaç Net sıfır karbon hedefi doğrultusunda yenilenebilir kaynakları kullanan, sürdürülebilir ve güvenli yapılı çevre oluşturmak; güçlü ve entegre tedarik zincirlerine sahip, düşük karbonlu yapı malzemelerini rekabetçi maliyetlerle üretebilen, teknolojik kabiliyeti yüksek bir inşaat sektörü oluşturmak ve ülkemizi yurt dışında küresel bir marka haline getirmek temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler İnşaat sektörünün yeşil dönüşümü sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.633) Tedbir 633.1. Düşük Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Binaların yapım, kullanım ve karbonlu yapı malzemelerinin | Değişikliği Bakanlığı (S), | yıkım süreçlerini içeren ulusal rekabetçi maliyetlerle Ticaret Bakanlığı düzeyde Yaşam Döngüsü üretilebilmesi için güçlü ve Değerlendirme (YDD) hesaplama entegre tedarik zincirleri yöntemi oluşturulacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 633.3. İnşaat Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İnşaat sektöründe sektöründe sürdürülebilirliğin (| Değişikliği Bakanlığı (5), | sürdürülebilirlik ihtiyaç analizi sağlanması amacıyla ihtiyaç İlgili Kamu Kurum ve doğrultusunda mevzuat çalışmaları analizi yapılarak gerekli Kuruluşları, İlgili STK'lar (| yürütülecektir. mevzuat çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 633.5. Mevcut bina Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Finansal ve teknik teşvik stokunun enerji Değişikliği Bakanlığı (S), | mekanizmaları oluşturulacaktır. performansının iyileştirilmesi Enerji ve Tabii Kaynaklar için finansal ve teknik teşvik Bakanlığı araçları geliştirilecektir. | Tedbir 633.8. Binalarda Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Binalarda yenilenebilir enerji yenilenebilir enerji kullanım Değişikliği Bakanlığı (S), | kullanım oranının kademeli olarak oranları artırılarak enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar | artırılması konusunda altyapı verimliliği yüksek binalar Bakanlığı çalışması yapılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 633.10. nSEB Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Binalarda Enerji Performansı uygulamaları hakkında Değişikliği Bakanlığı (S) Yönetmeliği ve Neredeyse Sıfır toplumsal farkındalık Enerjili Bina (nSEB) uygulamaları oluşturulacaktır. hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer faaliyetlerine devam edilecektir. Tedbir 633.11. Yeşil binalar | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yeşil bina ve yerleşmeler ile ile yeşil yerleşmelerin Değişikliği Bakanlığı (S) Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes- sertifikalandırılmasına yönelik TR) hakkında ilgili idarelere, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi uygulayıcılara ve sektöre yönelik yaygınlaştırılacaktır. eğitim ve seminer faaliyetlerine devam edilecektir. Tedbir 633.12. Ulusal Yeşil Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yes-TR'nin diğer ülkelerde Bina Sertifika Sistemi (Yes-TR) | Değişikliği Bakanlığı (S) kullanımına imkân tanıyan sistem, uluslararası kullanıma uygun yazılım ve altyapı çalışmalarına hale getirilecektir. devam edilecektir. Mimarlık-mühendislik eğitimi güncel gelişmelere uygun olarak gözden geçirilerek niteliği artırılacaktır. (Kalkınma planı p.636) Tedbir 636.1. YÖK (S), Çevre, Şehircilik | 1. Yükseköğretim kurumlarında Üniversitelerdeki mimarlık- ve İklim Değişikliği mimarlık-mühendislik eğitim mühendislik eğitim müfredatı Bakanlığı müfredatının güncellenmesine yapı bilgi modellemesi, yönelik çalışmalar yürütülecektir. döngüsel ekonomi, enerji verimliliği gibi alanlar ile hukuk, sözleşme yönetimi, proje yönetimi ve risk yönetimi gibi yönetsel konularda nitelikli ve yabancı dil bilen işgücü yetiştirilmesine yönelik yeniden düzenlenecektir. İnşaat ekosisteminde dijitalleşme artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.637) Tedbir 637.2. Dijital proje Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yapı ruhsat süreçleriyle entegre teslimi, otonom proje kontrolü | Değişikliği Bakanlığı (S), | dijital proje teslimine ilişkin gibi araçların kullanımına Sanayi ve Teknoloji mevzuat hazırlıkları yapılacaktır. yönelik hukuki altyapı Bakanlığı 2. Mimarlık-mühendislik projelerinin oluşturulacaktır. teslim, kontrol ve onay sürecinin dijital ortama taşınması, internet tabanlı ve açık kaynaklı ulusal e- proje portal araçlarının kullanılmasına yönelik altyapı geliştirme çalışmaları yapılacaktır. Kamu ihale mevzuatı ve uygulamaları uluslararası norm ve standartlarla uyumlu olacak şekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapım ve hizmet yüklenicilerinin seçim kıstasları rekabeti sağlayacak şekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.641) Tedbir 641.5. Tüm kamu Hazine ve Maliye 1. Elektronik Kamu Alımları ihale ve alımlarının hızlı, etkin | Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Platformunun güncel teknolojilerle ve saydam bir şekilde tek bir Kurum ve Kuruluşları yenilenmesine ve mevcut platformdan yürütülmesi geliştirmelere yeni özelliklerin amacıyla sistem eklenmesine yönelik analiz, yazılım güncellenecektir. ve test süreçlerine devam edilecektir. Tedbir 641.6. Kamu ihale Hazine ve Maliye 1. Kamu ihale sözleşme işlemlerinin sözleşme süreçlerinin Bakanlığı (S), İlgili Kamu | elektronik ortamda tek bir dijitalleştirilmesi amacıyla Kurum ve Kuruluşları platformdan yürütülmesine yönelik merkezi bir platform analiz, yazılım ve test süreçlerine oluşturulacak, tüm kamu devam edilecektir. kurum ve kuruluşlarının işlemlerini bu platform üzerinden yürütmesi sağlanacaktır. Teknik müşavirlik hizmetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.642) Tedbir 642.1. Teknik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt dışı teknik müşavirlik müşavirlik hizmetleri İlgili STK'lar firmalarının daha fazla proje desteklenecektir. üstlenmeleri ve pazar çeşitliliklerini artırmalarını teminen sektör kuruluşlarıyla yürütülen heyet programı faaliyetlerine ve devlet desteklerine devam edilecektir. Müteahhitlik ve teknik müşavirlik firmalarının uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1. Yurt dışı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt dışı müteahhitlik sektörünün müteahhitlik hizmetlerinin yeni | TİKA, Türk Eximbank yeni pazarlara açılması ve Türk pazarlara girebilmesi, mevcut firmalarının daha fazla proje pazarlarda derinleşmesi, Türk üstlenmesini teminen sektör çatı inşaat ürünlerinin ihracatına kuruluşlarıyla müteahhitlik heyet katkı sağlanması için programları sürdürülecektir. firmaların uluslararası pazarlarda konumlanması, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir. İnşaat sektöründe yenilikçilik ve Ar-Ge faaliyetleri, ülke önceliklerine ve ihtiyaçlarına göre teşvik edilecek ve Ar-Ge faaliyetlerinde akademik katkının artırılmasına yönelik araçlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.644) Tedbir 644.2. Teknik Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ar-Ge faaliyetlerinin mevzuat geliştirmeye yönelik Değişikliği Bakanlığı (5), | yaygınlaştırılması kapsamında Ar-Ge faaliyetleri için Sanayi ve Teknoloji mevzuat çalışmaları programlar oluşturulacaktır. Bakanlığı tamamlanacaktır. d) Hedefler | Performans Göstergeleri | Birim 2024 | 2025(1) | 2026(2) Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık | , | Toplam Proje Tutarı Milyon Dolar 263 200 210 | Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi | Milyar Dolar 30,6 27,0 28,0 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.2.4. Devlet Yardımları a) Mevcut Durum 102 sayılı Devlet Yardımlarının Uygulanması, Koordinasyonu, İzlenmesi ve Değerlendirilmesi Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi uyarınca sektörlerin yönlendirilmesi ve özendirilmesi suretiyle ülkemizin uzun vadeli rekabet gücünün geliştirilmesi ve kalkınma sürecinin hızlandırılması amacıyla 2025 yılında devlet yardımları alanında mevzuat düzenlemeleri yapılmış, izleme ve etki değerlendirme çalışmaları yürütülmüş, devlet yardımı uygulayan kurumların izleme ve etki değerlendirme kapasitelerinin artırılmasına yönelik faaliyetleri sürdürülmüştür. Mevzuat düzenlemeleri kapsamında i Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 184 sayılı Devlet Yardımlarının Uygulanması, Koordinasyonu, İzlenmesi ve Değerlendirilmesi (Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 2'nci maddesinin ikinci fıkrası değiştirilmiştir. Söz konusu değişiklik ile 5018 sayılı Kanuna ekli (111) sayılı Cetvelde yer alan Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar tarafından uygulanan devlet yardımları da 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin teklif ve değerlendirmeye tabi devlet yardımları arasına dahil edilmiştir. Ayrıca, sektörel ihtiyaçlar ve gelişmeler çerçevesinde tarım, yatırım, girişimcilik ve ihracat alanlarına yönelik devlet yardımlarına ilişkin 2025 yılı Eylül sonu itibarıyla toplam on bir Cumhurbaşkanı Kararı yayımlanmıştır. Bu Kararların altısı tarım, biri yatırım, ikisi girişimcilik, ikisi kültür biri ise ihracat alanına yönelik olarak çıkarılmıştır. Kararlardan yedisi mevcut düzenlemelerde değişiklik yapılmasına veya süre uzatımına ilişkin iken, diğer beş Karar ile yeni düzenlemeler ihdas edilmiştir. Tarım sektörüne ilişkin olarak 2025 yılında yayımlanan altı Cumhurbaşkanı Kararından üçü mevcut düzenlemelerde değişiklik yapılmasına veya süre uzatımına yönelik olurken, diğer üçü ise yeni düzenlemeler getirmiştir. Yeni düzenlemeler çerçevesinde işlenmeyen, nadasa ayrılan ve işlemeli tarıma uygun olmayan alanlar öncelikli olmak üzere, uygun tarımsal üretim yöntemleri kullanmak suretiyle bitkisel üretimin artırılması ve zirai don nedeniyle hasar gören üreticilerin hasarının karşılanması düzenlenmektedir. Bunlar 15 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Tarım Sigortaları Havuzuna Devlet Tarafından Taahhüt Edilecek Hasar Fazlası Desteğine İlişkin 9593 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, 19 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak Oyürürlüğe giren Tarım Arazilerinin (o Kullanımının Etkinleştirilmesinin Desteklenmesine İlişkin 9626 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 14 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 2025 Yılında Meydana Gelen Zirai Don Nedeniyle Ürünleri Hasar Gören Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına Dair 10396 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıdır. 2025 yılında girişimcilik ve yatırım alanında uygulanan devlet yardımları hakkında yayımlanan üç Cumhurbaşkanı Kararından ikisi yeni düzenleme niteliğinde, biri ise mevcut Kararlarda değişiklik yapılmasına yöneliktir. Yatırım sektörü ile ilgili olarak üretim ve istihdamın artırılması, Türkiye'nin kritik ihtiyaçlarının karşılanması, uluslararası rekabet gücünü artıracak katma değeri yüksek yatırımların özendirilmesi, işletmelerin yeşil ve dijital dönüşümlerinin hızlandırılması, uluslararası doğrudan yatırımların artırılması ve bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılmasına yönelik yatırımların desteklenmesi amacıyla 9903 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar, 30 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Karar ile seçiciliğin ve destek unsurlarının etkinliğinin artırılması hedeflenmiştir. Girişimcilik sektörü ile ilgili olarak 1 Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 9497 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile KOSGEB tarafından verilecek hizmetler ve desteklerden yararlanacak işletmelere ilişkin sektörel ve bölgesel öncelikler belirlenmiştir. Buna ek olarak mevcut düzenlemelerde yapılan değişiklik uyarınca bir destek programı kapsamında KOSGEB tarafından sağlanacak kredi faiz desteği üst limiti i Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 9504 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yükseltilmiştir. İhracat alanında 2025 yılında 5973 sayılı İhracat Destekleri Hakkında Kararda değişiklik yapılmasına yönelik bir Cumhurbaşkanı Kararı yayımlanmıştır. 17 Nisan 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan söz konusu değişiklik kapsamında 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren uygulanmak üzere yurt dışı fuarlarda olduğu gibi yurt içi fuarlarda da prestijli fuar uygulaması getirilmekte, sektörün önde gelen uluslararası fuarlarının Ticaret Bakanlığı tarafından prestijli fuar olarak belirlenmesi ve söz konusu fuarlara katılımın daha yüksek parasal sınır dahilinde desteklenmesi olanağı sağlanmaktadır. Ayrıca yurt içi fuar katılım destek başvurularının daha hızlı sonuçlandırılabilmesi amacıyla yurt dışı fuarlarda olduğu gibi Bakanlık tarafından metrekare bazında belirlenerek ilan edilen bedel üzerinden devlet yardımı sağlanmasını içeren desteğe esas tutar uygulamasına geçilmektedir. Bunlara ek olarak kültür alanına ilişkin Sinema Sektörünün Desteklenmesi Hakkında Yönetmelikte yapılan değişiklikler 7 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete ile 19 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu değişiklikler ile devlet yardımı süreçlerinde etkinliğin artırılması amacıyla başvuru belgelerinde düzenlemeler yapılmış, ayrıca sinema desteklerinin daha verimli kullanılmasını ve sektörün gelişimini sağlamak üzere İlk Uzun Metrajlı Film Desteğine yönetmenlerin yanı sıra yapımcıların da başvurabilmesine imkân tanınmıştır. Bunun yanı sira tüm devlet yardımı türlerinde teminat karşılığında tek seferde ödeme ve aynı yıl içerisinde birden fazla destek alma yasağı korunarak yararlanıcılara birden fazla devlet yardımına başvurabilme olanağı getirilmiştir. 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi uyarınca devlet yardımlarına ilişkin mükerrerliğin önlenmesi ve farklı devlet yardımı uygulamaları arasında uyumun sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılmış ve uygulayıcı kurum ve kuruluşlarla görüşmeler gerçekleştirilmiştir. 2025 yılında ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı (o Kararnamesi (ouyarınca (Odevlet (yardımlarının (etkilerinin değerlendirilmesine (Ove uygulamaların O iyileştirlmesine (yönelik (o çalışmalar sürdürülmüştür. Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından Kararname uyarınca 2024 Yılı Devlet Yardımları Değerlendirme Raporu hazırlanmıştır. Devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarının, devlet yardımları alanındaki etki değerlendirme kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 2024 yılında düzenlenen eğitim programlarına ilgili kurumlardan toplam 141 temsilci katılmış, programları başarıyla tamamlayan 113 katılımcıya sertifika verilmiştir. Eylül 20251e başlayan ve Kasım ayında tamamlanması öngörülen eğitim programına ise 30 kamu kurum ve kuruluşunu temsilen 145 personelin katılım sağlaması öngörülmektedir. Söz konusu eğitimin ardından başarılı olan katılımcılara sertifika verilecektir. Buna ek olarak, devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarının ilgili (o birimlerinden (temsilcilerin o katılımıyla 25-26 Kasım 2025 tarihlerinde gerçekleştirilecek Devlet Yardımları Bilgilendirme ve Değerlendirme Toplantısı'nda devlet yardımlarının uygulanması, izlenmesi ve etkilerinin değerlendirilmesine yönelik ortak ihtiyaçların ele alınması ve iyi uygulama örneklerinin paylaşılması planlanmaktadır. Devlet yardımlarının etkin şekilde izlenmesi ve raporlanması amacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından kurulan Devlet Yardımları İzleme Sistemi (DYİS)'ne 2025 yılında ilgili tüm kurum ve kuruluşların entegrasyonu sağlanmıştır. Mevzuat ve uygulamadaki gelişmeler doğrultusunda DYİS'e ilişkin idame ve geliştirme çalışmaları 2026 yılında sürdürülecektir. b) Amaç Sektörel yönlendirme ve özendirmeyle yatırım, üretim ve istihdamın artırılması suretiyle toplum refahının yükseltilmesi, uzun vadeli uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesi, kalkınma sürecinin hızlandırılması, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, piyasa aksaklıklarının giderilerek piyasa ekonomisine işlerlik kazandırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a i Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Devlet yardımlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.646) Tedbir 646.1. Devlet Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Devlet yardımı uygulayan yardımı uygulayan kamu (5), Aile ve Sosyal Hizmetler | kamu kurum ve kurum ve kuruluşlarında etki Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal kuruluşlarında görev yapan değerlendirme kapasitesi Güvenlik Bakanlığı, Çevre, ilgili personele yönelik etki geliştirilecektir. Şehircilik ve İklim Değişikliği | değerlendirme eğitim Bakanlığı, Enerji ve Tabii programları Kaynaklar Bakanlığı, Hazine gerçekleştirilecektir. ve Maliye Bakanlığı, Kültür 2. Devlet yardımı uygulayan ve Turizm Bakanlığı, Milli kamu kurum ve kuruluşları Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve arasında tecrübe paylaşımını Teknoloji Bakanlığı, Tarım amaçlayan toplantılar ve Orman Bakanlığı, Ticaret gerçekleştirilecektir. Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK, BDDK, EPDK, GİB, SPK Tedbir 646.2. Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. 2025 Yılı Devlet Yardımları Uygulanmakta olan devlet (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | Değerlendirme Raporu yardımları, amacı ile tutarlılığı | Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | hazırlanacaktır. başta olmak üzere etki Güvenlik Bakanlığı, Çevre, değerlendirme sonuçları Şehircilik ve İklim Değişikliği kapsamında gözden Bakanlığı, Enerji ve Tabii geçirilecektir. Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK, BDDK, EPDK, GİB, SPK Devlet yardımlarına ilişkin izleme mekanizması oluşturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyon sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.647) Tedbir 647.3. Uluslararası Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Devlet yardımlarıyla ilgili yardım standartları ve (5) uluslararası gelişmeleri kuralları takip edilecek, iyi inceleyen bir rapor uygulama örnekleri ve yayımlanacaktır. ihtiyaçlarla ilgili araştırmalar yapılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) Etki Değerlendirme Eğitimi Verilen Kamu Kurum ve Kuruluş Personeli Sayısı Kişi 141 | 145 140 DYİS'e Entegre Devlet Yardımı Uygulayan Ni Kamu Kurum ve Kuruluş Oranı Yüzde 50 100 100 (m Gerçekleşme Tahmini ©) Program 2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ AİLE, SAĞLIKLI TOPLUM 2.3.1. Eğitim a) Mevcut Durum Okul öncesinden itibaren eğitimin her kademesinde kaliteli eğitime erişim gerek fiziki kapasitenin geliştirilmesi gerekse öğretmen niteliklerinin artırılmasıyla gerçekleştirilmektedir. Küresel ölçekte yaşanan ve özellikle son yıllarda beceri temelli eğitimin ön plana çıkmasıyla birlikte dijital, analitik ve sosyal becerilerin bireylere kazandırılmasında eğitim sistemi önemli bir rol oynamaktadır. Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması faaliyetleri neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı, 2024-2025 eğitim-öğretim döneminde yüzde 66,96 olarak gerçekleşmiştir. Okul öncesi eğitime erişim için beşeri ve fiziki imkânları iyileştirme çalışmalarının yanı sıra kaliteli okul öncesi eğitime erişim için okul öncesiyle ilgili kalite standartları belirlenerek izleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler (o doğrultusunda temel eğitimin oyapılandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2024-2025 eğitim-öğretim döneminde brüt okullaşma oranı ilköğretimde yüzde 98,44, ortaöğretimde ise yüzde 101,07 olmuştur. Ortaöğretim kademesinde devamsızlık ve başarısızlık nedeniyle sınıf tekrarı riski taşıyan öğrencilere yönelik çalışmaları gerçekleştirmek amacıyla önleme, müdahale ve yönlendirme çalışmaları devam etmektir. Ayrıca öğrencilerin sınıf geçmelerinde gerekli görülen yeterlilik ve kazanımlara sahip olarak eğitim ve öğretim süreçlerini tamamlamalarını sağlamak amacıyla düzenlemeler yapılmıştır. Öğrencilerin fiziki, sosyal, duygusal, zihni ve ahlâki bakımdan çok yönlü gelişimini desteklemek amacıyla geliştirilen Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin uygulanmasına ilişkin genelge yayımlanmış olup Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları uygulaması 2024-2025 eğitim öğretim yılında 1., 5., ortaöğretim hazırlık ve 9. sınıflarda başlamış olup 2025-2026 eğitim öğretim yılında da 2., 6. ve 10. sınıflarda uygulamaya geçilmiştir. Ders kitaplarındaki içerikler, teorik bilgilerin yanı sıra günlük hayatla da köprü kuracak nitelikte hazırlanmaktadır. Bilgi, beceri, eğilim ve değerlerin öğrencilere günlük yaşamında karşılaşabileceği durumlara uygun olarak bireysel ve birlikte çalışma, eğitsel oyunlar, araştırma ve proje çalışmaları gibi ders içi ve ders dışı etkinliklerle kazandırılması hedeflenmektedir. Ayrıca öğrencilerin kelime hazinesini geliştirecek şekilde Türkçenin doğru ve etkili kullanımına dikkat edilmektedir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinde öğrencilerin işbirliği yapma, etkin öğrenme, toplumsal yaşam, aile yaşamı gibi alanlarda yeterli olabilmelerini sağlayan, başarı için önemli rol oynayan ve akademik başarıyı destekleyen yönlerini geliştirmek için sosyal duygusal beceri programları oluşturulmaktadır. Sosyal duygusal becerilerin gelişimini destekleyen afiş, broşür ve sunum içeriklerinin yanı sıra okul öncesi ve ilkokul öğrencilerine yönelik oyun içerikleri ve hikâye kitapları da hazırlanmış olup pek çok materyal öğrenci, öğretmen ve velilerin kullanımına sunulmaktadır. Eğitim hizmetlerine yönelik bilgi sistemlerine ilişkin kapasite ve kabiliyetlerin geliştirilmesi amacıyla eğitim-öğretim, insan kaynakları, fiziki altyapıya ilişkin ihtiyaçların tespiti gibi süreçlerde karar alma faaliyetlerini destekleyen, çözüm önerileri sunan, olası sorunları önceden tespit eden, daha hızlı ve doğru kararlar alınmasına yardımcı olan dijital bir karar destek platformu olan Bakanlık Yönetim Sistemi uygulamaya konulmuştur. Söz konusu uygulamanın geliştirilmesine ilişkin süreçler devam etmektedir. Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Bu kapsamda, özel sektör ile mesleki ve teknik eğitim kurumları arasında müfredat, finansman, öğretmen eğitimi, staj ve istihdam dâhil uzun vadeli işbirliğinin sağlanması çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımı sağlayan, mesleki değerlere bağlı öğrencilerin yetiştirilmesi mesleki eğitimde öncelikler arasındadır. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin fırsat eşitliği temelinde sektörel yoğunluğun bulunduğu yerlerdeki işletmelerde mesleki eğitime katılımlarını sağlayarak mesleki yeterliliklerinin artırılması, altyapının geliştirilerek sektörel kümelenmenin sağlanması ile birlikte işgücü piyasası ihtiyaçlarına uyumun güçlendirilmesi amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı Bölge Okulu, İhtisas, Sektör İçi ve Sektöre Entegre Özellikli Mesleki ve Teknik Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönergesi kapsamında kurum ve kuruluşlarla işbirliği protokolleri yürütülmeye devam edilecektir. Mesleki eğitimde bireysel ve sektörel ihtiyaçlara cevap verebilen bir mesleki eğitim sistemi inşa etmek, eğitim-istihdam ilişkisini güçlendirmek, mesleki eğitimi yaygınlaştırmak, mesleki eğitimin gelecekteki perspektifini belirlemek amacıyla mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımlarının güncel ve geleceğin teknolojik gelişmelerine uygun olarak yenileme çalışmaları devam edecektir. Ekim 2025 itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakıf üniversitesi ve dört vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. İlk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmış olup yükseköğretimde kalitenin artırılması amaçlanmaktadır. YÖK tarafından, dünyadaki hızlı teknolojik gelişim ile birlikte bilgi ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelere ayak uydurmak, öğrencilere daha etkili bir öğrenme deneyimi sunmak ve araştırma faaliyetlerini güçlendirmek amacıyla dijitalleşme konusunda önemli adımlar atılmaktadır. Üniversite öğrencileri ile mezunlarının mesleki yetkinliklerinin artırılması ve yükseköğretimin dijitalleşmesi kapsamında bilişim ve yapay zekâ alanında çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Üniversitelerde yeni ortaya çıkan ve ihtiyaç duyulan yetkinliklerin öğrencilere kazandırılması amacıyla bilişim alanında ön lisans, lisans ve lisansüstü programlar açılmıştır. Dijital teknolojiler alanında bütün sektörlerde ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağını karşılamak amacıyla yapay zekâ mühendisliği, yapay zekâ ve veri mühendisliği bölümleri ile lisansüstü seviyede farklı programlar açılmıştır. Ayrıca başta yapay zekâ olmak üzere dijitalleşme ve büyük veri gibi konularda ortaya çıkan insan kaynağı ihtiyacını karşılamak için açılması gereken yeni bölüm ve programların belirlenmesine yönelik YÖK bünyesinde Yapay Zekâ Temelli Programların Belirlenmesi Çalışma Grubu kurulmuş, 2023 yılından itibaren yürütülen çalışmalar sonucunda 20 yükseköğretim kurumu bünyesinde 23 lisans ve 50 ön lisans programı açılmıştır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile imzalanan Sürdürülebilir ve İklim Dostu Kampüs Oluşturulması Alanında İş Birliği Protokolü ile belirlenen 11 pilot üniversitede sürdürülebilir, enerji bakımından verimli, doğayla uyumlu ve çevreye asgari düzeyde zarar veren kampüslerin oluşturulması, üniversite kampüslerinde enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji uygulamalarının artırılması, bu alanda duyarlılık ve farkındalık oluşturulmasına yönelik çalışmaların yürütülmesi amaçlanmaktadır. Üniversitelerde eğitimin niteliğinin ve yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Programı kapsamında Ekim 2025 itibarıyla 25 üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma, hayvancılık, sağlık ve çevre, ormancılık, tekstil, jeotermal, yenilenebilir enerji ve batarya teknolojileri, turizm, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projelerle üniversite-sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değerin artırılması amaçlanmaktadır. Öncelikli Bilim Alanlarında Uzmanlaşan Üniversiteler Projesiyle stratejik araştırma alanlarında yayın kapasitesi ve kalitesiyle öne çıkan yükseköğretim kurumlarının desteklenmesi amaçlanmaktadır. Bu amaçla bilgi güvenliğinden tarımda dijital teknolojilere, enerji depolamadan temiz enerjiye kadar 16 stratejik araştırma alanında yetkinlik gösteren 26 devlet ve vakıf üniversitesi program kapsamına alınmıştır. Program ile yükseköğretim sisteminde araştırma kapasitesinin artırılması, ülkenin ihtiyaç duyduğu kritik alanlarda uzmanlaşmanın teşvik edilmesi ve uluslararası düzeyde rekabet gücünün yükseltilmesi hedeflenmektedir. Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararası öğrenci sayısı 2015 yılında 72 binlerde iken Ekim 2025 itibarıyla 350 bini aşmıştır. 2024- 2028 Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi Şubat 2025'te yayınlanmıştır. Söz konusu belgede öğrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmekte, marka değeri yaratacak üniversitelerin belirlenmesinde program bazlı kontenjan dağılımı hususlarının dikkate alınması ve yabancı dilde eğitim veren programların sayısının artırılması, uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik politika hedefleri belirlenmiştir. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesinde arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim- istihdam bağlantısının da dikkate alınması önemlidir. Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla Ekim 2025 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurt yatak kapasitesi 1.005.037'ye çıkarılarak talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir. b) Amaç Tüm bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına eşit şartlarda erişimi sağlanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilmesi, analitik düşünme, finansal okuryazarlık, işbirlikçi çalışma ve liderlik alanlarında yetkinlik sahibi olmalarının sağlanması, milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal değerleri içselleştirmiş, ait olduğu aile ve topluma karşı sorumluluk sahibi bireyler olarak yetişmeleri temel amaçtır. Erken yaşlarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin keşfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarında uygun kabiliyetleri geliştirebileceği alanlara yönlendirilmesi, ayrıca kişisel ilgi alanları dikkate alınarak kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri kazandırılarak genç yaşta belirli alanlarda beceri sahibi, üretken ve sosyal birer vatandaş olarak toplumsal iş bölümünde yer almalarının sağlanması hedeflenmektedir. Kalite ve sonuç odaklı bir yönetim anlayışıyla ülkemizin ihtiyaçları doğrultusunda evrensel bilgi üretimine katkı sunacak yetkinlikte akademik kadroların ve nitelikli insan gücünün yetiştirilmesini hedef alan, uluslararası öğrenciler ve alanında başarılı akademisyenler için üniversitelerimizi çekim merkezi haline getirecek yenilikçi ve rekabetçi bir yükseköğretim sisteminin oluşturulması amaçlanmaktadır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Çocukların kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi eğitime erişimlerinde fırsat eşitliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.661) Tedbir 661.1. Okul öncesine | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Okul öncesi eğitimde ihtiyaç erişimin artırılması için gerekli | (S), Çevre, Şehircilik ve | duyulan dersliklerin yapımına devam fiziki ve beşeri altyapı Iklim Değişikliği edilecektir. sağlanacaktır. Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı Tedbir 661.2. Kaliteli okul Mili Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Okul öncesi eğitimde geçici köy öncesi eğitime erişimi ana sınıfı, taşıma merkezinde ana kolaylaştırmak üzere sınıfı, evde okul öncesi eğitim erişim ekonomik ve sosyal gelişmişlik modelleri uygulanacaktır. düzeyleri dikkate alınarak öncelikli bölge ve ailelerin ihtiyaçları için farklı modeller üzerinde çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 661.3. Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Hayırseverlerden ve özel sektörden Hayırseverlerden ve özel gelen desteklerin öncelikle okul sektörden gelen desteklerin öncesi eğitim alanına yönlendirilmesi öncelikle okul öncesi eğitim için tüm valiliklere gerekli duyuru, alanına yönlendirilmesi teşvik bilgilendirme ve yönlendirme edilecektir. yapılacaktır. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten, çocuk güvenliğini ve çocuğun iyi olma halini destekleyen eğitim ortamları sağlanacak, eğitim dışına çıkma ve okuldan kopma riski bulunan öğrencilere yönelik önleyici mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.662) Tedbir 662.1. Özel eğitime (| Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Özel eğitim okullarının ve özel gereksinim duyan bireylerin eğitim ortamlarının (özel eğitim sınıfı, eğitimi için beşeri ve fiziki hastane sınıfı vb.) fiziki yapısı imkânlar artırılacaktır. güçlendirilecektir. 2. Temel eğitim döneminde kaynaştırma ve bütünleştirme uygulamaları yoluyla eğitim gören öğrencilere yönelik temel matematik ve temel okuryazarlık etkinlik setleri ve programları hazırlanacaktır. Tedbir 662.3. Okullarda Milli Eğitim Bakanlığı 1. Okul kütüphanelerinde atölye, bilim, kültür, sanat ve spor (S), Aile ve Sosyal seminer, söyleşi, sergi ve dinleti gibi faaliyetleri ile sosyal etkinlikler | Hizmetler Bakanlığı, kültürel-sosyal etkinlikler artırılacaktır. Çevre, Şehircilik ve İklim | gerçekleştirilecektir. Değişikliği Bakanlığı, 2. Bağımlılıkla mücadele için çeşitli Kültür ve Turizm kurum ve kuruluşlar işbirliğiyle Bakanlığı, Sanayi ve tiyatro, resim, kısa film gibi Teknoloji Bakanlığı, yarışmalar, münazara etkinlikleri Ulaştırma ve Altyapı düzenlenecektir. Bakanlığı, Tarım ve 3. Bilişim alanında çalışma yapan Orman Bakanlığı öğretmen ve öğrencilerin ürünlerini paylaşmaları ve yaygınlaştırmaları amacıyla Ulusal GençTek Zirvesi düzenlenecektir. 4. Öğrencilere iklim değişikliği, sürdürülebilirlik ve gönüllülük bilinci temalı resim, şiir, afiş, kısa film gibi yarışmalar yapılacaktır. Öğrenciler arasındaki başarı farkı ile okullar arasındaki nitelik farkı azaltılacak, tüm okullarda nitelikli ve kapsayıcı eğitim hizmet sunumu sağlanacak, bu amaçla insan kaynağının niteliği artırılacak ve eğitim sürecinin önemli bir parçası olan ailelerin bu kapsamda daha fazla katkı sağlamalarına yönelik eğitim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.663) Tedbir 663.2. Uygulanan Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. İlkokulların 3. sınıflarında telafi edici ve destekleyici uygulanan İlkokullarda Yetiştirme yetiştirme programları için Programı Türkiye Yüzyılı Maarif etkin izleme ve değerlendirme Modeli kapsamında yeniden sistemi kurulacak, bu yapılandırılacaktır. programlar öğrenci ihtiyaçlarını dikkate alacak şekilde yeniden | yapılandırılacaktır. Bireyin gelişimini temel alan ve uzun vadeli öğrenme sürecini de içeren ölçme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.665) Tedbir 665.1. Ölçme ve Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. İlkokullarda görev yapan sınıf değerlendirme sistemi öğretmenlerinin mesleki yeterlilik temelli olarak yeterliklerinin geliştirilmesi amacıyla eğitimin tüm kademelerinde öğretmen eğitimleri yapılandırılacaktır. gerçekleştirilecektir. 2. Öğretmenlerin sınıf içi ölçme ve değerlendirme süreçlerinde kullanabileceği süreç odaklı ve oyun temelli etkinlik örneklerinin yer aldığı materyaller hazırlanacaktır. 3. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında ortaokul ve liselerde Türkçe, matematik ve fen bilimleri alanlarında çoktan seçmeli ve açık uçlu sorular içeren Okul Tabanlı İzleme uygulanarak öğrencilerin öğrenme çıktıları ile beceri düzeyleri İ belirlenecektir. Tedbir 665.2. Ölçme ve Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. İki yıllık döngüler halinde ve 4, 8 değerlendirmede bilgi ve ve 10. sınıf düzeyindeki öğrencilerin iletişim teknolojileri aktif öğrenim sürecinde edindikleri bilgi ve olarak kullanılacaktır. becerileri günlük yaşamda kullanabilme yeterliliklerini belirlemeyi ve zihinsel yetkinlik düzeylerini ölçmeyi amaçlayan Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi (ABİDE) araştırması elektronik ortamda e-ABİDE olarak gerçekleştirilecektir. 2. Merkezi sınavların değerlendirilmesinde teknolojik gelişmelere uygun yeni yöntemler uygulanacaktır. 3. Yapay zekâ kullanımı ile açık uçlu sorulara ait cevapların puanlanması sağlanacaktır. Tedbir 665.3. Ulusal izleme (| Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. İzleme araştırmalarına yönelik araştırmaları için mevzuat hazırlanan yönetmelik, yönerge ve altyapısı oluşturulacaktır. kılavuz güncelleme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 665.4. Türkçenin Milli Eğitim Bakanlığı 1. Türkçenin doğru ve güzel doğru ve güzel kullanımını (S), Kültür ve Turizm kullanımını geliştirmek amacıyla farklı geliştirmek amacıyla dört Bakanlığı, TDK sınıf düzeylerinde dört temel dil temel becerinin becerisinin değerlendirilmesine değerlendirilmesine yönelik yönelik çalışmalar yürütülecektir. ölçme araçları geliştirilecektir. Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666 Tedbir 666.1. Bireyselleşmiş | Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Yabancı dil öğretimine yönelik öğrenme sistemi etkin hale dijital içeriklerin platform üzerinden getirilecek, uzaktan eğitim kullanıma sunulması sağlanacaktır. altyapısı iyileştirilecektir. 2. MEB Bireysel Öğrenme Platformunun içerikleri 11. ve 12. sınıflar için hazırlanarak sisteme yüklenecek, öğrenme analitiği ve yapay zekâ destekli asistan geliştirilerek dijital eğitim platformları ile entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 666.2. Olağanüstü Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeline durumlarda eğitimin kesintiye göre 9. ve 10. sınıflar için MEBİ uğramasının öğrenme Platformuna entegre edilerek e- kayıpları üzerindeki etkisini içerikler oluşturulacaktır. telafi edici çalışmalar 2. Eğitim Bilişim Ağının (EBA) içerik yürütülecektir. yönünden çeşitliliğini arttırmak ve zenginleştirmek amacıyla öğretim materyali, eğitsel video, simülasyon ve zenginleştirilmiş kitap türünde içerikler üretilecektir. Eğitimde teknolojinin doğru kullanımı sağlanacak, teknoloji okuryazarlığı artırılacak ve teknoloji kullanımından kaynaklı eşitsizlikler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.667) Tedbir 667.1. Okullarda Milli Eğitim Bakanlığı 1. Okullarda fiber altyapı ve fiber altyapı ve etkileşimli (S) etkileşimli tahta kullanımı tahta kullanımı yaygınlaştırılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668) Tedbir 668.2. Öğretmenlik Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Öğretmenlik kariyer kariyer basamaklarında uzman basamaklarında uzman öğretmenlik öğretmenlik ve ve başöğretmenliğe geçişte başöğretmenliğe geçişte hazırlanan eğitim programlarının hazırlanan eğitim içeriği güncellenecektir. programlarının içeriği, mesleki gelişmelerin yanı sıra uluslararası gelişmeleri içerecek şekilde geliştirilerek öğretmenlerin uygun süre ve düzeylerde yetkinlikleri daha da artırılacaktır. Tedbir 668.5. Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Yönetici yetiştirme sertifika yöneticiliği profesyonel meslek programına yönelik çalıştay, seminer olarak düzenlenecek, okul ve toplantı faaliyetleri yürütülecektir. yöneticiliği yapacak öğretmenlerin yetiştirilmesi için kurumsal yapı oluşturularak yönetici sertifika programları uygulanacaktır. Öğretim programları milli, manevi, ahlaki ve evrensel değerler esas alınarak küresel gelişmelere ve ihtiyaçlara uygun olarak güncelelenecek, dijital içeriklerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669) Tedbir 669.1. Bilim ve Sanat | Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Bilim ve Sanat Merkezleri çerçeve Merkezleri (BİLSEM)'ne özgü öğretim programına uygun yardımcı öğretim programları ders materyalleri ve e-içerikler geliştirilecektir. hazırlanacak, ayrıca programı destekleyici atölye programları geliştirilerek merkezlerin gelişimi ve niteliklerinin artırılması sağlanacaktır. Tedbir 669.2. Yaygın eğitim | Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Açıköğretim öğrencilerine yönelik dâhil tüm öğretim dijital eğitim içerikleri Türkiye Yüzyılı programlarında belirlenecek Maarif Modelinde yer alan öncelikli öncelikli kazanımlar kazanımlar doğrultusunda doğrultusunda dijital eğitim güncellenecektir. içerikleri geliştirilecektir. Okul yönetim sistemi iyileştirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaşların dâhil edilmesine imkân sağlanacak, okul yönetiminde katılımcılıkla birlikte eğitimin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.670) Tedbir 670.1. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Eğitim-istihdam ilişkisinin eğitimde ders seçimi dâhil geliştirilmesi için sektör içi okul, karar alma süreçlerine özel sektöre entegre okul, bölge okulu ve sektörün ve ailelerin katılımı ihtisaslaşmış meslek liselerinin sağlanacaktır. açılması ve yaygınlaştırılması gerçekleştirilecektir. Eğitim mekânlarının kalitesi artırılarak teknolojiye, çevreye ve sosyal yaşama uyumlu, Re) afetlere dirençli, estetik ve erişilebilir olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı 671) Tedbir 671.1. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı i. Kurumsal kapasitenin inşaatları, bölgeler ve okul (S), Çevre, Şehircilik ve | değerlendirilmesine yönelik okul türleri özelinde derslik İklim Değişikliği türlerine göre derslik ihtiyacı ve atıl kapasite kullanımı bağlamında | Bakanlığı kapasitenin değerlendirilmesi için mevcut okul ve dersliklerin Bakanlık Yönetim Sistemi aracılığıyla kapasitelerinin tam olarak analiz çalışması yapılacaktır. kullanılmasını sağlamak üzere okul ve kurumların birleştirilmesi, okul türlerinin değiştirilmesi, binaların takası ve ortak kullanım gibi alternatifler de değerlendirilerek derslik başına düşen öğrenci sayısı gelecek potansiyeli, öğrencilerin nakil hareketi, çağ nüfusu gibi veriler dikkate alınarak yapılacaktır. Özel öğretimde niteliğin artırılması için etkin izleme ve değerlendirme çalışmaları ürütülecektir. (Kalkınma Planı p.673) Tedbir 673.2. Özel Milli Eğitim Bakanlığı 1. Özel öğretim kurumlarında öğretimde yeni modeller (S) uygulanan programların çeşitliliği geliştirilerek bu alanda artırılarak bu kurumlara yönelik kamunun denetleyici rolü izleme ve denetim süreçleri güçlendirilecektir. iyileştirilecektir. Tedbir 673.3. Özel mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Organize Sanayi Bölgesi (OSB) ve teknik eğitim kurumlarına içinde ve dışındaki özel mesleki ve verilen devlet desteği kalite teknik Anadolu liselerinde öğrenim standartları gözetilerek gören öğrencilere verilen eğitim ve verilecektir. öğretim desteğinin öğrenci, öğretmen ve işveren taraflarındaki etkilerini belirlemeye yönelik anket ve diğer saha araştırma çalışmaları yürütülecektir. Özel eğitime erişim iyileştirilerek eğitimin niteliği ve niceliği artırılacak, rehberlik hizmeti standartları yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.674) Tedbir 674.1. Özel eğitim Milli Eğitim Bakanlığı 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile Fatih kurumları ile üniversitelerin (S), YÖK, Üniversiteler Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi özel eğitim ve uygulama arasında işbirliği protokolü araştırma merkezleri imzalanarak özel eğitim bölümleri ve arasındaki işbirlikleri meslek yüksekokullarının araştırma artırılacaktır. kapasitelerinin güçlendirilmesi ve proje işbirliklerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 674.2. Bütünleştirme | Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Bütünleştirme eğitimi veren eğitimi veren okullardaki okullardaki destek personelinin sayısı destek personelinin sayısı ve ve niteliklerinin artırılması çalışmaları niteliklerinin artırılması devam edecektir. çalışmaları devam edecektir. Hayat boyu öğrenmeye katılım ve belge çeşitliliği artırılacak, kazanımların belgelendirilmesi teşvik edilecek, hayat boyu öğrenme sisteminin işgücü piyasasının talep ettiği becerileri kazandırması ve bu becerilerin iş ve sosyal yaşamda etkin | kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.675) Tedbir 675.2. Hayat boyu Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Hayat boyu öğrenme kurumlarında öğrenmede verilen eğitimlerin verilen eğitimlerin standardizasyonunun standardizasyonunun sağlanması için sağlanması için akreditasyon gerekli mevzuat değişikliği çalışmaları sistemi oluşturulacaktır. yapılacak ve eğitimin standardizasyonu için akreditasyon sistemi oluşturulacaktır. Tedbir 675.4. İşverenler ile || Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki eğitime yönelik protokol ve hayat boyu öğrenme merkezi | (S), Sanayi ve Teknoloji | proje çalışmaları ile işbirlikleri hizmeti sunanlar arasındaki Bakanlığı, STK'lar kurulacaktır. işbirlikleri geliştirilerek ortak program sunmaları sağlanacaktır. Veri üretme, toplama, işleme, raporlama ve değerlendirme mekanizmaları güçlendirilecek, bu verilerin okullardan merkezi idareye kadar her aşamada kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.677 Tedbir 677.1. Veriye dayalı Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Eğitimde veriye dayalı politika politika üretilmesi geliştirilmesini desteklemek üzere sağlanacaktır. bilişim altyapısı güçlendirilecek, uluslararası güvenlik sertifikasyonlarıyla desteklenecek ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. 2. Bakanlığın tüm birimlerinde üretilen ve tutulan verilerin erişilebilir hale getirilmesi, bu veriler üzerinde analiz, değerlendirme ve modelleme çalışmaları yapılarak Bakanlığın ihtiyaçlarına uygun veriye dayalı politika önerilerinin geliştirilmesi | sağlanacaktır. Tedbir 677.2. Üretilen veriler | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Ulusal ve uluslararası düzeyde ile nitel ve nicel araştırmalar (S) düzenlenen eğitim teknolojileri yürütülecektir. zirvelerinin sonuçlarına yönelik araştırmalar bilimsel ölçütler esas alınarak gerçekleştirilecektir. 2. İl milli eğitim müdürlükleri araştırma geliştirme (AR-GE) birimleri tarafından veri toplamaya ve işlemeye yönelik değerlendirme mekanizmasını güçlendirecek araştırma raporları hazırlanacaktır. Mesleki ve teknik eğitimde özel sektörle işbirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678) Tedbir 678.2. Özel sektör ile | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Belirlenen alanlarda özel sektörle mesleki ve teknik eğitim (S), Çalışma ve Sosyal işbirliği yapılarak protokoller kurumları arasında finansman | Güvenlik Bakanlığı, hazırlanacak ve yürütülecektir. dâhil uzun vadeli işbirliği Sanayi ve Teknoloji sağlanacaktır. Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, STK'lar Tedbir 678.3. Ülkemiz Milli Eğitim Bakanlığı 1. İhtiyaç duyulan alanlara yönelik sanayiinde öncelikli (S), Çalışma ve Sosyal özel sektörle işbirliği yapılarak sektörlerde faaliyet gösteren Güvenlik Bakanlığı, protokoller hazırlanacak ve firmalardaki eğitim merkezi Sanayi ve Teknoloji yürütülecektir. altyapısından mesleki ve Bakanlığı, YÖK, teknik eğitim öğrencilerinin Üniversiteler, STK'lar yararlanması sağlanacaktır. Tedbir 678.5. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Kurum, kuruluşlar ve ilgili teknik eğitime yönelik (S), Çalışma ve Sosyal sektörlerle yapılan protokoller alternatif finansman Güvenlik Bakanlığı, kapsamında mesleki teknik eğitim kaynakları oluşturulacak ve bu | Sanayi ve Teknoloji kurumu öğrencilerine başarı bursu kaynakların kullanımı Bakanlığı, YÖK, verilmesi ve mezuniyet sonrası artırılacaktır. Üniversiteler, STK'lar isthdam edilmelerinin desteklenmesi sağlanacaktır. Mesleki ve teknik eğitimde mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımı iyileştirilecek, ahilik kültürüyle birlikte mesleki değerlere bağlılık güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.679) Tedbir 679.1. Akademik ve Çalışma ve Sosyal 1. İŞKUR tarafından gerçekleştirilen mesleki beceriler de dâhil Güvenlik Bakanlığı (S), | “Beceri Envanteri” çalışmasının MYK olmak üzere ulusal beceri Milli Eğitim Bakanlığı, Sektör Komiteleri tarafından teknik tanımlaması yapılacaktır. Mesleki Yeterlilik doğrulaması yapılacaktır. Kurumu Tedbir 679.4. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki eğitimde teknolojinin eğitimde teknolojinin yoğun (S), Sanayi ve Teknoloji | yoğun kullanımı ile öğrenci ve kullanımı sağlanarak Bakanlığı, STK'lar eğiticilerin mesleki bilgileri ve dijital öğrencilerin ve eğiticilerin becerileri geliştirilecektir. mesleki bilgi yanında dijital becerileri geliştirilecek, öğretmen ve yöneticilere yönelik hizmet içi eğitimler düzenlenecek, öğretim araç gereç ve içerikleri hazırlanacaktır. N Tedbir 679.5. Işbirliği Milli Eğitim Bakanlığı 1. Özel sektörle işbirliği halinde işbaşı protokolleri kapsamında (S), Sanayi ve Teknoloji | eğitimlerine ağırlık verilecektir. hizmet içi eğitimlerle mesleki (o | Bakanlığı, STK'lar ve teknik eğitim atölye ve laboratuvar öğretmenlerine yönelik iş başı eğitimlerine ağırlık verilecektir. Mesleki ve teknik eğitim alan bireylerin işgücü piyasasına geçişleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.680) Tedbir 680.2. Özel sektörle | | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki ve teknik eğitimde sektör işbirliği içerisinde mesleki ve (S), Çalışma ve Sosyal ve bölge düzeyinde, bölüm, alan teknik eğitimde bölüm ve alan | Güvenlik Bakanlığı, bazında beceri ihtiyaç haritası bazında ihtiyaç planlaması Sanayi ve Teknoloji oluşturularak belirlenen okullarda yapılarak bölgesel ve sektörel | Bakanlığı, STK'lar gerekli alan ve dallar açılacaktır. düzeyde beceri ihtiyaç haritası ikarılacaktır. Tedbir 680.3. Nitelikli işgücü | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki ve teknik ortaöğretimde ihtiyacını karşılamak için (S) öğretimi yapılan alanlarda teknolojik program bütünlüğü esas gelişmeleri ve sektörel talepleri alınarak başta OSB'lerde yer karşılayacak şekilde güncellemeler alanlar olmak üzere meslek yapılacaktır. liseleri ile yükseköğretim kurumlarının program, yönetim, insan kaynakları, finansman ve fiziki altyapı açısından eşleştirilmesi ve koordinasyonu sağlanacaktır. Tedbir 680.4. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki ve teknik ortaöğretim teknik eğitim süreci bütüncül (S), YÖK programlarının başat alanlar altında olarak planlanacak, eğitim alan ve dalları birleştirilecektir. kademeleri arasında birbirini tamamlayıcı programlar eliştirilecektir. Yabancı dil becerilerini artırmaya yönelik eğitim sistemi, başta müfredat ve öğretmen yetkinliği olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.681) Tedbir 681.2. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine teknik eğitimde mesleğe özgü ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki yabancı dil eğitimine ağırlık ve teknik ortaöğretim programlarının verilecektir. güncellenmesi çalışması yapılacaktır. Üniversitelerin nitelik yönünden gelişimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri | sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.682) N . Tedbir 682.1. Yükseköğretim | YOK (5), Üniversiteler 1. Üniversite Izleme Kriterleri Kurulu (YÖK) ve modülünün geliştirilmesi sağlanacak üniversitelerde, veriye dayalı ve elde edilen verilerin raporlanması politika geliştirme süreçlerinin sürdürülecektir. ve büyük verinin kullanımı yaygınlaştırılacak, üniversitelerin performans göstergeleri kapsamında güncel verileri takip edilerek performans değerlendirme raporları belirli aralıklarla | paylaşılacaktır. Tedbir 682.2. Alan bazlı YOK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerin alan bazlı eşleştirmeler aracılığıyla çalışmalarını değerlendirebilecek yükseköğretim kurumları sistemler üzerinde çalışmalar arasında İŞ birliğini artırmaya sürdürülecektir. yönelik modeller | geliştirilecektir. ği Tedbir 682.3. Yükseköğretim | YOK (5), Çalışma ve 1. Yükseköğretim Eğitim Programları kontenjanlarının Sosyal Güvenlik Danışma Kurulu yılda en az bir defa üniversitelerin kapasiteleri Bakanlığı, Üniversiteler | toplanacaktır. ölçüsünde, sektörel işgücü arz 2. Mezunların istihdam durumlarının ve talebinin mevcut durum ve takibinin yapılması amacıyla öngörülerle uyumlu olarak ve Yükseköğretim Kurulu bünyesinde bölgesel ihtiyaçların dikkate başlatılan yazılım çalışmaları alınarak belirlenmesi tamamlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 682.5. “Bölgesel YÖK (S), Üniversiteler 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve ihtisaslaşma Projesi Farklılaşması ve İhtisaslaşma kapsamında performans Projesi”nin etkinliği değerlendirme ölçütleri dikkate artırılacaktır. alınarak uygulama sonuç raporu hazırlanacak ve kriterleri güncellenerek izleme ve değerlendirme sistemleri güçlendirilecektir. Tedbir 682.6. Açıköğretim YÖK (5), Üniversiteler 1. Ortaöğretim mezunlarının sistemindeki programlar yükseköğrenime devamına ilişkin sektörel ihtiyaçlar açıköğretim programlarındaki çerçevesinde gözden kontenjanlar programın niteliği göz geçirilerek açıköğretimin önüne alınarak belirlenecektir. yükseköğretim sistemi içindeki | ağırlığı azaltılacaktır. Tedbir 682.7. Açıköğretim YÖK (S), Üniversiteler 1. Hayat boyu kendilerini yenilemeleri yetişkin eğitimi ve hayat boyu ve geliştirmeleri için yetişkinlere öğrenme odaklı olarak yönelik açıköğretim programları yeniden yapılandırılacaktır. tasarlanacaktır. Akademik personelin niteliği yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.683) Tedbir 683.1. Üniversitelerin | YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin akademik atama ve yükseltme personelinin atama ve yükselme kriterlerinin alt sınırı merkezi kriterlerinin alt sınırının merkezi olarak belirlenecektir. olarak belirlenmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 683.2. YÖK (S), Üniversiteler 1. Projeye dayalı esnek istihdam Akademisyenlere yönelik modelleri konusunda çalışmalara projeye dayalı esnek istihdam devam edilecektir. modelleri geliştirilecektir. Üniversite öğrencilerinin ve mezunlarının mesleki yetkinlikleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.684) Tedbir 684.1. Sektör YOK (S), Üniversiteler 1. Yeşil dönüşüm ile sağlık ve tarımda temsilcilerinin katılımıyla dijitalleşme odaklı programlar başta programların oluşturulması, olmak üzere yeni programlara yeterliliklerin belirlenmesi ve öğrenci alımı yapılacaktır. uygulamalı eğitimlerin sektörle birlikte yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 684.2. YOK (S), Üniversiteler (| | 1. Üniversitelerde düzenlenen kariyer Üniversitelerde kariyer günlerinin etkinliği ve niteliği merkezlerinin kapasitelerinin artırılacaktır. geliştirilmesi, üniversite öğrencilerine ve mezunlarına yönelik kariyer rehberliği ve danışmanlığı faaliyetleri yaygınlaştırılarak bu faaliyetlerin erişilebilirliği desteklenecektir. Tedbir 684,3. Mezunların YÖK (5S), Çalışma ve 1. Akademik Birim Ağacı Yönetim işgücü piyasası performansları | Sosyal Güvenlik Sistemi Programının iyileştirme düzenli takip edilerek ilgili Bakanlığı, SGK, çalışmaları sürdürülecektir. göstergelerde üniversitelerin Üniversiteler gelişimlerinin izlenmesi sağlanacaktır. Tedbir 684.4. Üniversitelerin | YÖK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim öğrencilerinin yetkin olduğu alanlarda ihtiyaç duyulan alanlarda en az bir öğrencilerin mesleki ve teknik dönem uygulamalı eğitim almalarına bilgi ve tecrübelerinin yönelik çalışmalar yapılacaktır. artırılması amacıyla sanayi işbirlikleri ve ortak eğitim modellerinin tesisine yönelik ( çalışmalar yapılacaktır. Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı 685 Tedbir 685.1. Yabancı dilde (| YÖK (S), Üniversiteler 1. Belirlenen kriterler kalite güvencesi eğitim veren programların anlayışıyla gözden geçirilerek sürekli niteliği artırılacaktır. iyileştirme yaklaşımıyla geliştirilecektir. Tedbir 685.2. Nitelikli YOK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin uluslararası öğrenci uluslararası öğrenci sayısının kabulünde sadece ÖSYM'nin yapmış artırılması sağlanacaktır. olduğu Türkiye Yurtdışından Öğrenci Kabul Sınavının esas alınmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 685.3. Yükseköğretim | YÖK (S), Üniversiteler 1. Uluslararası Ortak Diploma kurumları arasında uluslararası Programlarının niteliğinin artırılmasına işbirlikleri artırılacaktır. yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 685.5. Nitelikli YÖK (S), Üniversiteler 1. İhtiyaç duyulan alanlarda nitelikli yabancı uyruklu doktoralı yabancı uyruklu doktoralı uluslararası araştırmacı ve bilim insanlarının istihdamı akademisyenlerin istihdamını desteklenecektir. özendirici ve kolaylaştırıcı çalışmalar yürütülecektir. Doktoralı insan kaynağının nicelik ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.1. Öncelikli YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin öncelikli alanlarda sektörler ile gelişme alanlarına özel sektörle işbirliği içerisinde odaklı doktora programlarının doktora programları açmaları teşvik ilgili sektörle işbirliği içerisinde edilecektir. yürütülmesi sağlanacaktır. N ği Tedbir 686.2. Üniversitelerin | YOK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim ekosisteminde yurt dışındaki yetkin tanınırlığı yüksek ve uluslararası üniversitelerle ortak doktora sıralamalarda yer alan üniversitelerle programları açmaları teşvik ortak doktora programlarının edilecektir. geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 686.3. Doktora YÖK (S), Üniversiteler (| 1. Üniversitelerin doktora programı programları ve öğrenci kabul açma kriterleri, niteliği artıracak koşulları gözden geçirilecek, şekilde gözden geçirilecektir. üniversitelerin yetkinlik analizine ve ihtisas alanına uygun doktora programları oluşturulması sağlanacaktır. Tedbir 686.5. Akademik ve YÖK (5), İlgili Kamu 1. Alanında yetkinlik düzeyi yüksek mesleki doktora ayırımı Kurum ve Kuruluşları, olan üniversitelerde özel sektörle yapılarak her birinden Üniversiteler işbirliği içerisinde mesleki doktora beklenen kazanımların Türkiye programları oluşturulacaktır. Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programları gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir. Tedbir 686.6. Doktora ve YOK (5), Üniversiteler 1. Doktoralı Genç Araştırmacılar için doktora sonrası araştırmalar Yabancı Dilde Bilimsel Metin Yazma için burs çeşitliliğinin Programı, Doktora Sonrası Araştırma artırılması sağlanacaktır. Projesi ve Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi kapsamında araştırmacılara burs desteği sağlanacaktır. Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüştürülmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir || YÖK (S), Çevre, 1. Alternatif finansman yöntemlerine ve iklim dostu kampüs Şehircilik ve İklim yönelik ilgili kurumlarla işbirlikleri hedefine ulaşmada alternatif o | Değişikliği Bakanlığı, geliştirilecektir. finansman araçlarına erişim Enerji ve Tabii sağlanacaktır. Kaynaklar Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Üniversiteler Yükseköğretimde dijital dönüşüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.688) | Tedbir 688.2. YOK (5), Ilgili Kamu 1. İlgili devlet kurumlarıyla işbirlikleri Üniversitelerde kurumsal bulut | Kurum ve Kuruluşları, yapılarak bulut hizmetleri başta hizmetlerinin sunulması, Üniversiteler olmak üzere bilişim hizmetlerinde yapay zekâ, robotik ve harcamaların etkinleştirilmesine ve artırılmış gerçeklik başta mükerrer harcamaların önlenmesine olmak üzere bilgi ve iletişim yönelik çalışmalar yapılacaktır. teknolojileri kapsamında araştırma ve eğitim amaçlı kullanılabilecek yazılım, araç ve ekipmanlara erişimin sağlanması desteklenecektir. Tedbir 688.4. Üniversitelerin | YÖK (S), Sanayi ve 1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde dijital dönüşümünde ve dijital || Teknoloji Bakanlığı, ve dijital yayın alımlarında mükerrer yayın alımlarında fayda- TÜBITAK, Üniversiteler | harcamaların önlenmesine yönelik maliyet etkinliğini hedefleyen yerli, milli ve merkezi yazılımın yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar uygulamalar kullanılacaktır. Ni Tedbir 688.6. 5G ve ötesi YOK (5), Üniversiteler 1. Ihtiyaç ve kapasite doğrultusunda önceliklendirildiği bulut tabanlı tamamlanacaktır. yeni nesil iletişim yapay zekâ, büyük veri ve siber teknolojilerinde yazılım, güvenlik alanlarında yükseköğretim donanım ve altyapı programlarının sayısı artırılacaktır. alanlarında, nesnelerin interneti, yapay zekâ, büyük veri, kuantum, siber güvenlik, akıllı ulaşım, artırılmış gerçeklik gibi gelişen teknoloji alanlarında nitelikli insan gücü yetiştirilmesi çalışmalarına ağırlık verilecektir. Üniversitelerin öz gelirleri artırılarak finansal sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.689) Tedbir 689.1. Başta çözüm (| YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin finansman ortağı olarak reel sektör çeşitliliğini artırmaya ilişkin mevzuat etkileşiminin artırılması olmak hazırlanacaktır. üzere öz gelirleri ve finansman çeşitliliği artırılarak üniversitelerin gelişimine daha fazla kaynak sağlanacaktır. N N Tedbir 689.2. Üniversitelere | YOK (S), Üniversiteler 1. Bağış ve yardımlara yönelik teşvik yapılacak yardım ve bağışlar edici düzenlemeler yapılacaktır. teşvik edilecektir. Üniversitelerdeki idari ve teknik personel niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.690 Tedbir 690.1. YOK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerde verimliliği artıracak Üniversitelerde verimliliği idari ve teknik personel rejimine düşüren farklı istihdam ilişkin düzenlemeler yapılacaktır. statüleri gözden geçirilerek yeni bir personel rejimi oluşturulacak ve kurumsal kapasite geliştirilecektir. Tedbir 690.2. Araştırma YÖK (S), Üniversiteler (| | 1. Araştırma altyapılarında nitelikli altyapılarında yüksek nitelikli personellerin istihdamına yönelik teknik personelin düzenlemeler tamamlanacaktır. görevlendirilmesi sağlanacaktır. Üniversitelerdeki TTO'lar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.691) Tedbir 691.1. TTO'lar YOK (S), Üniversiteler 1. İlgili paydaşlarla yapılacak bölgesel öncelikler ve tematik değerlendirmeler doğrultusunda dikey eksenler özelinde mevzuatın iyileştirilmesine yönelik yapılandırılacaktır. çalışmalar yapılacaktır. Yükseköğretim düzeyinde mesleki ve teknik eğitim güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı .692) Tedbir 692.1. Meslek YOK (S), Mesleki 1.Mesleki Yeterlilik Kurumu ile yüksekokullarının müfredatları | Yeterlilik Kurumu, yapılacak ortak çalışmalar Mesleki Yeterlilik Kurumu Üniversiteler kapsamında meslek yüksekokulları tarafından yayımlanan programları ve müfredatları standartlar ve yeterlilikler güncellenecektir. çerçevesinde güncellenecektir. Yükseköğretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yaygınlaştırılacak ve güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.693) Tedbir 693.1. YOKAK (S) 1. Yükseköğretim kurumlarında Yükseköğretimde kurumsal kalitenin benimsenmesi ve yayılması akreditasyon ile program sağlanarak ulusal kalite güvence akreditasyonu geliştirilecektir. sistemi güçlendirilecek, uluslararası kurumsal akreditasyon süreçlerine başlanacak ve kurumsal akreditasyon programı uygulanmasının tüm üniversitelere yaygınlaştırma çalışmalarına devam edilecektir. 2. Program akreditasyonunun yaygınlaştırılması, geliştirilmesi ve akreditasyon kuruluşlarının daha sağlıklı değerlendirme yapabilmelerine yönelik yasal düzenleme yapılacaktır. Tedbir 693.2. Kalite YÖKAK (S) 1. Yükseköğretimde kurumsal güvencesi, stratejik planlama, akreditasyon ile program performans ve veri yönetimi akreditasyonu geliştirilecektir. sistemlerinin entegrasyonu 2. Kalite güvencesi, stratejik sağlanacaktır. planlama, performans ve veri yönetimi sistemlerinin entegrasyonu sağlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim | 2024 | 2025(1) | 2026(2) 4-5 Yaş Net Okullaşma Oranı Yüzde | 65,1(3) 61,7(4) 75,0 14-17 Yaş Kız Çocuklarının Net Okullaşma Oranı Yüzde | 91,8(3) 86,5(4) 90,0 Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5) Yüzde 8,0 8,0 8,1 Doktoralı Mezun Sayısı Kişi 14113 13 500 15 000 Dünya Akademik Başarı Sıralamasında İlk 500'e Giren Üniversite Sayısı (6) Adet > 6 7 Küresel ölçekteki Yeşil Kampüs Sıralamasında Tik Adet 6 6 7 100'e Giren Üniversite Sayısı (6) Kaynak: MEB ve YÖK, (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) MEB 2023-2024 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (4) MEB 2024-2025 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son dört hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır. (6) Uluslararası tanınırlığı ve geçerliliği olan sıralamalar baz alınacaktır. 2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı a) Mevcut Durum Türkiye'de işgücü piyasasında önceki yıl gözlenen olumlu eğilimler 2024 yılında da sürmüş ve istihdamda kayda değer bir artış yaşanmıştır. 2024 yılında istihdam ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 1,2 ve 0,9 puan artarak sırasıyla yüzde 49,5 ve yüzde 54,2 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yılında yüzde 9,4 olan işsizlik oranı 2024 yılında 0,7 puan azalarak yüzde 8,7 seviyesine gerilemiştir. İstihdam ve işgücünün temel göstergelerinde yaşanan iyileşmeye uygun olarak genç işsizlik oranında da düşüş gözlenmiştir. Söz konusu gösterge 2023 yılındaki yüzde 17,4 seviyesinden 1,1 puan azalarak 2024 yılında yüzde 16,3 düzeyine inmiştir. 2024 yılında toplam istihdam bir önceki yıla göre yaklaşık 1 milyon kişilik bir artış göstermiştir. Covid-19 küresel salgın döneminde azalarak 2020 yılında yüzde 30,8 seviyesine kadar gerileyen kadınların işgücüne katılım oranı 2024 yılında yüzde 36,8 seviyesine yükselmiştir. Bu yükseliş, kadınların işgücüne katılım oranına ilişkin olarak On İkinci Kalkınma Planı kapsamında belirlenen hedeflerle uyumluluk göstermektedir. TABLO 11: 41- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri (154 Yaş, Yüzde) 2022 2023 2024 İşgücüne Katılma Oranı 53,1 53,3 54,2 Kadın 35,1 35,8 36,8 Erkek 71,4 71,2 72,0 İstihdam Oranı 47,5 48,3 49,5 Kadın 30,4 31,3 32,5 Erkek 65,0 65,7 66,9 İstihdamın Sektörel Dağılımı Tarım 15,8 14,8 14,8 Sanayi 21,7 21,2 20,7 Hizmetler 56,5 57,6 57,9 İnşaat 6,0 6,3 6,6 İşsizlik Oranı 10,4 9,4 8,7 Kadın 134 12,6 11,8 Erkek 8,9 7,7 7,1 Genç İşsizliği Oranı (15-24) 19,4 17,4 16,3 Kaynak: TÜİK Çalışma hayatında sosyal diyalog alanında Üçlü Danışma Kurulu 27 Kasım 2024 tarihinde Çalışma Hayatında Yargı Süreçleri gündemi ile toplanmıştır. Toplantıda sosyal tarafların görüş ve önerileri alınmakla beraber kurul, toplumsal adalet ve huzurun temel gereklerinden biri olan yargı süreçlerini çalışma hayatı özelinde ele almak ve daha etkin çözümler üretebilmek amacıyla bir araya gelmiştir. 2024 sonu itibarıyla kurulan Nüfus Politikaları Kurulu kapsamında oluşturulan beş gruptan birisi olan Çalışma Hayatı Çalışma Grubu, dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütmektedir. 1 Ağustos 2025 tarihinde başlayan ve Kamu İşveren Heyeti ile Kamu Görevlileri Sendikaları Heyeti arasında yürütülen 8. Dönem Toplu Sözleşme görüşmeleri neticesinde 11 hizmet kolunun tamamında uzlaşma sağlanmıştır. Kamu görevlilerinin geneline yönelik mali ve sosyal haklar konusunda ise nihai kararı Kamu Görevlileri Hakem Heyeti vermiş olup bu kapsamda kamu görevlilerine, 2026 yılı birinci dönem için yüzde 11, ikinci dönem için yüzde 7, 2027 yılı birinci dönem için yüzde 5, ikinci dönem için yüzde 4 oranında zam yapılması kararlaştırılmıştır. Ayrıca 2026 yılı birinci dönem için kamu görevlilerinin taban aylıkları 1.000 TL artırılmıştır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 1 Ocak 2025 itibarıyla yürürlüğe giren hükümleri gereğince, kamu işyerleri ile 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli sınıftaki işyerleri de iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri kapsamına alınmıştır. Uygulamaların etkinleştirilmesi amacıyla küçük işletmelerin kendi iş sağlığı ve güvenliği süreçlerini yürütebilmelerine yönelik düzenlemeler hayata geçirilmiş ve bugüne kadar 251.873 işverene eğitim verilmiştir. 15 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yapılan düzenlemeyle geçici koruma sağlananlar ile insani ikamet izni sahibi yabancılardan, İçişleri Bakanlığınca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bildirilenler, çalışma izni muafiyeti kapsamında çalışabilmektedir. Ekim 2024-Eylül 2025 döneminde düzenlenen 337 bin Mesleki Yeterlilik Kurumu Mesleki Yeterlilik Belgesi ile birlikte çalışma hayatına toplamda 3,1 milyondan fazla Mesleki Yeterlilik Belgeli nitelikli işgücü kazandırılmıştır. Uluslararası akredite sınav ve belgelendirme kuruluşu sayısı 261'e ulaşmıştır. On Birinci ve On İkinci Kalkınma Planları kapsamında uygulanan tedbirlerin etkili bir şekilde hayata geçirilmesi sonucunda işgücünün eğitim düzeyinde belirgin bir artış sağlanmıştır. Bu çerçevede, yükseköğretim mezunlarının istihdam içindeki payı 2020 yılında yüzde 27,4 iken 2024 yılında yüzde 29,5'e yükselmiştir. TABLO TI: 42- İşgücünün Eğitim Düzeyi (Yüzde) Eğitim Düzeyi 2020 2024 gitim Düzeyi İşgücü İstihdam İşsiz İşgücü (o İstihdam İşsiz Okuryazar Olmayanlar 2,5 2,6 1,7 2,2 2,3 ll Lise Altı 48,1 48,3 46,6 41,7 42,2 36,3 Lise 10,7 10,4 12,6 14,8 14,4 18,8 Mesleki ve Teknik Lise 11,3 ili 12,3 11,7 11,6 12,8 Yükseköğretim 27,3 27,4 26,7 29,6 29,5 31,0 Toplam 100 100 100 100 100 100 Kaynak: TÜİK İŞKUR tarafından düzenlenen aktif işgücü programlarından 2024 yılında 223.196 kişi yararlanmıştır. Ağustos 2025 itibarıyla aktif işgücü programları kapsamında yapılan harcamalar 10,9 milyar TL olmuştur. TABLO II: 43- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı Yıllar Mesleki Eğitim Toplum Yararına İşbaşı Eğitim Toplam Harcama Kursları (Kişi) Programlar (Kişi) (o Programı (Kişi) (Kişi) (Bin TL) 2019 124 920 309 373 402 393 836 686 7 770 560 2020 87372 126 344 335 761 549 477 5 096 776 2021 101 501 72132 360 170 533 803 6 438 380 2022 10 763 115 480 156 356 282 599 6 596 907 2023 1654 299 030 48817 349 501 16 339 899 2024 3 405 154 052 65 739 223 196 28 597 037 2025(1) 10 220 58 951 45877 115 048 10921115 Kaynak: İŞKUR (1) 2025 yılı Ocak-Ağustos dönemi verileridir. 2025 yılı itibarıyla asgari ücret brüt 26.005,50 TL, net 22.104,67 TL olarak belirlenmiştir. Bir önceki döneme göre net asgari ücrette yüzde 30,01 oranında artış sağlanmıştır. Bununla birlikte, ilk kez 2016 yılında uygulanan asgari ücret desteği uygulamasına 2025 yılında da devam edilmektedir. 2025 yılı için aylık 1.000 TL tutarında asgari ücret desteği sağlanmaktadır. TABLO II: 44- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 2016 2017 2018 (2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025(2) İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (2003100) Kamu İşçisi 104,7 1124 1075 o 1099 1065 900 838 1502 1503 1754 Memur 113,0 M1 4l01 1135 1129 1086 1038 1370 1761 Oo 1719 Asgari Ücret 158,4 1538 1510 1652 1693 1720 1806 2433 2289 222,5 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi -0,1 74 44 23 31 55 O -69 79,2 0,0 16,7 Memur 6,1 -1,7 -10 3 05 39 44 32,0 28,6 24 Asgari Ücret 3,5 o -29 -19 94 2,5 16 o 50 34,7 -5,9 -2,8 NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003100) Kamu İşçisi 105,0 111,0 106,3 1133 110,8 95,0 89,7 153,8 166,4 179,8 Memur 157,3 154,6 153,4 158,6 o158,0 152,4 148,1 204,7 271,8 265,6 Asgari Ücret 232,4 225,6 221,5 242,4 2483 252,4 285,1 384,1 361,4 350,5) Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 1 5/7 42 66 22 -143 -56 71,6 8,2 8,0 Memur 62 -17 0,8 34 04 36 -28 38,2 32,8 23 Asgari Ücret 38 -29 -19 94 25 16 130 34,7 59 3,0 Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır. Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir. (1) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003-100) bazlı endeks kullanılmıştır. (2) Gerçekleşme Tahmini İŞKUR tarafından yürütülmekte olan İşbaşı Eğitim Programları ve Mesleki Eğitim Kurslarıyla nitelikli işgücü yetiştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda 2025 yılı Ocak- Ağustos döneminde İşbaşı Eğitim Programlarından 45.887 kişi, Mesleki Eğitim Kurslarından 10.220 kişi faydalanmıştır. İşgücü piyasasında dijital dönüşüm ve iklim değişikliğinin ortaya çıkaracağı yeni talepler doğrultusunda, işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılıp etkinliğinin artırılması, esnek çalışma biçimlerinden daha fazla kişinin yararlanması, özel politika gerektiren grupların istihdam ve işgücüne katılımının güçlendirilmesi, kayıt dışı istihdamın ve beyin göçünün azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalite ve verimliliğinin artırılması yönündeki ihtiyaç devam etmektedir. b) Amaç Başta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlandığı koşullarda iş imkânlarının sunulması, ikiz dönüşüm sürecinin etkilerinin fırsata dönüştürülmesi, çalışma çağındaki nüfusun azami oranda istihdam edilmesi, insan kaynağı niteliğinin yükseltilip etkin kullanıldığı verimli bir işgücü piyasasının oluşturulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/İşbirliği | Yürütülecek Faaliyetler | | Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler | Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695) İ Tedbir 695.1. İşgücü i Çalışma ve Sosyal | 1. Yeşil dönüşüm ve dijital piyasasında yaşanan dönüşüm | Güvenlik Bakanlığı (5), | dönüşümün gerçekleştiği sektör ve çerçevesinde ara ve kalifiye Milli Eğitim Bakanlığı, Oo | meslekler incelenerek bu alanlarda işgücü ihtiyacına yönelik beceri | Sanayi ve Teknoloji | aktif işgücü programları etkin bir | ! geliştirme faaliyetleri Bakanlığı, Üniversiteler, | şekilde uygulanacaktır. | | gerçekleştirilecektir. | Belediyeler, İlgili Kamu | | | Kurum ve Kuruluşları | Tedbir 695.2. Sektörel Çalışma ve Sosyal | 1. İşyerlerinin otomasyon süreçleri bağlamda düşük ve yüksek Güvenlik Bakanlığı (S), | sektörel olarak değerlendirilecek ve | I otomasyon alanları | Mili Eğitim Bakanlığı, (o | soru formu aracılığıyla alınan bilgiler | belirlenecek, otomasyon | Sanayi ve Teknoloji | doğrultusunda yüksek otomasyon | süreçlerinin işgücü piyasası Bakanlığı, Üniversiteler, | alanları belirlenecektir. | üzerindeki etkileri analiz Belediyeler, İlgili Kamu | | edilecektir. i Kurum ve Kuruluşları | | | İşgücü piyasasının ikiz dönüşüm sürecine uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.696) | Tedbir 696.1. Istihdama i Çalışma ve Sosyal | 1. Ulusal Adil Geçiş Stratejisi hazırlık yönelik devlet yardımları Güvenlik Bakanlığı (S), j çalışmaları kapsamında ikiz sektörel bazda ikiz dönüşümü (| Sanayi ve Teknoloji | dönüşüme ilişkin sosyal koruma İl destekleyecek şekilde Bakanlığı, İlgili Kamu | tedbirleri ilgili kurum ve kuruluşlarla uygulanacaktır. Kurum ve Kuruluşları hazırlanacaktır. il Tedbir 696.3. Ikiz dönüşüm Çalışma ve Sosyal | 1. Ikiz dönüşüm kapsamında aktif | | kapsamında aktif işgücü Güvenlik Bakanlığı (S), | işgücü piyasası politikalarının | politikaları analiz edilerek Sanayi ve Teknoloji | düzenlenmesine yönelik faaliyetler | yeniden düzenlenecektir. Bakanlığı, İlgili Kamu | yürütülecektir. | L. Kurum ve Kuruluşları | | | | Özel politika gerektiren grupların yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin | sağlandığı koşullarda işgücü piyasasına katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.697) | Tedbir 697.3. Engellilerin Çalışma ve Sosyal 1. Engellilere yönelik danışmanlık isühdam edilmelerine yönelik Güvenlik Bakanlığı (S), hizmetleri kapsamında 81 ilde iş ve meslek danışmanlığı Aile ve Sosyal Hizmetler | danışmanlık faaliyeti yürütülecektir. hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. | Bakanlığı Tedbir 697.6. Uzaktan Çalışma ve Sosyal 1. Yeni nesil çalışma modellerinde çalışma gibi esnek çalışma Güvenlik Bakanlığı (S), | yaşanan gelişmeler doğrultusunda modellerinin kayıtlı ve Hazine ve Maliye işgücü piyasasının ihtiyaçları ve iş güvenceli bir şekilde Bakanlığı, Milli Eğitim yaşam dengesi gözetilerek sosyal uygulanması ve Bakanlığı, Sağlık taraflarla diyalog halinde mevzuat yaygınlaştırılması Bakanlığı, İlgili Kamu düzenlemeleri hayata geçirilecek ve sağlanacaktır. Kurum ve Kuruluşları güvenceli esneklik sağlanacaktır. Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698) Tedbir 698.5. Gençlerin Çalışma ve Sosyal 1. 15-29 yaş arası gençlerin İş kariyer farkındalıklarını Güvenlik Bakanlığı (S), Kulübü hizmetlerinden etkin bir artırmak ve istihdam Gençlik ve Spor şekilde yararlanması sağlanacaktır. imkânlarına erişimini Bakanlığı, kolaylaştırmak amacıyla Cumhurbaşkanlığı faaliyetler yürütülecektir. Genel Sekreterliği, Üniversiteler Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin IŞKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699) Tedbir 699.1. SGK, İŞKUR Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal yardım ile istihdam ve Sosyal Yardımlar Genel Güvenlik Bakanlığı (5), | arasındaki bağlantı güçlendirilecek, Müdürlüğü verileri entegre Aile ve Sosyal Hizmetler ( dar gelirli hanelere yönelik hizmet edilecek ve İŞKUR hizmetleri Bakanlığı sunumunda öncelik sağlanacaktır. ile kamu kaynaklı hizmet ve yardımlardan yararlanamayan dar gelirli hanelere İŞKUR hizmetlerinin sunumunda öncelik sağlanacaktır. Ülkenin ihtiyaç duyduğu alanlarda nitelikli yabancı işgücünün istihdamı artırılacaktır. | (Kalkınma Planı p.701) Tedbir 701.2. Çalışma izni YOK (S), Çalışma ve 1. Diploma denklik işlemlerinin her başvurularında aranan Sosyal Güvenlik aşamasına (diploma teyit, giriş çıkış diploma denkliklerine ilişkin Bakanlığı inceleme, bilim alanı süreçler iyileştirilecektir. danışma komisyonu görüşü, komisyon incelemesi vb.) ilişkin işleyiş incelenerek süreç daha basit, İİ. hızlı ve etkin hale getirilecektir... Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702) Tedbir 702.2. Çalışma | Çalışma ve Sosyal 1. e-İzin ve e-Muafiyet sistemleri ile izinleri ile sosyal güvenlik Güvenlik Bakanlığı (S), | SGK'nın bilgi teknolojileri sistemleri kayıtları arasında İçişleri Bakanlığı, SGK arasında veri entegrasyonun entegrasyon geliştirilecektir. | geliştirilmesine yönelik teknik | çalışmalar yürütülecektir. Kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.703) | Tedbir 703.1. Kayıt dışılığın o | Çalışma ve Sosyal | 1. Kayıt dışı istihdamın yoğun olduğu azaltılmasına yönelik Güvenlik Bakanlığı (S), | değerlendirilen sektörlere yönelik bilinçlendirme ve denetim İlgili Kamu Kurum ve denetim ve rehberlik faaliyetleri l faaliyetleri artırılacaktır. | Kuruluşları yürütülecektir. 2. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal | güvenlik hak ve yükümlülükleri | | konusunda bilgilendirme, | i bilinçlendirme ve rehberlik | , | çalışmaları yapılacaktır. | iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkınma i Planı p.704) İl | Tedbir 704.1. İş kazası ve o | Çalışma ve Sosyal 1. İş sağlığı alanında meslek 7 meslek hastalıklarının tespiti Güvenlik Bakanlığı (5), | hastalıklarının önlenmesi ve tespitine ve bildirimi süreçleri Sağlık Bakanlığı katkı sunmak üzere sağlık gözetimi, iyileştirilecektir. | tıbbi tetkik, araştırma, eğitim hizmeti | sunulacaktır. | 2. Pnömokonyoz ve asbest konularında dış katılımcıya yönelik | sertifikalı eğitimler ve İSG | | profesyonellerine yönelik iş hijyeni | temel eğitimleri düzenlenecek ve | , yaygınlaştırılacaktır. | Tedbir 704.4. İş sağlığı ve Çalışma ve Sosyal | 1. İnşaat işlerinde ilgili mevzuat ve | güvenliği alanında yerli üretim | Güvenlik Bakanlığı (5), | standartlara uygun yerli üretim ile dijital ve teknolojik Sanayi ve Teknoloji | güvenlik ağı ve geçici kenar koruma çözümler teşvik edilerek Bakanlığı | sistemlerinin kullanımının | | yaygınlaştırılması | yaygınlaştırılması için ilgili kurumlarla sağlanacaktır. | | işbirliği yapılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) 2026 (2) İşgücüne Katılma Oranı (3) Yüzde 54,2 53,7 54,4 İşgücüne Katılma Oranı, Kadın (3) Yüzde 30,8 30,5 37,5 İstihdam Oranı (3) Yüzde 49,5 49,1 49,8 İşsizlik Oranı Yüzde 8,7 8,5 8,4 Kayıt Dışı İstihdam Oranı Yüzde | 26,5 26,1 24,9 Ölümlü İş Kazası Oranı Yüz Binde 8,7 7,0 6,4 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program . (3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.3. Sağlık a) Mevcut Durum Sağlık hizmet sunumunda son yıllarda kaydedilen ilerlemeler neticesinde fiziki altyapı, insan kaynağı, hizmete erişim, aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, hastane yatak sayıları, koruyucu sağlık, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele, hasta ve hekim hakları başta olmak üzere pek çok alanda gelişmeler sağlanmıştır. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıkların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO II: 45- Sağlık Alanında Gelişmeler 2019 (2020 2021 (2022 2023 2024(4) 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı 28,6 30,0 30,1 30,7 31,2 31,3 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 66,3 52,5 55,7 58,1 58,2 59,8 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 193 205 217 228 239 258 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı 306 342 343 356 361 381 Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (1) 1,45 1,48 1,43 160 1,56 1,58 Hekim Sayısının Dengeli Dağılım Oranı (2) 2,00 2,11 2,14 2,29 2,37 2,41 Hekim Başına Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı 1,60 1,70 1,60 1,56 1,51 1,48 Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) (3) 9,0 8,5 9,i 9,i 9,8 8,9 Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) 13,0 13,0 13,0 126 o 13,5 11,5 Kaynak: Sağlık Bakanlığı (1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır. (2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır. (3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır. (4) 2024 yılı verileri Sağlık İstatistiği Yıllığı 2024 ön sonuçlarıdır. Anne ve bebek sağlığı alanında, 2019 yılında 13 olan yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranı, 2024 yılında 11,5'e düşmüştür. Aynı oran, 2023 yılı itibarıyla OECD ve AB'de sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,4 ve 6,8 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan 2019 yılında, bin canlı doğumda 9 olan bebek ölüm hızı, 2024 yılında 8,9'a düşmüştür. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2023 yılı itibarıyla OECD ve AB'de ise sırasıyla 3,8 ve 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan Beşli Karma Aşı (DaBT-4#İPA#Hib) üçüncü doz aşılama hızı 2024 yılında yüzde 95,6 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yılı Nisan ayında Beşli Karma Aşı uygulaması Altılı Karma Aşı uygulaması (DaBT--İPA--Hib--HepB) ile değiştirilmiştir. Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısı iyileşmiş olup 2019 yılında 28,6 olan 10 bin kişiye düşen yatak sayısı 2024 yılında 31,3 olmuştur. Nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2019 yılında ülke genelinde yüzde 74,7 iken 2024 yılında yüzde 83,4'e yükselmiş, aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise yüzde 72'den yüzde 82,8 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2023 yılında 11,4 olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2024 yılında 12,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 46- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları 2019 (2020 2021 2022 2023 2024(1) OECD(2) © AB(2) Yatak Sayısı (Bin) 237,5 251,2 254,5 262,2 266,6 268,4 - - Nitelikli Yatak Oranı (Yüzde) (3) 74,7 78,5 79,7 80,9 82,5 83,4 - - 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı 28,6 30,0 30,1 30,7 31,2 31,3 42,4 46,9 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) (4) Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat (4) Sağlık İstatistiği Yıllığı 2024 ön sonuçlarıdır. (2) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-37 ile AB-27, yatak doluluk oranı ise OECD-30 ile AB-23'ün 2023 yılına veya en yakın yıla ait verileridir. (3) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir. (4) OECD ve AB'nin 2023 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir. 66,3 52,5 55,7 58,1 58,2 59,8 71,6 67,7 TABLO 11: 47- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı Kurum 2003 2007 2011 2015 2023 2024 TN Sağlık Bakanlığı 113849 209630 254343 306826 424551 466 094 Üniversite 9 638 15 025 24 437 34 539 45 534 48 283 Özel 6 158 24 486 59 069 77217 67 441 66 239 Toplam 129645 249141 337850 418582 537526 580 616 Kaynak: (1) Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistiği Yıllığı 2024 ön sonuçlarıdır. Kamu Özel İşbirliği yöntemiyle yapımı tamamlanan 18 şehir hastanesi (Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ-Fethi Sekin, Manisa, Eskişehir, Ankara-Bilkent, Bursa, İstanbul-Başakşehir Çam ve Sakura, Konya, Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalıoğlu, Ankara- Etlik, Kocaeli, Gaziantep, İzmir Bayraklı ve Kütahya) toplam 29.325 tescilli hastane yatağıyla hizmet vermektedir. Merkezi yönetim bütçesinden finanse edilen şehir hastanelerinden 1.000 yatak kapasiteli Antalya Şehir Hastanesi Mart 2024 itibarıyla tamamlanarak hizmete alınmıştır. İlave olarak 15.750 yatak kapasiteli 13 şehir hastanesinin (Aydın, Samsun, Trabzon, Denizli, Sakarya, Şanlıurfa, Diyarbakır-Kayapınar, İstanbul-Sancaktepe, Mardin, Rize, Ordu, Van ve Kahramanmaraş Yörükselim) inşaat çalışmaları devam etmekte olup toplam 3.465 yatak kapasiteli üç şehir hastanesinin ise proje-yapım ihalesi çalışmaları yürütülmektedir. Bunun yanı sıra Kahramanmaraş ve Hatay merkezli deprem bölgelerinde hasar görmüş sağlık tesislerinin yeniden yapımı amacıyla acil durum hastane modeli geliştirilerek deprem bölgesi özelinde 1.640 yatak kapasiteli 14 acil durum hastanesi yatırım programına dâhil edilmiş olup bunlardan 1.540 yatak kapasitesindeki 12 proje (Adıyaman-Çelikhan, Gaziantep-Nurdağı ve Oğuzeli, Hatay-Merkez, Payas, İskenderun, Defne, Erzin ve Altınözü, Kahramanmaraş-Merkez, Türkoğlu ve Nurhak Acil Durum Hastaneleri) tamamlanarak hizmete alınmıştır. Gaziantep OSB Travmatoloji ve Acil Durum Hastanesinin yıl sonuna kadar tamamlanması beklenmektedir. TABLO 11: 48- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler (2024) Sağlık Bakanlığı Üniversiteler (| Özel Hastaneler Yatak Sayısı 169 834 44131 54 394 Hastanelere Müracaat Sayısı (Bin) 466 094 48 283 66 239 Yatan Hasta Sayısı (Bin) 8 275 2035 3572 Ameliyat Sayısı (Bin) 3673 i 158 1439 Oren ÜZE Müracaat Sayısına 0,79 2,40 217 Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Oranı 21,6 26,2 26,4 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 62,0 65,0 48,9 Hastanın Ortalama Kalış Günü 4,6 5,İ 2,7 Yatak Devir Hızı (Hasta) 48,7 46,1 65,7 Uzman Hekim Sayısı (Kişi) 61248 12 958 32 808 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024 ön sonuçlarıdır. 2024 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 20,3'üne, uzman hekim sayısının yüzde 30,7'sine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 22,9'unu gerçekleştirirken, toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,4'üne ve uzman hekim sayısının yüzde 12,1'ine sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,5'ini gerçekleştirmiştir. 2024 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 221.133, toplam diş hekimi sayısı 50.434, hemşire sayısı 264.857 ve ebe sayısı 61.618 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 258 iken hemşire ve ebe sayısı 381'dir. 2023 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 426 ve 837, OECD'de ise 387 ve 913'tür. Hekim başına düşen hemşire ve ebe sayısı AB'de 1,97, OECD'de 2,4 iken ülkemizde ise bu oran 2024 yılında 1,48 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Aile hekimliği sisteminin güçlendirilmesi çerçevesinde, Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 30 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda, aile hekimlerinin etkin kronik hastalık takibi yapabilmeleri için aile hekimliği birimlerinin hastaneler ve sağlıklı hayat merkezleriyle entegrasyonu sağlanmış, aile hekimlerine hastaları için hastane randevusu alabilmeleri amacıyla Merkezi Hekim Randevu Sistemi'nde yüzde 10 oranında kontenjan ayrılmıştır. Kronik hastalığı olan vatandaşlara ilaç raporlarını aile hekimliklerinde yenileyebilme imkânı getirilmiş, akılcı ilaç kullanımı teşvik edilmiş, aile hekimlerince yazılan ilaç ve reçete kuralları değiştirilmiştir. Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2024 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 72,1'i dolaşım sistemi hastalıkları, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir. Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan sağlıklı hayat merkezlerinin sayısı Eylül 2025 itibarıyla 320'ye ulaşmıştır. Kronik hastalıkların erken teşhisinde, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak sağlık hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması, tarama ve tedavi sürecinin kanıta dayalı klinik uygulama yönergeleri doğrultusunda yürütülmesi, hastalıkların semptom ve bulgularının kontrol altına alınması, bireylerin fonksiyon kayıpları yaşamalarının ve engelli hale gelmelerinin önüne geçilmesi amacıyla Hastalık Yönetim Platformu (HYP) uygulaması geliştirilmiştir. Hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, obezite ve çok yönlü yaşlı değerlendirmesi parametrelerinin yer aldığı yazılım aile hekimlerinin kullanımına açılmıştır. Ülkemizde sık görülen ve en fazla morbidite ya da mortaliteye yol açan hastalıklardan astım, KOAH, inme, koroner arter hastalığı ve kronik böbrek hastalıklarına dair tarama ve takip kılavuzları bilimsel gelişmeler ve sahanın geri bildirimleri doğrultusunda revize edilmiş, bu kılavuzlara uygun olarak ilgili HYP modülleri güncellenmiştir. HYP aracılığıyla Temmuz 2021-Ağustos 2025 tarihleri arasında aile hekimlerince 134 milyon sağlık taraması ve 84 milyon hastalık izlemi gerçekleştirilmiştir. Fazla kiloluluk ve obezite dünyada ve ülkemizde sıklığı giderek artan, tüm toplumu etkileyen bir sağlık sorunu olarak öne çıkmaktadır. İdeal Kilonu Öğren, Sağlıklı Yaşa kampanyası çerçevesinde, 10 Mayıs-10 Temmuz 2025 tarihleri arasında 10,5 milyon kişinin boy ve kilo ölçümleri yapılarak fazla kilolu olduğu belirlenenler, ücretsiz beslenme danışmanlığı hizmeti için birinci basamak sağlık kuruluşlarına yönlendirilmiştir. 2025 Yılı Ağustos sonu itibarıyla birinci basamak sağlık kurumlarında 730 binin üzerinde beslenme danışmanlığı hizmeti verilmiştir. Toplam sağlık harcamalarının GSYH'ya oranı 2023 yılında yüzde 4,7, kamu sağlık harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı ise aynı yılda yüzde 77,5 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler ve daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir. Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2023 yılında ortalama 19,1 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2024 yılında 37,7 olmuştur. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2025 yılı Eylül sonu itibarıyla toplam 1.340 yatak kapasiteli 49 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi, toplam 242 yatak kapasiteli 15 çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi ve yataklı beş Bağımlı Hastalar için Rehabilitasyon Merkezi (BAHAR) hizmet vermektedir. Ayrıca, 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında aynı tarih itibarıyla ayaktan hizmet veren 71 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi ile dokuz çocuk ergen-bağımlılık arındırma merkezi hizmet sunmaktadır. Hâlihazırda 81 ilde yataklı ya da ayaktan arındırma merkezi bulunmaktadır. b) Amaç Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde sağlıklı yaşam sürdürmeleri, ihtiyaç halinde kaliteli, güvenilir, etkin, veriye dayalı süreçlerle desteklenen, hazırlık ve uyum kapasitesi yüksek, mali açıdan sürdürülebilir sağlık hizmeti sunumunun sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilerek bulaşıcı olmayan hastalık risklerine karşı koruyucu sağlık hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.706) Politika / Tedbir Tedbir 706.1. Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam tarzının teşvik Sosyal Hizmetler Bakanlığı, yaşam alışkanlıkları kazandırılmasına edilmesine yönelik sağlıklı Çevre, Şehircilik ve İklim yönelik görsel medya paylaşımları beslenme, fiziksel aktivitenin |Değişikliği Bakanlığı, Mili (| | yapılacak, halk eğitim faaliyetleri artırılması gibi alışkanlıkların (Eğitim Bakanlığı, Tarım ve | düzenlenecek ve internet ortamında toplumsal tutuma Orman Bakanlığı, YÖK, güvenli sağlık bilgisi yayınlarına yer dönüşmesi sağlanacak, Üniversiteler, Yerel verilecektir. bilinçlendirme faaliyetleri Yönetimler 2. İl sağlık müdürlükleri tarafından yürütülecek, sağlık okullarda sağlıklı beslenme ve fiziksel okuryazarlığı teşvik edilerek aktivite konularında eğitimler verilecek, birey sorumluluğunun fiziksel aktivite etkinliklerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. düzenlenmesine devam edilecektir. 3. Birinci basamakta bulaşıcı olmayan hastalıkların önlenmesi amacıyla yürütülen beslenme danışmanlığı | hizmeti sayısı artırılacaktır. Tedbir 706.2. İklim Sağlık Bakanlığı (5), Çevre, | 1. Halk sağlığını iklim değişikliğinin değişikliğinin sağlık üzerine (| |Şehircilik ve İklim olumsuz etkilerinden korumak olan etkisinin belirlenmesi ve | Değişikliği Bakanlığı, amacıyla eylem planı hazırlanacaktır. azaltılması için kurumsal Sanayi ve Teknoloji 2. Hassas gruplara yönelik kapasite güçlendirilerek Bakanlığı, Tarım ve Orman | bilgilendirici ve yönlendirici broşür ve kurumlar arası işbirliği Bakanlığı, Ulaştırma ve afişler hazırlanacaktır. artırılacaktır. Altyapı Bakanlığı, Strateji 3. İklime duyarlı hastalık listesinin ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, | hazırlanması için İklim Değişikliği ve Üniversiteler, Yerel Sağlık Bilimsel Danışma Kurulu Yönetimler, STK'lar kurulacaktır. Tedbir 706.4. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Birinci basamak sağlık tesisleri olmayan hastalıklara yönelik | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | bünyesinde kanser tarama risk faktörlerinin azaltılması (| Çalışma ve Sosyal Güvenlik | merkezlerinin sayıları artırılacak, için kanser tarama Bakanlığı, Üniversiteler mevcut merkezlerin ise altyapıları programları da dâhil olmak güçlendirilecektir. üzere çeşitlendirilmiş tarama 2. Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis programları Eğitimleri, KETEM Uyum Eğitimleri ve yaygınlaştırılacak, erken erken teşhise yönelik farkındalık teşhis oranları artırılacaktır. çalışmaları yürütülecektir. 3. Aile hekimlerine ve aile sağlığı çalışanlarına kronik hastalıklar, kronik hastalık risk faktörleri ve HYP hakkında yüz yüze yöntemle farkındalık ve bilgilendirme eğitimlerinin verilmesine devam 4. HYP kapsamında yürütülen hipertansiyon ve kardiyovasküler risk tarama oranlarının 81 ildeki tüm aile hekimliği birimleri nezdinde artırılması için çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 706.5. Çocuk, kadın (Sağlık Bakanlığı (5), Aile ve | 1. Acil obstetrik bakım eğitimi ve üreme sağlığı hizmetleri (o (Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | programına gebelik enfeksiyonları ve güçlendirilecek, evlilik öncesi | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | servikal yetmezlik eğitimleri ve yenidoğan tarama Bakanlığı, Milli Eğitim eklenerek, sağlık personeline acil programları Bakanlığı, Üniversiteler obstetrik bakım eğitimleri verilecektir. yaygınlaştırılacak, anne ve 2. Acil serviste görevli hekimlere bebek ölümlerinin azaltılması çocuk acil temel eğitim programı sağlanacaktır. düzenlenecektir. 3. Birinci basamakta gebe ve lohusa izlemlerinin niteliğinin artırılması için izleme ve değerlendirme çalışmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde, il değerlendirme ziyaretleri düzenlenecek, problemlere ve çözüme yönelik çalışmalar yapılacaktır. 4. Tüm sağlık kuruluşlarını kapsayacak şekilde ulusal düzeyde kritik konjenital kalp hastalıkları tarama programı başlatılacaktır. Tedbir 706.6. Ergen sağlığı |Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinde hizmetleri güçlendirilecektir. |Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | aktifleştirilen Genç Akademileri Çalışma ve Sosyal Güvenlik | bünyesinde gençlere yönelik Bakanlığı, Gençlik ve Spor | danışmanlık ve eğitim hizmetleri Bakanlığı, Milli Eğitim sunulacaktır. Bakanlığı, Üniversiteler Tedbir 706.7. Geleneksel (o (Sağlık Bakanlığı (S), 1. Anadolu Tıbbı Kütüphanesi Projesi ve Tamamlayıcı Tıp (GETAT) (Çalışma ve Sosyal Güvenlik | başlatılacaktır. uygulamalarının kanıta Bakanlığı, Tarım ve Orman | 2. GETAT uygulamalarının etkinlik ve dayalı şekilde standardize Bakanlığı, Üniversiteler güvenliğine ilişkin klinik araştırmalar edilerek ulusal ve desteklenerek sonuçlara dayalı olarak uluslararası çalışmalarla ulusal klinik uygulama rehberleri güvenli kullanımı hazırlanacak, elde edilen veriler yaygınlaştırılacaktır. uluslararası dergilerde yayımlanacaktır. 3. Orta Asya, Balkanlar ve Orta Doğu ülkeleriyle ortak GETAT projeleri yürütülecektir. Tedbir 706.8. Takviye edici |Sağlık Bakanlığı (S), Tarım | 1. Takviye edici gıdaların güvenli bir gıda ve bitkisel içerikli ve Orman Bakanlığı, şekilde piyasaya arzının ürünlerin güvenli şekilde Üniversiteler sağlanabilmesi için yeni piyasaya arzını sağlayacak mekanizmaların oluşturulmasına yeni mekanizmalar yönelik çalışmalar yapılacaktır. geliştirilecektir. Özel gereksinimi ve nadir hastalığı olan bireylere sunulan sağlık hizmetlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.707) Tedbir 707.2. Nadir Sağlık Bakanlığı (S), 1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıklara ilişkin tedavi ve ( (Üniversiteler, TÜSEB hastalıkları) birimlerinin sayısı araştırma merkezi sayısı artırılacaktır. artırılacaktır. Tedbir 707.3. Zihinsel özel |Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Çok Disiplinli Çocuk ve Genç Ruh gereksinimli bireyler ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | Sağlığı Merkezlerinin (ÇÖZGEM) ailelerinin etkin sağlık hizmet | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | sayıları artırılacaktır. sunumuna ulaşması Bakanlığı, Milli Eğitim 2. ÇÖZGEM'de görev yapacak kolaylaştırılacaktır. Bakanlığı, Üniversiteler personelin erken müdahale konusunda donanımını artırmak üzere uygulamalı davranış analizi ve erken müdahale eğitim programları düzenlenecektir. Tedbir 707.4. Evde sağlık (o (Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Evde sağlık ve bakım hizmetlerine hizmetleri güçlendirilecek ve |Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | yönelik belirlenen performans izleme takip sistemi Çalışma ve Sosyal Güvenlik | göstergeleri doğrultusunda hizmetlerin geliştirilecektir. Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, | sistem üzerinden takibi yapılacaktır. Belediyeler 2. Evde sağlık hizmetleri kapsamında kullanılan Evde Sağlık Yönetim Sistemi (ESYS) yazılım çalışmaları yapılacaktır. 3. Evde sağlık hizmeti alan hastalara yönelik memnuniyet anketi uygulanarak anket sonucunda gerekli görülen alanlarda iyileştirmeler yapılacaktır. Bulaşıcı hastalıklara, ani sağlık şoklarına, afet ve acil durumlara hazırlık ve müdahale kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.1. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri | 1. Zoonotik ve vektörel hastalıklarla hastalıklara yönelik mevcut ( (Bakanlığı, Tarım ve Orman | ilgili saha, tanı-tedavi rehberleri ve tanı, takip ve erken uyarı Bakanlığı, Üniversiteler, eğitim dokümanları oluşturulacak, sistemleri geliştirilecektir. Yerel Yönetimler mevzuatın güncelliği sağlanacaktır. 2. Vektör sürveyansının güçlendirilmesi için saha çalışmaları genişletilecek, vektör bankası oluşturulacak, vektör patojenite tespiti gerçekleştirilerek elde edilen veriler ilgili taraflarla paylaşılacaktır. 3. Vektör toplanması, taşınması ve tanımlanmasına yönelik saha ve laboratuvar ekipleri ile laboratuvar altyapıları güçlendirilecek ve çalışmalar yaygınlaştırılacaktır. 4. Salgın tespiti ve tahminlerinin daha isabetli olması ve salgınlara hızlı müdahale edilebilmesi amacıyla salgın tespiti ve tahminlerine yönelik modeller geliştirilecektir. Tedbir 708.2. Ulusal Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aşı üretim kapasitesinin düzeyde biyolojik ürünlerin (o | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | güçlendirilmesi amacıyla nitelikli üretilmesine ve aşı üretim Bakanlığı, Sanayi ve personelin yetiştirilmesine yönelik kapasitesinin Teknoloji Bakanlığı, TÜSEB, | eğitimler düzenlenecektir. güçlendirilmesine yönelik Üniversiteler merkezler kurulacaktır. Tedbir 708.3. Bağışıklık Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Aşı programları konusunda kazandırma programları Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | toplumsal farkındalığın artırılmasına güçlendirilerek toplumsal Çalışma ve Sosyal Güvenlik | yönelik çalışmalar yürütülecek ve aşı farkındalık artırılacak, aşılama | Bakanlığı, Gençlik ve Spor | tereddüdünü önlemeye yönelik programları tüm risk Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, | kamuoyunu bilgilendirme gruplarını içerecek şekilde Milli Eğitim Bakanlığı, kampanyaları düzenlenecektir. yaygınlaştırılacaktır. Üniversiteler 2. Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi ile Saha Rehberleri güncellenecek ve yeni rehberler doğrultusunda saha personeli eğitimleri düzenlenecektir. Tedbir 708.4. Küresel Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, | 1. Hizmetlerin sevk ve idaresine ilişkin salgın ve afet gibi Şehircilik ve İklim hususların güncellenmesi amacıyla olağanüstü durumlarda Değişikliği Bakanlığı, İçişleri | Acil Sağlık Hizmetleri Yönetmeliğinde sağlık hizmet sunucularının — |Bakanlığı, Milli Savunma değişiklik yapılacaktır. rol ve sorumluluklarını içeren (Bakanlığı, Tarım ve Orman | 2. Küresel afet gibi durumlarda halka yol haritaları belirlenecek, Bakanlığı, Üniversiteler, arz edilen su kaynaklarındaki malzeme ve personel akışına |Yerel Yönetimler kirliliklerin yerinde tespiti ile halk ilişkin planlamalar etkin bir sağlığının korunması, olası bir salgının şekilde yapılacaktır. önüne geçilmesi ve saha ihtiyaçlarının karşılanması için mobil laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. Tedbir 708.5. Acil Sağlık Bakanlığı (S), 1. Haberleşme sağlayan sayısal durumlarda güvenilir bilgi İçişleri Bakanlığı, Milli telsiz sistemlerine yönelik akışı ve koordinasyonun Savunma Bakanlığı, entegrasyon sağlanan il sayısı sağlanmasına yönelik Üniversiteler, Belediyeler artırılacaktır. altyapı ve kapasite 2. Kamu, özel ve vakıf üniversitesi güçlendirilecektir. hastanelerinin afet ve acil durumlarda ihtiyaç duyulacak kritik önemi haiz envanterinin etkin yönetimi için bu sağlık tesislerinin verilerini Kaynak Envanter ve Yatırım Yönetimi Sistemine iletebilecekleri entegrasyon altyapısı geliştirilecektir. Birinci basamak sağlık tesislerinin sağlığın korunması ve geliştirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamakları içerisinde öncelikle kullanımı sağlanacak, basamaklar arası etkileşim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.709) Tedbir 709.1. Birinci Sağlık Bakanlığı (S), 1. 100 adet birinci basamak sağlık basamak sağlık tesisleri Çalışma ve Sosyal tesisinin inşaatı tamamlanacaktır. nitelik ve nicelik olarak Güvenlik Bakanlığı, 2. Yeni aile hekimliği birimleri geliştirilerek bu birimlere Hazine ve Maliye hizmete açılarak aile hekimliği birimi başvuran kişilerin Bakanlığı, Strateji ve başına nüfusun 2.800 kişiye koruyucu, önleyici, tedavi Bütçe Başkanlığı, düşürülmesi sağlanacaktır. edici sağlık hizmetlerini Üniversiteler, Yerel bütüncül olarak alabilmesi, (| Yönetimler böylece ikinci ve üçüncü basamak sağlık merkezlerine başvuruların azaltılması sağlanacaktır. Tedbir 709.2. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S) 1. Hastalık Yönetim Platformuna olmayan hastalıklar başta yeni kronik hastalık takip modülleri olmak üzere, hastalıklara ilave edilecek ve 81 ildeki aile ilişkin tarama ve teşhis gibi hekimliği birimlerinin kullanımına süreçler ile kronik hastaların açılacaktır. tedavi takiplerinde dijital 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama uygulamaların da desteğiyle ve izlem modüllerinin tüm aile aile sağlığı merkezlerinin hekimliği birimleri tarafından etkin sorumlulukları artırılacaktır. kullanımı sağlanacak, yapılan tarama/izlemlerin gerçekleşme oranları takip edilecek, takiplerin niteliklerinin artırılması için Çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 709.3. Aile sağlığı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aile hekimlerine bebek, çocuk ve merkezi sayısı artırılarak aile | Üniversiteler ergen izlem protokollerinin sahada hekimlerine yönelik hizmet uygulanmasına yönelik eğitimler içi eğitimlerle alınan hizmetin verilecektir. etkinliği ve hizmetten 2. Her bir aile hekimliği biriminde duyulan memnuniyet sunulan hizmetlere ilişkin belirli iyileştirilecektir. dönem aralıklarında memnuniyet anketi uygulanarak gerekli alanlarda iyileştirmeler yapılacaktır. Tedbir 709.4. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamak hekimlerinin üst Çalışma ve Sosyal sağlık tesislerinde işlenen verilerin basamaklara yönlendirdikleri | Güvenlik Bakanlığı, basamaklar arasında akışı için hastaların tetkik ve tedavi Üniversiteler entegrasyon çalışmaları sonuçlarına ilişkin geri yürütülecektir. bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir. Tedbir 709.5. Sağlıklı hayat | Sağlık Bakanlığı (S), 1. 35 yeni Sağlıklı Hayat Merkezi merkezlerinin sayısı Çalışma ve Sosyal (SHM) hizmete açılacaktır. artırılacak, hizmet sunum Güvenlik Bakanlığı niteliği geliştirilecek ve bu merkezlerin aile sağlığı merkezleriyle etkileşimi sağlanacaktır. Tedbir 709.8. Göç sağlığı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Göçmen Sağlığı Merkezi hizmetlerinin, ülke sağlık İçişleri Bakanlığı personeline yönelik sağlık sistemiyle bütünleşik bir hizmetlerinin etkinliğini ve biçimde sunularak hizmetin verimliliğini artırmak amacıyla sağlık sürdürülebilirlik ve etkinlik okuryazarlığı eğitimleri verilecektir. bakımından geliştirilmesi 2. Mobil sağlık tarama araçlarıyla sağlanacaktır. göçmenlere yönelik toplamda 140.000 kanser tarama testi yapılacaktır. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710) Tedbir 710.2. Bağımlılığın (| Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Bağımlılığın sağlık üzerindeki önlenmesi için farklı nüfus ve Sosyal Hizmetler olumsuz etkilerine yönelik etkinlikler gruplarına yönelik farkındalık | Bakanlığı, Gençlik ve Spor | düzenlenerek bağımlılıkla artırma çalışmaları Bakanlığı, Milli Eğitim mücadeleyi destekleyici içerikler kapsamında iyi uygulama Bakanlığı, Ulaştırma ve hazırlanacak ve Bağımlılıkla örnekleri ve müdahale Altyapı Bakanlığı, Diyanet Mücadele Yüksek Kurulu sosyal programları güçlendirilerek İşleri Başkanlığı, medya hesaplarında paylaşılacaktır. sürdürülecek, bağımlılıkla Üniversiteler, RTUK, 2. Bağımlılığın önlenmesi için farklı mücadele kapsamında Belediyeler, STK'lar nüfus gruplarına yönelik farkındalık uygulanan mekanizmaların artırma çalışmaları kapsamında toplum tarafından bilinirliği yürütülen iyi uygulamaların artırılacaktır. paylaşıldığı bölge değerlendirme toplantıları yapılacaktır. Tedbir 710.3. Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Yüz yüze bağımlılık danışmanlığı Danışmanlık, tedavi ve ve Sosyal Hizmetler hizmeti veren merkezlerin sayısı ve iyileştirme hizmeti alan Bakanlığı, Gençlik ve Spor | sunulan hizmetlerin kalitesi bireylerin takiplerinin Bakanlığı, Milli Eğitim artırılacaktır. yapılması için ilgili birimler Bakanlığı, Üniversiteler, 2.Danışmanlık merkezlerinde arasında eşgüdüme yönelik | Belediyeler, STK'lar bağımlılık risk değerlendirme bilişim altyapısı programları hayata geçirilecektir. oluşturulacak, danışmanlık hizmetleri yüz yüze ve çağrı merkezleri aracılığıyla sürdürülecek, birinci basamak sağlık tesislerinde önleme ve psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 710.4. Sigara Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sigara bırakma polikliniklerinin birakma poliklinikleri, Adalet Bakanlığı, Aile ve sayısı artırılacak, uzaktan sigara bağımlılık danışma Sosyal Hizmetler bırakma poliklinik hizmetleri arındırma merkezleri, Bakanlığı, Gençlik ve Spor | yaygınlaştırılacaktır. zorunlu tedavi kararlarının Bakanlığı, Üniversiteler, 2. Bağımlılıkla mücadelede hizmet uygulandığı merkezler ile Belediyeler, STK'lar veren sağlık kuruluşlarının danışma, tedavi, iyileştirme bilinirliğini artıracak farkındalık ve sosyal uyum çalışmaları yapılacaktır. süreçlerinin bütünleşik bir 3. Sigara bırakma polikliniklerinde şekilde sunulacağı BAHAR sigara bırakma tedavisinde Merkezleri farklı nüfus kullanılan farmakolojik tedavilerin gruplarının hizmet alımını sürekliliği sağlanacaktır. kolaylaştıracak şekilde 4. Kamu kurumlarında sigara yaygınlaştırılacaktır. bırakma danışmanlığı hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 710.5. Bağımlılık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Danışmanlık merkezlerinde alanında çalışacak sağlık Üniversiteler, STK'lar bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin nitelik ve personeline yönelik bağımlılık temel niceliği ihtiyaçlar eğitimi uzaktan eğitim modülü doğrultusunda hazırlanarak Uzaktan Sağlık Eğitim geliştirilecektir. Sistemi (USES) üzerinden ilgili tüm personelin eğitim alması sağlanacaktır. Tedbir 710.6. Bağımlılığa Sağlık Bakanlığı (S), 1. Erişkinlerde kumar bağımlılığı ile ilişkin tanı, tedavi ve izlem Üniversiteler gebe ve yenidoğanlarda bağımlılığa sürecinde klinik kalitenin yaklaşım konulu iki yeni rehber artırılmasına yönelik klinik hazırlanacaktır. protokollerin kullanımı 2. Tanı ve tedavi sürecinde hizmet yaygınlaştırılacaktır. standartlarını geliştirmek amacıyla Asgari İşleyiş Standartları Rehberi (ASİS) güncellenecek ve rehberin tüm bağımlılık arındırma ve rehabilitasyon merkezlerinde uygulanması sağlanarak merkezlerin işleyişleri rehbere göre değerlendirilecek ve sonuç raporu hazırlanacaktır. Tedbir 710.7. Bağımlılıkla Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yetişkin Tütün Araştırması mücadeleye ilişkin Adalet Bakanlığı, Aile ve yapılacaktır. faaliyetlerin kanıta dayalı Sosyal Hizmetler 2. 2025 yılında yapılan Gençlik olarak tasarlanabilmesi için Bakanlığı, Gençlik ve Spor | Tütün Araştırması Raporu madde kullanım Bakanlığı, Hazine ve tamamlanarak yayımlanacaktır. davranışlarına yönelik Maliye Bakanlığı, İçişleri dönemsel araştırmalar Bakanlığı, Milli Eğitim yapılacak ve veri Bakanlığı, Tarım ve mahremiyeti gözetilerek Orman Bakanlığı, Ticaret kurum kuruluşlar arası veri Bakanlığı, Ulaştırma ve paylaşımı sağlanacaktır. Altyapı Bakanlığı, STK'lar Sağlıkta insan kaynağı ile fiziki altyapı nicelik ve nitelik olarak iyileştirilecek ve bölgeler arası dağılımda denge sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.711) Tedbir 711.1. Başta tıp, diş | Sağlık Bakanlığı (S), Milli 1. Uzmanlık Eğitimi Yönetim Sistemi hekimliği ve eczacılık olmak Eğitim Bakanlığı, YÖK, yazılım programı ülke genelindeki üzere sağlık meslek Üniversiteler eğitim kurumlarında gruplarında eğitimin kalitesi yaygınlaştırılacaktır. artırılacak ve uzmanlık eğitimindeki müfredatları bilişim altyapısıyla desteklenerek ülke genelinde standart sağlanacak, sağlık alanında geleceğin ihtiyaç ve şartlarına uygun bir şekilde ve ülke ihtiyaçları göz önünde bulundurularak her alanda yeterli ve nitelikli işgücü oluşturulacaktır. Tedbir 711.3. Başta hekim, | Sağlık Bakanlığı (S), Milli 1. Sağlık mesleklerinde ve tıpta hemşire ve ebe olmak üzere | Eğitim Bakanlığı, Strateji uzmanlık alanlarında branş bazında ihtiyaçlar doğrultusunda ülke | ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, ihtiyaç ve mevcut durum analizleri çapında bölgeler ve sağlık Üniversiteler yapılacaktır. tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır. Tedbir 711.6. Olası afet Sağlık Bakanlığı (S), 1. Afet durumunda yüksek yatak durumlarında kesintisiz Hazine ve Maliye kapasiteleri ile hizmet sunumunda sağlık hizmeti sunumu Bakanlığı, Strateji ve devamlılığın sağlanabilmesine katkı sağlanabilmesi amacıyla Bütçe Başkanlığı sağlayacak üç şehir hastanesi inşaatı sağlık tesislerinin afetlere tamamlanacaktır. karşı dayanıklılığı artırılacaktır. Tedbir 711.7. Uluslararası (| Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, 1. Sağlık iş gücünün uluslararası sağlıkta insan kaynağı Üniversiteler hareketliliğine neden olan etkenlerin hareketliliğinin yönetilmesine araştırılacağı saha çalışması ilişkin politikalar yapılacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 711.8. Doku, organ, | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Kemik iliği nakli merkezlerinin kemik iliği ve kök hücre nakil | Üniversiteler sayısı ve organ nakli merkezlerinin işlemleri başta olmak üzere nitelikleri ve hizmet kapasitesi özellikli sağlık hizmetlerinin geliştirilecektir. kapasitesi artırılarak bu hizmetlere ulusal ve uluslararası düzeyde ulaşılabilirlik artırılacaktır. Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712) Tedbir 712.1. Yaşlı Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Yaşlılara yönelik sağlık hizmet bakımında sağlık ve sosyal ve Sosyal Hizmetler sunumunda birimler ve basamaklar hizmetleri bir araya getiren Bakanlığı, Üniversiteler, arasındaki entegrasyon bakış açısıyla yeni bir model | Belediyeler güçlendirilecektir. oluşturulacak, bu kapsamda kurumlar arası koordinasyon sağlanacaktır. Tedbir 712.2. Yaşlılara Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. HYP kapsamında yer alan çok yönelik koruyucu ve tedavi ve Sosyal Hizmetler yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi edici hizmetlerin Bakanlığı, Üniversiteler, modülünün aile hekimliği birimleri güçlendirilmesi Belediyeler tarafından yaygın ve etkili bir şekilde sağlanacaktır. kullanılması sağlanacaktır. 2. Kronik hastalık yönetimine aktif katılımın sağlanabilmesi için yaşlıların HYP'nin getirdiği yenilik ve hizmetler hakkında farkındalığı artırılacaktır. Tedbir 712.3. Yaşlı sağlığı | Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Sağlıklı Yaş Alma Merkezleri (geriatri) ve palyatif bakım ve Sosyal Hizmetler (YAŞAM) sayısı artırılacaktır. hizmetleri sunan Bakanlığı, Üniversiteler, 2. Palyatif bakım merkezlerinin merkezlerin sayısı Belediyeler sayısı artırılacaktır. artırılacak, evde sağlık ve bakım hizmetleriyle entegrasyonu sağlanacak ve yaşlıların sağlık hizmetlerine ulaşımı kolaylaştırılacaktır. Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713) Tedbir 713.1. “Health Sağlık Bakanlığı (S), 1. Health Türkiye markası Türkiye” küresel bir Dışişleri Bakanlığı, Kültür uluslararası sağlık fuarları, kongreler markaya dönüştürülecek, ve Turizm Bakanlığı, ve seminerlerde temsil edilecektir. bu kapsamda sağlık turizmi (| Ticaret Bakanlığı, 2. Türkiye'nin nitelikli sağlık alanında ülkemizin tanıtım Üniversiteler, USHAŞ hizmetlerini küresel çapta çeşitli ve pazarlama faaliyetleri dillerde anlatan dijital reklam yürütülecektir. kampanyaları ve tanıtım çalışmaları yürütülecektir. 3. Sağlık turizmi alanında en az üç ülkeyle protokol ya da sözleşme yapılacaktır. 4. Sağlık turizmi alanında faaliyet gösteren paydaşların insan kaynağı niteliğini artırmaya yönelik eğitimler düzenlenecektir. 5. Sağlık turizmi alanındaki sertifikaların akreditasyonu için çalışmalar yürütülecektir. 6. Sağlık turizmi kapsamında memnuniyet ölçümü amacıyla anketler yapılacaktır. Tedbir 713.2. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık turizmi faaliyetlerine turizmi alanında faaliyet Dışişleri Bakanlığı, Kültür yönelik tanıtım ve bilgilendirme gösteren ve yetki belgesine (| ve Turizm Bakanlığı, standartları oluşturularak sektörel sahip sağlık kuruluşları ile Ticaret Bakanlığı, takip yapılacaktır. aracı kuruluşların Üniversiteler, USHAŞ 2. Sağlık turizmi yetkisi verilen sağlık denetlenmesine yönelik tesislerinin Health Türkiye portalına sistem güçlendirilecektir. kayıt süreçleri takip edilecek, kayıt yaptırmayanların yetki belgeleri iptal edilmesine yönelik işlemler tesis edilecektir. Tedbir 713.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık turizmi kapsamında yapılan tesislerinin sağlık turizmi Kültür ve Turizm düzenlemeler çerçevesinde ilgili konusunda akreditasyonu Bakanlığı, Ticaret sağlık tesislerinin akreditasyon teşvik edilecektir. Bakanlığı, TÜSEB, süreçlerini yürütmek üzere mevcut Üniversiteler, USHAŞ akreditasyon denetim alt yapısı güçlendirilecektir. 2. Mevzuat gereği akreditasyon zorunluluğu getirilen hastane, tıp merkezi, laboratuvar ve diyaliz merkezlerinin akreditasyon süreci takip edilecektir. 3. Akreditasyon zorunluluğu olmayan poliklinikler ve muayenehaneler için sertifika programları oluşturulacaktır. Sağlık hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi sağlanacak, sağlık hizmetlerinde akreditasyon sistemi geliştirilecek ve hasta güvenliği temin edilecektir. (Kalkınma Planı p.714 Tedbir 714.1. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Klinik kalitenin ölçümüne yönelik hizmetlerinde klinik Üniversiteler klinik kalite raporları yayımlanacak, kalitenin ölçümü ve yeni sağlık olguları belirlenerek klinik geliştirilmesi sağlanacaktır. kalitenin geliştirilmesine yönelik alışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 714.4. Normal Sağlık Bakanlığı (S), 1. Normal doğuma ilişkin toplum doğuma yönelik Üniversiteler genelinde bilinç ve farkındalık bilinçlendirme ve özendirme geliştirilecektir. faaliyetleri 2. Normal doğuma teşvik için yaygınlaştırılacaktır. koordinatör ebeler tarafından gebelere danışmanlık hizmeti verilecek, gebe okullarında verilen gebe eğitimlerinin devamlılığı sağlanacaktır. 3. Anne dostu hastane sayısı artırılacaktır. Tedbir 714.5. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Akreditasyon denetim süreçlerinin Akreditasyon altyapısı TÜSEB, Üniversiteler yürütüleceği bilgi yönetim sistemi geliştirilecek, akredite olan geliştirilecektir. sağlık tesis sayısı 2. Akredite edilen sağlık tesisi sayısı artırılacaktır. 134'e çıkarılacaktır. Dijital sağlık çözümlerinin sağlık sistemi içerisinde etkin ve verimli kullanımı sağlanacak, dijital sağlık teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.715) Tedbir 715.1. Dijital sağlık | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Karar verme süreçlerinin daha çözümlerinin sağlık Üniversiteler etkin hale getirilmesi ve veri sistemiyle etkin bir şekilde analizinin kalitesinin artırılması bütünleşmesi sağlanacak, amacıyla SINA Platformuna yapay hastanelerin dijitalleşme zekâ desteği eklenecektir. altyapısı desteklenecektir. 2. e-Nabız sisteminde vatandaşın yurt dışına çıkışlarda kullanabilmesi amacıyla kronik hastalıkları ile ilgili tanı, ilaç gibi sağlık kayıtları ile ameliyatla engelliliğe ilişkin bilgilerin yer alacağı sağlık bilgileri özet belgesi altyapısı hazırlanacaktır. 3. Verem savaş dispanserlerinin akciğer görüntüleme sistemi ile entegrasyon çalışması tamamlanacaktır. Tedbir 715.2. Kronik Sağlık Bakanlığı (S), 1. Uzaktan sağlık sistemi kapsamında hastalıkların izlem ve takibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik hizmet sunulacak kronik hastalıklar, başta olmak üzere “tele Bakanlığı, Üniversiteler uzaktan sağlık hizmetlerinin kapsamı sağlık” sistemleri ve türü ile bu hizmetlere ilişkin geliştirilecek, ilişkili muayene ve takip standartları sistemlerle birlikte belirlenecektir. çalışabilirliği sağlanarak kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 715.4. Dijital Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık alanında kullanılan dijital teknolojilerin sağlık alanında Üniversiteler teknolojiler ve geliştirilen mobil kullanımına ilişkin toplum uygulamalarla ilgili bilinç ve farkındalığı genelinde farkındalık artırmaya yönelik açıklayıcı ve tanıtıcı oluşturulacak, dijital sağlık materyaller hazırlanacaktır. okuryazarlığı geliştirilecektir. Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.716) Tedbir 716.1. Uluslararası Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık Bakanlığı veri tabanlarında kıyaslamaya olanak verecek Üniversiteler yer alan Resmi İstatistik Programı detay ve kalitede veri üretimi kapsamındaki göstergelerin sağlanacak, sağlık verilerinin tanımlarının ulusal ve uluslararası ulusal/uluslararası normlara standartlarla uyumu gözden uygun olarak standardizasyon geçirilerek, iş kuralları belirlenecek ve süreçleri yürütülecek, veri uluslararası karşılaştırılabilir sağlık kalitesi ve güvenilirliği istatistikleri üretilerek yayımlanacaktır. artırılacak, sağlık verilerinin 2. Sağlık Bakanlığı veri tabanlarında siber güvenliği yer alan ve uluslararası kuruluşların güçlendirilecektir. talep ettiği sağlık verilerinin uluslararası standartlara uyumlaştırılmasına yönelik göstergeler listelenecek, veri desenleri oluşturulacak ve uygunluk kontrolleri yapılacaktır. Sağlık sisteminde mali sürdürülebilirlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.717) Tedbir 717.1. Geri ödeme Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) sisteminde kanıta dayalı Bakanlığı (S), Hazine ve kapsamında kurumca geri ödemesi modellerin uygulanması Maliye Bakanlığı, Sağlık yapılan tanı ve tedavi hizmetlerinin sağlanacak, sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe etkin kullanılmasının sağlanmasına harcamalarına ilişkin denetim Başkanlığı, Üniversiteler yönelik çalışmalar yapılacaktır. altyapısı güçlendirilecek, 2. Akılcı ilaç kullanımı teşvik edilerek hizmet sunum ve ilaç ilaç ve tedavi harcamaları fiyatlarının etkin maliyet rasyonelleştirilecektir. değerlendirmeler yapılarak belirlenmesi sağlanacaktır. Tedbir 717.4. Akılcı ilaç Sağlık Bakanlığı (S), 1. Akılcı ilaç kullanımına yönelik kullanımı konusunda bilinç Çalışma ve Sosyal Güvenlik farkındalık iletişim çalışması ve sosyal düzeyi artırılacak, hekimlerin Bakanlığı, Üniversiteler, medya paylaşımları yapılacaktır. desteklenmesi ve denetimi TİTCK 2. Ilaç tüketim hesaplamaları için sağlanacak, akılcı ilaç sistem altyapısı oluşturulacak ve kullanımına ilişkin sistem reçeteleme verilerinin entegrasyonuyla altyapısı güçlendirilecektir. sistem güçlendirilecektir. 3. Antimikrobiyallerin tüketimi ve direnç verileri birlikte analiz edilecektir. Tedbir 717.6. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Türkiye Nadir Hastalık Haritalama Kişiselleştirilmiş tıp Üniversiteler, TÜSEB ve Tarama Kiti Projesi konusunda sağlıklı ve yürütülecektir. güvenilir veriyle bilgi 2. Kişiselleştirilmiş tıpla ilgili üretilmesi sağlanarak araştırma projesi yürütülecektir. yenilikçi ürünler desteklenecektir. Ilaç ve tıbbi cihaza erişimin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718) Tedbir 718.1. Etkin tedarik | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Kaynak Envanter ve Yatırım zinciri takibi ile güvenli ilaç Çalışma ve Sosyal Yönetimi Sistemi kapsamında hasta ve tıbbi cihaza erişimin Güvenlik Bakanlığı, bazlı bildirimlerinin yer alacağı kolaylaştırılması TİTCK, Üniversiteler entegrasyonlar yapılacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 718.2. İlaçta akılcı (| Sağlık Bakanlığı (S), 1. Geleneksel ve tamamlayıcı tıp tedarik yönetimi altyapısının | Çalışma ve Sosyal uygulamalarında kullanılan ürün ve güçlendirilmesi sağlanacak Güvenlik Bakanlığı, hizmetlerin izlenebilirliğini artırmak ve yapay zekâ Sanayi ve Teknoloji amacıyla yapay zekâ destekli tedarik uygulamalarıyla Bakanlığı, TÜBİTAK, yönetim sistemi kurulacaktır. desteklenecektir. TİTCK, Üniversiteler Tedbir 718.3. Güvenli Sağlık Bakanlığı (5), 1. Ulusal kontrol laboratuvarının ürüne erişimi sağlamak Strateji ve Bütçe değişen ihtiyaçlar kapsamında cihaz amacıyla ulusal kontrol Başkanlığı, TİTCK altyapısı güçlendirilecektir. laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim | 2024(1) | 2025(2)| 2026(3) On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı Adet 31,3 31,7 33,5 Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (4) Kişi 258 268 282 Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (4) Kişi 381 385 390 Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus (5) Kişi 3 003 2875 | 2 800 Nitelikli Hastane Yataklarının Tüm Hastane Yataklarına Oranı (Yoğun bakım yatakları hariç, Yüzde 82,8 83,0 86,0 Sağlık Bakanlığı) (4) | Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (6) Binde 8,9 8,8 8,7 Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (6) Bine 11,5 11,5 11,4 Obezite Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı) | Yüzde 28,9(7) 28,6 28,3 Diyabet Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı) | Yüzde 11,5(7) 11,3 | 11,2 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıklığı (Her gün ve ara sıra kullananların oranı) Yüzde 32 (9) 29 29 (8) Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (10) Oran 1,58 1,55 | 1,50 Hekim Sayısının Dengeli Dağılım Oranı (11) Oran 2,41 2,17 2,09 Sezaryen Doğum Oranı (Bin Canlı Doğumda) Binde 612 580 430 Kaynak: Sağlık Bakanlığı (1) Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024 ön sonuçlarıdır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir. (5) Aile hekimliğinde kayıtlı nüfus kullanılmıştır. (6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir. (7) Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 yılı verisine dayanarak yapılan projeksiyondur. (8) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının anahtar göstergelerinden biridir. (9) TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022 (10) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait sayıların oranıdır. (11) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait sayıların oranıdır. 2.3.4. Aile a) Mevcut Durum Toplumu bir arada tutan ve toplumsal değerlerin nesiller arası aktarılmasını sağlayan aile kurumu, nitelikli bireylerin yetişmesinde ve güvenli toplumların oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Son dönemde, yeni teknolojiler, hızlı kentleşme, göç, demografik dönüşüm ve iklim değişikliği, küresel çapta aile kurumunu etkilemektedir. Bunların yanı sıra, yaşanan Covid- 19 küresel salgını ve artan afet olayları da ailelerin sosyal ve ekonomik anlamda desteklenmesi ihtiyacını artırmaktadır. Medya okuryazarlığının yeterli seviyede olmaması ve bu nedenle dijital ortamlardaki içeriklerin kişileri olumsuz yönde etkilemesi gibi sorunlar, aile içindeki iletişimi olumsuz etkilemekte ve aile bireylerinin sağlığının bozulması riskini ortaya çıkarmaktadır. Tüm bu gelişmelerin olumsuz etkilerinden aile kurumunu korumak amacıyla ailenin güçlendirilmesine yönelik politikaların iş hayatı ve sosyal hayatla uyumlu bir şekilde gerçekleştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Türkiye'de tek kişilik hanehalkının oranı yükselmekte olup en az bir çekirdek aile ve diğer kişilerden oluşan geniş ailelerin oranı son yıllarda yükselme eğilimi göstermektedir. Ülkemizde 2024 yıl sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 26.599.261 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, bir önceki yıla göre azalarak yüzde 63,5 seviyesinde gerçekleşirken geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı artarak yüzde 13,3 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı artma eğilimini 2024 yılında da sürdürerek yüzde 20'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde, baba veya anneyle (ebeveynlerden sadece biriyle) yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında da yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2024 yılında toplam hanehalkının yüzde 10,9'unu oluşmuştur. Bu oranın yüzde 2,6'lık kısmı baba ve çocuk, yüzde 8,4'lük kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır. TABLO II: 49- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı (Yüzde) Hanehalkı Tipleri 2021 2022 2023 2024 Tek Kişilik Hanehalkı 18,9 19,4 19,7 20,0 Çekirdek Aileden Oluşan Hanehalkı 64,4 64,5 63,8 63,5 -Sadece Eşlerden Oluşan Çekirdek Aile 13,5 13,8 14,0 14,0 -Eşler ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 40,8 40,4 39,2 38,6 -Tek Ebeveyn ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 10,1 10,3 10,6 10,9 Baba ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 2,3 2,3 2,4 2,6 Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 7,8 8,0 8,2 8,4 in MB Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden Oluşan 13,5 12,8 13,2 13,3 reveyr Bulunmayan Birden Fazla Kişiden Oluşan 3,2 33 3,3 3,2 Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları 2024 yılında geniş ailelerin yüzde 26,9'u, tek kişilik hanehalklarının ise yüzde 11,7'si yoksulluk sınırının altındadır. Diğer yandan, anne ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranının baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranından yaklaşık üç kat daha fazla olduğu görülmektedir. Bu durum, farklı aile tiplerinin farklılaşan ihtiyaçlarına göre çalışma yapılması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Boşanan çiftlerin sayısı 2023 yılında 173.342 iken 2024 yılında 187.343'e yükselmiştir. Evlenen çiftlerin sayısı ise 2023 yılında 567.011 iken 2024 yılında 568.395 olmuştur. Önümüzdeki dönemde de boşanmaların altında yatan temel sorunlar incelenerek sayısının azaltılmasına yönelik çalışmaların yapılması önemini korumaktadır. Evlenen gençlerin desteklenmesini hedefleyen ve 2024 yılı Şubat ayında Kahramanmaraş ve Hatay deprem bölgesinde pilot olarak uygulanmaya başlanan ve sonrasında ülke geneline yaygınlaştırılan Aile ve Gençlik Fonu kapsamında 2025 yılı Eylül sonu itibarıyla 42.331 yeni evlenecek çifte faizsiz 150.000 TL kredi verilmiştir. Aile ve Gençlik Fonu Evlenecek Gençlerin Desteklenmesi Projesi kapsamında sunulan 150.000 TLlik kredi desteği Ocak 2026 itibarıyla eşlerden her ikisinin 18-25 yaş aralığında olduğu durumda 250.000 TL, en az birinin 26-29 yaş aralığında olduğu durumda 200.000 TL düzeyine yükseltilecektir. Ailenin güçlendirilmesi kapsamındaki hizmetlerin etkin ve etkili bir şekilde sunulmasına 2025 yılında da devam edilmiştir. Aileye yönelik hizmetlerin ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli bir şekilde hayata geçirilmesini sağlayacak 2024-2028 yıllarını kapsayan Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Eylem Planı uygulamaya konulmuş olup Planın etkin bir şekilde izlenmesi için Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Koordinasyon Kurulu toplantıları gerçekleştirilmiştir. Aile Eğitim Programı (AEP), ailelerin eğitim, hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına, aile içi süreçlerini işlevselleştirerek aile yaşam kalitelerinin artmasına, sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. AEP kapsamında Ağustos 2025 sonu itibarıyla 659.697 kişiye, Evlilik Öncesi Eğitimleri kapsamında 239.199 kişiye, Aile Danışmanlığı hizmeti kapsamında 18.653 kişiye, Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitimleri kapsamında ise 163.080 kişiye ulaşılmış olmakla birlikte ailelerin ihtiyaçlarına yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin niteliği ve niceliğinin geliştirilmesi ihtiyacı önemini korumaktadır. Türkiye Afet Müdahale Planı ve Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına verilen afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmetleri görevi kapsamında Ağustos 2025 itibarıyla 3.824 Bakanlık personeline afet ve acil durumlarda psikososyal destek eğitimi verilmiştir. Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespiti, ihtiyaca göre sosyal yardım ve sosyal hizmet modellerinin planlanması ve gerektiğinde diğer kamu hizmetlerinden yararlandırılmasının sağlanması amacıyla rehberlik ve danışmanlık hizmetlerini kapsayan Aile ve Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında çalışmalara devam edilmiştir. Eylül 2025 itibarıyla ulaşılan hane sayısı 9,9 milyona yükselmiştir. Bu ziyaretlerde ailelere rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunulmuştur. ASDEP'e yönelik kapasite geliştirme çalışmalarının devamlılığının sağlanması önemlidir. b) Amaç Kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, milli ve manevi değerlerin taşıyıcısı olan ailenin her türlü zararlı eğilimden korunması, sağlıklı nesillerin yetişmesi, dinamik nüfus yapısının ve kalkınmanın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler al N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar - ve Projeler | Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p. 720) Tedbir 720.1. Aileye yönelik (| Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kamu, özel sektör ve STK'larla eğitim ve danışmanlık Bakanlığı (S), Gençlik ve | işbirliği protokolleri imzalanarak aile hizmetlerinin içeriği kamu Spor Bakanlığı, Milli eğitimleri ve evlilik öncesi eğitimler kurum ve kuruluşları, Eğitim Bakanlığı, Sağlık | yaygınlaştırılacaktır. üniversiteler ve STK'larla işbirliği Bakanlığı, Üniversiteler, | 2. Modüler Aile Eğitim Programı içerisinde çeşitlendirilerek Yerel Yönetimler, STK'lar kapsamında, uygulayıcı ve aile yaygınlaştırılacak, eğitim, eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. rehberlik ve danışmanlık 3. Çevrimiçi Psikolojik Destek ve Aile hizmetlerinde ihtisaslaşma Danışmanlığı hizmetinin pilot sağlanacaktır. uygulaması gerçekleştirilecek ve hizmetin ülke geneline yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 720.2. Milli ve manevi | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. 18 yaş üzeri bağımlı bireylere, değerlerimiz gözetilerek sağlıklı | Bakanlığı (S), Çalışma ve | aileleri ve yakınlarına sosyal hizmet nesillerin devamına ve aile Sosyal Güvenlik merkezlerinde (SHM) sosyal uyum yapısını olumsuz etkileyen kötü | Bakanlığı, Gençlik ve süreci danışmanlığı verilecektir. alışkanlıkların, bağımlılıkların ve | Spor Bakanlığı, Milli 2. Sosyal uyum süreci danışmanlığı zararlı akımların etkilerinin Eğitim Bakanlığı, Sağlık | kapsamında görev yapacak personele azaltılmasına yönelik çalışmalar | Bakanlığı, RTÜK, Diyanet | kapasite geliştirme eğitimleri yapılacaktır. İşleri Başkanlığı, İŞKUR, | verilecektir. Üniversiteler, STK'lar 3. Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitimleri (TBM), kurum bakımındaki 15 yaş üstü çocuklar başta olmak üzere tüm vatandaşlara verilmeye devam edilecektir. Tedbir 720.3. Aile bireylerinin, | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Ailelere yönelik bilinçli medya teknoloji ve dijitalleşmenin Bakanlığı (S), Gençlik ve | kullanımı konusundaki eğitimler olumsuz etkilerinden Spor Bakanlığı, Milli yaygınlaştırılacaktır. korunmasına yönelik bilinçli Eğitim Bakanlığı, Sanayi medya kullanımı konusunda ve Teknoloji Bakanlığı, farkındalığını artırmak üzere RTÜK eğitim programları aygınlaştırılacaktır. İş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çalışmalara hız verilecektir. (Kalkınma Planı p.721) Tedbir 721.2. Çocuk, yaşlı ve | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk, engelli ve yaşlı bakımına engelli bakım hizmetlerinin Bakanlığı (S), İlgili Kamu | yönelik hizmetler çeşitlendirilecek ve niteliği ve niceliği iyileştirilerek | Kurum ve Kuruluşları, yaygınlaştırılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Yerel Yönetimler, İlgili 2. Bakım kuruluşlarında görevli STK'lar personele yönelik hizmet içi eğitim düzenlenecektir. Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, “sosyal ve psikolojik olarak igüçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.724) Tedbir 724.3. Afet ve acil Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Afet ve acil durumlarda görev alan durumlarda risk azaltma ve Bakanlığı (S), AFAD, İlgili | tüm afet personelinde afet ve acil müdahale çalışmaları aile odaklı | Kamu Kurum ve durum hizmetlerinin insanı ve aileyi yaklaşımla güçlendirilecektir. Kuruluşları, İlgili STK'lar | odağına alacak şekilde yürütülmesine i yönelik farkındalık oluşturulacaktır. 2.3.5. Kadın a) Mevcut Durum Kadının güçlenmesi, kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların iyi olma halinin desteklenmesi, sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımı açısından kritik öneme sahiptir. Bu çerçevede kadınların hayatın her alanında etkin ve eşit temsilinin sağlanmasına, işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları ile her türlü şiddet ve ayrımcılığa karşı korunmalarına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu doğrultuda, Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2024-2028 yıllarını kapsayacak şekilde ilgili tüm tarafların görüş ve önerileri alınarak kapsayıcı bir yaklaşımla hazırlanmış ve 8 Mart 2024 tarihinde Dünya Kadınlar Gününde kamuoyuna duyurularak yürürlüğe konulmuştur. Ayrıca 2025/4 sayılı Kadının Güçlenmesi konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi kapsamında oluşturulan Kadının Güçlenmesi Koordinasyon Kurulunun ilk toplantısı 17 Temmuz 2025 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Kurul bünyesinde kadının güçlenmesine yönelik çalışmaların daha ayrıntılı ve etkili yürütülmesi amacıyla Bakım Sorumlulukları ve İş-Aile Yaşamının Uyumlaştırılması, İklim Değişikliği, Çevre ve Kadınların Rolü, Karar Alma Mekanizmalarında Kadın Temsiliyetinin Güçlendirilmesi, Yerel Kalkınma Alt Komitesi, STEM Alanlarında Kız Çocukları ve Kadınların Güçlenmesi başlıklı beş alt komite oluşturulmuştur. Kadının güçlenmesi noktasında belirleyici bir rolü olan istihdam, son yıllarda ilerleme kaydedilen bir alan olmakla birlikte, kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşük seyretmektedir. 2024 yılında kadın istihdam oranı yüzde 32,5, erkek istihdam oranı yüzde 66,9, kadın işsizlik oranı yüzde 11,8, erkek işsizlik oranı ise yüzde 7,1 olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı yılda kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 36,8, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 72 olmuştur. Türkiye'de 2024 yılı için işgücüne dâhil olmayan 21 milyon kadın bulunmaktadır. İşgücüne dâhil olamama nedenleri arasında bakım ve ev işleriyle meşgul olma ön plana çıkmaktadır. İş ve aile yaşamının kadın erkek fırsat eşitliği temelinde uyumlaştırılmasına yönelik çözüm geliştirilmesine ağırlık verilmesinin, çocuklar, yaşlılar ve engelliler için kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Kadınların nitelikli işlerde istihdam edilmesi yoluyla güçlendirilmesi, kadınların ve kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik ve matematik alanları ile ikiz dönüşüm temelinde değişen ve dönüşen meslek alanlarındaki temsiliyetinin artırılmasını gerektirmektedir. Bu doğrultuda eğitimin tüm seviyelerinde kız çocuklarının zihinsel olarak bu alanlara yabancılaşmamasının sağlanması birincil öneme sahiptir. Bununla birlikte bu alanlarda kadın temsilinin artırılmasına yönelik çalışmalar, istihdam edenlerin de farkındalık düzeyinin artırılmasına ve çalışma yaşamının insana yakışır temelde dönüşümüne bağlıdır. Bu çerçevede Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca çalışmalar yürütülmektedir. Benzer bir yaklaşımla, eğitimde ve istihdamda olmayan (NEET) genç kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarını, bilgi ve beceri düzeylerinin artırılması ile işgücü piyasasında aktif olarak yer almalarını sağlayıcı çalışmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, uluslararası kuruluşlar ve STK'larla işbirliği içinde çeşitli projeler yürütülmektedir. 2024 yılı verilerine göre Türkiye'de kendi hesabına çalışan kadınların oranı yüzde 19,9, işveren kadınların oranı ise yüzde 12,3'tür. Girişimcilik alanında kadınların güçlenmesinin sağlanması amacıyla, Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu ile imzalanan IPARD Programına İlişkin İş Birliği Protokolü kapsamında Kadın Girişimciler ve Kadın Kooperatiflerine Yönelik IPARD Proje Hazırlama Eğitimleri gerçekleştirilmiş ve 2025 yılı içerisinde 2.691 kadına eğitim verilmiş, çevrimiçi bir satış platformu ile imzalanan protokol kapsamında 4.832 girişimci kadın e-ticaret kanalıyla satış yapmaya ve protokol kapsamında sunulan avantajlardan faydalanmaya başlamıştır. Enerji sektöründeki kadın istihdamının artırılması ve temsiliyetinin güçlendirilmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile bir enerji firması arasında 17 Ocak 2025 tarihinde Kadınlar İçin Enerji Okulu İş Birliği Protokolü imzalanmıştır. Protokol kapsamında, kadınlara yönelik elektrik sektörüne ilişkin beş hafta süreyle yüz yüze bir eğitim programı düzenlenmiştir. Kadınlar için Enerji Okulu eğitimleri verilmiştir. Kadın istihdamını artırmaya, girişimciliği geliştirmeye ve üreten kadınların işbirliği ve dayanışma ortamında iyi olma hallerine katkısı önem arz eden kooperatiflerin geliştirilmesine ve nitelikli hale getirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Kadın Kooperatiflerinin Güçlendirilmesi İş Birliği Protokolü kapsamında 2025 yılında yıllık iş planları çerçevesinde, il müdürlükleri koordinasyonunda çalıştay, eğitim, bilgilendirme toplantıları, farkındalık çalışmaları ve kadın kooperatif ziyaretleri gerçekleştirilmiştir. Kayıt dışı istihdam, kadınların sosyal güvenlik kapsamı dışında kalmalarına neden olmakta ve onları yoksulluk riskiyle karşı karşıya bırakabilmektedir. 2024 yılı verilerine göre, erkek çalışanların yüzde 23,4'ü, kadın çalışanların ise yüzde 32,9'u kayıt dışı çalışmaktadır. Kayıt dışılıkta tarım sektörü öne çıkmaktadır. Tarımda kayıt dışı istihdam oranı erkek çalışanlar için yüzde 75,4, kadın çalışanlar için ise yüzde 91,1 olarak kaydedilmiştir. Özellikle kırsal alandaki kayıtlı kadın istihdamının düşük olmasının en temel sebebi kadınların ücretsiz aile işçisi konumunda olmasıdır. Bu doğrultuda kırsal alandaki kadın işgücünün ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi, kadın girişimciliğinin artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulması, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulması önem arz etmektedir. Ayrıca kırsaldaki kadın işgücünün görünürlüğünün ve güvenceli istihdamının artırılmasıyla hayatın her alanı için hedeflenen kadın erkek fırsat eşitliğinin gerçekleştirilmesi, yürütülecek çalışmaların odak noktasıdır. Bu amaçla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine öncelik verilmeye devam edilmektedir. 2025 yılında bu kapsamda 923 kadın girişimci ile sözleşme imzalanmıştır. Kadınların istihdama katılmasının önünde en büyük engel olan ailede ve iş yaşamında üstlendiği sorumlulukların kadın erkek fırsat eşitliği temelinde düzenlenmesi gerekmektedir. Bu amaçla, erken dönem çocukluk bakım hizmetlerinin erişilebilir olması ve hizmet çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmaların disiplinler arası bakış açısı ile koordinasyon ve işbirliği içerisinde yürütülmesi önem arz etmektedir. Kadınların toplumsal yaşama etkin katılımları ile bireysel haklara erişimleri ve iyi olma hallerinin istihdam yoluyla tesisi yanında toplumun yarısını oluşturmaları, alınan kararların birincil düzeyde etkilediği ve bağladığı gruplardan biri ve ayrıca toplumsal değerler çerçevesinde çocukları ve gençleri etkileme gücünü haiz olmaları sebebiyle karar alma mekanizmalarına katılımları elzemdir. Bu konuda ülkemizde yıllara göre ilerleme kaydedilmekle birlikte kadınların karar alma mekanizmalarına katılımlarının sınırlı olduğu görülmektedir. TÜİK İstatistiklerle Kadın 2024 verilerine göre şirketlerde orta ve üst düzey yönetici konumundaki kadınların oranı yüzde 20,6'dır. Bu çerçevede, kadınların kamu, özel sektör ve siyaset kurumu dâhil tüm karar alma mekanizmalarına her seviyede katılımına yönelik çalışmaların yürütülmesi önem arz etmektedir. Ülkemizin öncelikli politika alanlarından birini oluşturan kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında, IV. Ulusal Eylem Planı (2021-2025) 2025 yılı itibarıyla tamamlanacaktır. 2026-2030 dönemini kapsayacak V. Ulusal Eylem Planı hazırlık çalışmaları devam etmektedir. 2026-2030 dönemini kapsayacak yeni eylem planı, geçmiş dönem uygulama deneyimlerinden elde edilen kazanımlar ve eksiklikler doğrultusunda bilimsel temele dayalı, yenilikçi, katılımcı ve sürdürülebilir bir yaklaşımla hazırlanmaktadır. Diğer taraftan, Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet Araştırması tamamlanmış olup yayımlanmıştır. Kadına yönelik şiddetle mücadelenin sürdürülebilirliği açısından şiddet uygulayanlara yönelik çok yönlü sosyal hizmet müdahalesini içeren bir modelin oluşturulmasına ilişkin çalışmalar ve raporlama süreci devam etmektedir. Bununla birlikte kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından kadın hizmet birimlerince sunulan hizmetlerin standart, ölçülebilir ve izlenebilir bir şekilde yapılandırılarak hizmet niteliğinin artırılması amacı ile 81 ilde uygulanacak olan Kadın Konukevi ve Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi (ŞÖNİM) Hizmet Standartları Rehberi, beraberinde iç ve dış değerlendirmeyi kapsayan Kadın Konukevi ve ŞÖNİM Öz Değerlendirme Rehberi hazırlanmış ve çalışma ziyaretleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca bilimsel kanıta dayalı hizmet geliştirme süreçlerine katkıda bulunacak öneriler elde etmek üzere ihtisaslaşmış kadın konukevlerinin mevcut durumu ortaya konularak kapasitelerinin geliştirilmesi ve ülke genelinde yeterli sayı ve kapasitede ihtisaslaşmış hizmet sunumuna yönelik projeksiyonun belirlenmesi amacıyla İhtisaslaşmış Kadın Konukevlerinin Kapasitesinin Geliştirilmesi Projesi yürütülmektedir. Proje kapsamında 2025 yılı içerisinde kadın konukevinden hizmet alan kadınların ve beraberindeki çocuklarının profil analizi ile ihtisas kadın konukevlerinin mevcut durum analizine başlanmıştır. Yapılan çalışmalar On İkinci Kalkınma Planı ile öncelikli olarak ulaşılması öngörülen hedeflere yönelik olup tüm kamu kurum ve kuruluşlarının duyarlılıkla söz konusu alanlarda faaliyet göstermesi, kadının güçlenmesi ile kadına yönelik her türlü şiddetin ve ayrımcılığın ortadan kaldırılması amacı çerçevesinde bütüncül bir şekilde ilerleme kaydedilmesi açısından önem arz etmektedir. b) Amaç Ailede merkezi role sahip kadınların hak ettiği üstün kıymeti görmesi ve kalkınmamıza ivme kazandırılması için kadınların başta eğitim ve istihdam olmak üzere hayatın tüm alanlarındaki hak ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarının ve her tür şiddet ve ayrımcılıktan uzak şekilde yaşamalarının sağlanması, her alanda ve düzeyde temsil ve katılımının artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların güçlenmesi önceliğinin tüm plan, program, politika geliştirme ve uygulama süreçlerinde yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.726) Politika/ Tedbir Tedbir 726.1. Kurumlarca Hazine ve Maliye 1. Eğitim, sağlık ve istihdam toplanan verilerin cinsiyet, Bakanlığı (S), İlgili alanlarında üretilen verilerin yaş, göçmenlik statüsü, Kamu Kurum ve cinsiyet, engellilik, yaş, göçmenlik engellilik, coğrafi konum gibi Kuruluşları, Yerel ve coğrafi konum gibi nitelikler nitelikler bazında üretilmesi Yönetimler bazında geliştirilmesi sağlanacaktır. sağlanacak ve buna dayalı analizler gerçekleştirilecektir. Tedbir 726.2. Kadın erkek Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadın Erkek Eşitliğine Duyarlı fırsat eşitliğine duyarlı Bakanlığı (S), Strateji Bütçeleme Projesi Faz 11 bütçeleme çalışmaları ve Bütçe Başkanlığı kapsamında bütçeleme süreçlerine yaygınlaştırılarak bütçeleme ilişkin izleme çalışmaları süreçlerine entegre edilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 726.3. Spor alanında Gençlik ve Spor 1. Kadınların spor alanındaki kadınların temsilinin artırılmasına | Bakanlığı (S), Milli temsilini ölçmeye yönelik veri yönelik politikalara dayanak Eğitim Bakanlığı üretilmesi için çalışmalar teşkil edecek göstergelerin yapılacaktır. üretilmesi sağlanacaktır. Tedbir 726.5. Kadın erkek Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Okullarda ve üniversitelerde fırsat eşitliğine duyarlılığın Bakanlığı (S), Milli öğrenim gören öğrencilere kadın eğitim süreçlerine Eğitim Bakanlığı, YÖK, erkek fırsat eşitliği ile kadınların ve entegrasyonuna yönelik Üniversiteler erkeklerin farklılaşan ihtiyaçlarına çalışmalar yapılacaktır. duyarlılık üzerine farkındalık artırma eğitimleri yapılacaktır. Kadınların eğitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarına katılımı ile temsillerinin artırılması için kota ve ilave destekler gibi “geçici özel önlemler” tanımlanarak uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.727) Tedbir 727.1. Kamu, özel Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadınların karar alma sektör, siyaset dâhil tüm karar Bakanlığı (S), İçişleri mekanizmalarına katılımı alma mekanizmalarında ve Bakanlığı, Çevre, konusunda uygulamaya dönük yönetimin her kademesinde Şehircilik ve İklim olmak üzere etkin ve eşit temsil nüfusun yarısını oluşturan Değişikliği Bakanlığı, odaklı istişare toplantıları kadınların temsili ve katılımının İlgili Kamu Kurum ve gerçekleştirilecek ve politika belgesi artırılması hedefiyle, aşamalı bir | Kuruluşları, STK'lar oluşturulacaktır. geçiş için çalışmalar Çalışma ve Sosyal 2. Kadın erkek fırsat eşitliği yapılacaktır. Güvenlik Bakanlığı (5), | temelinde iş ve aile yaşamının Aile ve Sosyal Hizmetler | uyumlaştırılması, kadın istihdamının Bakanlığı artırılması ve dinamik nüfus yapısının korunması için yeni nesil çalışma modellerini de içerecek şekilde ikincil mevzuat çalışmaları yapılacaktır. Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728) Tedbir 728.1. Merkezi Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadın istihdamını artırmak üzere yönetim, yerel yönetimler, özel Bakanlığı (S), İlgili kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör ve STK'larla işbirliğiyle Kamu Kurum ve sektör, yerel yönetimler ve STK'lar kadın istihdamını artırmak üzere | Kuruluşları, Yerel tarafından uygulanmakta olan kaliteli, ekonomik ve erişilebilir Yönetimler, STK'lar bakım modellerinin incelenmesi ile bakım hizmetlerine ilişkin etkin ve erişilebilir alternatif alternatif modeller geliştirilmesi modellerin geliştirilmesine yönelik ve pilot uygulamaları takiben çalışmalar yürütülecektir. yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 728.2. Kadınların Sanayi ve Teknoloji 1. Kadınların girişimcilikte, işgücüne katılımlarını artıracak Bakanlığı (S), Aile ve ekonomik teknolojik alanlarda sahip girişimcilik, finansal ve dijital Sosyal Hizmetler oldukları potansiyeli açığa okuryazarlık, kooperatifçilik gibi | Bakanlığı çıkarmalarını teşvik etmek amacıyla alanlardaki programlar çalışmalar yürütülecektir. kapsamları genişletilerek Aile ve Sosyal Hizmetler | 2. Eğitimde ve istihdamda olmayan yaygınlaştırılacaktır. Bakanlığı (S), Çalışma genç kadınların ekonomik ve ve Sosyal Güvenlik toplumsal hayata katılımlarının Bakanlığı, Sanayi ve artırılmasına, kadın girişimciliğinin Teknoloji Bakanlığı, ve kadın kooperatiflerinin Tarım ve Orman desteklenmesine yönelik çalışmalar Bakanlığı, Ticaret gerçekleştirilecektir. Bakanlığı, STK'lar Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle | Çalışma ve Sosyal 1. Kadınlara, ikiz dönüşüm değişen işgücü piyasasına Güvenlik Bakanlığı (S), | sürecinde ortaya çıkacak yeni kadınların tam, eşit, güvenceli Aile ve Sosyal Hizmetler | becerilerin kazandırılmasına yönelik ve etkin katılımlarının Bakanlığı, Milli Eğitim çalışmalar yürütülecektir. sağlanması, bu kapsamda Bakanlığı, İlgili Kamu ortaya çıkacak yeni beceri ve Kurum ve Kuruluşları, yeteneklerin kadınlara STK'lar kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir. Tedbir 728.4. Kadın temsilinin | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Mühendislik fakültelerinde ve düşük olduğu matematik, fen, Bakanlığı (S), liselerde eğitim gören kız teknoloji ve mühendislik Üniversiteler, STK'lar öğrencilere yönelik destek, alanlarında kadınların eğitim ve yönlendirme ve farkındalık istihdamının artırılması için çalışmaları gerçekleştirilecektir. kamu ve özel sektörün eşitlik ve kapsayıcılık temelinde dönüşümüne yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 728.5. Kahramanmaraş | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Politika yapım süreçlerine esas ve Hatay merkezli Bakanlığı (S), İlgili teşkil etmek üzere 11 deprem ilinde depremlerden etkilenen kadın Kamu Kurum ve faaliyet gösteren kadın üretici ve üretici ve girişimcilerin hayata Kuruluşları, STK'lar girişimcilerin mevcut durumları ile yeniden katılmalarını ve sorunlarına ilişkin bir rapor tutunmalarını sağlamak için hazırlanacak ve yayımlanacaktır. üretimin, yenilikçi teknolojilerin, işbirliğinin, psikolojik güçlenmenin de içinde olduğu program ve projeler hayata geçirilecektir. Kadınlara yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evliliklerle sıfır tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, şiddetin önlenmesi ve şiddet mağdurlarının güçlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.729) Tedbir 729.1. Kadınlara vekiz | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadına Yönelik Şiddetle çocuklarına yönelik şiddet ve Bakanlığı (S), İlgili Mücadele V. Ulusal Eylem Planının erken yaşta evliliklerle Kamu Kurum ve (2026-2030) tanıtımına ilişkin farklı mücadeleye ilişkin yasal Kuruluşları, STK'lar sektörlerden paydaş kurum ve düzenlemelerin şiddete sıfır kuruluşlar ile çalışmalar tolerans anlayışıyla daha etkin gerçekleştirilecektir. bir şekilde uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 729.2. Kadına yönelik Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Nüfusun yoğun olduğu illerde şiddetle mücadele kapsamında | Bakanlığı (5), İlgili ŞÖNİM kuruluşları koruyucu ve önleyici hizmetlerin | Kamu Kurum ve yaygınlaştırılacaktır. etkin sunumuna yönelik Kuruluşları 2. Kadın konukevlerinin kurumsal kapasite geliştirilecek, ihtisaslaşma çalışmaları hizmet standartları uygulanacak kapsamında, kadın konukevlerinin ve sistematik, güvenilir ve ihtisas kuruluşuna dönüştürülmesi karşılaştırılabilir verilerin çalışmalarına devam edilecektir. toplanması sağlanacaktır. İçişleri Bakanlığı (S), 3. Koruyucu ve önleyici hizmetlerin Adalet Bakanlığı, Aile etkin sunumuna yönelik kurumsal ve Sosyal Hizmetler kapasite geliştirilecek ve ilçe Bakanlığı, Milli Eğitim jandarma komutanlıkları Bakanlığı, Sağlık bünyesinde aile içi şiddetle Bakanlığı mücadele ve çocuk kısım amirliği | sayısı artırılacaktır. Tedbir 729.3. Kadınlara vekiz | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadına Yönelik Şiddetle çocuklarına karşı her türlü Bakanlığı (S), İlgili Mücadele Modüler Eğitim Programı şiddet ile topyekün mücadele Kamu Kurum ve kapsamında okullarda, kapsamında toplumsal Kuruluşları üniversitelerde ve erkeklerin yoğun farkındalık ve duyarlılığın olduğu alanlarda farkındalık artırılmasına yönelik çalışmalar eğitimleri gerçekleştirilecektir. sürdürülecektir. 2. Kadın konukevlerinden hizmet alan 15 bin kadına farkındalık ve bilgilendirme eğitimleri verilecektir. Tedbir 729.4. Yeni teknolojiler | RTÜK (S), Aile ve 1. Medyada kadınlara yönelik ile tüm iletişim kanalları dâhil Sosyal Hizmetler olumlu tutum ve davranışları medyanın kadınlara yönelik Bakanlığı, Kültür ve destekleyen programlar teşvik olumlu tutum ve davranış Turizm Bakanlığı edilecek ve kadının olumsuz oluşturma çabaları temsiline ilişkin her türlü içerik desteklenecek, kadının denetlenecektir. toplumdaki algısını olumsuz gösteren her türlü içerikle etkin bir şekilde mücadeleye devam edilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Okullaşma Oranı, Kadın (Ortaöğretim) (3) Yüzde 88,7 83,3 91,6 Okullaşma Oranı, Kadın (Yükseköğrenim) (3) | Yüzde 53,9 53,0 54,5 Kadın İstihdam Oranı (4) Yüzde 32,5 32,6 33,1 İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (4) Yüzde 36,8 36,5 37,5 Kadın Belediye Başkanı Oranı Yüzde 5,6 5,6 5,6 Parlamentodaki Kadın Temsil Oranı (4) Yüzde 19,9 19,9 19,9 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Milli Eğitim Bakanlığı 2023-2024 öğretim yılı örgün eğitim istatistikleridir. (4) TÜİK verisidir. 2.3.6. Çocuk a) Mevcut Durum 2024 yıl sonu itibarıyla Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre, yaklaşık 85 milyon 665 bin olan Türkiye nüfusunun yaklaşık 21,8 milyonu diğer bir ifadeyle yüzde 25,5'ini çocuklar (0-17 yaş) oluşturmaktadır. Nüfus projeksiyonlarına göre mevcut eğilimlerin devam etmesi durumunda bu oranın 2030 yılında yüzde 22,1, 2040 yılında ise yüzde 17,9 olması beklenmektedir. Ülkemizdeki yaklaşık 26,6 milyon hanenin yüzde 42,8'inde 0-17 yaş grubunda en az bir çocuk bulunmaktadır. Çocuk bulunan hanelerin 2024 yılında yüzde 23,3'ünde 0-4, yüzde 29,3'ünde 5-9, yüzde 29,6'sında 10-14, yüzde 17,8'inde ise 15-17 yaş grubunda çocuk yer almaktadır. 2024 yılında, 27 AB üyesi ülkenin çocuk nüfus oranı ortalaması yüzde 17,8'dir. AB üye ülkeleri içinde en fazla çocuk nüfus oranına sahip ülkeler sırasıyla yüzde 23 ile İrlanda, yüzde 20,8 ile Fransa ve yüzde 20,6 ile İsveç'tir. Türkiye mevcut çocuk nüfus oranı ile AB üye ülkelerinden daha yüksek orana sahiptir. Çocuklar (Okendi bireysel (değerlerinin ötesinde (toplumların (demografik sürdürülebilirliğinin, ülkelerin gelecekteki işgücü kapasitelerinin, ekonomik büyümenin, genel olarak kalkınma potansiyelinin temel kaynağıdır. Erken çocukluk döneminden başlayarak çocukların sağlık, karşılık veren bakım, beslenme, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılmasına ve niteliğinin yükseltilmesine yönelik çalışmalar önem arz etmektedir. Bu kapsamda ebeveynlerden ve bakım verenlerden başlamak üzere çocuklara hizmet sunan çalışanların kapasitesinin artırılması, davranış değişikliği yaratıcı eğitimler verilmesi, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarca sunulan hizmetlerin bir plan dahilinde daha koordinasyonlu ve etkileşimli bir şekilde sunulmasına devam edilmektedir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler yaygınlaştırılmakta ve erişilebilir hâle getirilmektedir. Çocukların gelişimi, bakım verenlerin istihdamı ile sosyal ve ekonomik hayata katılımlarının artırılması ve dinamik nüfus yapısının korunması için erken dönem çocuk bakım imkânları yaygınlaştırılarak daha erişilebilir hale getirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde 13 Ağustos 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklikle konut parsellerinde yapılan gündüz bakım evlerinin 150 metrekaresi emsal harici tutulmuştur. Aynı düzenlemeyle konut parsellerinde yapı inşaat alanı 15.000 m?'den fazla yapı ya da yapıların projelendirilmesi durumunda, 0-66 aylık çocukların hizmetine tahsis edilmesi ve alanı 200 m'den fazla olmamak üzere gündüz bakımevi alanı ayrılması hükme bağlanmıştır. 2024/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesinde Cumhurbaşkanlığı iznine tabi bulunan kamu kurum ve kuruluşlarına kreş ve çocuk bakımevi hizmeti verilmesi amacıyla arsa arazi satın alınması ya da kamulaştırılması, yeni inşaata başlanılması veya bu amaçla kiralama yapılmasına Cumhurbaşkanlığının 30 Temmuz 2025 tarihli yazısı ile izin verilmiştir. MEB Örgün Eğitim İstatistiklerine göre Türkiye genelinde 2023/24 eğitim ve öğretim döneminde örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı 18 milyon 710 bin 265'tir. Okul öncesi eğitim seviyesinde 5 yaş net okullaşma oranı 2023/24 öğretim yılında yüzde 84,3 olup bu oran cinsiyete göre incelendiğinde, erkek ve kız çocuklar için yaklaşık olarak aynıdır. Bu oranlardaki artış erken çocukluk gelişimine önemli katkılar sağlamaktadır. Özel eğitim gerektiren (işitme, görme, ortopedik ve hafif düzeyde zihinsel engelli) çocuklara hizmet veren, özel olarak yetiştirilmiş personelin bulunduğu, geliştirilmiş eğitim programlarının uygulandığı özel öğretim kurumlarında örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı 559 bin 725 olmuştur. Özel eğitim alan öğrenciler örgün eğitimdeki öğrencilerin yüzde 3'ünü oluşturmaktadır. Özel örgün eğitime devam eden öğrencilerin yüzde 63'ünü erkek öğrenciler, yüzde 37'sini ise kız öğrenciler oluşturmaktadır. Erken yaşlardan itibaren çocukların spora yönelmeleri beden ve ruh sağlıkları açısından önemli olmakla beraber ilerleyen yaşlardaki disiplinli olma, takım çalışmasına yatkınlık, bir amaç için ortak hareket edebilme gibi çalışma hayatında da kişiyi başarılı kılabilecek pek çok beceriyi çocuklara kazandırmaktadır. Bu bağlamda Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolü ile 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesi kapsamında her eğitim-öğretim yılında yaklaşık 1 milyon 3. sınıf öğrencisinin test ve ölçümleri yapılmaktadır. Spora yatkın öğrenciler, sporculuk kariyerleri için güçlü bir temel oluşturmayı ve sporcu kimliği kazandırmayı amaçlayan Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına davet edilmektedir. Ayrıca 5-18 yaş grubundaki çocukları spor yapmaya teşvik etmek, çocuklara sporu sevdirmek, spor kulüplerine sporcu kaynağı sağlamak, toplumda spor kültürünü oluşturmak, katılımcıların en az bir spor dalında uzmanlaşmasını ve sporun daha geniş kitlelere yayılmasını sağlamak amacıyla GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları faaliyetlerine devam etmektedir. Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılması, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Çocuklara yönelik her türlü riski önlemek amacıyla koruyucu önleyici program ve faaliyetler geliştirmek, çocukların sağlıklı gelişimlerini desteklemek, refah içinde yaşamalarını sağlamak, yönlendirme çalışmaları yapmak ve izleme faaliyetleri yürütmek amacıyla her ilde Çocuklar Güvende Ekipleri oluşturulmuştur. Bu kapsamda ekiplerce alan taramaları, çocuklarla mesleki çalışmalar, hane ziyaretleri, ailelere yönelik rehberlik faaliyetleri ve eğitim kurumları ziyaretleri gerçekleştirilmektedir. Eylül 2025'te toplam 394 Çocuklar Güvende personeli ile 1.731 çocuğa yönelik mesleki müdahalede bulunulmuştur. Ekiplerin kurulmasından bugüne kadar toplamda sokakta tespit edilerek risk altında olduğunda değerlendirilen 53.812, okulda tespit edilerek risk altında olduğu değerlendirilen 64.865 ve hanesinde izleme ve takibi yapılan 207.056 çocuğa ilişkin hizmet süreci başlatılarak mesleki müdahalede bulunulmuştur. Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındalıklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimler sürdürülmektedir. Ülkemiz öncülüğünde, alanında uzman hukukçular, psikologlar, hekimler, öğretmenler ve çocukların katılımıyla dünyada ilk kez hazırlanan Dijital Dünyada Çocuk Hakları Sözleşmesi 22 Nisan 2025'te imzalanmıştır. Çocukların gerek cep telefonu, tablet, televizyon ve bilgisayarlar aracılığı ile yaşlarına uygun olmayan içeriklere maruz kalması gerekse kendi kişisel bilgilerini bilinçsiz bir şekilde paylaşmaları çocuklar açısından siber zorbalık ve istismar başta olmak üzere çeşitli riskler barındırmaktadır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla yürütülen bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri devam etmektedir. Ayrıca çocuklar için zararlı olduğunu düşünülen yayın ve uygulamaların doğrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına ulaştırılması için Muzır İçeriklere Müdahale İhbar Platformu (Çocuklar İçin Duyarlı Ol-DUY) oluşturulmuştur. Bu platform üzerinden BİP, Whatsapp veya e-posta ile ihbarlar alınıp değerlendirilmektedir. Bu kapsamda Ağustos 2025 itibarıyla sosyal medya platformlarında çocukların sağlıklı gelişimleri açısından zararlı olduğu değerlendirilen toplam 2.748 içeriğe müdahale edilmiştir. Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulunca Temmuz 2025 sonuna kadar 87.149 süreli yayın ile 536 kitap incelenmiş, 52 kitap hakkında küçükler için zararlı olduğu yönünde karar verilmiştir. Ayrıca müstehcenlik suçunun tespiti için Temmuz 2025 sonuna kadar 30.359 adli dosya incelenmiştir. 2025 yılı Boşanma İstatistiklerine göre 2024 yılında boşanan çiftlerin sayısı 187.343 olmuştur. Kesinleşen boşanma davaları sonucunda 186.536 çocuk velayete verilmiştir. Çocukların velayetinin yüzde 74,4'ünün anneye, yüzde 25,6'sının ise babaya verildiği görülmektedir. Yıllara göre artış gösteren boşanma sayıları ile tek ebeveynli ailelerde ve bu ailelerde yaşayan çocuklarda artış yaşanmaktadır. Tek ebeveynli ailelerin barınma, geçim, beslenme, ulaşım, çocuk bakımı ve eğitimi gibi önemli sorunları bulunmaktadır. Özellikle kadınların bu durumda olması göz önünde bulundurularak yürütülen çalışmalara ek destek politikaları geliştirilmesi önem arz etmektedir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından 81 ilde oluşturulan, koruma ve bakım altında bulunan çocuklar ile aileleri başta olmak üzere farklı risk gruplarındaki çocukların Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM) aracılığıyla izlemelerinin yapılması ve zamanında müdahale edilebilmesi için Çocuklar Güvende Programı başlatılmıştır. Bu kapsamında çocuk hakkında eğitim, danışmanlık ve sağlık alanında tedbirler alınmakta, çocuğun ailesine Sosyal Ekonomik Destek (SED) hizmeti ya da sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları aracılığı ile destek sağlanmakta, çocuğun ailesine yönelik rehberlik hizmeti verilmekte, aile hakkında adli işlem başlatılabilmekte, en son çare olarak gerek görülmesi halinde çocuk kurum bakımına alınmaktadır. Ağustos 2025 itibarıyla Çocuklar Güvende Programı ile 205 bini aşan izleme ve değerlendirme çalışması yapılmıştır. Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, (hizmet (standartlarının (oluşturulmasına, Obakım (hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. İhtiyaç sahibi durumda bulunan ailelere çocuklarını sağlık kontrolüne göndermeleri (sağlık kontrolü şartıyla doğum sonrası iki ay için), anne adaylarının ise hamilelik süresince sağlık kontrolüne gitmeleri (gebelik döneminde aylık anne için ve çocuk için olmak üzere ayrı ayrı) ve doğumlarını hastanede yapmaları şartıyla (tek seferlik) yapılan şartlı sağlık yardımı kapsamında Temmuz 2025 itibarıyla 552.499 kişiye 121 milyon TL yardım yapılmıştır. İhtiyaç sahibi olan ailelere, çocukların örgün eğitime devam etmeleri ve okulun açık olduğu aylarda bir ay içerisinde dört günden fazla devamsızlık yapmamaları şartıyla yapılan şartlı eğitim yardımı kapsamında ise Temmuz 2025 itibarıyla 1.115.907 kişiye 216,6 milyon TL yardım yapılmıştır. Gelir seviyesi düşük ailelere yönelik çocukların öz aile veya yakınları yanında daha iyi koşullarda yetişmelerini sağlamak amacıyla SED hizmetlerinden Ağustos 2025 itibarıyla 178.469 çocuk yararlanmaktadır. 2025 yılı itibarıyla SED hizmeti kapsamında çocuk başına ödenen aylık destek miktarı çocukların devam ettiği eğitim kademesine göre artmaktadır. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında ailelerde farkındalık oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan aileler İŞKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilmektedir. Ağustos 2025 sonuna kadar evlat edinilme koşullarını taşıyan toplam 20.592 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandırılmış olup aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 10.673 çocuk ise koruyucu aile yanında yaşamaktadır. Temmuz 2025 itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.363 yatılı kuruluşta (116 Çocuk Evleri Sitesi, 1.185 Çocuk Evleri, 62 İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesi olmak üzere) 14.528 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Kurum bakımından reşit olarak ayrılan ve kamuda istihdam edilen gençlerin iş hayatına uyumlarını kolaylaştırmak ve istihdam sürecindeki kalıcılığını desteklemek üzere yılda üç kez yapılan merkezi yerleştirme işlemleri sonrasında iş hayatına uyum seminerleri düzenlenmektedir. Ağustos 2025 itibarıyla kamuda işe yerleştirilen çocuk/genç sayısı 579 olup 1988 yılından itibaren işe yerleştirilen kümülatif çocuk/genç sayısı 64.817'dir. Çocukların üstün yararı ilkesinden hareketle çocuk refahının artırılması ve çocukların eğitime erişimini artırmak ve eğitimde firsat eşitliğini sağlamak üzere sosyal yardım faydalanıcısı hanelerdeki ilköğrenim ve ortaöğrenim düzeyinde örgün eğitime devam eden öğrencilerin giyim, ayakkabı, çanta, kırtasiye gibi eğitim ile ilgili temel ihtiyaçlarının karşılanması için kaynak tahsisi yapılmaktadır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda Ağustos 2025 itibarıyla toplamda 2.353 kuruluşta 3.146 çocuk ücretsiz kreş hizmetinden yararlanmaktadır. Kontenjanın tam olarak kullanılması kaynakların iyi değerlendirilmesi için önem arz etmektedir. Şehit ve gazi çocukları, devlet koruması altında olan, anne ve babası vefat etmiş olan öğrenciler yükseköğretime geçişlerinde Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlara öncelikli olarak yerleştirilmekte ve bu öğrencilerden yurt ücreti ile güvence bedeli alınmamaktadır. Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programının yenilenmesi için yeni program çalışmalarına başlanması amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile UNICEF işbirliğinde yürütülecek olan Ortak İşbirliği Yoluyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Projesi 2 Haziran 2025 tarihinde başlatılmış olup Proje kapsamında sorumlu ve ilgili kuruluşların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bununla birlikte ilgili kurumlar tarafından mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ve telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları yürütülmektedir. 2024 yılı Hanehalkı İşgücü Araştırmasına göre işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre önemli artışlar göstererek 2024 yılında 15-17 yaş grubunda cinsiyete göre erkek çocuklarda yüzde 35,6, kız çocuklarda yüzde 13,7, toplamda ise yüzde 24,9 olmuştur. Çocuk yaşta ve zorla evlilikleri önlemeye yönelik çalışmaların çocukların yoksulluk, göçmen olma gibi özel durumları ve küresel salgın, deprem ve benzeri riskler de dikkate alınarak geliştirilmesi gerekmektedir. 2024 yılı evlenme istatistiklerine göre 2024 yılında resmi evlilikler içerisinde cinsiyete göre 16-17 yaş grubunda, 9.354 kız çocuğunun, 617 erkek çocuğunun evlendiği görülmektedir. Güvenlik birimlerine gelen veya getirilen çocukların karıştığı olay sayısı 2024 yılında, 2023 yılına göre yüzde 9,8 oranında artarak 612.651 olmuştur. Bu olaylarda çocukların 279.620'si mağdur olarak, 202.785'i suça sürüklenme sebebiyle (kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla), 96.438'i bilgisine başvurma amacıyla, 18.561'i kayıp (hakkında kayıp müracaatı yapılıp daha sonra bulunan) olması sebebiyle, 8.729'u kabahat işlediği iddiasıyla, 6.518'i ise bu nedenlerin dışında kalan diğer nedenlerden dolayı güvenlik birimlerine gelmiş veya getirilmiştir. Suça sürüklenme sebebiyle güvenlik birimine gelen veya getirilen çocukların yüzde 40,4'üne yaralama, yüzde 16,6'sına hırsızlık, yüzde 8,2'sine uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmak, satmak veya satın almak, yüzde 4,6'sına tehdit, yüzde 4,2'sine genel tehlike yaratan suçlar, yüzde 26'sına ise bu nedenlerin dışında kalan diğer suçlar isnat edilmiştir. Ülkemizde son zamanlarda giderek artan akran zorbalığı da çocuklar arasında önemli bir sorun alanıdır. PISA raporu çalışmaları kapsamında okuma becerileri, matematik ve fen okuryazarlığı alanındaki akademik becerilerin yanı sıra öğrencilere okulda zorbalıkla ilişkilendirilebilecek davranışlarla ilgili deneyimleri sorulmuştur. Araştırma ile okullarda fiziksel, ilişkisel, sözel ve gasp olmak üzere dört farklı zorbalık türü ölçülmüştür. PISA 2022 verilerine göre zorbalık, uygulamaya katılan ülkelerin tamamında görülmüştür. Türkiye'deki öğrenciler de en sık sözel ve ilişkisel zorbalık yaşadıklarını bildirmişlerdir. Araştırma sonuçlarına göre, OECD ülkelerinde zorbalık içeren davranışlardan herhangi birine uğrayan öğrenci ortalaması OECD ülkelerinde yüzde 20, Türkiye'de ise yüzde 27 olmuştur. Bilimsel araştırmalarda akran zorbalığı siber zorbalıkla birlikte ele alınmaya başlanmıştır. Problemlerin çözümünde sadece ebeveynler değil bu konuda öğretmenler, okul yönetimleri, ilgili bakanlıklar gibi pek çok kesimin beraber hareket etmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bu kapsamda okullarda ve çocukların yoğun olarak bulundukları çevrelerde gerekli tedbirlerin alınması, mevzuat düzenlemesi, eğitim ve denetimlerin artırılması ihtiyacı bulunmaktadır. Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin sayısı Eylül 2025 itibarıyla 177'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Eylül 2025 itibarıyla 81 ilde 165 adliyede toplam 175'e çıkmıştır. Ülkemizde yaklaşık kayıtlı 1,2 milyon geçici koruma statüsünde çocuk bulunmaktadır. Çocuk Hakları Komitelerince kamp dışında yaşayan ve geçici koruma altındaki yabancı çocukların topluma uyumlarının sağlanması amacıyla düzenlenen çocuk haklarına, koruyucu ve önleyici hizmetlere yönelik farkındalık çalışmaları, Suriyeli ve Türk çocukların bir arada yaşama becerisini geliştirecek ve birlikte zaman geçirmesini sağlayacak etkinlikler düzenlenmektedir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca göç sürecinde veya göç sonrasında ailesinden ayrı düşmüş çocukların aile bütünlüğünün sağlanması amacıyla aile takibi ve birleştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Ülkemize düzensiz göç yolu ile gelen ve refakatsiz olduğu tespit edilen 13-18 yaş grubu çocuklara toplam 340 çocuk kapasiteli 9 İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesiyle hizmet verilmektedir. b) Amaç Geleceğimizin teminatı çocuklarımızın üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, hayata eşit ve sağlıklı koşullarda başlayabilmeleri, erken yaşlardan itibaren nitelikli eğitim imkânlarına eşit fırsatlarda erişebilmeleri, sağlıklı bir şekilde beslenmeleri, barınmaları ve gelişmeleri için en uygun ortamın oluşturulması, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler ”. N Sorumlu/ İş birliği Yürütülecek Faaliyetler ve Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler Doğum öncesi dönemden başlayarak çocukların sağlık, beslenme, erken öğrenme, karşılık verici duyarlı bakım, güvenli çevre ve sosyal koruma politikalarına yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.731) Tedbir 731.6. Gelişim geriliği | Sağlık Bakanlığı (5), 1. Erken çocukluk dönemi ile ilgili riski taşıyan çocuklar, engelli Üniversiteler Bebek Akademisi kapsamında çocuklar ve üstün yetenekli eğitimler düzenlenecektir. çocuklar için aile temelli ulusal 2. Tarama programlarında risk görülen erken müdahale programı çocuklar için, MHRS'de aile geliştirilecektir. hekimlerine verilen özel kontenjan kapsamında randevuların aile hekimlerince alınabilmesi sağlanacaktır. 3. Taburculuk sonrası yüksek riskli bebeklerin kontrollerinin takibi için yüksek riskli bebek modülü oluşturulacaktır. Aile ve Sosyal Hizmetler | 4. Gelişim Geriliği Riski Taşıyan veya Bakanlığı (S), Milli Engeli Olan Çocuklar için Türkiye'de Eğitim Bakanlığı, Sağlık | Aile Temelli Ulusal Erken Müdahale Bakanlığı Sisteminin Geliştirilmesinin Desteklenmesi Projesi kapsamında başlatılan pilot uygulamanın izleme ve değerlendirme çalışması yapılacaktır. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici, anne babalarıyla nitelikli zaman geçirmelerini sağlayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı .732) Tedbir 732.1. Çocukların Milli Eğitim Bakanlığı 1. Uygun olan seçmeli derslerin kültür, sanat, bilim ve spor (S), Gençlik ve Spor öğretim programlarında sanat ve faaliyetlerine yönelmesini Bakanlığı, Kültür ve kültür okuryazarlık becerileri ve ilgili özendirmeye yönelik Turizm Bakanlığı alan becerilerine yer verilerek uygulamalar geliştirilecek, her güncellenecektir. çocuğun bir spor ve bir kültür- | Aile ve Sosyal Hizmetler | 2. Kurum bakımında bulunan sanat alanında beceri Bakanlığı (S), Gençlik çocukların spor yetenek taramaları kazanması için çalışmalar ve Spor Bakanlığı yapılarak yetenekli oldukları yürütülecektir. branşlarda desteklenmeleri | sağlanacaktır. Tedbir 732.2. Çocukların karar | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk katılımının güçlendirilmesi alma süreçlerine katılımlarını Bakanlığı (S) amacıyla, 81 il müdürlüğünde faaliyet sağlayan mekanizmalar gösteren Çocuk Hakları İl artırılarak güçlendirilecektir. Komitelerinin kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 732.3. Kendi geleceğini | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Yeşil Vatan Tematik Takvimi inşa eden bir neslin (S), Çevre, Şehircilik ve | kapsamında okullarda çevre ve oluşturulmasına katkı İklim Değişikliği sürdürülebilirlik çalışmalarının sunulmasını teminen iklim Bakanlığı, Tarım ve yaygınlaştırılması sağlanacak ve değişikliği ve sürdürülebilirliğe (| Orman Bakanlığı belirlenen temalarda şenlik faaliyetleri yönelik faaliyetlere çocukların gerçekleştirilecektir. katılımı sağlanacak, gönüllülük faaliyetleri hakkında çocuklar, aileler ve öğretmenler bilinçlendirilecek, çocukların yaşlılar ve engelliler ile aile içi ve kuşaklararası iletişimleri üçlendirilecektir. Tedbir 732.4, Çocukların Gençlik ve Spor 1. Çocukların gençlik merkezlerine ve gençlik merkezlerine, spor Bakanlığı (S) spor tesislerine erişimlerinin salonlarına, kültür merkezlerine kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalar ve kütüphanelere erişimlerinin yapılacaktır. kolaylaştırılmasına yönelik düzenlemeler ve uygulamalar apılacaktır. Çocuk işçiliğinin önlenmesine yönelik mücadele kararlılıkla sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.734) Tedbir 734.1. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliği ile mücadelede mücadele alanında faaliyetler Güvenlik Bakanlığı (S), | farkındalığı artırmak amacıyla etkinleştirilecek, kamu Aile ve Sosyal Hizmetler | toplantı/seminer/eğitimler yapılacaktır. kesiminde, özel sektörde ve Bakanlığı, İçişleri toplumda bu konuda bilinç Bakanlığı, Milli Eğitim artırılacaktır. Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı Tedbir 734.2. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal Ji. Çocuk işçiliğinin izlenebilmesi mücadelede, merkezi düzeyde | Güvenlik Bakanlığı (5), | amacıyla hazırlanan Çocuk İşçiliği Riski üretilen politikaların yerel İçişleri Bakanlığı, Yerel | Takip Sistemi illerdeki Çocuk İşçiliği ile düzeyde uygulanabilirliği ve Yönetimler Mücadele Birimlerinin kullanımına izlenebilirliği artırılacaktır. açılarak il verilerinin merkezi düzeyde izlenmesi ve takip edilmesi | sağlanacaktır. Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk İşçiliği ile Mücadele mücadele birimlerinin kapasitesi | Güvenlik Bakanlığı (5), | Birimlerinin çalışma prensiplerinin artırılacak, yerelde çocuk işçiliği | Aile ve Sosyal Hizmetler | belirlendiği bir doküman hazırlanarak ile mücadele alanında çalışan Bakanlığı, Gençlik ve ilgili kurumlar ile paylaşılacak ve illerde kurum, kuruluş, üniversite, Spor Bakanlığı, İçişleri (| Çocuk İşçiliği ile Mücadele İl Eylem STK'lar ve özel sektör arasında | Bakanlığı, Kültür ve Planı tamamlanacaktır. işbirliği ve koordinasyon Turizm Bakanlığı, Milli geliştirilecektir. Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Üniversiteler, STK'lar Tedbir 734.5. Çalışan Çalışma ve Sosyal 1. Ortak İşbirliği Yoluyla Çocuk İşçiliği çocukların çocuk hakları, İş Güvenlik Bakanlığı (S), | ile Mücadele Projesi kapsamında sivil Kanunu, ilk yardım ile iş sağlığı | STK'lar toplum kuruluşları ve sosyal taraflar ve güvenliği eğitimi almaları, vasıtasıyla işverenleri bilgilendirme işverenlerin de "Çocuk Hakları programları yapılacaktır. İş İlkeleri” bağlamında eğitilmeleri sağlanacak ve çocuk çalıştırma kapsamındaki sorumlulukları hakkında bilinçlendirme çalışmaları ürütülecektir. Tedbir 734.6. Ülkemizin çocuk | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliği ile mücadele alanında işçiliği ile mücadele Güvenlik Bakanlığı (S), | Türkiye'nin elde ettiği başarılara ilişkin çalışmalarının uluslararası Dışişleri Bakanlığı ilerleme raporu hazırlayarak İttifak 8.7 platformlarda yer alması Sekretaryasına sunulacaktır. sağlanacaktır. Çocuk adalet sisteminin çocuğun üstün yararı ilkesi ve onarıcı adalet yaklaşımıyla apılandırılması sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.735) Tedbir 735.2. Çocuk Koruma | Adalet Bakanlığı (S) 1. Çocuk adalet merkezlerinin sayısı Kanununda yer alan çocuklara artırılacaktır. özgü tedbirlerin uygulanması ve 2. Çocuk Koruma Kanunu uyarınca tedbir kararlarının izlenmesine verilen koruyucu ve destekleyici tedbir ilişkin mekanizmalar kararlarının etkin bir şekilde takibi geliştirilecek ve çocuk dostu sağlanacaktır. uygulamalar artırılacaktır. Tedbir 735.3. Çocuk adalet Adalet Bakanlığı (S), 1. Yargı süreçlerinde çocuklara yönelik sisteminin onarıcı adalet Aile ve Sosyal Hizmetler | koruyucu ve onarıcı yaklaşımlar içeren yaklaşımıyla yapılandırılmasına | Bakanlığı, Çalışma ve çalışmalar yürütülecektir. yönelik etki analizleri yapılarak | Sosyal Güvenlik 2. Birden fazla suça sürüklenen yeni modeller geliştirilecektir. Bakanlığı, İçişleri çocuklara yönelik özel rehabilitasyon Bakanlığı, Milli Eğitim tedbirleri geliştirilecektir. Bakanlığı Tedbir 735.4. Adli süreçte Adalet Bakanlığı (S) 1. Suça sürüklenen çocuklar hakkında çocuklara özgü koruma sosyal inceleme raporu mekanizmaları güçlendirilecek, düzenlenmesinin zorunlu hâle çocuk dostu mülakat usulleri getirilmesine ilişkin çalışmalar desteklenecek ve adli görüşme yürütülecektir. odaları yaygınlaştırılacaktır. . | Tedbir 735.5. Çocukların suça | İçişleri Bakanlığı (5), 1. Çocuk suçları ile mücadele maruz kalmalarının Aile ve Sosyal Hizmetler | kapsamında çocukların suça maruz önlenmesine yönelik kurumların | Bakanlığı, Milli Eğitim kalmalarının önlenmesine yönelik kapasitesi artırılacaktır. Bakanlığı, Yerel kurumsal kapasite artırılacak olup 15 Yönetimler, İlgili Kamu | İlçe Jandarma Komutanlığı bünyesinde Kurum ve Kuruluşları Aile Içi Şiddetle Mücadele ve Çocuk Kısım Amirliği oluşturulacaktır. Tedbir 735.6. Ebeveynleri Adalet Bakanlığı (S), 1. Yakınları ceza ve tutukevinde ceza ve tutukevinde olan Sağlık Bakanlığı bulunan çocukların ceza infaz çocukların sorunlarının kurumunda bulunan yakınlarıyla sosyal çözümüne ve iyilik hallerinin ilişkilerinin gelişmesini sağlayacak artırılmasına yönelik çalışmalar çalışmalar yürütülecektir. yapılacaktır. 2. Ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutukluların ziyaret süreçlerindeki iş ve işlemler ile sağlık işlemleri, gelişmiş teknolojik yöntemler kullanılarak dijitalleştirilecektir. Tedbir 735.7. Cezaevinde kalan | Adalet Bakanlığı (S), Milli | 1. Ceza infaz kurumlarındaki suça çocukların bu süreyi etkin ve Eğitim Bakanlığı sürüklenen çocukların örgün öğretimden verimli geçirmeleri ve psikososyal faydalanması amacıyla kapalı ceza infaz durumlarını geliştirmeleri için kurumlarında kurulan çok programlı eğitim ve faaliyetler liseler yaygınlaştırılacaktır. düzenlenecek, destekler verilecektir. Tedbir 735.8. Cezaevinde kalan | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Eğitim ve Öğretim İş Birliği Protokolü çocukların meslek öğrenmeleri Adalet Bakanlığı, Çalışma | kapsamında ceza infaz kurumlarında teşvik edilecektir. ve Sosyal Güvenlik mesleki eğitim verilmesi sağlanacaktır. Bakanlığı Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.736) Tedbir 736.2. Koruma altındaki | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kurum bakım hizmetlerinden çocuklara kurum bakımından Bakanlığı (S), Çalışma ve | yararlandırılan bireylere talepleri ayrılmaları ile başlayan süreç Sosyal Güvenlik Bakanlığı | doğrultusunda iş hayatına uyum mevcuttaki uygulamaların etkinliği konusunda eğitim verilerek sosyal hayata ve etkililiği incelenerek katılım süreçlerinde rehberlik değerlendirilecek, söz konusu yapılacaktır. çocukların eğitime, istihdama, sosyal hayata katılımlarını desteklemek üzere verilen rehberlik ve destek hizmetleri çeşitlendirilerek geliştirilecektir. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737 Tedbir 737.1. Koruma altındaki | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Geçici Koruyucu Aile Modeli pilot çocukların aile odaklı Bakanlığı (S), STK'lar uygulamasının gerçekleştirilmesi ve hizmetlerden faydalanması modelin yaygınlaştırılmasına yönelik artırılacak, koruyucu aile hizmet çalışmalar yapılacaktır. modellerinin çeşitlendirilmesi, güçlendirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 737.2. “Sosyal ve Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Ekonomik Destek Hizmeti”nin Bakanlığı (S), Gençlik ve | Projesi kapsamında SED hizmetinden etkinliği ve sosyal destek boyutu | Spor Bakanlığı, Kültür ve | yararlanan çocuklar için akademik, güçlendirilecektir. Turizm Bakanlığı, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler TÜBİTAK, Üniversiteler, (| düzenlenecektir. Belediyeler, STK'lar 2. SED Hizmetinin etkinliğinin tespiti ve sistemin güçlendirilmesi için etki analizi rojesi yürütülecektir. Tedbir 737.4. Danışmanlık Aile ve Sosyal Hizmetler o | 1. Danışmanlık tedbiri uygulamaları tedbiri uygulamalarının Bakanlığı (S), Milli Eğitim | kapsamında eğitici eğitimleri güçlendirilmesi sağlanacaktır. Bakanlığı gerçekleştirilecek ve 81 ilde danışmanlık tedbiri uygulayan personele yönelik yaygınlaştırma eğitimleri düzenlenecektir. Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 2. Danışmanlık tedbiri uygulamalarında Aile ve Sosyal Hizmetler | | kullanılan modüller revize edilerek güncel Bakanlığı ihtiyaçlara uygun yeni programlar hazırlanacak ve çocuklar ile ailelerle yapılacak çalışmalarda kullanılacaktır. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.738) Tedbir 738.2. Erken çocukluk | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocukların Yaşam Becerilerinin döneminden başlamak üzere Bakanlığı (S), Milli Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine çocuklara ve ebeveynlerine Eğitim Bakanlığı Yönelik Farkındalık Eğitim Programı ihmal, istismar ve şiddet kapsamında 0-6 yaş grubu çocukların konularında farkındalık ebeveynlerine yönelik eğitimler eğitimleri verilecek, çocukların yaygınlaştırılacaktır. yaşam becerileri 2. Çocukların Yaşam Becerilerinin güçlendirilecektir. Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine Yönelik Farkındalık Eğitim Programının 7-18 yaş grubu çocuklar ve ebeveynlerine yönelik eğitim modülleri uygulamaya konulacaktır. 3. Ebeveynlere, bakım verenlere ve çocukla çalışan personele yönelik çocuklarda mahremiyet bilinci eğitimi verilecektir. Tedbir 738.4. “Çocuk İzem (| Sağlık Bakanlığı (S), 1. İki adet Çocuk İzlem Merkezi Merkezleri”nin sayıları ve Adalet Bakanlığı, Aile ve | açılacaktır. etkinlikleri artırılacaktır. Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı Tedbir 738.5. Çocuk koruma | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. İhtisaslaşmış Çocuk Evleri ilk müdahale ve değerlendirme | Bakanlığı (S) Sitelerinde ilk kabul ihtisas alanları birimlerinin güçlendirilmesi ve ayrılacaktır. etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 738.6. Ülke genelinde | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuklar Güvende ekiplerinde tarama, tespit ve izleme Bakanlığı (S) çalışan personele yönelik eğitim faaliyetleri yürüten “Çocuklar düzenlenecektir. Güvende Ekipleri”nin kapasiteleri artırılacaktır. Tedbir 738.7. Adliyelerde Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli destek ve mağdur hizmetleri çocuklara nitelikli destek sunan müdürlüklerinin sayısı artırılacaktır. Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri aygınlaştırılacaktır. Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapılacak, riskli veya atipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.739) Tedbir 739.1. Rehberlik Milli Eğitim Bakanlığı 1. Öğrencilerin kendilerini değerli, araştırma merkezleri ile (S), Aile ve Sosyal güvende, desteklenmiş ve aidiyet okulların rehberlik hizmetleri Hizmetler Bakanlığı, duygusu yüksek bireyler olarak güçlendirilecektir. İçişleri Bakanlığı yetişmelerini sağlamak amacıyla psikososyal destek programları ve materyaller hazırlanacaktır. 2. Ortaokul ve lise öğrencilerine yönelik geliştirilen Mesleki İlgi ve Mesleki Beceri Envanterlerinin bilgisayar destekli uygulaması yaygınlaştırılacaktır. 3. Rehberlik Araştırma Merkezlerinde kullanılmak üzere Dil Konuşma Bozukluğu Tanılama Bataryası geliştirilecektir. 4. Yedi engel türüne yönelik gelişimsel tarama ölçekleri geliştirilecektir. 5. Mesleki Değer Envanterinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması çalışmaları yapılacaktır. 6. Türk Ulusal Zekâ Ölçeği kapsamında Öğrenme Güçlüğü Bataryası hazırlanacaktır. 7. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Bataryası hazırlanacaktır. 8. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında kullanılacak Sınıf Temelli Müdahale Programı okullarda uygulanacaktır. Tedbir 739.2. Ebeveyn kaybı | Aile ve Sosyal Hizmetler ji. Ebeveyn kaybı yaşayan çocuklara yaşamış çocukların bütüncül Bakanlığı (S) yönelik hane ziyaretleri gelişimleri desteklenecek ve bu gerçekleştirilecek ve bu çocuklarla alanda çalışan personelin çalışan personel için eğitim kapasitesi artırılacaktır. düzenlenecekür. Tedbir 739,3. Eğitim ve sağlık | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Aile içindeki birlik ve beraberliğin kurumlarında ebeveyn (S), Aile ve Sosyal korunması, ailenin desteklenmesi ve rehberliğine yönelik çalışmalar | | Hizmetler Bakanlığı, güçlendirilmesi için bülten yürütülecektir. Sağlık Bakanlığı hazırlanacaktır. 2. Bağımlılıkla mücadelede önleyici faaliyetler kapsamında hazırlanan Aileler İçin Bağımlılıkla Mücadele Psikoeğitim Programının uygulaması | yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 739.4. Okullarda ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Okulum Temiz Belgelendirme sosyal hizmet merkezlerinde (S), Aile ve Sosyal Programı kapsamında eğitim sağlık, ilk yardım, beslenme, Hizmetler Bakanlığı, faaliyetleri yürütülecektir. finansal okuryazarlık, teknoloji, | Sağlık Bakanlığı, Sanayi | 2. Çocuklarımız İlk Yardımla Daha hukuk ve sosyal medya ve Teknoloji Bakanlığı, | Güvende Projesi kapsamında öğrenci okuryazarlığı becerilerini TSE ve velilere uygulamalı ilk yardım güçlendirecek programlar eğitimleri ve seminerler verilecektir. yürütülecektir. 3. Okulumda Sağlıklı Besleniyorum Programı kapsamında öğrenci ve velilere sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite ve obezite ile mücadele konularında eğitimler verilecektir. 4. Seçmeli ders programlarında sağlık, ilk yardım, beslenme, finansal okuryazarlık, teknoloji, hukuk ve sosyal medya okuryazarlığı becerilerine yer verilmesi sağlanacaktır. Tedbir 739.5. Çocuklara Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk Yaşam Merkezlerin yatırım yönelik danışmanlık ve destek (| Bakanlığı (S), Milli analizi raporu, merkezlerde hizmetlerinin kapsamının Eğitim Bakanlığı uygulanacak programlar, personele genişletilmesi amacıyla çocuk verilecek hizmet içi eğitim belgeleri ve yaşam merkezlerinin sayıları ilgili mevzuat hazırlanacaktır. artırılacaktır. 2. Malatya, Adıyaman, Kahramanmaraş ve Hatay'da Çocuk Yaşam Merkezi kurulacaktır. Tedbir 739.6. Çocukluk Sağlık Bakanlığı (S), 1. Fiziksel aktivite, beslenme, obezite, çağında obezitenin Milli Eğitim Bakanlığı aşırı tuz ve şeker tüketimi konularında sonlandırılmasına, sağlıklı çocuk, ergen, anne-baba ve çocuğun beslenmenin ve fiziksel bakımından, eğitim ve öğretiminden hareketliliğin artırılmasına sorumlu bireylere eğitim verilecektir. yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.740) Tedbir 740.1. Çocukların Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocukların dijital ortamda dijital risklerden, yazılı ve görsel | Bakanlığı (S), Gençlik karşılaşabilecekleri risklere karşı medyanın zararlarından ve Spor Bakanlığı, Milli | korunmalarını sağlamak, ebeveynlere korunmasına yönelik çalışmalar | Eğitim Bakanlığı, Sanayi | rehberlik etmek ve toplumda artırılacaktır. ve Teknoloji Bakanlığı (| farkındalık oluşturmak amacıyla bir internet sitesi oluşturulacaktır. 2. Sosyal medyada bilinçlendirici videolar yayınlanacaktır. 1. Çocukların siber suçlar ve Tedbir 740.4. Çocukların siber | Milli Eğitim Bakanlığı suçlar ve siber zorbalıklar (S), Aile ve Sosyal zorbalıklar konusunda farkındalık konusunda bilinçlendirilmesi Hizmetler Bakanlığı, kazanması için yapay zekâ destekli sağlanacaktır. Gençlik ve Spor bireysel öğrenme platformu MEBİ'nin Bakanlığı, Sanayi ve rehberlik modülüne bilinçlendirici Teknoloji Bakanlığı videolar yüklenecektir. 2. Öğrencilere siber zorbalık ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecek ve seçmeli ders programları güncellenecektir. Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.742) Tedbir 742.2. Çocuk Ergen Sağlık Bakanlığı (S) 1. Bir adet ÇEMATEM hizmete Madde Bağımlılığı Tedavi ve açılacaktır. Eğitim Merkezleri (ÇEMATEM) ile buralarda istihdam edilen nitelikli personel sayısı artırılacaktır. Tedbir 742.4. Bağımlılıkla Milli Eğitim Bakanlığı 1. Bağımlılıkla mücadele kapsamında mücadele amacıyla çocuklara, | (S), Gençlik ve Spor MEBİ rehberlik modülüne aile, ailelere ve çocuklarla çalışan Bakanlığı, Sağlık öğretmen ve çocuklara yönelik profesyonellere yönelik Bakanlığı, bilinçlendirici videolar yüklenecektir. bilinçlendirme çalışmaları ve 2. Öğrencilerin her türlü zararlı eğitimler sürdürülecektir. alışkanlıklardan uzak tutulması ile korunmasına yönelik öğrencilere, ailelere eğitim verilecektir. 3. Ortaokul ve lise öğrencilerine yönelik geliştirilen Akran Eğitim Programı uygulaması yaygınlaştırılacaktır. 4. Kumar bağımlılığını önleyici eğitimler yaygınlaştırılacaktır. Afet durumlarında çocukların maruz kalacağı olumsuzlukların giderilmesine ve haklarının korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıklı olma çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.744) Tedbir 744,1. Afet Milli Eğitim Bakanlığı 1. Afet Bilinci ders programı durumlarında çocukların maruz | (5), Aile ve Sosyal güncellenecektir. kalacağı olumsuzlukların Hizmetler Bakanlığı, giderilmesine ve haklarının İçişleri Bakanlığı, Sağlık korunmasına yönelik projelerle | Bakanlığı, Tarım ve afet öncesi bilinçlendirme ve Orman Bakanlığı afetlere hazırlıklı olma alışmaları yaygınlaştırılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) | 2026(2) 3-5 Yaş Net Okullaşma Oran Yüzde 48,9 49,3 51,0 Koruyucu Aile Hizmetinden Yararlanan e Çocuk Sayısı (0-18 Yaş) Kişi 10 500 11 600 | 12 800 SED Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı (0-18 Yaş) (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Kişi 172 500 174 200 | 176 000 2.3.7. Gençlik a) Mevcut Durum Ülkemizin “nitelikli insan, güçlü aile, sağlıklı toplum” kalkınma vizyonunun en önemli öncelikleri arasında yer alan gençlerin, insani ve milli değerlere sahip, değişime ve gelişime açık, kendine güvenen, topluma ve sorunlara duyarlı, sosyal, siyasal ve ekonomik hayata aktif katılım gösteren nitelikli ve sağlıklı bireyler olarak yetişmesi önemli görülmektedir. 2024 yıl sonu itibarıyla Türkiye'nin genç nüfusu (15-24 yaş) toplam nüfusun yüzde 14,9'unu (12.763.159) oluşturmakta, genç nüfus ortalaması yüzde 10,7 olan AB-27 ortalamasının üstünde yer almaktadır. Mevcut genç nüfusuyla önemli bir demografik fırsata sahip olan Türkiye'nin bu potansiyeli etkili bir şekilde değerlendirebilmesi için eğitimde nicelik ve niteliğin artırılması, işsizliğin önlenmesi, gençlerin iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katılımının sağlanması, teknolojinin doğru ve etkin kullanılması amacıyla kalkınma vizyonunu destekleyecek politikalar hayata geçirilmektedir. TÜİK verilerine göre eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı 2023 yılında yüzde 22,5 iken 2024 yılında yüzde 22,9 olmuştur. Genç erkeklerde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı 2023 yılında yüzde 15,6 iken 2024 yılında yüzde 16,2, genç kadınlarda bu oran 2023 yılında yüzde 29,8 iken 2024 yılında yüzde 30,1 olarak belirlenmiştir. Gençlerin eğitimde ve istihdamda olmama nedenlerine uygun olarak işgücü piyasasına geçişi sağlayacak bilgi, beceri, çalışma alışkanlığı, toplumda birey olarak ayakta kalabilme yeteneğini ve disiplin kazandırmayı amaçlayan aktif işgücü programları kapsamında İşgücü Uyum Programı, İş Pozitif Programı, İŞKUR Gençlik Programı gibi uygulamalar yürütülmekle birlikte çeşitli işbaşı eğitim ve mesleki eğitim kurs faaliyetleri ve destekleri sürdürülmektedir. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere ilişkin göstergeler de dikkate alınarak erken yaşlarda etkin iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerine devam edilmesi, mesleki eğitime yönlendirmelerin ve iş-yaşam dengesini kurmak üzere politika ve hizmetlerin devamlılığının sağlanması önemlidir. 2022-2023 öğretim yılında yüzde 46 olan yükseköğretim net okullaşma oranı, 2023— 2024 öğretim yılında yüzde 42,7 olmuştur. Aynı dönemlerde cinsiyete göre yükseköğretimde net okullaşma oranı erkeklerde yüzde 41,1 iken yüzde 36,7 olarak, kadınlarda yüzde 51,2 iken yüzde 49 olarak gerçekleşmiştir. Hanehalkı İşgücü Araştırması sonuçlarına göre genç nüfusun istihdam oranı, 2023 yılında yüzde 37,7 iken 2024 yılında yüzde 39,5'e yükselmiştir. Genç erkeklerde istihdam oranı 2023 yılında yüzde 49,2 iken 2024 yılında yüzde 51,7, genç kadınlarda bu oran 2023 yılında yüzde 25,4 iken 2024 yılında yüzde 26,4 olmuştur. Genç nüfusun istihdamı sektörlere göre incelendiğinde, 2024 yılında yüzde 13'ü tarım, yüzde 30,7'si sanayi, yüzde 56,3'ü hizmet sektörlerinde istihdam edilmektedir. Genç erkeklerin yüzde 11,8'i tarım, yüzde 35,9'u sanayi, yüzde 52,3'ü hizmet sektöründe istihdam edilirken, genç kadınların yüzde 15,4'ünün tarım, yüzde 19,9'unun sanayi, yüzde 64,7'sinin hizmet sektöründe istihdam edildiği gözlenmektedir. Gençlerin sosyal hayata aktif katılımlarının artırılması, öz güvenlerinin, umutlarının ve toplumsal aidiyet duygularının desteklenmesi, gönüllülük bilincinin kazandırılması amacıyla gençlik merkezleri, genç ofisler, gençlik kampları ve hareketlilik programları yoluyla gençler için sosyokültürel, sanatsal ve sportif faaliyetler yürütülmektedir. Eylül 2025 itibarıyla 560 gençlik merkezinde ve 376 genç ofis kuruluşunda gençlere hizmet verilmektedir. Ayrıca, Ağustos 2025 itibarıyla 43 gençlik kampında toplam 133.945 genç gerçekleştirilen faaliyetlere katılmıştır. 81 ilden gençlerin de sürece doğrudan katılımı, ilgili kurum ve kuruluşların katkıları ve saha araştırmaları doğrultusunda gerçekleştirilen çalıştaylar ile gençlerin ihtiyaç, beklenti ve önerilerini merkeze alan Gençlik Politika Belgesinin hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir. Diğer taraftan ülkemizin gençlik profilini demografik, sosyal, ekonomik ve sağlık göstergeleriyle çok boyutlu olarak ortaya koymayı hedefleyen Türkiye Gençlik Atlası Raporu hazırlanmakta olup 15-29 yaş aralığındaki gençlerin gündem algıları, kişisel gelişim düzeyleri, gelecek beklentileri, eğitim tercihleri ve toplumsal katılım eğilimlerini kapsamlı ele almayı hedefleyen Türkiye Gençlik Endeksi Araştırması çalışmalarının yıl sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı (2024-2028) çerçevesinde madde bağımlılığıyla mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine, önleme, bilgilendirme ve saha araştırmalarına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ceza infaz kurumları ile denetimli serbestlik kapsamındaki hükümlü ve yükümlü gençlerin tekrar suç işlemesini önlemek, ilgi, istek ve becerileri doğrultusunda toplumsal uyumlarını sağlamak amacıyla Adalet Bakanlığı ile Gençlik ve Spor Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolü kapsamında yürütülen Kapılar Kapanmasın Projesinden toplam 25.705 tutuklu, hükümlü ve yükümlü yararlandırılmıştır. b) Amaç Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, eğitim ve istihdam imkânlarına, insani ve milli değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler Gençlerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katılımları özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.746) Tedbir 746.3. Gençlik Gençlik ve Spor 1. Gençlik merkezlerinin yapımına merkezleri ile genç ofislerin Bakanlığı (S), Milli devam edilecektir. sayısı ihtiyaca göre artırılacak | Eğitim Bakanlığı, Sanayi | 2. Genç ofislerin açılmasına devam ve benzer faaliyetler ve Teknoloji Bakanlığı edilecektir. yürütülen kuruluşlarla ortaklıklar geliştirilecektir. Tedbir 746.4. Gençlerin Gençlik ve Spor Ji. Kitap Okuma Halkaları faaliyetleri okuma, anlama, düşünme Bakanlığı (S), Kültür ve | ve yapılacak kitap tahlilleri ile yetilerini geliştirici, kendilerini | Turizm Bakanlığı, Milli gençlere kitap okuma alışkanlığı sözel ve yazılı olarak ifade Eğitim Bakanlığı, RTÜK, | kazandırılması sağlanacaktır. edebilmelerine imkân İlgili Kamu Kurum ve 2. Eğitim Yönetim Sistemi kullanıcı sağlayıcı ortamların sayısı ve | Kuruluşları dostu bir sistem olması yönünde niteliği artırılacaktır. geliştirilecektir. 3. Eğitim Deneyim Uygulama internet sitesinin (edu.gsb.gov.tr) içeriği gençlerin ihtiyaçlarına göre zenginleştirilecektir. 4. Gençlik Radyosu ve diğer radyo kanalları ile sosyal medyada gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacaktır. 5. Kamu kurumları ve STK'larla işbirliği içerisinde yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak okullar, yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisler, kitap kafeler ve spor tesisleri gibi yerlerde gençlerin hizmetine sunulacaktır. Tedbir 746.5. Gençlerin Gençlik ve Spor 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler proje ve faaliyetlere Bakanlığı (5), Milli aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, katılımları artırılarak Eğitim Bakanlığı İnovasyon Atölyesi, Bilim ve Teknoloji sorumluluk alma ve liderlik Kulübü çalışmaları sürdürülecektir. becerilerinin geliştirilmesine 2. Yurtlarda kalan gençlere yönelik yönelik faaliyetler sosyal sorumluluk projeleri aygınlaştırılacaktır. erçekleştirilecektir. Tedbir 746.9. Gençlik Gençlik ve Spor 1. Gençlik merkezleri ve gençlik merkezleri ve gençlik Bakanlığı (S), Aile ve kampları başta olmak üzere gençlik kamplarında yürütülen Sosyal Hizmetler tesislerinde gençlerin kişisel, sosyal programlar başta olmak Bakanlığı, Kültür ve ve kültürel olarak gelişmelerine katkı üzere, gençlerin kişisel ve Turizm Bakanlığı, Milli sunmayı amaçlayan gezi, yarışma, sosyal gelişimine katkı Eğitim Bakanlığı, Sanayi | kültür-sanat, teknoloji-inovasyon, sağlayan programlar ile ve Teknoloji Bakanlığı, bilgilendirme-bilinçlendirme faaliyetlerin sayısı ve niteliği Tarım ve Orman programları çeşitlendirilip faaliyetlerin artırılacaktır. Bakanlığı sayısı ve niteliği artırılacaktır. Tedbir 746.10. “Türkiye Gençlik ve Spor 1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Ulusal Gençlik Konseyi”nin Bakanlığı (S) aktif hale getirilmesine yönelik aktif hale getirilmesine çalışmalar tamamlanacaktır. yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 746.11. Gençlerin Gençlik ve Spor 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler gönüllülük faaliyetlerine Bakanlığı (S), İçişleri aracılığıyla Gönüllülük Kulübü ve ilişkin bilinçlendirilmesi ve Bakanlığı, Kültür ve Gençlerin Iyilik Ağacı kulüp katılımlarının artırılmasına Turizm Bakanlığı, Milli çalışmalarına devam edilecektir. yönelik çalışma Eğitim Bakanlığı, Tarım 2. Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi yürütülecektir. ve Orman Bakanlığı, Eğitimleri gerçekleştirilecektir. YÖK, Üniversiteler, İlgili | 3. AnadoluyuzBiz ve Damla Kamu Kurum ve Gönüllülük Hareketi projeleri Kuruluşları gerçekleştirilecek, gönüllülük projeleri kapsamında gençlerin gönüllülük faaliyetlerine ilişkin bilinçlendirilmesi ve katılımlarının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 4. Üniversitelerin müfredatında yer alan seçmeli gönüllülük çalışmaları dersinin etkin şekilde yürütülebilmesi amacıyla üniversitelerle işbirlikleri gerçekleştirilecektir. 5. Yurtlarda Gönül Bağı Etkinlikleri, Gönüllülük Yönetimi Kursu, Bilgiden Bilince Konferansları, Çevre Faaliyetleri ile Komşum Projesi uygulanacaktır. Tedbir 746.12. Ülkemizin Gençlik ve Spor 1. Üniversiteler bünyesinde faaliyet geliştirilebilecek alanlarında Bakanlığı (S), Sanayi ve | gösteren gençlik araştırma çalışmalar üretmek üzere ilgili | Teknoloji Bakanlığı, merkezleri, sosyal politikalar kamu kurum ve kuruluşları, YÖK, Üniversiteler, İlgili | enstitüleri ile ilgili akademik STK'lar, üniversite ve özel Kamu Kurum ve birimlerin, gençlik alanında bilimsel sektör ile gençleri bir araya Kuruluşları ve uygulamalı araştırmalar getiren yönetişim modelleri gerçekleştirmelerini desteklemek geliştirilecektir. amacıyla Gençlik Araştırmaları Destek Programı uygulanacaktır. Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarına özelleştirilmiş psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, yetkinlik kazandırıcı ve bilgilendirici eğitimler artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.747) Tedbir 747.1. Okullarda, Milli Eğitim Bakanlığı 1. GençTek Bilişim Ekosistemi yükseköğrenim öğrenci (S), Gençlik ve Spor kapsamında yapay zekâ, siber yurtlarında ve gençlik Bakanlığı, Sanayi ve güvenlik, robotik, dijital tasarım, e- merkezlerinde; sağlık, ilk Teknoloji Bakanlığı, YÖK | ticaret, ağ programlama, mobil yardım, teknoloji, sosyal programlama, oyun tasarımı, e-Spor, medya, finansal ve hukuk dijital bağımlılıklara fiziksel alternatif, okuryazarlığı konularında havacılık sistemleri, bilişim hukuku ve farkındalık artırıcı faaliyetler güvenli internet çalışma grupları ile beceri güçlendirecek oluşturularak akran öğretimi ve programlar yürütülecektir. meslektaş işbirliği temelinde etkinlikler gerçekleştirilecektir. Tedbir 747.3. Gençlik Gençlik ve Spor 1. Gençlerin başta afet ve kriz merkezlerinde psikolojik Bakanlığı (S), Aile ve durumlarında olmak üzere psikolojik danışmanlık ve rehberlik Sosyal Hizmetler iyi oluşlarını ve dayanıklılıklarını alanlarında uzman istihdamı Bakanlığı, Çalışma ve desteklemeye yönelik çalışmalar yaygınlaştırılarak gençlere ve | Sosyal Güvenlik yürütülecektir. ebeveynlere yönelik Bakanlığı, İçişleri 2. Gençlik merkezlerinde psikolojik hizmetler verilecektir. Bakanlığı, Sanayi ve danışmanlık ve rehberlik alanlarında Teknoloji Bakanlığı gençlerle çalışan personele kapasite artırımı için eğitimler düzenlenecektir. Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.748 Tedbir 748.2. Gençlerin ve | Gençlik ve Spor 1. Sağlıklı Yaşam ve Spor Atölyesi ve gençlik alanındaki Bakanlığı (S), Adalet Kulübü faaliyetleri profesyonellerin bağımlılıkla Bakanlığı, Aile ve Sosyal | gerçekleştirilecektir. mücadele konusunda Hizmetler Bakanlığı, 2. Gençlere, gençlik çalışanlarına, bilgilendirilmesi ve İçişleri Bakanlığı, Milli antrenörlere, il, ilçe ve gençlik bilinçlendirilmesi yönünde Eğitim Bakanlığı, Sağlık | merkezi personeline bağımlılıkla çalışmalara devam Bakanlığı mücadele hakkında seminer ve edilecektir. eğitimler verilecek, programlar ve projeler desteklenecektir. 3. Yurtlarda kalan gençlere yönelik bağımlılıkla mücadele kapsamında Davranışsal Bağımlıklar Atölyesi, Davranışsal Bağımlıklarla Mücadele Konferansları, Tütünle Mücadele Konferansları ve Uyuşturucu Bağımlılığı Konferansları gerçekleştirilecektir. Tedbir 748.5. Davranışsal Sağlık Bakanlığı (S), Aile | 1. Davranışsal bağımlılıklarla bağımlılıklarla mücadele ve Sosyal Hizmetler mücadelede koruyucu ve önleyici kapsamında kanıta dayalı Bakanlığı, YÖK, politika ve hizmetleri destekleyici politikalar tasarlanması için Üniversiteler, İlgili Kamu | akademik çalışmalar akademik çalışmalar Kurum ve Kuruluşları gerçekleştirilecek, sağlık desteklenecek, koruyucu ve kuruluşlarındaki psikososyal destek önleyici politikaların birimi personeline (psikolog, sosyal tasarımında ve tedavi çalışmacı, çocuk gelişimci) hizmetlerinin davranışsal bağımlılıkla mücadele şekillendirilmesinde kanıta eğitimi verilecektir. dayalı önlemler dikkate alınacaktır. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.749) Tedbir 749.2. Uluslararası Gençlik ve Spor 1. Geçici koruma altındaki gençlere veya geçici koruma altında Bakanlığı (S), Çalışma yönelik çalışmaları içeren Sosyal olan gençlere yönelik mesleki | ve Sosyal Güvenlik Uyum ve Gençlik Katılımı Projesi yönlendirmeler yapılacaktır. Bakanlığı, İlgili Kamu yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik yapılan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odaklı bütüncül bir yaklaşımla eğitime veya istihdama katılımlarını destekleyen program ve projeler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.750) Tedbir 750.2. Gençlerin Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji girişimciliği bilincini ve liderlik becerileri geliştirilerek | Bakanlığı (S), Gençlik ve | yetkinliğini artıracak çevrimiçi girişimciliklerinin Spor Bakanlığı, Milli girişimcilik eğitimleri verilecektir. desteklenmesine yönelik Eğitim Bakanlığı, İlgili faaliyetler yürütülecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 750.3. Eğitimde ve Çalışma ve Sosyal 1. Eğitimde ve istihdamda olmayan istihdamda olmayan gençler (o| Güvenlik Bakanlığı (S) gençlere yönelik danışmanlık açık işlere ve mesleklere hizmetleri verilerek açık işlere ve aktif yönlendirilecektir. işgücü programlarına yönlendirilmeleri sağlanacaktır. Tedbir 750.7. Gençlerin Çalışma ve Sosyal 1. Gençlerin işgücü piyasasına kişisel, sosyal gelişimleri ile Güvenlik Bakanlığı (S), uyumunu desteklemek amacıyla geleceğin mesleklerini de Gençlik ve Spor işbaşı eğitim programları, mesleki içeren kariyer planlamalarına | Bakanlığı, Milli Eğitim eğitim kursları ve projeler katkı sağlayacak programlar (| Bakanlığı, Sanayi ve uygulanacaktır. | uygulanacaktır. Teknoloji Bakanlığı. Tedbir 750.8. Başta kırsal Çalışma ve Sosyal 1. İş Pozitif Programı kapsamında bölgelerde yaşayan genç Güvenlik Bakanlığı (S), kayıtlı kadın istihdamının artırılmasına kadınlar olmak üzere Aile ve Sosyal Hizmetler | yönelik proje ve uygulamalar gençlerin çalışma hayatına Bakanlığı, Sanayi ve yaygınlaştırılacaktır. girmeleri desteklenecek, Teknoloji Bakanlığı, kırsala tersine göçü sağlayıcı, | Tarım ve Orman ekonomik ve sosyal hayatı Bakanlığı canlandırıcı projeler geliştirilecektir. Tedbir 750.9. Eğitimde ve Çalışma ve Sosyal 1. Eğitimde ve istihdamda olmayan istihdamda olmayan genç Güvenlik Bakanlığı (S), kadınlara yönelik danışmanlık kadınların yaşam Aile ve Sosyal Hizmetler | hizmetleri verilerek, açık işlere ve becerilerinin geliştirilmesi ve | Bakanlığı, Milli Eğitim aktif işgücü programlarına istihdama katılımlarının Bakanlığı, Sanayi ve yönlendirilmeleri sağlanacaktır. sağlanmasına yönelik Teknoloji Bakanlığı çalışmalar yürütülecektir. Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751 Tedbir 751.1. Gençlerin Gençlik ve Spor 1. Türkiye Gençlik Atlası Araştırması ihtiyaç ve beklentilerini Bakanlığı (S), Hazine ve | yürütülecek, Türkiye'de gençlerin ölçmek için anketler Maliye Bakanlığı, Strateji | okuma alışkanlıkları ile ilgili saha düzenlenecek ve araştırmalar | ve Bütçe Başkanlığı, araştırması yapılacak, Gençlik ve Spor yapılacaktır. TUK İstatistikleri Çerçeve Programı çalışmaları sürdürülecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaş) Yüzde 39,5 40,5 41,4 Eğitimde ve İstihdamda Olmayan Genç Oranı | Yüzde 15-24 Ya 22,9 23,4 22,5 Gençlik Merkezi Sayısı Adet 522 570 600 Genç Ofis Sayısı Adet 372 400 405 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.3.8. Engelli Hizmetleri a) Mevcut Durum Engellilik kavramı, uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu sebebiyle toplumun geri kalan kesimi gibi hayata eşit ve etkili şekilde katılmasının önünde engel bulunan kesimleri tanımlamaktadır. TÜİK tarafından belirli aralıklarla yapılan Türkiye Sağlık Araştırması verilerine göre toplumun yüzde 5,1'i görme sorunu, yüzde 3,4'ü işitme sorunu yaşamakta ve yüzde 4,9'u herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı araç kullanmadan yürüyememektedir. Toplumun yüzde 4,5'i ise yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekmektedir. Engellilikle ilgili tüm bu göstergelerde kadınların oranı erkeklerden daha fazladır. Her alt kırılımda yıllar bazında iyileşmeler görülmekte olup görme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 6,9 iken 2022 yılında yüzde 5,1'e, işitme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 4,5 iken 2022 yılında yüzde 3,4'e, herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı bir araç kullanmadan yürüyemeyenlerin oranı 2016 yılında yüzde 6,5 iken 2022 yılında yüzde 4,9'a, yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekenlerin oranı ise 2016 yılında yüzde 6,7 iken 2022 yılında yüzde 4,5'e gerilemiştir. TABLO II: 50- Engellilikle İlgili Göstergeler (Yüzde) Ni 2016 2019 2022 Gösterge Toplam Erkek Kadın | Toplam Erkek Kadın | Toplam Erkek Kadın Görme Sorunu Olan Bireylerin Oranı 69 53 8,6 58 44 7,2 Sİ 3/ 6,5 İşitme Sorunu Olan Bireylerin Oranı 45 39 5,0 44 38 5,0 34 3,1 3,7 Herhangi Bir Yardım Almadan ya da Yardımcı Bir Araç Kullanmadan 65 40 8,9 55 3,1 7,9 49 29 6,8 Yürüyemeyenlerin Oranı Yaşıtlarına Göre Öğrenmede Ve Hatırlamada Zorluk Çeken Bireylerin 6,// 3,3 10,0 54 33 7,4 45 29 6, Oranı Kaynak: TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması, 2016, 2019, 2022 Engellilerin istihdamı kapsamında engelli çalıştırmakla yükümlü işyeri sayısı Temmuz 2025 itibarıyla kamu sektöründe 1.389, özel sektörde 20.960 olarak gerçekleşmiştir. Engelli çalıştırmakla yükümlü işyerlerinde çalıştırılması gereken engelli sayısı kamu sektöründe 23.829'a, özel sektörde ise 132.913'e yükselmiştir. 2002 yılında 5.777 olan engelli memur sayısı Temmuz 2025 itibarıyla 80.923'tür. Açık işgücü piyasasında istihdamı zor olan zihinsel ve ruhsal engelli bireylerin istihdamını sağlamak üzere korumalı işyeri modeli uygulanmakta ve bu kapsamda korumalı işyerleri devlet tarafından desteklenmektedir. 16 korumalı iş yerinde 130 engelli birey istihdam edilmektedir. Engellilerin istihdama erişiminin artırılması için toplumdaki önyargıların giderilmesine ve işyerlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik çalışmaların yaygınlaştırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Engelli bireylerin eğitimi kapsamında örgün eğitimde özel eğitim okulları ve sınıfları, hizmet sunmaya devam etmektedir. 2001-2002 eğitim öğretim yılında 342 olan okul sayısı, 2024-2025 eğitim öğretim yılında 1.854'e yükselmiştir. Bu okullarda görev yapan öğretmen sayısı ise 34.510'dur. Özel eğitime gereksinim duyan öğrencilerin okullarına ücretsiz taşınmalarının sağlanması amacıyla 2024 yılında 6,4 milyar TL ödenek ayrılmıştır. Engelli bireylerin eğitime katılımının artırılması ve sürdürülebilirliğin sağlanması için erken dönem eğitime ağırlık verilmesi önem taşımaktadır. 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında verilen engelli maaşları, engelli yakını aylığı ve evde bakım yardımı uygulamaları sürdürülmekte olup engelliler ve ailelerinin ekonomik açıdan desteklenmelerine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bakıma muhtaç engellilerin bakımının sağlanması için hizmet sunan yatılı bakım ve rehabilitasyon merkezleri ile umut evlerinin sayısı 251 iken, gündüzlü hizmet sunan kuruluş sayısı 142'dir. Engellilere ve bakmakla yükümlü oldukları kişilere yönelik çeşitlendirilmiş hizmet modellerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmekte olup gündüzlü bakım merkezlerine ilişkin mevzuat altyapısının tamamlanması gerekmektedir. Ailesi yanında bakılan engelli bireylerin ailelerinin sağlık, tatil vb. gibi nedenlerle il dışı veya yurt dışına çıkması ya da geçici olarak engellisine bakamayacak durumda olması halinde engelliye ücretsiz olarak geçici ve misafir bakım hizmeti sunulmaktadır. Temmuz 2025 itibarıyla bu hizmetten yararlanan engelli birey sayısı 245 olup söz konusu hizmetin yaygınlaştırılması gerekmektedir. Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme kapsamında kamu personeline engellilik, iş yerine uyum konusunda alınabilecek tedbirler ve genel olarak engelli hakları konulu eğitimler verilmiş ve farkındalık toplantıları düzenlenmiştir. 2025/8 sayılı Ulusal Erişilebilirlik Günü konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle erişilebilirliğin temel hak olduğu bilincinin geliştirilmesi, gündelik yaşamın doğal bir parçası haline ( getirilmesi, doğru uygulamaların (o yaygınlaştırılması, gelecek o nesillerde sürdürülebilirliğinin sağlanması ve erişilebilirlik kültürünün oluşturulması amacıyla 16 Mayıs Ulusal Erişilebilirlik Günü olarak belirlenmiştir. Dijital alanda internet siteleri ve mobil uygulamalar aracılığıyla sunulan bilginin farklı özelliklere sahip kullanıcılar tarafından edinilebilir ve anlaşılabilir formatta olması amacıyla internet siteleri ve mobil uygulamaların tasarım ve güncelleme dâhil tüm aşamalarında erişilebilirliğin sağlanması için 21 Haziran 2025 tarihinde 2025/10 sayılı Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi yayımlanmıştır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) tarafından hayata geçirilen AİLEM Engelsiz İletişim Merkezi kapsamında sözel dili kullanamayan ve iletişim dili olarak işaret dilini kullanan işitme engelli bireylerin eğitim, sosyal hayata katılım, çalışma hayatı, çevre ile etkileşim, yasal hakları öğrenme ve bunları kullanma, kamu hizmetlerinden yararlanma vb. süreçlerinde yaşadığı iletişim, hizmete ve bilgiye erişim sorunlarının çözümü kapsamında merkezi uzaktan erişimli görüntülü hizmet verilmeye devam edilmiştir. Bu çerçevede, hem mobil uygulamadan hem de internet uygulamasından erişilebilen merkez, bugüne kadar 203.125 aramaya çeviri hizmeti sunmuştur. 81 ilde 121 birimde hizmet sunan 350 engelli iş koçu aracılığıyla, Ağustos 2025 itibarıyla 137.712 engelli danışanla 220.910 görüşme gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde 205 engelli vatandaş aktif işgücü hizmetleri kapsamında işbaşı eğitim programlarına katılmıştır. b) Amaç Engelliliğin önlenmesi, erken tanı ve teşhisle müdahale edilerek ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi, başta bakım, eğitim ve istihdam olmak üzere engelli bireylere sunulan hizmetlerin iyileştirilmesi, engelli bireylerin toplumsal yaşamın tüm alanlarına engellerini hissettirmeyecek şekilde katılımlarının ve erişilebilirliğin sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler | | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler | Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere | | yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753) | Tedbir 753.1. Engellilere | Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Engelli bireylere yönelik hazırlanan | | Politika/Tedbir |o|| O Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | yönelik erken tanı ve | Sosyal Hizmetler Bakanlığı | dijital uygulamaların tanıtımı ve | müdahale programları | yaygınlaştırılmasına yönelik iletişim | | i yaygınlaştırılacaktır. | çalışmaları ve sosyal medya | | paylaşımları yapılacaktır. 2. Engelli bireylere yönelik sağlık hizmetleri ile bu hizmeti veren merkezlerin bilinirliğini artırıcı iletişim çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 753.2. Toplum Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. İki adet Toplum Ruh Sağlığı ruh sağlığı merkezlerinin Sosyal Hizmetler Bakanlığı || Merkezi hizmete açılacaktır. nitelik ve niceliği | artırılacaktır. Tedbir 753.4. Engelli Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Engelli bireylerin ayaktan ve bireylerin engellilik Bakanlığı (S), Aile ve yatarak tedavilerinde kullanılan tıbbi durumlarından dolayı Sosyal Hizmetler Bakanlığı, ( malzemelere ve cihazlara erişimini gereksinim duyduğu tubbi Hazine ve Maliye Bakanlığı | kolaylaştıracak mevzuat malzemelere erişimlerinin düzenlemeleri tamamlanacaktır. kolaylaştırılması için çalışmalar yapılacaktır. Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteliği ve niceliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.754) Tedbir 754,1. Engellilere | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Gündüzlü bakım merkezlerine yönelik gündüzlü bakım Bakanlığı (S), İlgili Kamu ilişkin mevzuat altyapısı hizmetleri etkinleştirilecek (| Kurum ve Kuruluşları, Yerel | tamamlanacaktır. ve ülke geneline Yönetimler, STK'lar 2. 2828 sayılı Kanunda düzenleme yaygınlaştırılacaktır. yapılarak Aktif Yaşam Merkezi tanımının kuruluşta tam gün, yarım gün ya da seanslı gündüzlü bakımı da içerecek şekilde yeniden yapılması sağlanacaktır. 3. Engellilere yönelik geçici ve misafir bakım hizmeti yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 754,4, Engelli Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kamu kurum ve kuruluşları ile sivil bireylerin toplumsal Bakanlığı (S), İlgili Kamu toplum temsilcilerine yönelik yaşama katılımı ile bakım (| Kurum ve Kuruluşları, engelliliğin ana akımlaştırılması ve ve rehabilitasyon STK'lar hak temelli yaklaşım konularında eğitim verilecektir. 2. Engelli Hakları İzleme ve Değerlendirme Kurulu toplantıları gerçekleştirilecektir. hizmetlerine ilişkin yerel yönetimler ve STK'lar da dâhil olmak üzere ilgili kurumlar arası koordinasyon geliştirilecektir. Engelli bireylere sunulan hizmetlerde bireysel gereksinim ve destekler dikkate alınarak engellilerin bağımsız olarak toplumsal yaşama katılımları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.755) Tedbir 755.1. Bağımsız Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Toplum temelli hizmetlerin yaşamı destekleyici Bakanlığı (S), İlgili Kamu çeşitlendirilmesine yönelik olarak iyi modeller ve iyi uygulama (| Kurum ve Kuruluşları, uygulama örnekleri incelenerek örnekleri incelenerek Üniversiteler, STK'lar raporlanacaktır. bunların ülkemizde uygulanabilirliği konusunda analizler ve çalışmalar yapılacaktır. Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758) Tedbir 758.1. Engellilere | Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Özel eğitim ilköğretim yönelik eğitim hizmetlerini | Aile ve Sosyal Hizmetler kurumlarında güncellenen haftalık düzenleyen mevzuat Bakanlığı, Üniversiteler, ders programında yer alan toplumsal gözden geçirilerek STK'lar uyum becerileri ile Türk İşaret Dili kapsayıcı bir müfredat Dersi öğretim programları oluşturulacaktır. uygulanmaya başlanacaktır. 2. Özel eğitim meslek okullarının akademik programlarının güncellenmesine yönelik çalışma yapılacaktır. Tedbir 758.3. Erken Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Özel eğitim ihtiyacı olan çocukluk döneminden Aile ve Sosyal Hizmetler öğrencilerin ailelerine daha etkili başlamak üzere, çocukların | Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | destek sunmak amacıyla Travma eğitime yönlendirilmesi ve | Üniversiteler, STK'lar | Odaklı Eğitim Programları destekler konusunda, uygulanacaktır. engelli bireye sahip ailelerin | bilgilendirilmelerine yönelik eğitimler verilecektir. Tedbir 758.4. Kapsayıcı Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Engellilerin eğitimi konusunda veri eğitim konusunda Aile ve Sosyal Hizmetler ve raporlama çalışmaları yapılacaktır. engellilere hizmet sunanlar | Bakanlığı, Üniversiteler, ve engellilerle birlikte STK'lar eğitim alanlar ile onların aileleri başta olmak üzere toplumun tüm kesimlerinin bilgi ve bilinç düzeyini artırmak üzere farkındalık çalışmaları yapılacaktır. Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759) Tedbir 759.2. Kamu RTÜK (S), İlgili Kamu 1. Engelli bireylerin istihdamı spotları, sosyal medya gibi | Kurum ve Kuruluşları, kapsamında yayınlanan ikame araçlarla engelli bireylerin STK'lar program sayısı artırılacaktır. çalışma yaşamında yer alma hakkı ve bu konuda işveren ve çalışanlarca alınabilecek tedbirlere yönelik bilgi ve farkındalık çalışmaları yürütülecektir. Engelli işçi çalıştırma yükümlülüğüne ilişkin mekanizmalar değerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.760) Tedbir 760.1. Kota/ceza | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. İşverenler açısından bürokratik yönteminin ve İŞKUR Bakanlığı (S), Aile ve prosedürler azaltılacak, engelli, eski tarafından uygulanan idari | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | hükümlü ve terör mağduru para cezalarının etkinliği Sanayi ve Teknoloji kontenjan takibinin etkinliği ve istihdama katkısı ile Bakanlığı artırılacaktır. uygulamaya ilişkin denetimler artırılacaktır. 2. Engelli kontenjan hesaplamasının SGK verileri kullanılarak otomatikleştirilmesine yönelik olarak yürütülen Çalışan Bildirim Sisteminin hayata geçirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 760.2. İdari para | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Engelliler için kendi işini kurma cezalarının engellilere Bakanlığı (S), Aile ve hibe projelerinin başvuru sürecinde, yönelik istihdam Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | tanıtım ve danışmanlık faaliyetleri projelerinde etkin Sanayi ve Teknoloji yürütülecektir. kullanımını sağlamaya Bakanlığı, STK'lar 2. Engelli iş koçları vasıtasıyla yönelik bilgilendirme ve engellilere yönelik sivil toplum farkındalık çalışmaları kuruluşları ile işbirliği yapılarak yürütülerek proje üretme engelli istihdam projelerinin kapasitesi geliştirilecektir. bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. İşe alım ve çalışma süreçlerinde danışmanlık, yönlendirme, işbaşı eğitim ve iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerinin etkinliği ve yaygınlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.761) Tedbir 761.1. İl ve işkolu | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. İşgücü piyasası araştırmaları düzeyinde ihtiyaçlar Bakanlığı (S), Aile ve yapılacaktır. belirlenerek bu çerçevede Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | 2. İşgücü piyasası araştırmaları danışmanlık, yönlendirme, | İŞKUR sonuçlarına göre iş ve meslek işbaşı eğitim ve iş ve danışmanlığı hizmetleri sunulacak ve meslek danışmanlığı işbaşı eğitim programları hizmetlerinin planlaması düzenlenecektir. yapılacaktır. Türkiye'de destekli istihdamın mevzuat altyapısı oluşturularak destekli istihdam, bir istihdam modeli olarak uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.762) Tedbir 762.1. Engelli Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Destekli istihdam modeline ilişkin istihdamında engelli Bakanlığı (S), Aile ve mevzuatın oluşturulması ile engelli iş bireyin iş öncesi, İŞ sırası Sosyal Hizmetler Bakanlığı koçlarının niteliklerini artıracak eğitim ve iş sonrasında bir iş ve I programlarının geliştirilmesi meslek danışmanı sağlanacaktır. tarafından desteklenmesini içeren destekli istihdam modeline ilişkin mevzuat ve personel altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 762.2. Destekli Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Destekli istihdam modeli baz istihdama yönelik Bakanlığı (S), Aile ve alınarak hayata geçirilen engelli iş yürütülen pilot projeler Sosyal Hizmetler Bakanlığı (| koçluğu hizmeti, eğitim, çalıştay, yaygınlaştırılacaktır. saha ziyaretleri vb. ile desteklenerek yaygınlaştırılacaktır. Fiziksel çevre şartları, ulaşım hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basılı, dijital ve görsel medya yayınları ile kamusal hizmetler engellilerin erişilebilirliğine uygun hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.763) Tedbir 763.1. Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Farklı meslek gruplarına yönelik Erişilebilirliği ilgilendiren Bakanlığı (S), İçişleri erişilebilirlik konusunda eğitimler işlerde çalışan meslek Bakanlığı, Ulaştırma ve düzenlenecektir. grupları başta olmak üzere | Altyapı Bakanlığı, Yerel toplumun tüm Yönetimler kesimlerinde erişilebilirlik konusunda bilgi ve farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Ulusal Engelliler Veri Tabanında ulusal bakım ihtiyaçları ve uluslararası standartlarla uyumlu, güncel, kapsamlı ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.764) | Tedbir 764.1. Ulusal | | Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. e-Rapor platformunda yer alan | Engelliler Veri Tabanındaki | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu | kapsam eksikliğinin | | Hazine ve Maliye Bakanlığı, | Raporları ve Çocuklar İçin Özel giderilmesi ve veri | Üniversiteler, TÜİK Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) İl kalitesinin iyileştirilmesine | sistemlerindeki veriler incelenecek, | | ilişkin yürütülen İ ulusal/uluslararası taleplere uygun, — | güncelleme çalışmaları | güncel, kapsamlı ve kaliteli engellilik | tamamlanacaktır. | göstergelerinin üretilmesi için | çalışmalar gerçekleştirilecektir. Engelli bireylerin iyileşme ve gelişme süreçlerine katkı sağlamak amacıyla spor | faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.765) Tedbir 765.1. Spor | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Yeni yapılacak spor tesisleri | tesisleri ve aletleri | (5) erişilebilir olarak yapılacak ve mevcut erişilebilir hale getirilecek | tesislerin de erişilebilir hale gelmesi | ve kullanımları İ çalışmalarına devam edilecektir. | desteklenecektir. | 2.3.9. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele a) Mevcut Durum Yoksulluğun azaltılması, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadınlar, engelliler, yaşlılar gibi toplumun tüm kesimleri gözetilerek kimsenin geride bırakılmaması, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerin etkinleştirilerek yaygınlaştırılması ile genel yaşam standardının artırılması ülkemizin sürdürülebilir kalkınma öncelikleri arasında yer almaktadır. 2025 yılı itibarıyla huzurevi sayısı 171, engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı 286, sosyal hizmet merkezi sayısı 432, çocuk evleri sitesi sayısı 120, çocuk evi sayısı 1.187, ihtisaslaşmış çocuk evleri sitesi sayısı 59 olmuş, 112 olan kadın konukevi sayısı ise aynı kalmıştır. Sosyal hizmet kuruluşlarının ihtiyaç halinde sayılarının artırılması ve sunulan hizmetlerin etkinliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar önem taşımaktadır. TABLO II: 51- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri Kurulus Türleri 2022 2023 2024 2025 (1) 5 Sayı Kapasite o Sayı Kapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2) 1187 6841 1185 6815 1185 6796 1187 6796 Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) 13 7 097 116 o(7284 119 7432 120 7492 Çocuk Destek Merkezleri 65 2107 64 2107 58 1875 59 1709 Huzurevi 169 17602 168 17542 o 169 17 651 172 17908 Engelli Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi (3) 283 8 309 286 8273 282 10 803 286 10807 Sosyal Hizmet Merkezi 397 410 420 432 Kadın Konukevi ve İlk Kabul Birimi (4) 112 2779 112 2805 112 2814 o o 112 2819 ŞÖNİM 81 82 84 85 aynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (1) Eylül 2025 itibarıyladır. (2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir. (3) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve müstakil gündüzlü bakım kuruluşların toplamıdır. (4) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kadın konukevlerini ifade etmektedir. 2024 yılında sosyal hizmet kapsamında yapılan harcamalarda artış yaşanmış olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinden çocuk ve gençlere yaklaşık 29 milyar TL, yaşlı bireylere yaklaşık 11 milyar TL, engelli bireylere yaklaşık 19,9 milyar TL, aile, toplum ve kadına yönelik faaliyetler için ise yaklaşık 2,6 milyar TL kaynak kullanılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığına ise yaklaşık 6,9 milyar TL engelli bireylerin özel eğitimleri için kaynak tahsis edilmiştir. TABLO II: 52- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı (Bin TL) Harcama Yapılan Kesim Kuruluş 2022 2023 2024 Çocuk-Genç ASHB 7 529 799 14 886 283 28 678 939 Yaşlı ASHB 2 786 799 5 755 557 10 942 619 Kurum Bakımı ASHB 2 021 846 4 214 643 8145817 Engelli | Özel Kuruluşta Bakım ASHB 2 447 973 6 244 093 11 806 993 Özel Eğitim MEB 5 532 000 18 671 700 6 845 861 Aile, Toplum, Kadın ASHB 860 608 1271171 2 561 925 Toplam 21 179 025 51 043 447 68 982 154 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB), Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) Sosyal yardımlar, ihtiyacı olanlara yönelik eğitim ve sağlık alanlarını da kapsayacak şekilde kamu kurum ve kuruluşları tarafından yaygınlaştırılmış olup sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak sosyal yardımlara ayrılan kaynak artışına uygun olarak sosyal yardımların GSYH'ya oranı da artmaktadır. 2008 yılında yüzde 1,02 olan sosyal yardım harcamalarının GSYH'ya oranı 2024 yılında yüzde 1,01 seviyesinde gerçekleşmiştir. Kişi başına düşen gelir tutarını esas alarak ihtiyaç sahibi tüm hanelerin güçlendirilmesi için uygulanan programlardan biri olan Aile Destek Programı 2024 yılı sonunda tamamlanmıştır. Sosyal yardımlarda dağınıklığın giderilmesi ve etkinliğin artırılması için Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sisteminden elde edilen veriler kullanılarak, sosyal yardımların rasyonelleştirilmesine yönelik projeksiyon çalışması yapılmıştır. Sosyal yardımlarda dijital dönüşüm sağlanarak sosyal yardım başvuruları ve sosyal incelemelerin dijital ortamda yürütülmesi kapsamında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına (SYDV) dağıtımı tamamlanan tabletlerin kurulumu ve kullanımı için teknik destek sağlanmıştır. Hizmet sunumunda etkinliğin artırılması için tablet kullanımının ülke genelinde yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. SYDV'ler tarafından tespit edilen sosyal hizmet ihtiyacı olan hanelerin ASDEP Bilişim Sistemine iletilmesi amacıyla bilişim sistemleri arasında entegrasyon sağlanmış olup sisteme dahil olan kamu kurumlarının artırılması önemlidir. Sosyal yardımlarda etkinliğin artırılması için kamu kurumları, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları arasındaki bilgi paylaşımının ve Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi, Aile Bilgi Sistemi ve e-belediye sistemi arasındaki entegrasyonun artırılması ihtiyacı devam etmektedir. TABLO II: 53- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları 2022 2023 2024 Kurum Yardım Türü Yararlanıcı Tutar Yararlanıcı Tutar Yararlanıcı Tutar Sayısı (Bin TL) Sayısı (Bin TL) Sayısı (Bin TL) Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam 4 498 852 (1) 4 989 456 4 574 684 Hane Sayısı aşlı ve Engelli Aylığı 1533 509 21 576 925 1 520 902 35 970 361 1 503 087 62734338 Sosyal ve Ekonomik Aile ve Destek (Çocukları 232273 3 497 109 283 684 6 826921 252 348 11 596 646 Sosyal Muhtaç Aileler) Hizmetler ( (Evde Bakım 565 055İ (o 17 939 582 560 060) (31 657 199 542619) (54798377 Bakanlığı — İ5ypV'ler (Fon) İTarafından Verilen İTüm Sosyal 31 518 564 95 278 489 106 771 942 Yardımlara Aktarılan Kaynak İN çanı sağlık Sigortasi | oagsaşı| 33552357) o 9021162) 61107145) oo 444458) 105 626543 Muhtaç Aylığı (yetim 4241 93 366 4 603 153 406 6 358 337 530 e engelliler) yakınan İmaret Hizmetleri 149 898 198399) oo 175433 660 388 270150) (o 1710673 Müdürlüğü Burs (ik ve T lortaöğretimdeki 20 995 48 138 48 515 182 267 49 062 446 223 muhtaç öğrenciler) Burs (ilk ve MEB ortaöğretimdeki 283 002 1896 591 348 367 3 258 905 349 861 6 504 385 muhtaç öğrenciler Burs KYGM (yükseköğretimdeki 567 289 5118225 813 598 8 636 656 635 585 14 471 650 muhtaç öğrenciler) i on 2 066 649 1891 440 1579 863 TETİK Kömür Yardımı | (Hane) 3961 487) (Hane) - (Hane) 6 965 934 (çay yalar İTüm Sosyal Yardımlar 23707 573 43 263 018 79 108 213 TOPLAM TOPLAM/GSYH (Yüzde) Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (1) Salgın özelinde hayata geçirilen yardımlardan faydalanan hane sayıları dâhil edilmiştir. Bu haneler dâhil edilmediğinde ulaşılan hane sayısı 2022 yılında 4.419.286'dır. (2) Belediyelerin sosyal yardım harcamaları projeksiyon yöntemi ile tahmin edilmiştir. (3) Geçtiğimiz yıllarda TKİ tarafından verilen kömür yardımı nakliye masrafları 2023 yılında SYDV'ler tarafından karşılanmıştır. 143 108 297 286 994 755 451072454 1,06 1,01 En zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,2 puan azalarak 7,7 olarak gerçekleşmiştir. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,1 puan azalmıştır. TABLO II: 54- Yoksulluk Göstergeleri (1) (Yüzde 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 | P80/P20 7,5 7,8 7,4 8,0 7,6 7,9 7,9 7,7 Göreli Yoksulluk (2) 20,1 21,2 21,3 21,9 21,3 21,6 21,3 21,2 Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları (1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri bir önceki takvim yılını referans almaktadır. (2) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır. b) Amaç İhtiyaç duyan toplum kesimlerinin bakım, rehabilitasyon, psikososyal destek gibi sosyal hizmetlere en iyi şekilde erişimlerinin sağlanması, sosyal yardımların etkinliğinin artırılması, aile odaklı bir yaklaşımla sosyal dışlanma riskinin en aza indirilmesi, başta eğitim, sağlık ve barınma gibi temel hizmetlere erişimi de içeren yoksulluğun tüm yönleriyle mücadele edilerek giderilmesi ve sosyal içermenin sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler vaz N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacak, bu hizmetlerin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.768) Tedbir 768.1. Bakım Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Türkiye genelinde ihtiyaç duyulan hizmetlerinde öncelikle aile Bakanlığı (S), Yerel gündüzlü bakım merkezlerine yönelik yanında veya evde bakım Yönetimler ihtiyaç tespiti yapılacak, ihtiyaca göre teşvik edilecek, destek gündüzlü bakım merkezleri hizmetleri ile gündüzlü bakım yaygınlaştırılacaktır. hizmetleri 2. Koruyucu Aile Hizmetinin tanıtım yaygınlaştırılacaktır. faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 768.2. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile ve Toplum Temelli Sosyal hizmetlere ilişkin standartlar (O| Bakanlığı (S), Destek Modeli ile sosyal hizmet ve belirlenerek etkin bir izleme, | Üniversiteler, STK'lar desteğe ihtiyaç duyan bireylerin değerlendirme ve denetleme erken dönemde tespit edilmesi ve mekanizması kurulacaktır. yaşadıkları çevrede kapsayıcı, erişilebilir, sürdürülebilir destek mekanizmalarıyla buluşturulması için bilgilendirme ve yönlendirme süreçlerinde görev alan paydaşlarla | işbirliği yapılacaktır. Tedbir 768.3. Sosyal hizmet | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Bakım süreçlerinde yer alan alanında faaliyet gösteren Bakanlığı (S), personelin çeşitli alanlar açısından personelin niteliği artırılacak (| Üniversiteler, Yerel uzmanlaşmasına yönelik eğitimler ve ihtisaslaşması yönünde Yönetimler, STK'lar düzenlenecektir. çalışmalar yapılacaktır. 2. ihtisas çocuk bakım kuruluşlarında görev yapan meslek elemanlarına ihtisas eğitimleri verilecektir. Sosyal hizmet ve yardımların bilinirliği sağlanarak gönüllülük özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.769) Tedbir 769.1. Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Engellilik alanında faaliyet gösteren Vatandaşların ve sivil Bakanlığı (S), Çalışma STK'ların kapasitelerinin toplumun sosyal hizmet ve ve Sosyal Güvenlik güçlendirilmesine yönelik yardımlara katılımına yönelik | Bakanlığı, Hazine ve savunuculuk, hak temelli yaklaşım, tanıtım ve bilgilendirme Maliye Bakanlığı, Yerel şikayet mekanizmaları, proje faaliyetleri yürütülecektir. Yönetimler, STK'lar geliştirme gibi konuları kapsayan materyal geliştirilecektir. 2. Yaşlılık alanında faaliyet gösteren STK'ların kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalıştay gerçekleştirilecektir. 3. SYDV'lerin fon toplama kapasitesinin geliştirilmesi ve bilinirliğinin artırılması için vatandaşlara yönelik tanıtım ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. Sosyal yardım sisteminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.771) Tedbir 771.2. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal yardım programlarının yardım sistemi gözden Bakanlığı (S), Çalışma bütünleşik bir yapıda aile odaklı geçirilecek, işgücüne katılıma | ve Sosyal Güvenlik olarak hayata geçirilmesine yönelik mani olmayacak şekilde Bakanlığı, Hazine ve teknik altyapı, analiz ve raporlama bütünleşik bir yapıda, aile Maliye Bakanlığı, Yerel çalışmaları yürütülecektir. odaklı ve fert başına asgari Yönetimler 2. Sosyal yardım programlarının bir geliri garanti edecek bütünleşik bir yapıda aile odaklı şekilde yeniden olarak hayata geçirilmesine yönelik kurgulanacaktır. mevzuat çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 771.3. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal yardım programlarına yardımlara ilişkin düzenli Bakanlığı (S), Çalışma yönelik izleme ve değerlendirme takip ve inceleme ve Sosyal Güvenlik çalışmaları yürütülecek, yardım mekanizması oluşturulacaktır. | Bakanlığı, Hazine ve programlarının yürütücüsü SYDV/erin Maliye Bakanlığı, Yerel performansı ölçülecektir. Yönetimler Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772) Tedbir 772.1. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal yardım yararlanıcılarının yardım sistemi ile aktif ve Bakanlığı (S), Çalışma İŞKUR tarafından uygulanan Toplum pasif işgücü programları ve Sosyal Güvenlik Yararına Programlar, Mesleki Eğitim arasında bağlantı Bakanlığı Programları, İşbaşı Eğitim kurulacaktır. Programları ve Açık İşler aracılığıyla istihdama katılmaları sağlanacaktır. Tedbir 772.2. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çalışabilir durumdaki sosyal yardım yardım faydalanıcılarına Bakanlığı (S), Çalışma yararlanıcıları tespit edilerek yönelik iş arama desteği gibi | ve Sosyal Güvenlik istihdama kazandırılmak üzere IŞKUR uygulamalar Bakanlığı sistemine kaydedilecektir. yaygınlaştırılacaktır. 2. Düzenli sosyal yardımlardan faydalanan ve istihdam edilen kişilerin, işveren sigorta primleri karşılanacaktır. Sosyal yardımlar fırsat eşitliği gözetilerek yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.773) Tedbir 773.1. Eğitim odaklı | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Eğitim odaklı sosyal yardımlarda sosyal yardımların etkinliği Bakanlığı (S), Milli yardım kriterleri çerçevesinde diğer artırılacaktır. Eğitim Bakanlığı kurum ve kuruluşlardan alınan verilerin etkinliği artırılacak ve eğitim odaklı sosyal yardımlarda birim tutar artış çalışması gerçekleştirilecektir. Sosyal yardım ve hizmetler altyapısı, afetler gibi olağanüstü durumlara hazırlıklı olma doğrultusunda güçlendirilecek ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.774) Tedbir 774.1. Öncelikle Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. İhtiyaç sahibi kadınlara verilen yoksullar, kadınlar, çocuklar, | Bakanlığı (S), Çevre, koruyucu önleyici eğitimler arasında engelliler ve yaşlılar olmak Şehircilik ve İklim yer alan Afet Bilinci ile Doğa ve Çevre üzere nüfusun tümünün Değişikliği Bakanlığı, Bilinci eğitimleri yaygınlaştıracak, sıfır afetler ile ekonomik, sosyal İçişleri Bakanlığı, Tarım atık uygulamaları yaygınlaştırılarak ve çevre sorunları gibi ve Orman Bakanlığı, hedef kitledeki vatandaşların durumlar için dirençleri STK'lar, Yerel farkındalıklarının artırılması artırılacaktır. Yönetimler sağlanacaktır. 2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) bünyesinde kadınlara yönelik hizmet sunan kuruluş binaları afet ve acil durumlara hazırlıklı hale getirilecektir. 3. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) Hizmetinde afet durumlarında hızlı müdahale için afet durumu rapor geliştirmesi yapılacaktır. 4. ASHB'ye bağlı yatılı ve gündüzlü bakım kuruluşlarından hizmet alan engelli ve yaşlı bireylere yönelik yerel kaynaklarla işbirliği içerisinde eğitimler düzenlenecektir. 5. Afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmet kalitesinin geliştirilerek afetlere dirençli toplum oluşturulması amacıyla personel kapasitesini geliştirmeye yönelik eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 774.2. Kırsal Tarım ve Orman 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarının kesimde iklim değişikliği ve Bakanlığı (S), Aile ve Desteklenmesi (KKYD) ve AB Katılım kuraklık kaynaklı yoksulluğun | Sosyal Hizmetler Öncesi Mali Yardım Aracı Kırsal etkilerinin hafifletilmesi için Bakanlığı, Çalışma ve Kalkınma (IPARD) programlarında tarımsal faaliyetler Sosyal Güvenlik kırsal kesimin gelirinin artırılması, çeşitlendirilecek, tarım Bakanlığı tarımsal faaliyetlerin çeşitlendirilmesi arazilerinin etkin ve verimli ve kırsalda istihdamın artırılması kullanımı sağlanacaktır. konusunda yoksul kesime öncelik verilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) | 2026(2) Göreli Yoksulluk (3) Yüzde | 21,2 | 21,1 | 20,5 PS0/P20 (4) - 7,7 | 7,6 | 7,5 Kaynak: TÜİK (4) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır. (4) En yüksek gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirine oranıdır. 2.3.10. Gelir Dağılımı a) Mevcut Durum Gelir dağılımı göstergesi olan Gini katsayısı kapsayıcı sosyal transfer ve gelirler politikası uygulamalarının etkisiyle 2023 yılında 0,420 seviyesinde iken 2024 yılında 0,413 seviyesine gerilemiştir. Sıralı yüzde 20'lik gelir gruplarının toplam gelirden aldığı pay incelendiğinde en düşük gelire sahip yüzde 20'lik grubun toplam gelirden aldığı payın bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 6,3 olarak gerçekleştiği, en yüksek yüzde 20'lik gelir grubunun toplam gelirden aldığı payın ise 0,6 puan azalarak yüzde 48,1 seviyesine gerilediği görülmektedir. TABLO II: 55- Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Fert Gelirine Göre Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar ve Gini Katsayısı (1) (Yüzde 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Birinci Yüzde 20 (En yoksul) 6,1 6,2 5,9 6,1 6,0 6, 6,3 İkinci Yüzde 20 10,6 10,9 10,6 10,8 10,4 10,2 10,4 Üçüncü Yüzde 20 14,8 15,2 14,9 15,1 14,7 14,3 14,6 Dördüncü Yüzde 20 20,9 21,4 21,1 21,3 20,9 20,6 20,7 Beşinci Yüzde 20 (En zengin) 47,6 46,3 47,5 46,7 48,0 48,7 48,1 TOPLAM 100 100 100 100 100 100 100 Gini Katsayısı 0,408 0,395 0,410 0,401 0,415 0,420 0,413 Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları (1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi (İGE) sıralamasında ülkemiz 0,855 endeks değeri ile 193 ülke ve bölge arasında 51. sırada yer alarak çok yüksek insani gelişme kategorisindeki yerini korumuştur. İGE değeri 1990- 2023 yılları arasında yüzde 42,6 oranında artış göstermiş ve bu dönemde doğumda beklenen yaşam süresi 9,3 yıl, ortalama eğitim süresi ise 4,5 yıl artmıştır. b) Amaç Gelirler (o politikası başta olmak üzere enflasyonla mücadelede kullanılacak makroekonomik politikaların gelir dağılımını iyileştirici yönde uygulanması, vergi yapısının gelir dağılımını iyileştirecek şekilde gözden geçirilmesi, sosyal transferler aracılığıyla fırsat eşitliğinin artırılması, işgücü piyasasında ortalama ücret seviyesinin yükseltilmesine yönelik politikalar yoluyla tüm refah bileşenlerinin toplum içinde adil dağıtılması, yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin ekonomik ve sosyal hayata katılımlarının artırılması ve firsat eşitsizliğinin gelecek nesillere sirayet etmesinin önüne geçilmesi suretiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777) Tedbir 777.2. Aktif işgücü | Çalışma ve Sosyal 1. Dijital dönüşümün gerçekleştiği programlarının kapsamı Güvenlik Bakanlığı (S), sektör ve meslekler incelenerek bu genişletilerek dijitalleşme ve | YÖK, Üniversiteler alanlarda nitelikli işgücü yetişmesine teknolojik gelişmenin yönelik aktif işgücü programları getirdiği daha yüksek ücretli uygulanacaktır. işlerde istihdamın artırılması sağlanacaktır. Tedbir 777.3. Kayıt dışı Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışı istihdamın önlenmesi istihdama yönelik denetim Güvenlik Bakanlığı (S) amacıyla sektörel, yaygın/yoğun ve faaliyetleri artırılacaktır. risk odaklı denetimler gerçekleştirilecektir. Tedbir 777.4. Gençlere Çalışma ve Sosyal 1. İşbaşı eğitim programlarının yönelik işbaşı eğitim Güvenlik Bakanlığı (S) uygulanmasına sektör, meslek ve programları kapsamında hedef grup odaklı olarak devam verilen prim ve ücret edilecektir. desteklerinin etkinliği 2. Meslek lisesi mezunu gençlerin artırılacaktır. mezun oldukları alanda istihdam edilmelerini sağlamak amacıyla işbaşı eğitim programları kapsamında sunulan destek mekanizmaları güçlendirilerek gençlerin işgücü piyasasına entegrasyonu artırılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergesi Birim 2024 2025 (1) | 2026 (2) Gini Katsayısı - 0,413 0,410 | 0,400 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.3.11. Kültür ve Sanat a) Mevcut Durum Somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın yurt içinde ve yurt dışında korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacı devam etmektedir. Ülkemiz kültür ve tabiat varlıkları açısından oldukça zengin bir mirasa sahiptir. Ülke genelinde yaklaşık 129 bin korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı, 27 bin sit alanı bulunmaktadır. Kültürel mirasımızın sürdürülebilirliğinin korunması, kültürel kimliğimizin geliştirilmesi ve yaşatılarak gelecek kuşaklara aktarılmasına yönelik 2002 yılından günümüze yaklaşık 2.700 kültür varlığının koruma ve onarım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, UNESCO Dünya Kültür Mirası Listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2025 itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 22'ye, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 79'a ulaşmıştır. Ayrıca, Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydettirdiği 31 unsur ile ikinci ülke konumundadır. Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı unsur sayısı 352'ye ulaşmıştır. Somut olmayan kültürel mirasımızın belirli unsurlarının icrası ve yeniden yorumlanması için yüksek derecede bilgi ve becerileri haiz kişilerin bulunduğu Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanterine kayıtlı kişi sayısı 92'dir. Alan araştırması, faaliyet ve etnografik belge bağışı yoluyla Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine kaydedilen belge sayısı 210.633'e yükselmiştir. Ayrıca 2025 yılında Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olarak merkeze 308 sanatçı kaydedilmiş ve kayıtlı toplam sanatçı sayısı 7.039'a yükselmiştir. Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezinde kayıtlı belge ve materyallerin dijitalleştirme işlemleri tamamlanmıştır. Selçuklu, Beylikler Dönemi ve Osmanlı'dan günümüze intikal eden yurt içindeki 52.000 taşınmaz vakıf kültür varlığının tespit ve tescil edilmesi, envanterinin çıkarılması, belgelerinin arşivlenmesi ve projelerinin hazırlanarak restorasyon ve onarımlarının yapılması çalışmalarına devam edilmektedir. 2003-2025 yılları arasında 5.927 vakıf kültür varlığının restorasyonu veya onarımı tamamlanmıştır. Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurlarının sayısı artmıştır. Eylül 2025 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı 122 kültür merkezi, 1.301 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi, 23 yazma eser kütüphanesi, 217 müze ve 147 ören yerinin yanı sıra 444 özel müze ve 2.336 sinema salonu hizmet vermektedir. Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren tiyatro salonu sayısı 63, Devlet Opera ve Bale Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren opera-bale salonu sayısı ise 11'dir. TABLO II: 56- Kültürel Altyapı İstatistikleri 2005 2010 2015 2020 2021 2022 2023 2024 (2025(1) Kütüphane Sayısı 1144 1136 1131 1212 1252 1257 1295 1296 1301 m alemi 987 1834 2356 2850 2537 2705 2402 2396| 2336 Sayısı Bilir Merkezi 49 9 105 116 12 12 12 12 122 Sayısı Müze Sayısı 180 o 188 O195 199 209 21 24 216 217 Özel Müze Sayısı 94 o 146 216 291 39 357 387 431 444 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı (1) 2025 yılı verisi Eylül ayı itibarıyladır. Yaşayan kütüphaneler anlayışı çerçevesinde yalnızca bilgi kaynaklarının korunduğu ve ödünç verildiği yerler olmaktan çıkarılan kütüphaneler bilginin üretildiği, paylaşıldığı, deneyimlendiği ve toplumun sosyalleştiği alanlar haline dönüştürülmektedir. Tüm dünyada ev, iş ve okul haricinde üçüncü mekân arayışına bir seçenek olan kütüphaneler kendini bina ve tefriş bakımından yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüşmektedir. Bu çerçevede 2015 yılından bu yana 22 yeni nesil kütüphane binasının yapımı tamamlanmış ve 354 kütüphane modern donanım ve yeni bir anlayış ile yeniden yapılandırılarak hizmete açılmıştır. Böylelikle, 150 bin kişilik kapasiteye sahip 750 bin m?'yi aşan kapalı alanda 1.301 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmiştir. Haziran 2025 itibarıyla halk kütüphanelerindeki mevcut kitap sayısı 25.6 milyona, üye sayısı 7.6 milyon kişiye ulaşmıştır. Ayrıca 2009 yılından bu yana yürütülen Kamu Eliyle Desteklenen Kültür Yatırımları Projesi kapsamında 95 kütüphane yapımı için yerel yönetimlere destek verilmiştir. GRAFİK II: 1- Kütüphane Sayısındaki Gelişmeler 1350 - ç 180 151 1296 1301| 1300 - M4 40 |, 1285 160 128 1252 1257 140 ç a 1250 - 116 < e 1212 - 1202 ğ 1184 £ ge 1164 , 1005 n 1148 — 5 1138 da L iz Eİ 1150 | 5777 1131 80 x “ c - 60 Ş u -40 7 > -20 © 1000 T T 7 7 T 7 T 7 T 7 (0) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Toplam Kütüphane Sayısı ssh Yeni Kütüphane Sayısı Kütüphanesi Olmayan İlçe Sayısı Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2025 yılı verisi Haziran ayı itibarıyladır. İçi modern kütüphane amaçlarına göre tasarlanmış taşıtlar aracılığıyla yerleşik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanıcılara hizmet götüren gezici kütüphane sayısı 78'e ulaşmıştır. Türk Edebiyatının Dışa Açılımı Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığınca edebiyat ve yayıncılık alanında 2005 yılından bu yana desteklenen eser sayısı Ağustos 2025 itibarıyla 4.137'ye ulaşmıştır. Türk edebiyatı alanında yeni ve özgün eserlerin üretilmesi, yayımlanması ve yeni yazarların desteklenmesi amacıyla Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsamında aynı dönemde 579 esere destek verilmiştir. Yayıncılık sektörü tarafından üretilen kitap başlık sayısı (Uluslararası Standart Kitap Numarası-ISBN almış kitap) 2024 yılı itibarıyla 92.595*ir. 2024 itibarıyla 413 milyonun üzerinde kitap üretimi gerçekleştirilmiştir. 2024 yılında Uluslararası Standart Süreli Yayın Numarası (ISSN) verilen yayın sayısı 534'tür. GRAFİK II: 2- Yayın Sayısı 1000 928 938 93 99.025 105.000 g::::© 900 818, Ni 95.000 800 © ve .. 92.595 700 N 85.000 600 İİ sap 500 2 400 65,000 300 50.752 55.000 200 45.000 100 0 35.000 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 ss: ISSN me ISBN Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı 2024-2025 sanat sezonunda Devlet Tiyatroları tarafından 99'u yerli, 137'si çeviri olmak üzere 236 oyun sahnelenmiş olup yerleşik sahnelerdeki ve turnelerdeki faaliyetlerde 6.627 temsil ile 1.925.401 seyirciye ulaşılmıştır. Haziran 2020'de yola çıkan Kamyon Tiyatrosu bugüne kadar Kahramanmaraş ve Hatay deprem bölgesi de dâhil olmak üzere 68 ilde 199.738 çocuk izleyici ile buluşmuştur. 2'si ulusal, 7'si uluslararası olmak üzere 9 tiyatro festivali gerçekleştirilmiş ve 169.018 seyirciye ulaşılmıştır. 2024-2025 sanat sezonunda Devlet Opera ve Balesi Müdürlüklerince yerleşik sahnelerde 822 temsil gerçekleştirilerek 506.504 seyirciye ulaşılmıştır. Eylül 2025 itibarıyla gerçekleştirilen 3 uluslararası opera-bale festivali kapsamında sahnelenen 43 temsili 59.194 seyirci izlemiştir. 2021 yılında Beyoğlu Kültür Yolu Festivaliyle başlayan ve şehirlerimizin kent kültürüne, marka değerine ve tanıtımına katkı sağlamayı amaçlayan Kültür Yolu Festivali programına 2025 yılında Manisa, Kayseri, Mardin ve Malatya dahil edilerek festival düzenlenen il sayısı 20'ye ulaşmıştır. Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptığı katkıların yanı sıra toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri sermayeye faydaları nedeniyle diğer ekonomik alanlardan farklılık arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararası kuruluşların gündemindeki önemini korumaktadır. Kültür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hızlı büyümesi hem de cirosuna oranla ürettiği katma değer açısından imalat, inşaat ve ulaştırma gibi sektörleri geride bırakması hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi ağırlıklı olarak kamu sektörü tarafından desteklenmekte olup özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkıları sınırlıdır. Küresel salgın ve dijitalleşme gibi küresel sınamaların getirdiği tehditler karşısında çeşitliliği ve sürdürülebilirliği risk altında olan kültür endüstrileri için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmıştır. Kültür ekonomisi Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için önemli bir potansiyel taşımaktadır. Telif hakları endüstrilerinin oluşturduğu katma değerin GSYH içindeki payı, 2023 yılında yüzde 3,8 olarak hesaplanmıştır. 2019-2023 döneminde yaratıcı endüstrilerin toplam istihdama katkısı ise yüzde 5'in üzerinde gerçekleşmiştir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) tarafından yayımlanan Küresel İnovasyon Endeksi 2024 Raporuna göre ülkemiz, geçen yıla kıyasla iki basamak yükselerek 133 ülke arasında 37. sırada yer almıştır. Özellikle Yaratıcı Çıktılar kategorisinde önemli bir ivme kaydetmiş olup 16. sıraya yükselmiştir. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun çerçevesinde sinema sektörüne destek sağlanmaya devam edilmiştir. Eylül 2025 itibarıyla 155'i yerli, 266'sı yabancı olmak üzere 421 yeni film gösterime girmiştir. 9 milyonu yerli film izleyicisi olmak üzere 17 milyon seyirci sayısına ulaşılmıştır. Son yıllarda nitelikli yapımların ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilmektedir. TABLO II: 57- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 2005 2010 2015 2020 2024 2025 (2) Vizyona Giren Yerli Film Sayısı 27 65 139 57 133 155 Vizyona Giren Toplam Film Sayısı 221 252 406 176 303 421 Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin) 11000(1) 21706 34700 13949 14394 9 225 Toplam Seyirci Sayısı (Bin) 27000(1) 41064 60739 17414 24121 16 918 Yerli Film Hasılat (Bin TL) 69811 186997 684230 235130 1784960| 1688980 Toplam Hasılat (Bin TL) 177374 380202 316987 299712 3393264| 3500443 (BinTL) rün Verilen Destek o giç 27234 38723 68088 Oo 235316) 323294 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü (1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır. (2) Eylül 2025 itibarıyladır. 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, sponsorluk uygulamasında henüz istenen seviyeye ulaşılamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, yerel yönetimlerin kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir. Sahih dini bilgiye erişimi kolaylaştırmak amacıyla Diyanet İşleri Başkanlığınca eğitimler düzenlenmeye devam edilmiştir. 2024-2025 eğitim-öğretim yılında 780.028 öğrenciye Kur'an-ı Kerim ve manevi değerleri kapsayan dini eğitim verilmiş, 2025 yılı yaz Kur'an kurslarında açılan 117.238 derste 2.540.557 çocuğa Kur'an kursu hizmeti sunulmuştur. Din istismarıyla mücadele kapsamında vatandaşlara yönelik 16.782 konferans, panel veya seminer, 262.750 vaaz ve irşat programı düzenlenmiştir. Kültür ve sanat alanında kapsamlı ve düzenli araştırmaların yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür istatistiklerinin uluslararası raporlarda yayımlanan biçim ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek güncellenmesine ihtiyaç duyulmaktadır. b) Amaç Kültür ve sanat mirasımızın zenginlik ve çeşitliliğinin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması, milli kültür ve kadim medeniyetimizin ortak değerleri etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesi, kültür ve sanat faaliyetlerinin toplum genelinde yaygınlaştırılarak kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler iz N Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.780) Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt | Kültür ve Turizm 1. 100 tescilli taşınmaz kültür dışında taşınmaz kültür Bakanlığı (S) varlığının projelendirilmesi ve varlıklarımızın ihyasına yönelik restorasyonu tamamlanacaktır. bakım, onarım ve yenileme 2. Yurt içinde 150, yurt dışında 7 faaliyetleri nitelik ve nicelik vakıf eserinin restorasyonu olarak geliştirilecektir. uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 3. Iki peri bacasının onarımı, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır. Tedbir 780.2. Tarihi kent Kültür ve Turizm 1. Kent merkezindeki tarihi eserler dokularına yönelik kentsel Bakanlığı (S), Çevre, bütüncül bir anlayışla restore tasarımlar yapılacak, tarihi Şehircilik ve İklim edilerek kentlere açık hava müzesi kent bölgeleri bu tasarımlara Değişikliği Bakanlığı, hüviyeti kazandırılacaktır. göre bütüncül anlayışla Yerel Yönetimler, 2. Beş adet koruma amaçlı imar | iyileştirilecektir. Üniversiteler, STK'lar planı tamamlanacaktır. Tedbir 780.6. Kültürümüzün | Kültür ve Turizm 1. Türk Masal Külliyatı Projesi temel unsurları, tarihimizin Bakanlığı (S) kapsamında 300 Türk masalı önemli şahsiyetleri ve olayları, sisteme yüklenecektir. masal kahramanları ve 2. Türk Devlet ve Düşünce Hayatına kültürel zenginlik unsurlarımız Yön Veren Şahsiyetlerin Kısa Yaşam tiyatro, sinema, belgesel, dizi Öyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi ve çizgi filmlerle anlatılacaktır. kapsamında iki şahsiyetin hayat hikayesini konu alan eserler yabancı dile çevrilecek ve yayımlanacaktır. 3. Türk tarihini ve önemli kişileri konu alan dört belgesel film hazırlanacaktır. 4. Çocuklar İçin Türk Masallarından Seçmeler Projesi kapsamında 50 masalın 8 dile çevrilmesi ve seslendirilmesi, çevirisi yapılmış olan 25 masalın baskısı ve 10 masalın animasyon filmleri yapılacaktır. Tedbir 780.7. Çanakkale Kültür ve Turizm 1. Anadolu Hamidiye Tabyası 9-10 şehitlikleri ve savaş alanları Bakanlığı (S) Numaralı Bonetlerinin Restorasyonu ihya edilerek Tarihi Alan açık tamamlanacak ve Kıyı Koruma hava müzesine Yapısı güçlendirilecektir. dönüştürülecek, yurt dışı Türk 2. Küçükanafarta Köyü Osmanlı şehitliklerinin ihya edilmesiyle Mezarlıklarının ihyası ilgili gerekli çalışmalar ve tamamlanacaktır. düzenlemeler 3. Orman yangınları ile mücadele gerçekleştirilecektir. kapsamında 57'inci Alay- Conkbayırı Hattında Yangın Risk Yönetim Planı, Yangın Tahliye Yolu ve Su Deposu yapım faaliyetleri tamamlanacaktır. Tedbir 780.9. Türk-İslam Kültür ve Turizm 1. Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları tarihinin farklı dönemlerini Bakanlığı (S) ve Kitabeleri Ulusal Envanter kültürel, sanatsal ve toplumsal Çalışması Projesi kapsamında saha açıdan araştıran arkeolojik çalışmaları yürütülecektir. kazı çalışmaları ve bilimsel araştırmalar desteklenecektir. Tedbir 780.10. Yazma ve Kültür ve Turizm 1. Temel 40 Türk-İslam klasiği nadir eserler ile bu eserlere Bakanlığı (S) yazma eseri yayınlanarak bu ilişkin çalışmalar çeşitli çalışmaların tematik farklılaşmayla yöntemlerle yayımlanarak birlikte akademik olarak yeniden okuyuculara sunulacak, ihya üretime katkı sağlamasına dair ve dijitalleştirme çalışmalarıyla çalışmalar yürütülecektir. sonraki nesillere aktarımı 2. 1000 yazma eser restore sağlanacaktır. edilecektir. 3. 25.000 yazma ve nadir eser sayısallaştırılarak dijital arşivleri oluşturulacaktır. 4. Yurt içi ve yurt dışındaki kamu koleksiyonları ve özel koleksiyonlarda bulunan 3.000 yazma ve nadir matbu eser, satın alma ve bağış yoluyla yazma eser kütüphane koleksiyonlarına kazandırılacaktır. 5. Yazma ve nadir eserler alanında ulusal ve uluslararası düzeyde seminer, sempozyum, sergi gibi 121 kültürel ve bilimsel etkinlik düzenlenecektir. Tedbir 780.11. Somut Kültür ve Turizm 1. Türkiye Ulusal Envanterine 14 olmayan kültürel miras ögeleri | Bakanlığı (S) yeni kültürel miras unsuru korunacak ve kayıt altına kaydedilecektir. alınacak, yaşayan insan hazinelerinin toplumla etkileşim imkânları artırılacaktır. Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781) Tedbir 781.1. Kültür Kültür ve Turizm 1. Büyük ve merkezi kültür yapılarının sosyal hayatın bir Bakanlığı (S) yapılarından makul büyüklük ve parçası olarak ev ve işten muhtelif yerlere dağılmış esnek sonra üçüncü mekân olarak yapılara geçiş sağlanacak, kültür benimsenmesi için ulaşılabilir, merkezi tasarım ve yapımına yaygın ve cazip yapılar yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, tasarlanacaktır. nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak standartlar belirlenecektir. 2. Şehrin ruhuna uygun, yeni nesil kütüphane anlayışı içeren 9 kütüphane açılacak, 12 kütüphanenin inşaatı tamamlanacak, 12 kütüphane işlevsel olarak yeniden yapılandırılacaktır. 3. Dört kültür merkezinin yapımı tamamlanarak hizmete açılacaktır. caktır. (Kalkınma Planı p.783) Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırıla Tedbir 783.2. Okuma Kültür ve Turizm 1. Üniversitelerin merkez kültürünün oluşturulması ve Bakanlığı (S) kütüphanelerinde 10 adet Türk yaygınlaştırılması amacıyla Tarih Kurumu 100. yıl kitaplığı kütüphanecilik hizmetleri açılacaktır. geliştirilecek, yeni teknolojiler ve yönetim yaklaşımlarından da istifade edilerek kütüphaneler mekânsal ve işlevsel olarak yeniden yapılandırılacaktır. Tedbir 783.4. Kültür ve Kültür ve Turizm 1. Türkiye Kültür Yolları Festivalleri sanat hizmetlerinin Bakanlığı (S), Yerel kapsamına dâhil edilen il sayısı 25'e sunumunda mahalli idareler, Yönetimler, STK'lar çıkartılacaktır. özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir. Tedbir 783.5. Kültür ve Kültür ve Turizm 1. Sanat alanında yetenekli sanat alanında yetenekli Bakanlığı (S) gençlerin keşfedilmesi, bireylerin erken yaşta tespit desteklenmesi ve profesyonel edilmesine yönelik yetenek sahnelere hazırlanması amacıyla belirleme uygulamaları Genç Türk Koreograflar Gecesi, yapılacaktır. Keşfedilmemiş Besteler Gecesi ve Uluslararası Istanbul Bale Yarışması düzenlenecektir. Klasik ve Çağdaş Türk Sanatları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.784 Tedbir 784.1. Türk-İslam Kültür ve Turizm 1. Kosova, Makedonya ve Kıbrıs'ta tarihinin farklı dönemlerine ait | Bakanlığı (S), Yerel bulunan vakıf eserlerinin arşiv kültürel mirasımıza öncelik Yönetimler belgelerinin tespit, tercüme ve verilmek suretiyle, kültürel transkript çalışmaları yürütülecektir. mirasımızın araştırılması, 2. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı korunması, günümüz mahiyetteki kitabe, tabela, toplumuna ve gelecek yönlendirme levhaları, semboller kuşaklara aktarılması gibi unsurlar uzman bir heyet sağlanacaktır. tarafından incelenecek, bunlar kültür varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir. 3. Cumhuriyet Dönemi Türk Sanatı Tarihi Projesi, Türk Sanatında Sanatçılar Ansiklopedisi, Türkiye Giyinme Kimliği Dijital Platformu proje internet siteleri açılacaktır. Tedbir 784.4. Toplumsal ve Kültür ve Turizm 1. Opera ve bale faaliyetlerinin milli değerlerimizi yansıtan, Bakanlığı (S) tanınırlığının artırılması amacıyla 4 insanların bilgi, görüş ve uluslararası festival düzenlenecektir. estetik değerlerini yükselten 2. Türk kültür ve sanatının tiyatro ve opera eserleri uluslararası alanda tanıtılması, yerli sahnelenecek ve toplumun bestecilerimizin desteklenmesi ve tüm kesimlerine teşvik edilmesi amacıyla opera ve ulaştırılacaktır. bale sanatları alanında dünya prömiyeri gerçekleştirilecek yerli bir eser sahnelenecektir. Türkçe'nin zenginliği ortaya çıkarılarak dünyada yaygın ve geçerli bir dil haline gelmesi ve hayatın her alanında doğru kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.785) Tedbir 785.1. Türk dilinin Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Öğrencilerin Söz Varlığının zengin bir kelime dağarcığıyla, Tespiti, Geliştirilmesi ve İzlenmesi kültürel değerlerin nesiller Projesi kapsamında 7.200 ders arası iletimini sağlayarak kitabı etiketlenecektir. yaşatacak şekilde erken 2. TRT Çocuk'ta yayınlanan 5.400, yaşlardan itibaren öğrenilerek TRT Diyanet Çocuk'ta yayınlanan konuşulmasını teminen ninni, 1.600 çizgi film ile EBA'daki 10.000 tekerleme, masal, hikâye, dua ders videosu metne ve şiir gibi dil ve kültür dönüştürülecektir. ögelerinin aktarımını 3. ABİDE ve Türkiye geneli ortak güçlendiren yayın ve yapımlar sınavlarda öğrencilerin el yazısıyla desteklenecek, tüm örgün verdikleri cevaplar El Yazısı Tanıma eğitim müfredatına Sistemi aracılığıyla incelenerek söz yansıtılacaktır. varlığı analizleri gerçekleştirilecektir. Kültür ve Turizm 4. Türk dil tarihinin dönemlerini, Bakanlığı (S) Türk diline emek verenleri ve Türk Dil Kurumunu anlatan dört belgesel hazırlanacaktır. Tedbir 785.4. Türkçe'nin Kültür ve Turizm 1. Türkiye Türkçesi Köken Bilgisi zenginliğinin kayıt altına Bakanlığı (S) Sözlüğü çalışması kapsamında D alınması için etimolojik sözlük harfindeki maddelerin tamamlanacaktır. tamamlanması sağlanacaktır. 2. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası Projesi tamamlanacaktır. Tedbir 785.5. Yurt dışında Kültür ve Turizm 1. Tercihim Türkçe Projesinin Türk dili ve kültürünün Bakanlığı (S), Dışişleri uygulandığı ülke sayısı 24'e, okul öğretimi ve tanıtımı faaliyetleri | Bakanlığı, Milli Eğitim sayısı 260'a çıkartılacaktır. eliştirilecektir. Bakanlığı Tedbir 785.6. Her türlü Kültür ve Turizm 1. Yedi ilde diksiyon kursları basın, yayın ve medya Bakanlığı (S), Milli Eğitim | düzenlenecektir. ortamında Türkçenin güzel Bakanlığı 2. Diksiyon yaz okulu kullanılması özendirilecek, düzenlenecektir. mesajını dille ileten tüm sanat 3. Dilde, Fikirde, İşte Birlik Türk eserlerinde kelime zenginliği Dünyası Edebiyat Ödülleri ve Türk teşvik edilecektir. Diline Hizmet Ödülleri verilecektir. Tedbir 785.7. Türk kültür ve | Kültür ve Turizm 1. Türk tarihine ait 99 eser medeniyetine dair referans Bakanlığı (S) yayımlanacaktır. niteliğindeki metinler belirli bir 2. Türk kültürüne ilişkin 24 eser program dâhilinde akademik yayımlanacaktır. niteliği haiz üniversiteler, 3. Türk diline ilişkin 15 yeni eser ve yayınevleri ve ilgili kamu 16 süreli yayın kullanıcıların kurumlarınca yayımlanacaktır. istifadesine sunulacaktır. 4. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ile ilgili 22 eser yayımlanacaktır. Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesi için sinema endüstrisinin gelişimi sağlanarak uluslararası rekabetçiliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.788) Tedbir 788.2. Sinema Kültür ve Turizm 1. Türk dizi ve sinema endüstrisinin eserlerinin yurt içi ve yurt Bakanlığı (S) uluslararası alanda bilinirliğini dışında daha fazla seyirciye sağlamak üzere Cannes ve Berlin ulaşmasını sağlamak üzere Film Festivalleri ile uluslararası etkin tanıtım ve destek içerik fuarlarında stand kurulacaktır. faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzur içinde manevi bütünlüğüne katkı sağlanacak, yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.789) Tedbir 789.2. Ailelerin Diyanet İşleri Başkanlığı 1. Çocuklar için Siyer Etkinlik Kitabı çocukları üzerindeki temel (S) hazırlanacaktır. haklarından biri olan din 2. 11-14 yaş grubuna özel dini eğitim ve öğretimine yönelik bilgiler kitapları hazırlanacaktır. talepler, zengin görsel ve 3. Kur'an kursu öğreticilerine içerikli eğitim araçlarıyla yönelik yılda üç kez bilgilendirici ve desteklenmiş nitelikli din destekleyici içerikler hizmetleriyle karşılanacaktır. yayınlanacaktır. Tedbir 789.3 Toplumun Diyanet İşleri Başkanlığı | 1. Dini bilgilere doğru ve sağlıklı güncel ihtiyaçlarını karşılamak, | (5), Aile ve Sosyal biçimde erişim sağlanmasına kasıtlı, yanlış ve hurafeye Hizmetler Bakanlığı, Milli | yönelik basılmış olan eserler dayalı yaklaşımları ayırt Eğitim Bakanlığı, YOK, ücretsiz dağıtılacaktır. ederek temel dini bilgilere Üniversiteler, Yerel 2. Dini bilgilere doğru ve sağlıklı doğru ve sağlıklı biçimde Yönetimler, STK'lar biçimde erişim sağlanmasına erişimini sağlamak amacıyla yönelik yabancı dil ve lehçelerde yazılı, görsel ve işitsel kanallar eserler basılacaktır. aracılığıyla etkin bir 3. Türk Islam sanatlarına yönelik bilgilendirme imkânı atölye ve sergi çalışmaları sunulacaktır. yapılacaktır. Tedbir 789.4. Ailenin Diyanet İşleri Başkanlığı 1. Aile içi şiddetin önlenmesine korunmasına yönelik manevi (S), Aile ve Sosyal yönelik manevi eğitim faaliyetleri destek programları ve Hizmetler Bakanlığı, Milli | artırılacak ve çeşitlendirilecektir. eğitimleri artırılacaktır. Eğitim Bakanlığı, YOK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar Tedbir 789.5. Toplumun milli | Diyanet İşleri Başkanlığı | 1. Toplumun dini konularda ve manevi değerlerini (S) karşılaştığı sorunlara sahih çözümler yıpratmaya yönelik sözlü, sunmak ve bilgi kirliliğinin önüne yazılı veya görsel araçlarla geçmek amacıyla 15 kurul kararı, olumsuz algı oluşturacak fetva ve mütalaa hazırlanarak, 10 eylemlerin etkilerini azaltmaya ulusal ve uluslararası düzeyde yönelik bilinçlendirme bilimsel toplantı, çalıştay, faaliyetleri ve farkındalık sempozyum, konferans ve seminer artırıcı çalışmalar düzenlenecektir. yürütülecektir. Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilerek eşgüdüm artırılacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.790) Tedbir 790.2. Türkiye'nin Kültür ve Turizm 1.Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti bilimsel ve akademik birikimi Bakanlığı (S) tarihine ilişkin konularda yurt yurt dışında tanıtılacaktır. dışında 3 panel düzenlenecektir. Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.791) Tedbir 791.2. Nitelikli Kültür ve Turizm 1. Türk kültürüne ilişkin 10 e-kitap kültürel yayınlara daha fazla Bakanlığı (S) yayımlanacaktır. sayıda okurun ulaşımını temin 2. Türk tarihine ilişkin 5 e-yayın etmek üzere e-kitap hazırlanacaktır. formatındaki kamu yayını 3. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti sayısı artırılacaktır. Tarihi ile ilgili konularda 8 e-yayın yayımlanacaktır. 4. Dil bilgisi ve dil araştırmaları, edebi, kültürel, akademik ve bilimsel yayınlar başta olmak üzere 15 e-kitap yayımlanacaktır. Tedbir 791.5. Türk edebiyatı | Kültür ve Turizm 1. Son 10 yıldaki Türkiye ve yayımcılığının yurt dışında Bakanlığı (S) Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat tanıtımına yönelik faaliyetlerin Büyük Ödülleri kapsamında ve bu faaliyetlerde kullanılan Edebiyat alanında ödüle layık bilgilendirici içeriklerin görülen isimlerin ve eserlerinin yurt çevrimiçi ortamlarda yer dışında tanıtımına yönelik çeviri alması sağlanacaktır. projeleri, şiir-öykü-deneme yarışmaları, okuma günleri niteliğinde 5 faaliyet gerçekleştirilecektir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin meydana getirdiği tahribatın giderilmesi çalışmalarında yerleşik kültürü yaşatan nüfusun ikametlerine dönmesi, tarihi ve kültürel dokunun bütüncül olarak ihya edilmesi ve tarihi dokunun bulunduğu eski kent bölgeleriyle yeni kent yerleşimleri arasındaki ilişkinin güçlendirilerek devam ettirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.792) Tedbir 792.1. Yeni kent Kültür ve Turizm 1. Kahramanmaraş ve Hatay yerleşimlerinde sosyal ve Bakanlığı (S) merkezli deprem bölgelerinde yer kültürel etkileşime imkân alan illerin sosyal, kültürel ve vererek toplumun refahını psikolojik olarak yeniden ayağa destekleyen, başta kütüphane kaldırılması noktasında dengeli ve olmak üzere müze, kültür sürdürülebilir yaşam alanları merkezi, kent parkı gibi oluşturmak amacıyla beş kütüphane kültürel altyapı unsurlarına yer açılacak, iki kütüphane binasının verilmesi, hafızayı canlı inşaatı tamamlanacak, altı tutacak anıtlarla yeni kent kütüphane işlevsel olarak yeniden meydanlarının tasarlanması ve yapılandırılacaktır. kent kültürünün oluşması sağlanacaktır. 2. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen bölgelerde inşa çalışmaları devam eden bir kültür merkezinin yapımı tamamlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) | 2026(2) Onarım ve Restorasyonu Yapılan Taşınmaz Kültür Varlığı Sayısı (Kümülatif) (3) Adet 1020) o 1210 1 460 Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Adet 352 367 382 Envanterine Kayıtlı Unsur Sayısı Kültürel ve Doğal Miras Devlet Harcaması Dolar/Kişi | 46,8(5) 50 60 (SAGP) (Dolar/Kişi Başına) (4) Kaynak: TÜİK, Kültür ve Turizm Bakanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki taşınmaz kültür varlıkları ile Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindeki vakıf kültür varlıklarını apsamaktadır. (4) Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamında Amaç 11 altındaki 11.4.1 numaralı göstergedir. (5) 2023 verisidir. 2.3.12. Spor a) Mevcut Durum Türkiye'de spora ilgi artarak devam etmektedir ve bu doğrultuda sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. Eylül 2025 itibarıyla toplam spor tesisi sayısı 4.746'ya ulaşırken sporcu sayısı 17.703.444, faal spor kulübü sayısı 25.111 ve antrenör sayısı 354.980 olarak gerçekleşmiştir. 2025 yıl sonuna kadar beş spor tesisi yapımının tamamlanması beklenmektedir. 2025 yılı Türk sporunun milli takımlar düzeyinde en başarılı dönemlerinden biri olmuştur. Kadın voleybol milli takımı tarihi bir başarıyla ilk kez Dünya Şampiyonasında finale yükselerek ikinci olurken, erkek basketbol milli takımı ise 2009 yılının ardından ilk defa Avrupa ikincisi olmuştur. Kadın basketbol ve erkek voleybol milli takımları ise turnuva sıralamalarında yükseliş kaydetmiştir. Takım sporlarında önemli başarılara imza atılmış, bireysel sporcular da dünya sahnesinde Türkiye'yi başarıyla temsil etmiştir. Yüzme, tenis, boks ve motor sporları başta olmak üzere geniş yelpazede elde edilen başarılar genç nesillere ilham verirken Türk sporunun geleceğine dair güçlü bir vizyon ortaya koymuştur. Toplumsal yaşamda sporu temel bir değer hâline getirme hedefiyle 5-18 yaş grubundaki çocuk ve gençlerin en az bir spor dalında uzmanlaşmasını vizyon edinen GSB Spor Okulları ile GSB Engelsiz Spor Okulları, geleceğin sağlıklı ve donanımlı nesillerini yetiştirmek üzere faaliyetlerini sürdürmektedir. Türkiye'nin spor turizmi potansiyelinin tanıtılması kapsamında farklı spor dallarında prestijli organizasyonlara ev sahipliği yapılarak sporun kültürel ve ekonomik boyutu ön plana çıkarılmıştır. Düzenlenen organizasyonlarda Türk ve yabancı sporcular mücadele ederken Türkiye'nin spor turizmi potansiyeli güçlendirilmiş ve şehirlerin uluslararası alandaki tanınırlığı artırılmıştır. Gerçekleştirilen sportif etkinlikler ve müsabakalar uluslararası spor camiasındaki görünürlüğü güçlendirmiş ve spor diplomasisinde Türkiye'nin gücünü artırmıştır. b) Amaç Spor kabiliyeti olanların erken yaşta yetenek havuzuna dâhil edilmesi, spor profesyonellerinin niteliğinin artırılması, sporun her dalında küresel ölçüde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşılarak uluslararası organizasyonlarda başarı elde edilmesi ve herkes için spor anlayışıyla sporun toplum geneline yaygınlaşan bir yaşam biçimine dönüştürülmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler — , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımları teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.795) Tedbir 795.1. Spor imkânları | Gençlik ve Spor 1. GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz yerel düzeyde geliştirilerek Bakanlığı (S), Yerel Spor Okulları faaliyetleri yıl boyunca erken yaşlardan itibaren spor | Yönetimler tüm spor dallarında sürdürülecektir. eğitimi verilecek, her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. Tedbir 795.2. Yerel Gençlik ve Spor 1. Sokaklar Bizim, Koşabiliyorken yönetimler başta olmak üzere | Bakanlığı (S), Diyanet Koş, Yüzme Bilmeyen Kalmasın ve tüm paydaşlarla işbirliği İşleri Başkanlığı, Yerel Diyanet Yaz Kur'an Kursuna Kayıtlı yapılarak vatandaşların spora | Yönetimler Çocuklara Yönelik Spor Programı ve olan ilgisi artırılacak, sağlık kadınlara yönelik spor projeleriyle için spor ve rekreasyon temalı vatandaşın spora olan ilgisinin projeler ile kampanyalar artırılması sağlanacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 795.3. Başta Gençlik ve Spor 1. Özel gereksinimli bireylerin spora engelliler olmak üzere özel Bakanlığı (S), Aile ve erişiminin kolaylaştırılması, spora politika gerektiren Sosyal Hizmetler olan yüksek potansiyellerinin ortaya vatandaşların spora erişimi Bakanlığı çıkarılması ve kulüp sporcusu kolaylaştırılacak, sportif olmalarının sağlanması amacıyla GSB faaliyetlere katılımları teşvik Engelsiz Spor Okulları Projesi edilecektir. çalışmaları sürdürülecektir. İlkokul çağındaki öğrencilerin spor dallarını tanımaları ve yaşam boyu aktif olarak düzenli spor yapmaları spor kulüpleriyle işbirliği içerisinde sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.796) Tedbir 796.3. Okul ve Gençlik ve Spor 1. Spor bilgi sisteminin geliştirilmesi mahalle spor kulüplerinin Bakanlığı (S), Yerel çalışmalarına devam edilecektir. dijital ortama entegrasyonuyla | Yönetimler izlenmesi ve değerlendirilmesi kolaylaştırılacaktır. Sporcu sağlığı merkezleri, hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak yaygınlaştırılacak, spor hekimi ihtiyacının giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.797) Tedbir 797.1. Olimpik, Gençlik ve Spor 1. Sporcu Sağlık ve Araştırma paralimpik sporcular ile milli Bakanlığı (S) Merkezlerinin ihtiyaç duyulan takım ve Türkiye Olimpiyat bölgelerde yaygınlaştırılması ve Hazırlık Merkezleri ve Sporcu mevcut kapasitelerinin Eğitim Merkezleri sporcularına güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar sağlık ve performans desteği yürütülecektir. veren sporcu Sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır. Profesyonel sporcuların uluslararası alanda başarılarının artırılması sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.798 Mı Tedbir 798.1. Uluslararası Gençlik ve Spor 1. Uluslararası organizasyonlardaki organizasyonlardaki sportif Bakanlığı (S) sportif performansları ve istatistiki performansları ve istatistiki bilgileri içeren veri altyapısı bilgileri içeren veri altyapısı çalışmaları gerçekleştirilecektir. oluşturulacaktır. Türkiye'nin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı .p.800) Tedbir 800.4. Tanıtım ve Gençlik ve Spor 1. Spor turizmi tanıtım ve pazarlama pazarlama faaliyetlerinin etkin | Bakanlığı (S), Kültür ve | stratejisinin geliştirilmesi ve bir şekilde yürütülmesine Turizm Bakanlığı uygulanması kapsamında kamu-özel yönelik kamu ve özel sektör sektör işbirliği etkin biçimde tesis paydaşlarıyla işbirliği edilecektir. yapılacak ve stratejiler geliştirilecektir. Uluslararası spor diplomasisinden bir kamu diplomasi aracı ve yumuşak güç unsuru olarak yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.802) Tedbir 802.1. İyi uygulama Gençlik ve Spor 1. Türk dış politikasıyla uyumlu spor örnekleri ve stratejileri Bakanlığı (S) diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır. yakından takip edilerek ülkemize özgü bir spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) SoN Spor Dalı Eğitimine Katılan Öğrenci Bin Kişi 492,4 803,4 850,0 Okul Sporlarına Katılan Toplam Öğrenci Sayısı Bin Kişi 2 750 2790 2830 ER Spor Projelerinden Faydalanan Katılımcı Bin Kişi 389 700 750 GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları Bin Kişi 1422 3 000 5 000 Katılımcı Sayısı A, Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Test ve Ölçümleri Yapılan Öğrenci Sayısı Bin Kişi 793 1035 1100 Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Spora Özel Yeteneği Olduğu Saptanan ve Spora Bin Kişi 123,8 103,6 100,0 Başlatılan Öğrenci Sayısı Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Spor Dallarına Yönlendirilen Öğrenci Sayısı Bin Kişi 37,9 20,0 40,0 Engellilere Hizmet Veren Spor Kulübü Sayısı Adet 1835 2300 2516 Engelli Sporcu Sayısı Kişi 57 824 57335 60 000 San es Müsabakalarda Kazanılan Madalya Adet 9 747 10 500 11 500 Lisanslı Sporcu Sayısı Bin Kişi 16 928 18 250 19 750 Kaynak: Gençlik ve Spor Bakanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program 2.3.13. Nüfus ve Yaşlanma a) Mevcut Durum Bir ülkenin sahip olduğu nüfus yapısı, o ülkenin sosyoekonomik gelişmesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkınma politikalarının oluşturulmasında belirleyici bir etkendir. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verilerine göre Türkiye nüfusu 2024 yılı sonunda 85.664.944'e ulaşmıştır. Erkek nüfus 42.853.110 kişi olurken kadın nüfus 42.811.834 kişi olmuştur. Diğer bir ifadeyle toplam nüfusun yüzde 50,02'sini erkekler, yüzde 49,98'ini ise kadınlar oluşturmuştur. 2025 yılında toplam nüfusun 86.239.200 olacağı tahmin edilmektedir. Yıllık nüfus artış hızı 2022 yılında binde 7,1, 2023 yılında binde 1,1 iken 2024 yılında binde 3,4 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında nüfus artış hızının düşmesindeki en büyük etkenin doğurganlık hızındaki ve yabancı nüfustaki düşüş olduğu, 2024 yılındaki artışın ise yabancı nüfustaki azalışın daha az olmasından kaynaklandığı değerlendirilmektedir. Son 16 yıllık dönemde yıllık nüfus artış hızı düşme eğilimindedir. Kadın başına toplam doğurganlık hızı 2001 yılında 2,38 çocuk iken 2011 yılında nüfusun kendini yenileme hızı olan 2,10'un altına düşerek 2,05 olmuştur. 2014 yılında 2,19'a çıkan toplam doğurganlık hızı, bu tarihten itibaren aralıksız düşme eğilimine girerek 2024 yılında 1,48'e gerilemiştir. 2024 yılında il düzeyinde 71 ilin toplam doğurganlık hızı 2,10 seviyesinin altındadır. 2024 yılında en yüksek toplam doğurganlık hızı 3,28 ile Şanlıurfa'dadır. Bu ili Şırnak, Mardin ve Muş izlemektedir. 2024 yılında yalnızca 10 il, nüfusun kendini yenileme hızı olan 2,10'un üzerinde bir doğurganlık hızına sahiptir. Doğurganlık hızının en düşük olduğu iller 1,12 ile Bartın ve Eskişehir'dir. Bu illeri Zonguldak ve Ankara izlemektedir. Türkiye'de 2022 yılında yüzde 93,4 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı, 2023 yılında yüzde 93, 2024 yılında 93,4 olmuştur. Diğer yandan belde ve köylerde yaşayanların oranı 2022 yılında yüzde 6,6'dan, 2023 yılında yüzde 7'ye yükselmiş, 2024 yılında yüzde 6,6'ya düşmüştür. Türkiye'nin en fazla nüfusa sahip ili İstanbul'un nüfusu, 2024 yılında bir önceki yıla göre 45.678 kişi artarak 15.701.602 olmuştur. Ülke nüfusunun yüzde 18,34'ünün yaşadığı İstanbul'u, nüfus büyüklüğü olarak Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya izlemektedir. Bayburt 83.676 kişiyle en az nüfusa sahip olan il olmuştur. Bayburt'tan sonra en az nüfusa sahip iller sırasıyla Tunceli, Ardahan, Gümüşhane ve Kilis'tir. Nüfusun yaş yapısının yorumlanmasında kullanılan önemli göstergelerden biri olan ortanca yaş, 2023 yılında 34 iken, 2024 yılında 34,4'e yükselmiştir. Cinsiyete göre incelendiğinde, ortanca yaş aynı yıllarda erkeklerde 33,2'den 33,7'ye, kadınlarda 34,7'den 35,2'ye yükselmiştir. Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlığı artırmayı hedefleyen nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak yeni tedbirlerin uygulanması ihtiyacı devam etmektedir. TABLO II: 58- Demografik Göstergeler Gösterge 2022 2023 2024 2025 (1) Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına) 1,63 1,5i 1,48 1,42 Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl) 77,5 77,3 78,1 78,5 Erkek 74,8 74,7 75,5 76,0 Kadın 80,3 80,0 80,7 81,3 Nüfus Artış Hızı (Binde) 7,1 Li 3,4 3,7 Nüfus (Bin) 85 280 85 372 85 665 86 239 0-14 Yaş 18 735 18312 17 927 17 597 15-64 Yaş 58 093 58 338 58 626 59 074 65 Yaş 8 452 8723 9112 9 568 Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir. (1) Gerçekleşme Tahmini Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, Hacettepe Üniversitesi ve Marmara Üniversitesi arasında 31 Mayıs 2024 tarihinde imzalanan protokolle, TÜİK Resmi İstatistik Programının bir parçası olan 2024 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması başlatılmış, 2025 yılı içinde Türkiye ve Suriyeli örneklemlerinin saha çalışmalarının tamamlanması planlanmıştır. Proje kapsamında diğer unsurların yanı sıra doğurganlık hızındaki düşmenin sebeplerinin belirlenmesi de hedeflenmektedir. 25 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 172 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Nüfus Politikaları Kurulu kurulmuş, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında Eylül 2025 sonu itibarıyla iki Kurul toplantısı ve bir teknik toplantı yapılmıştır. Alınan kararlar doğrultusunda Mevzuat, Çalışma Hayatı, Ekonomik Teşvikler, Eğitim, Sağlık, İletişim ve Farkındalık Oluşturma çalışma grupları kurularak doğurganlık hızının yükseltilmesine yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Bu doğrultuda evlilik yardımının artırılması ve kreş olanaklarının geliştirilmesi gibi adımlar atılmıştır. 10 Nisan 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Doğum Yardımı Yönetmeliği ile birinci çocuğa tek seferlik 5.000 TL, beş yaşını tamamlayıncaya kadar ikinci çocuğa aylık 1.500 TL, üçüncü ve sonraki çocuklara ise aylık 5.000 TL doğum yardımı yapılması düzenlenmiştir. Demografik dönüşüm sürecinde olan Türkiye'de, doğurganlık ve ölüm hızlarındaki azalmayla birlikte sağlık alanında kaydedilen gelişmeler, doğuşta beklenen yaşam süresinin artması sonucu nüfusun yaş yapısı değişmiş ve yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmıştır. 2025 yılı itibarıyla yaşlı nüfusun (65 yaş) yaklaşık 9,5 milyon kişi, yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranının ise yüzde 11 olacağı tahmin edilmektedir. TÜİK Nüfus projeksiyonları (2023-2100) verileri ana senaryoya göre yaşlı nüfus oranının 2030 yılında yüzde 13,5, 2050 yılında yüzde 23,1, 2075 yılında yüzde 31,7 ve 2100 yılında ise yüzde 33,6 olacağı öngörülmektedir. Türkiye'de 2075 yılında her üç kişiden birinin yaşlı olması beklenmektedir. Yaşlı nüfusun 2024 yılında yüzde 44,6'sını erkek nüfus, yüzde 55,4'ünü kadın nüfus oluşturmuştur. Demografik yapıdaki bu değişimlerin işgücü piyasaları, sosyal güvenlik sistemleri, kamu maliyesi, kamu hizmetleri ve finansmanı üzerinde daha fazla yük oluşturması beklenmektedir. Bu değişim sonucunda özellikle uzun süreli bakım hizmetine duyulan ihtiyaç artmakta olup uzun süreli bakım sigortası sisteminin hayata geçirilmesi için çalışmalar devam etmektedir. Türkiye'de yaşlı nüfus, diğer yaş gruplarındaki nüfusa göre daha yüksek bir hız ile artış göstermiştir. Türkiye'de, doğurganlık ve ölüm hızlarındaki azalma ile birlikte sağlık alanında kaydedilen gelişmeler, yaşam standardının, refah düzeyinin ve doğuşta beklenen yaşam süresinin artması ile nüfusun yaş yapısı şekil değiştirmiş, çocuk ve gençlerin toplam nüfus içindeki oranı azalırken yaşlıların toplam nüfus içindeki oranı artmıştır. Türkiye'de yaşlı nüfus sayısal olarak yüksek olmasına rağmen ülkemiz oransal olarak yaşlı nüfus yapısına sahip ülkelere göre hala genç bir nüfus yapısına sahiptir. TÜİK İstatistiklerle Yaşlılar 2024 verilerine göre yaşlı nüfusun yüzde 63,4'ünün 65-74 yaş grubunda, yüzde 28,8'inin 75-84 yaş grubunda ve yüzde 7,8'inin 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülmüştür. ADNKS 2024 yılı sonuçlarına göre yaşlı bağımlılık oranı, 2023 yılında yüzde 15 iken, bu oran 2024 yılında yüzde 15,5'e yükselmiştir. Diğer bir ifadeyle, Türkiye'de 2024 yılında, çalışma çağındaki her 100 kişi, 15,5 yaşlıya bakmaktadır. Yaşlı bireylere yönelik yatılı bakım hizmetlerinin sunulduğu huzurevi sayısı 2024 yılında 169 iken, Temmuz 2025 itibarıyla 172'ye yükselmiştir. Ayrıca Yaşlı Bireylere Yönelik Gündüzlü Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri'nin sayısı Temmuz 2025 itibarıyla 42 olmuştur. Bütünleşik Bakım Hizmetleri Modeli kapsamında yaşlı bireylerin ailelerinin yanında bakım hizmeti almalarını sağlamak için 119.706 yaşlı evde bakım yardımından faydalanmıştır. Temmuz 2025 itibarıyla 26 Üçüncü Yaş Üniversitesi programında 6.320 yaşlı eğitim görmekte olup, Üçüncü Yaş Üniversitelerinin yaygınlaştırılmasına yönelik YÖK ve üniversitelerle işbirliği çalışmaları devam etmektedir. Yaşlıların dijital okuryazarlıklarının geliştirilmesini sağlamak üzere 19 huzurevinde 21 Dijital Bahar Odası kurulmuş olup 1.923 yaşlıya Dijital ve Finansal Okuryazarlık eğitimi verilmiştir. Yaşlanma Vizyon Belgesi doğrultusunda hayata geçirilen 183 faaliyeti içeren Yaşlı Hakları Ulusal Eylem Planı (2023-2025) güçlü işbirliği ve katılımcı bir anlayışla uygulanmıştır. Yaşlılara yönelik gündüzlü bakım hizmetlerinin niteliğinin artırılması amacıyla Aktif Yaşam Merkezi Yönetmelik Taslağı çalışmaları devam etmektedir. Bunun yanı sıra Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmelik Taslağı hazırlanmıştır. Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlıların toplumsal hayata katılımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. b) Amaç Doğurganlığın nüfusun yenileme seviyesinin üzerinde tutulması, aile kurumunun güçlendirilmesi, yükselen ortalama evlenme yaşının evliliklerin özendirilerek daha genç yaşlara düşürülmesi ve ikiden fazla çocuk sahibi olmanın desteklenmesiyle sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunması, yaşlanan nüfusun bedensel ve ruhsal sağlık düzeyinin ve yaşam kalitelisinin yükseltilmesi, işlevselliğinin artırılarak aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürmeleri, ekonomik ve sosyal hayata katılımının sağlanması, kaliteli bakım ve sağlık hizmetlerinden yararlanabilmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Demografik fırsat penceresinin sunmuş olduğu avantajlardan azami düzeyde faydalanılacaktır. (Kalkınma Planı p.804) Tedbir 804.1. Genç nüfusun | Çalışma ve Sosyal 1. 2024-2028 Ulusal İstihdam eğitim, iş ve üretim yaşamına | Güvenlik Bakanlığı (S), Stratejisi içinde gençlerin katılımını artıracak çalışmalar Aile ve Sosyal Hizmetler istihdama katılımlarının yürütülecektir. Bakanlığı, Hazine ve desteklenmesi için Kapsayıcı Maliye Bakanlığı, Milli İstihdamın Geliştirilmesi başlığı Eğitim Bakanlığı, Sanayi altında yer verilen politika, tedbir ve Teknoloji Bakanlığı, ve hedeflerin ilgili kurumlarca Tarım ve Orman Bakanlığı, | izleme ve değerlendirme YÖK, İŞKUR, TÜİK, İlgili çalışmaları yürütülecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 804.2. Doğurganlık Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Mevcut hukuki düzenlemeler seviyesinin nüfusun yenilenme | Bakanlığı (S), Adalet dinamik nüfus yapısını etkileyen düzeyine yükselmesine yönelik | Bakanlığı, Çalışma ve gelişmeler çerçevesinde gözden önlemler hayata geçirilecektir. | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | geçirilecek, belirlenecek ihtiyaçlar Milli Eğitim Bakanlığı, doğrultusunda yeni hukuki Sağlık Bakanlığı, İlgili düzenlemelere ilişkin çalışma Kamu Kurum ve yapılacaktır. Kuruluşları Tedbir 804.4. STK'lar, Hacettepe Üniversitesi (S), | 1. 2024 Türkiye Nüfus ve Sağlık araştırma merkezleri ve özel Aile ve Sosyal Hizmetler Araştırmasının ön ve ana raporu sektör kuruluşları tarafından Bakanlığı, Hazine ve tamamlanacaktır. sağlıklı ve dinamik nüfus Maliye Bakanlığı, İçişleri yapısının korunmasına yönelik | Bakanlığı, Milli Eğitim yürütülecek faaliyetler Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, desteklenecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Marmara Üniversitesi Aile ve Sosyal Hizmetler 2. Sağlıklı ve dinamik nüfus yapısı Bakanlığı (S), Çalışma ve için sivil toplum kuruluşları ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | araştırma merkezleriyle iş birlikleri Üniversiteler, STK'lar artırılacaktır. Aktif ve sağlıklı yaşlanma için yaşlılara sunulan sağlık ve bakım hizmetlerinin etkinliğinin ve kalitesinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 805.6. Gündüzlü Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Yaşlı bireylere yönelik gündüzlü bakım ve uzun süreli bakım Bakanlığı (S), Sağlık bakım ve aktif yaşam merkezleri hizmetlerinin etkinliği Bakanlığı, Yerel Yönetimler | mevzuat altyapısı artırılacaktır. tamamlanacaktır. 2. Yeni bir yaşlı bakım modeli çalışılarak raporlaştırılacaktır. 3. Demans alanında ihtisaslaşmış yatılı kuruluş sayısı artırılacaktır. Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/ kentlerin tasarlanması ve oluşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806) Tedbir 806.4. Erişilebilirlik Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Erişilebilirlik standartlarını mevzuat ve standartlarının tek | Değişikliği Bakanlığı (S), belirleyen Erişilebilirlik Kanunu bir mevzuat çerçevesinde Aile ve Sosyal Hizmetler taslağı hazırlık çalışmaları birleştirilmesine yönelik Bakanlığı, İlgili Kamu yürütülecektir. çalışmalar yapılacaktır. Kurum ve Kuruluşları Aile içi ve kuşaklararası ilişkiler güçlendirilecek ve gönüllülük faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.808) Tedbir 808.1. Genç-yaşlı Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Tazelenme Üniversiteleri Projesi işbirliğinin özendirildiği, Bakanlığı (S), Gençlik ve kapsamında yaşlıların yaşlıların gençlere deneyim Spor Bakanlığı, Milli Eğitim | deneyimlerini üniversite aktardığı program ve projeler (| Bakanlığı, YÖK, öğrencilerine aktaracağı kuşaklar uygulanacaktır. Üniversiteler arası etkileşim toplantıları düzenlenecektir. Tedbir 808.2. Yaşlılarda Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Tazelenme Üniversitelerinde gönüllülük kültürünün Bakanlığı (S), Milli Eğitim gönüllülükle ilgili farkındalık geliştirilmesi için farkındalık Bakanlığı, YÖK, oluşturmaya yönelik eğitim ve çalışmaları yapılacaktır. Üniversiteler uygulamalar yapılacaktır. Yaşlılara yönelik eğitim ve yaşam boyu öğrenme olanakları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.809) Tedbir 809.3. Yaşlılara Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Yaşlılara yönelik sağlık yönelik sağlık okuryazarlığı, Bakanlığı (S), Milli Eğitim okuryazarlığı, finansal finansal okuryazarlık, dijital Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | okuryazarlık, dijital okuryazarlık ve okuryazarlık ve teknoloji Sanayi ve Teknoloji teknoloji kullanımı konularında kullanımı eğitimleri Bakanlığı, Üniversiteler eğitimler düzenlenecektir. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 809.4. Kişilerin kendi | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Aile ve Sosyal Hizmetler yaşlılık planlamalarını Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı il müdürlükleri ve yapabilmeleri için farkındalık Bakanlığı, Belediyeler SHM'ler üzerinden kişisel yaşlılık çalışmaları yapılacaktır. planlaması farkındalık çalışmaları kapsamında eğitim ve seminerler düzenlenecektir. Yaşlıların bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanımı ve dijital becerileri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.811) Tedbir 811.1. Kamusal ve Aile ve Sosyal Hizmetler 1. İnternet siteleri ve mobil özel kurumların internet Bakanlığı (S), İçişleri uygulamaların erişilebilirliğinin siteleri ve dijital uygulamaları Bakanlığı, Sanayi ve izlenmesi yapılacaktır. erişilebilir tasarımlarla Teknoloji Bakanlığı, geliştirilecektir. Ulaştırma ve Aliyapı Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 811.3. e-Devlet ve e- | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Aile ve Sosyal Hizmetler nabız gibi temel kamu Bakanlığı (S), Bakanlığına bağlı yatılı ve yönetimi hizmetlerinin yaşlı Üniversiteler, Belediyeler gündüzlü yaşlı bakım nüfus tarafından güvenli ve kuruluşlarından hizmet alan etkin şekilde kullanılmasına yaşlılara yönelik temel kamu yönelik eğitimler ve çalışmalar hizmetlerine ilişkin eğitimler yürütülecektir. düzenlenecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) |(2026(2) Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına Çocuk Sayısı) (3) Adet 1,48 1,42 1,50 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi Yıl 18,0(4) 18,8 19,2 Kadın Yıl 19,6(4) 19,7 19,8 Erkek Yıl 16,3(4) 16,4 16,5 65 Yaş ve Üstü Nüfusun İşgücüne Katılma Oranı Yüzde | 13,1 13,3 13,5 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Nüfus Projeksiyonları (2023-2100) TÜİK verileri esas alınmıştır. (4) Hayat Tabloları (2022-2024) TÜİK verileri esas alınmıştır. 2.3.14. Uluslararası Göç a) Mevcut Durum Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklık eden ülkeleri gerekse varış ülkelerini etkilemiş; önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biri haline gelmiştir. Türkiye, göç yönetiminde hukuk, insan hakları ve milli menfaatlerimiz temelinde, medeniyet değerlerimizden güç alarak, kamu düzeni, kamu güvenliği ve kamu sağlığından taviz vermeden, göçün uzun dönemdeki risk ve fırsat boyutlarını gözeterek hareket etmekte, tarihsel tecrübesi, insani yaklaşımı ve rasyonel bakış açısıyla dünyaya örnek bir model ortaya koymaktadır. Türkiye ulusal ve uluslararası norm ve kurallar çerçevesinde insanı önceleyen ancak kamu düzeni ve güvenliğinden taviz vermeyen bir anlayışla göç yönetimini uygulamaktadır. Göç konusunda öncelik Türkiye'ye katma değer sağlayan düzenli göçün desteklenmesi, düzensiz göçle ve göçmen kaçakçılığıyla etkin mücadele edilmesidir. Uluslararası işgücü hareketliliğinin artması, insan hareketliliğini bir işgücü hareketliliği bağlamında da ele almayı gerektirmektedir. Yüksek nitelikli işgücünün yüksek katma değer üretmesi, bu alanda gelişen ekonomiler arasındaki rekabeti artırmış ve yüksek nitelikli işgücü göçünün istenen bir göç türü olarak rekabet alanı haline gelmesine yol açmıştır. Türkiye, kanunlara uygun olarak ülkemize gelen bilim, sanayi, ekonomi vb. alanlarda ülkemize fayda sağlayacak olan yabancıların işlemlerini kolaylaştıran, teşvik eden bir göç politikasına sahiptir. Kayıtlı istihdamın teşvik edilmesi için ülkemizde çalışma amacı bulunan ikamet izni sahibi yabancıların çalışma iznine yönlendirilmesi gibi uygulamalarla 2023 yılında 240 bin olan çalışma izni sayısı 2024 yılında 301 bine ulaşmıştır. Ülkemiz 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşılaşmış ve insani yardım refleksiyle hareket ederek yardım eli uzatmıştır. Göçmen akınının başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri temel hizmetlere erişimleri sağlanmıştır. 8 Aralık 2024 tarihinde yaşanan güncel gelişmelerden sonra geçici koruma altındaki Suriyelilerin gönüllü, güvenli, onurlu ve düzenli geri dönüşü hız kazanmıştır. Bu tarihten 1 Ekim 2025 tarihine kadar toplam 509.387 Suriyeli ülkesine geri dönmüştür. Bölgede hayatın normalleşmesiyle artan geri dönüşler sonucunda Ekim 2025'e kadar geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerden ülkesine dönenlerin sayısı toplamda 1 milyon 249 bine ulaşmıştır. Bu süreçte kayıt işlemlerinden ulaşım planlamasına kadar tüm faaliyetler ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde planlanmakta ve yürütülmektedir. Göçün temel nedenlerine inilmesi, insanları göçe zorlayan konularda çözümler bulunması, tüm devletlerin işbirliği ve külfet paylaşımı yapmaları gerektiği hususları uluslararası platformlarda sürekli gündeme getirilmekte ve uluslararası kuruluşları bu doğrultuda harekete geçirmek için gayret gösterilmektedir. Düzensiz göç ve göçmen kaçakçılığına yönelik yürütülen mücadelenin sonucunda düzensiz göç rotası değişmiş ve ülkemiz düzensiz göçe transit ülke olmaktan çıkmıştır. Bunun temelinde sınırda alınan sıkı tedbirler, ülke içinde etkin denetim ve operasyonlar, insan haklarına saygı temelinde yürütülen ve hızlı işleyen sınır dışı mekanizması bulunmaktadır. Bu kapsamda düzensiz göçle mücadeledeki temel stratejinin bileşenleri, sorunun kaynağında çözümü, etkili sınır güvenlik tedbirleri, ülke içerisinde etkin yakalama, düzensiz işgücü göçüyle mücadele, etkin ve seri işleyen sınır dışı mekanizmaları tesisi olarak beş aşamadan oluşmaktadır. Bu alandaki uygulamaların sonucunda 2024 yılında 225.831 olan düzensiz göçmen yakalama sayısı, Ağustos 2025 itibarıyla yüzde 33'lük bir azalışla 86.127 düşmüştür. Ülkemizdeki yabancı sayısı Eylül 2025 itibarıyla yaklaşık 3,8 milyon, geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 2,44 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,1 milyon ve uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı 160 bindir. Düzenli göç yönetiminin etkinliğini artırmak ve göç hareketlerini ülke dışından başlayarak yönlendirebilmek amacıyla, ülkeye giriş öncesi kontrol mekanizmaları güçlendirilmektedir. Etkin vize değerlendirme sistemi ile kamu düzeni ve kamu güvenliği ile yabancının kalış amacına ilişkin değerlendirme yabancı henüz ülkemize gelmeden kaynağında yapılmaktadır. Yabancıların geliş amaçlarının kaynak ülkede değerlendirilmesi ve düzenli göçün öngörülebilir hâle gelmesi amacıyla ikamet amaçlı vize uygulaması 2024 yılının sonunda başlatılmıştır. Uluslararası düzeyde başarılı ve nitelikli öğrencilerin yükseköğretim alanında uluslararası bir cazibe merkezi olan ülkemizi tercih etmelerini sağlamak üzere başvuru ve kabul süreçleri kolaylaştırılmıştır. 15 Kasım 2023 tarihinde Göç İdaresi Başkanlığı ile Yükseköğretim Kurulu arasında imzalanan işbirliği protokolü kapsamında öğrenci ikamet izin başvuruları üniversitelerden alınmaya başlanmıştır. Uluslararası öğrencilerin Göç İdaresi Başkanlığı çatısı altında faaliyet gösteren Yabancılar İletişim Merkezine erişimi kolaylaştırılmıştır. b) Amaç Kanıta dayalı, kamu ve özel kurumların farklı sektörlerini kapsayan bütüncül, özgün, değişen ihtiyaç ve şartlara göre yenilenebilen, etkin ve sürdürülebilir bir göç yönetimi sağlanarak düzensiz göçün önlenmesi temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a Ni Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Göç yönetimine ilişkin kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.815) Tedbir 815.5. Vize ve ikamet | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dış temsilciliklerimizce verilen uygulamaları düzenli göçü Çalışma ve Sosyal vizelerle ilgili kurumlarımız arasındaki sağlıklı yönetmek, düzensiz Güvenlik Bakanlığı, biyometrik veri paylaşımının göçü önlemek üzere planlı, Dışişleri Bakanlığı geliştirilmesi sağlanacaktır. öngörülü ve etkin olarak yürütülecektir. Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancıların gönüllü geri dönüşleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.817) Tedbir 817.3. Sınır dışıetme | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Düzensiz göçmenlerin menşei işlemleri etkin bir şekilde Dışişleri Bakanlığı ülkesine veya güvenli bir üçüncü gerçekleştirilmeye devam ülkeye sınır dışı işlemleri edilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 817.4. Gönüllü, İçişleri Bakanlığı (S), 1. Gönüllü, güvenli ve onurlu geri güvenli ve onurlu geri Dışişleri Bakanlığı dönüş işlemlerine devam edilerek bu gönderme mekanizmaları alanda kurumsal kapasite yaygınlaştırılarak etkin bir artırılacaktır. şekilde uygulanacaktır. 2.3.15,. Yurt Dışında Yaşayan Türkler a) Mevcut Durum Yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşımızın yaklaşık 5,5 milyonu Batı Avrupa ülkelerine yerleşmiş bulunmaktadır. Türkiye'ye kesin dönüş yapmış olan 3 milyona yakın insanımızla birlikte düşünüldüğünde yaklaşık 9,5 milyonluk bir kitleyi ilgilendiren, geniş kapsamlı bir göç olgusunun varlığı ortaya çıkmaktadır. Batı Avrupa ülkeleriyle ilişkilerimizin en önemli boyutlarından birini oluşturan bu kapsamdaki vatandaşlarımızın ihtiyaçlarının karşılanması ve sorunlarının çözülmesi dış politikamızın öncelikli konularından biri olarak görülmektedir. Avrupa ülkeleri ile yapılan işgücü anlaşmaları sonucunda 1960'lı yıllardan itibaren başlayan göçlerle birlikte yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın Türk nüfusu, Türkiye ile hukuki, sosyal ve ekonomik bağlarını güçlü bir şekilde devam ettirmektedir. Söz konusu kitlenin bazıları Türk vatandaşı ve çoklu vatandaşlık sahibi bazılarıysa izinle çıkan Mavi Kart sahipleridir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızı misafir işçi statüsünden çıkıp bulundukları ülkenin vatandaşlığını alması ve bu ülkelerin asli unsurlarından biri haline gelmesi, devletimizin bu vatandaşlarımıza bulundukları ülkelerde ve Türkiye'de giderek daha çeşitli ve kapsamlı hizmetler götürmesi sonucunu doğurmuştur. İhtiyaçlar zaman içinde artıp nitelik değiştirirken özellikle son 15 yılda yurt dışındaki vatandaşlarımıza yönelik hizmetlerde de önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. Düzenli göçmenlerin yaşadıkları toplumun kültürel çeşitliliğini ve zenginliğini artırdığı genel kabul gören bir gerçektir. Uyum ve katılım, çift taraflı bir süreç olup bu süreçte göçmenlere düşen sorumlulukların yanında göç alan ülkelerin de katılımı teşvik edici ve kucaklayıcı nitelikte politikalar oluşturma sorumluluğu bulunmaktadır. Yurt dışındaki Türk toplumu mensuplarının, anadilleri ve kültürleri ile bağlarını koparmadan bulundukları toplumların sosyal, ekonomik, siyasal ve kültürel hayatına katkıda bulunan, hukuk düzenine saygılı, mutlu ve refah içinde yaşayan bireyler olmaları hedeflenmektedir. 11 Eylül 2001 sonrasında, din ekseni ve İslam karşıtlığı ile yeni bir boyut kazanan yabancı düşmanlığı, ayrımcılık ve ırkçılığın özellikle Batı ülkelerinde son dönemde yükseliş eğilimine girdiği görülmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumu bu ülkelerdeki Müslüman nüfusun önemli bir bölümünü oluşturmakta ve bu olumsuz eğilimden doğrudan etkilenmektedir. Özellikle Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan vatandaşlarımıza yönelik yabancı düşmanlığı, ırkçılık ve İslam karşıtlığı saikli saldırılarda artış gözlenmektedir. Vatandaşlarımızın yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları yabancı düşmanlığı, nefret söylemi ve hukuki sorunlara yönelik birçok çalışma gerçekleştirilmekte ve bilgilendirme faaliyetleri yapılmaktadır. Vatandaşlarımızın yoğun olarak yaşadığı ülkelere ilişkin çeşitli saha araştırmaları yapılmakta ve ülke raporları ile rehberler hazırlanarak kullanıma sunulmaktadır. Bununla birlikte, vatandaşlarımızın maruz kaldığı fiziksel saldırılar ve nefret söylemleri tespit edilerek kayıt altına alınmaktadır. Hem yurt içinde hem yurt dışında bu saldırılara karşı farkındalık oluşturmak amacıyla raporlar hazırlanarak dört dilde yayımlanmakta ve ilgili hükümetler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulmaktadır. Ev sahibi toplumlarla göçmenler arasında anlayış ve hoşgörünün oluşturulmasında yapıcı bir rol oynama potansiyeli bulunan politikacıların ve medyanın bu konuda sorumlu bir tutum benimsemesi önemlidir. Politikacıların ve medyanın yabancı düşmanlığı, ayrımcılık ve İslam karşıtlığını tırmandıracak beyan ve tutumlardan kaçınmaları, göçmenlerle içinde yaşadıkları toplumlar arasındaki güvenin geliştirilmesinin önemini vurgulamaktadır. Ayrıca, Nefret Suçları ve Ayrımcılıkla Mücadele Portalı oluşturularak yurt dışındaki Türk vatandaşlarını doğrudan ya da dolaylı hedef almış ırkçı ve İslam düşmanı saldırılar Yurt Dışındaki Türk Varlığını Hedef Alan Saldırılar Raporu ile 2018 yılından bu yana kayıt altına alınmakta ve yıllık raporlarla kamuoyuyla paylaşılmaktadır. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının, Türkiye'deki kamu hizmetlerinden kolaylıkla yararlanması için hazırlanan Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) Cep Rehberi her yıl düzenli olarak kamuoyu ile paylaşılmaktadır. Aktif katılım açısından eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması, Türk çocuklarına anadil, kültür ve tarih eğitimi verilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, Türk toplumunun Türkçe anadil dersleri alabilmelerine imkân tanınması da kamu kurumlarımız tarafından yakından takip edilmektedir. Vatandaşlarımızın kimliklerini kaybetmeden, küreselleşen dünyada hem Türkçeyi hem de yaşadıkları ülkenin dilini bilen donanımlı bireyler olmaları bu ülkelerle ikili ilişkilerimizi daha da geliştirecektir. Türkiye ilgili ülke makamlarıyla işbirliği çerçevesinde vatandaşlarımızın bulunduğu ülkelerdeki okullarda eğitim vermek üzere Türkçe anadil ve Türk kültürü öğretmenleri göndermektedir. Çoğunluğu Avrupa ülkelerinde olmak üzere, yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın, dini görevlerini yerine getirebilmeleri için Diyanet İşleri Başkanlığınca din görevlileri gönderilmektedir. Vatandaşlarımızın işsizlik oranı ülke ortalamalarının üzerinde seyretmektedir. Vatandaşlarımıza her düzeyde ve her vesileyle gerek yükseköğrenimin gerek meslek eğitiminin önemi konusunda bilgi verilmekte, ayrıca ilgili kamu kurumlarımız yerel makamlarla vatandaşlarımızın bu konuda bilinçlendirilmesine yönelik işbirliği içinde çalışmaktadır. Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumunun reşit olmayan çocukları, ailelerin eğitim, sağlık, maddi ve sosyal durumları ile çocuklarına karşı tutumları gerekçe gösterilerek, mahkeme kararlarıyla belediyelere bağlı gençlik dairelerinin veya koruyucu ailelerin velayeti altına verilebilmektedir. Son çare olarak başvurulabilecek koruyucu aile sisteminde, çocukların kendi kültürlerine, kendi değerlerine uygun ailelere verilmesi temel beklentimizdir. Kamu kurumları gerekli hukuki destek dahil olmak üzere bu konuda vatandaşlarımızı yönlendirmektedir. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın koruyucu aile olmaları konusunda bilinçlendirilmelerine de ihtiyaç duyulmakta olup kamu kurumları bu yönde çalışmalar yürütmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarının artırılması ve sosyal, kültürel, hukuki ve ekonomik ihtiyaç ve isteklerinin belirlenmesi, bu gereksinimlere yönelik uygun politika ve stratejilerin yürütülmesi için öngörülen hedefler ve tematik ihtiyaçlar doğrultusunda çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Yurt dışında yaşayan gençlerimizin milli, manevi, tarihi ve kültürel değerlerimizi tanımaları, özümsemeleri ve gelecek kuşaklara aktarmalarını gerçekleştirme adına düzenlenen Kültürel Hareketlilik ve Eğitim Programlarına 50 bini aşkın gencimiz katılım sağlamıştır. Gençlik kampları, staj programları, liderlik akademileri, kişisel gelişim programları, Evliya Çelebi Kültür Gezileri, tecrübe paylaşım programları, gençlik buluşmaları gibi faaliyetler Kültürel Hareketlilik ve Eğitim Programları çerçevesinde yürütülmektedir. Yurt dışında yaşayan 25 yaş altı 2,3 milyon nüfusumuz olduğu tahmin edilmektedir. Yurt dışında yaşayan çocuk ve gençlerimizin Türkiye ve Türkçe ile bağlarını güçlendirmek için Türkçe Saati Destek Programı ile Türkçe eğitim ve eğitici yetiştirme programlarından 2025 yılı itibarıyla 11 bini aşkın çocuk ve gencimiz yararlanırken bu alanlarla ilgili yaklaşık 20 bin materyal dağıtımı yapılmıştır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın akademik alandaki başarılarını desteklemek ve bilimsel çalışmalarını teşvik etmek amacıyla Yurtdışı Vatandaşlar Burs Programları kapsamında burs desteği verilmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımız tarafından kurulan sivil toplum kuruluşlarının güçlendirilmesi ve Türk toplumunun sosyal katılımının artırılmasına yönelik STK kapasite geliştirme programları ile sivil toplum buluşmaları düzenlenmekte ve mali destekler sağlanmaktadır. Son 15 yılda toplam 1.625 proje desteklenmiştir. Eylül 2025 itibarıyla yurt dışında yaşayan 10 milyonu aşkın vatandaşımız Türkiye'ye giriş-çıkış yapmıştır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın özellikle yaz aylarında tatillerini Türkiye'de geçirmek üzere kara yolu üzerinden geliş ve gidişleri göç hareketliliği içerisinde önemli yer tutmaktadır. 2 milyonu aşkın vatandaşımıza YIB tarafından Sırbistan, Hırvatistan, Macaristan ve Bulgaristan sınır kapıları ile Kapıkule ve İpsala sınır kapılarında stantlar kurulması, vatandaşlara tercüme ve yol yardım hizmetlerinin sağlanması, bekleme sürelerinin azaltılması, hastane ve mahkeme işlerinin kolaylaştırılması, çağrı merkezi oluşturulması, özel otopark, çocuk ve gençlere yönelik etkinlik alanlarının oluşturulması gibi birçok hizmetler sunulmuştur. Vatandaşlarımızın hem bulundukları ülkelerdeki temsilciliklerimizde hem de Türkiye'de gerçekleştirdiği birçok idari ve yasal işlemi kolaylaştırmak için Yurt Dışındaki Vatandaşlarımıza Yönelik Kamu Hizmetlerinin Geliştirilmesi Projesi hayata geçirilmiştir. Vatandaşlarımızın yurt dışında karşılaştıkları insan hakları ihlalleri ve hukuki sorunlara çözüm üretebilmek amacıyla İnsan Hakları Eğitimi Programı ve mevzuat çalışmaları yürütülmektedir. b) Amaç Kültürel kimliğini muhafaza eden, anavatan bağını sürdüren, yaşadığı ülkede bireysel ve toplumsal haklarını koruyarak sosyoekonomik hayata dâhil olan yurt dışında yaşayan Türklerin, Türkiye ile yaşadıkları ülke arasındaki siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel ilişkilere olumlu katkı yapması ve geleceğinin güvence altına alınması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler az N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819) Tedbir 819.1. Yurt dışında Milli Eğitim Bakanlığı 1. Yurt dışında yaşayan Türklerin yaşayan Türklerin genç (5), Kültür ve Turizm anadilini koruması için yüz yüze ve nesillerin Türkçeye ilgisini Bakanlığı, İlgili Kamu çevrimiçi Türkçe ve Türk Kültürü artırıcı çalışmalar yapılarak Kurum ve Kuruluşları dersleri verilecek, basılı ve dijital yaşadıkları ülkelerde Türkçenin seçmeli diller arasında yer almasına yönelik girişimleri teşvik edilecektir. materyaller hazırlanacaktır. 2. Türkçe ve Türk kültürünün yaygınlaştırılmasına katkı sağlayabilecek yerli eğitim teknolojisi firmaları belirlenecek, ürün ve hizmetlerini tanıtan kataloglar hazırlanacak ve ilgili kamu kurumlarıyla işbirlikleri kurulacaktır. Tedbir 819.2. Türkçenin Milli Eğitim Bakanlığı 1. Yurt dışında eğitim dili veya eğitim eğitim dillerinden biri olduğu (S), İlgili Kamu Kurum | dillerinden biri Türkçe olan okullara okul öncesi, ilk ve ortaöğretim | ve Kuruluşları eğitim materyalleri gönderilecektir. seviyelerinde çift dilli eğitim kurumları ile programların yaygınlaştırılması için müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile eğitmen desteği sağlanacak ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. Yurt dışında yaşayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin gelişmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.820) Tedbir 820.1. Kamu Kültür ve Turizm 1. Yurtdışı Vatandaşlar Koordinasyon kurumları tarafından Yurt Bakanlığı (S), İlgili Kurulu kurulmasına yönelik altyapı dışında yaşayan Türklere Kamu Kurum ve çalışmalarına devam edilecektir. yönelik sunulan hizmetlerin Kuruluşları etkinliğini sağlamak üzere bir koordinasyon kurulu oluşturulacaktır. Tedbir 820.3. Yurt dışında Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışında yaşayan Türklerin yaşayan Türklerin yaşadığı Güvenlik Bakanlığı (S), | bulundukları ülkelerdeki istihdamlarını ülkelerde istihdamını İlgili Kamu Kurum ve (| | artırmaya yönelik olarak proje ve kolaylaştırmaya yönelik Kuruluşları işbirlikleri geliştirilecek, bu amaçla çalışmalar yürütülecektir. yurt dışındaki muhatap kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır. Tedbir 820.4. Yurt dışında Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışında yaşayan Türklerin yaşayan Türklerin çalışma ve o | Güvenlik Bakanlığı (S), | yoğun olarak bulunduğu iş yerleri, sosyal güvenlik haklarına İlgili Kamu Kurum ve | | sosyal kurum ve kuruluşlar ile Türk yönelik bilgilendirme ve Kuruluşları sivil toplum kuruluşlarında düzenli bilinçiendirme faaliyetleri etkin bir sekilde yürütülecektir. bilgilendirme toplantıları yapılacaktır. Tedbir 820.5. Türk Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik sistemlerinin vatandaşlarının diğer Güvenlik Bakanlığı (S), | eşleştirilmesi ve uluslararası sosyal ülkelerdeki sosyal güvenlik İlgili Kamu Kurum ve güvenlik anlaşmalarının yapılması hak ve menfaatlerinin Kuruluşları çalışmalarına vatandaşlarımızın hak korunması ve geliştirilmesi için ikili ve çok taraflı sosyal güvenlik anlaşmaları yaygınlaştırılacaktır. ve menfaatleri ile ülke çıkarları gözetilerek devam edilecektir. Tedbir 820.6. Ülkemize kesin | Çalışma ve Sosyal 1. Yurtdışı Teşkilatı Bilgi Yönetim dönüş yapan vatandaşlarımızın | Güvenlik Bakanlığı (5), | Sisteminin (YTBYS) teknik altyapısı ve geride kalanlarının İlgili Kamu Kurum ve geliştirilecek ve sistemin değişen yaşadıkları ülkelerdeki çalışma | Kuruluşları mevzuata uyarlanması çalışmaları ve sosyal güvenlikle ilgili gerçekleştirilecektir. haklarının temininde mevcut altyapı iyileştirilerek iş ve işlemleri hızlandırılacaktır. Tedbir 820.7. Gençler ve Çalışma ve Sosyal 1. Mesleki eğitim konusunda yurt kadınlar öncelikli olmak üzere | Güvenlik Bakanlığı (S), | dışında yaşayan gençlerin ve yurt dışında yaşayan Türklerin | İlgili Kamu Kurum ve ailelerinin bilinçlendirilmesine yönelik yaşadıkları ülkelerdeki mesleki | Kuruluşları projeler ve işbirlikleri geliştirilecektir. eğitim imkânlarından yararlanmalarına yönelik faaliyetler yürütülecektir. Tedbir 820.8. Yurt dışında Kültür ve Turizm 1. Yurt dışında yaşayan Türk yaşayan Türklerin yetenekleri | Bakanlığı (S), İlgili gençlerine kültür-sanat alanlarında ve ihtiyaçları dikkate alınarak Kamu Kurum ve çeşitli eğitimler verilecek, sergi ve sahip oldukları kültür-sanat Kuruluşları yarışmalara katılmaları teşvik kapasitesinin geliştirilmesine edilecek, sanatçı buluşmaları destek verilecektir. gerçekleştirilecek ve Kültür-Sanat | Proje Destek Programı yürütülecektir. Tedbir 820.9. Yurt dışında Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Ülkemizin yurt dışındaki yaşayan Türk ailelere bireysel | İlgili Kamu Kurum ve konsolosluk şubelerinde görevli ve toplumsal haklarını Kuruluşları sözleşmeli personele kurum içi eğitim korumalarının desteklenmesi verilecek ve mevzuat ve bulundukları ülkelerin yeknesaklaştırılmasına ilişkin sosyal hizmetlerinden kolayca çalışmalar yürütülecekür. ve ayrımcılığa uğramadan faydalanabilmeleri için danışmanlık hizmeti sunulacaktır. 2.4. AFETLERE DİRENÇLİ YAŞAM ALANLARI, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.4.1. Afet Yönetimi a) Mevcut Durum Türkiye, üzerinde bulunduğu coğrafyanın jeolojik özellikleri ve iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle başta depremler olmak üzere heyelan, sel/su baskını, kaya düşmesi, kuraklık ve erozyon, orman yangınları ve çığ gibi doğa kaynaklı birçok tehlikeye maruz kalmaktadır. Bunun yanı sıra göç hareketleri, endüstriyel kazalar, çevre kirliliği gibi çok sayıda insan kaynaklı tehlikeler de ortaya çıkmaktadır. Bu olaylar, hızlı ve plansız kentleşme, kentlerdeki nüfus yoğunluğu, yanlış arazi kullanımı, altyapı yetersizliği, ekosistemlerin tahrip edilmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve afetler konusunda bilinç ve eğitim eksikliği gibi nedenlerle önemli can kayıpları ile sosyal ve ekonomik zararlara yol açan afetlerle sonuçlanmaktadır. Söz konusu kayıpların en az seviyeye indirilebilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetimi uygulanması elzemdir. Afet risklerinin belirlenmesi, bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik 2022 yılında yayımlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP) kapsamındaki faaliyetlerin ilgili kuruluşlarca uygulanmasına devam edilmektedir. Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) kapsamında yerelde 23 ve ulusal düzeyde 25 afet grubundan oluşan bir organizasyon çerçevesinde; afetlere hızlı ve etkin bir şekilde müdahale edilebilmesi için kamu kurumları, özel kuruluşlar, STK'lar ve gönüllüler koordinasyon içerisinde çalışmaktadır. Afetler nedeniyle ortaya çıkan kayıp ve zararların telafi edilmesine yönelik yapılacak iyileştirme çalışmalarının çerçevesini ortaya koymak üzere hazırlanan Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı (TASİP) 24 Mayıs 2025 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Plan kapsamında, 10 sektör ve 39 görev alanında sorumluluklar belirlenerek iyileştirme çalışmaları esnasında ihtiyaç duyulan koordinasyon güçlendirilmiştir. Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilerek daha hızlı ve etkin yönetilmesine olanak sağlayan Afet Yönetimi Karar Destek Sisteminde (AYDES) 95 ana modül ve 456 alt modül geliştirilmiştir. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişimin sağlanabilmesi için kurulan Sayısal Telsiz Sistemi yıl sonunda 60 ilde devreye alınacaktır. Sistemin 81 ile yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Afetlere müdahalede görev alacak ekiplerin standartlarını belirleyen AFAD Akreditasyon Sistemi kapsamında 414 ekip ve 13.626 üye akredite edilmiştir. Buna ek olarak, AFAD Gönüllülük Sistemi kapsamında gönüllü olarak başvuranlar eğitimleri tamamlandıktan sonra farklı gönüllülük seviyelerine göre sisteme alınmaktadır. Bu çerçevede, 351 bin kişi zorunlu eğitimli gönüllü ve 74.554 kişi ise destek gönüllüsü olarak sisteme dahil edilmiştir. İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP) kapsamında Haziran 2025 itibarıyla 979'u okul binası ve 48'i hastane binası olmak üzere toplam 1.173 kamu binasının güçlendirilmesi, 394'ü okul binası ve 6'sı hastane binası olmak üzere toplam 433 kamu binasının yeniden inşası tamamlanmıştır. Binalarda depremin neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2024 itibarıyla 11,2 milyon olan sigortalı konut sayısı, Ekim 2025 itibarıyla 11,6 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre ülke genelinde sigortalılık oranı yüzde 57,7'dir. En fazla sigortalılık oranı, yüzde 65 ile Marmara Bölgesinde, en düşük sigortalılık oranı yüzde 45 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ülkemizde kurulu toplam deprem gözlem istasyonu sayısı 1.204'e ulaşmıştır. Böylelikle Türkiye, Avrupa'nın en büyük deprem gözlem ağına sahip ülkesi haline gelmiş ve yıllık ortalama 25.000 deprem çözümleme kapasitesine erişmiştir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler sonrasında bölgede yürütülen iyileştirme faaliyetleri kapsamında altyapı ve güvenlik hizmetleri ve gerekli diğer sosyal donatılara sahip 428 konteyner kent oluşturulmuştur. 707 bin kişiye geçici barınma hizmeti sunulmuştur. Hanelere toplam 41 milyar TL'nin üzerinde kira yardımı yapılmıştır. Kira destek ödemelerinin yanı sıra taşınma, vefat, tahliye vb. için yapılan destek ödemeleri 74 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bölgede başta konutlar olmak üzere temel altyapı ile kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik inşa işlerine devam edilmektedir. Son yıllarda küresel iklim değişikliği dolayısıyla yağış şiddetlerindeki artış, yağışın zamansal ve mekânsal dağılımındaki değişiklikler sonucunda ülkemizde noktasal yağış miktarları oldukça artmakta ve taşkınlara sebep olmaktadır. Dünyada ve ülkemizde can ve mal kayıplarına sebep olan taşkınlara karşı gerek yapısal gerekse yapısal olmayan çalışmaların yapılması zarureti bulunmaktadır. Bu sebeple taşkın koruma ve kontrol çalışmaları daha da önem kazanmıştır. 2024 yıl sonu itibarıyla ülkemizde tamamlanan taşkın kontrol tesisi sayısı 11.06/'e ulaşmıştır. 2025 yılında ise ülkemizde 152 taşkın kontrol tesisinin yapılması ile birlikte toplam taşkın kontrol tesisi sayısının 11.216'ya ulaşacağı öngörülmektedir. Ayrıca taşkın kontrolüne yönelik ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemelerine ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. AB Taşkın Direktifi (2007/60/EC), Türkiye'nin uyum sağlaması ve katılım sürecinin bir parçası olarak uygulama planı hazırlamasını gerektiren önemli bir politika bileşenidir. 12 Mayıs 2016 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Taşkın Yönetim Planlarının Hazırlanması, Uygulanması ve İzlenmesi Hakkında Yönetmelikle ülkemiz taşkın mevzuatı, Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin Taşkın Direktifi'ne (2007/60/EC) uyumlu hale getirilme çalışmaları başlatılmış olup 25 havzanın tamamında Taşkın Yönetim Plan çalışmaları tamamlanmıştır. Taşkınlara yönelik gerekli tedbirlerin alınması durumunda, can ve mal kayıpları önemli ölçüde engellenebilmektedir. Taşkın koruma ve kontrol çalışmaları kapsamında geliştirilmesi planlanan ve insan hayatını, ekosistemi ve altyapıyı koruma, maddi kayıpları azaltma gibi önemli avantajlara sahip olan erken uyarı sistemlerinin 25 havzada yaygınlaştırma çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Antalya, Doğu Akdeniz ve Susurluk havzalarında erken uyarı sistemleri yaygınlaştırılacaktır. b) Amaç Yerleşim yerlerinin ve toplumun afetlere karşı dirençliliğinin artırılması, afet risklerinin azaltılarak can ve mal kayıplarının asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreçlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi, toplumun ve tüm kuruluşların afet farkındalığının artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a Ni Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Afet yönetimi mevzuat ile beşeri, kurumsal ve teknik kapasite açısından | güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.830) Tedbir 830.2. Afet risklerinin | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Milli Eğitim Bakanlığı Arama belirlenmesi, değerlendirilmesi, | (5), Içişleri Bakanlığı, Kurtarma Biriminin kapasitesinin azaltılmasına yönelik AFAD artırılması amacıyla AFAD işbirliğiyle faaliyetlerin yürütülmesi ve. | eğitimler gerçekleştirilecektir. denetlenmesi ile afet İçişleri Bakanlığı (S), 2. Türkiye Afet Müdahale Planı esnasında ve sonrasında AFAD (TAMP) Hazırlama ve İzleme Sistemi yapılan müdahale ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının çalışmalarının etkinliğinin erişimine açılacaktır. artırılması için kurumların uzmanlık alanları dikkate alınarak yetki ve sorumluluklar yeniden düzenlenecek, kurumlar arası koordinasyon güçlendirilecektir. Tedbir 830.6. Afet yönetimi | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) alanında uluslararası Dışişleri Bakanlığı, bünyesinde Sivil Korunma işbirlikleri artırılacaktır. AFAD Mekanizması oluşturulması alışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 830.7. Afet İçişleri Bakanlığı (S), 1. AFAD İl Müdürlüklerinde görev yönetiminden sorumlu AFAD yapan yöneticilere yönelik olay yeri merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir. Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.831) yönetimi eğitimleri verilecektir. Tedbir 831.1. Afetlere ilişkin | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afet ve acil durumlara ilişkin veriler yeterli detayda AFAD, ilgili Kamu Kurum coğrafi veriler ilgili kamu kurum üretilecek, bütünleşik afet ve Kuruluşları ve kuruluşlarınca üretilerek yönetiminin tüm aşamalarına AYDES'e aktarılacaktır. ilişkin planlamalarda kullanılacaktır. Tedbir 831.3. Afet anında İçişleri Bakanlığı (S), 1. AYDES aracılığıyla afet tüm kaynakları etkin bir AFAD, Ilgili Kamu Kurum yönetimi süreçlerini daha etkin bir şekilde yönetebilen ve coğrafi | ve Kuruluşları şekilde desteklemek amacıyla bilgi sistemi temelli karar sisteme yeni modüller eklenerek destek mekanizması geliştirilecektir. geliştirilecek ve güncelliği sağlanacaktır. . Tedbir 831.4. Uzaktan İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afet sonrası hasar tespitinde, algılama ve görüntüleme Çevre, Şehircilik ve İklim IHA, uydu görüntüsü ve hava sistemlerinin afet tehlike ve Değişikliği Bakanlığı, fotoğrafları kullanılarak hızlı ve risk azaltma çalışmalarında AFAD etkin bir şekilde değerlendirme etkin kullanımı sağlanacaktır. imkanı sağlayacak yapay zekâ destekli altyapı geliştirilerek AYDES'e entegre edilecektir. Mevcut ve yeni yapılacak olan tüm alt ve üst yapıların afetlere karşı dirençliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.832 Tedbir 832.4. Eğitim ve Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kamu Binaları Deprem sağlık başta olmak üzere Değişikliği Bakanlığı (S), Dayanımı ve Enerji Verimlilik kamu hizmetlerinin İlgili Kamu Kurum ve Projesi kapsamında kamu sunulduğu yapıların afet ve Kuruluşları binalarının depreme karşı olağanüstü durumlara karşı güçlendirilmesi ve enerji verimli hazırlık durumu hale getirilmesine devam güçlendirilecektir. edilecektir. İklim değişikliğiyle ilgili afet tehlikelerine karşı toplumsal dirençlilik artırılarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.833) Tedbir 833.1. Taşkın Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Batı Akdeniz, Büyük Menderes, yönetim planları (S), DSİ Burdur ve Akarçay havzalarında tamamlanarak güncel taşkın yönetim planları | tutulacaktır. güncellenecektir. Tedbir 833.2. Taşkın Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. 186 taşkın kontrol tesisi koruma ve kontrol (S), DSİ tamamlanacaktır. yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır. Tedbir 833.3. Taşkınların Tarım ve Orman 1. Taşkın mevzuat çalışmaları etkilerinin asgari seviyeye Bakanlığı (S), Çevre, tamamlanacaktır. indirilebilmesi, dere Şehircilik ve İklim yataklarına yapılan Değişikliği Bakanlığı, müdahalelerin önlenmesi ve DSİ, Meteoroloji Genel taşkın riskinin yapılacak tüm Müdürlüğü, AFAD çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır. Tedbir 833.4. Tüm Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı havzalarda ulusal taşkın ve (S), AFAD Sisteminin 5 Havzada kuraklık tahmini ve erken Yaygınlaştırılması Projesi uyarı sistemi kurulacaktır. kapsamında hidrolojik ve hidrodinamik modeller tamamlanacaktır. 2. Kuraklık Tahmini ve Erken Uyarı Sisteminin Kurulması Projesi kapsamında Gediz Havzası Karar Destek Sisteminin kurulması çalışmaları devam edecektir. Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artırılarak her türlü afete ve acil duruma hızlı, etkili ve kapsamlı bir müdahale yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı | p.834) Tedbir 834.1. Afet sırasında | İçişleri Bakanlığı (S), 1. 12 ilde sayısal telsiz sisteminin aksamadan hizmet Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu tamamlanacaktır. verebilecek kesintisiz güvenli Değişikliği Bakanlığı, haberleşme sistemi Ulaştırma ve Altyapı oluşturulması amacıyla 81 Bakanlığı, AFAD, ilde sayısal telsiz altyapısının Jandarma Genel kurulumu tamamlanacaktır. Komutanlığı Tedbir 834.2. Afet sonrası İçişleri Bakanlığı (S), 1. Bölgesel lojistik depo sayısı ihtiyaç duyulan malzeme, AFAD artırılacaktır. ekipman ve araçların tedariki yapılarak lojistik depolarda hazır bulundurulması sağlanacaktır. Tedbir 834.5, Her türlü İçişleri Bakanlığı (S), 1. Gerçekleştirilecek ulusal ve ölçekteki afet ve acil AFAD uluslararası tatbikatlarla paydaşlar durumlara müdahale arasındaki işbirliği güçlendirilecek, ekiplerinin becerilerini test tecrübe ve uyum sağlanarak etmek, kabiliyetleri ekiplerin birlikte çalışma geliştirmek, müdahale kapasitesi geliştirilecektir. planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar gerçekleştirilecektir. Afet risk aktarım yöntemleri ve finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.836) Tedbir 836.2. Tüm afet Hazine ve Maliye 1. DASK tarafından verilen tehlikelerini kapsayacak Bakanlığı (S), İçişleri Zorunlu Deprem Sigortası zorunlu afet sigorta Bakanlığı, SEDDK, AFAD teminatı kapsamının deprem mekanizması geliştirilerek dışında kalan diğer doğa kaynaklı yaygınlaştırılacak, afet afetleri de içerecek şekilde sigortası beyanı ve genişletilerek Zorunlu Afet ödemesinin etkin takibi Sigortası mekanizmasının sağlanacaktır. oluşturulmasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin etkilerinin giderilmesi için iyileştirme çalışmaları sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.837 Tedbir 837.1. Yeniden Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında yapılanma çalışmaları Başkanlığı (S) tüm sektörlerde yeşil dönüşüm ve kapsamında deprem enerji verimliliği projelerine bölgesindeki altyapıların öncelik verilecek, afetlere afetlere karşı dayanıklılığı dirençlilik konusunda bütüncül bir artırılacak, bölgenin sağlıklı ve bakış açısı geliştirilecektir. dirençli dokusunun oluşmasına katkı sağlanırken aynı zamanda yeniden imar çalışmaları çerçevesinde yeşil dönüşümü teşvik edecek ve enerji verimliliğini artıracak | yatırımlar desteklenecektir. Tedbir 837.2. Deprem Strateji ve Bütçe 1. Depremlere hazırlık ve deprem bölgesindeki altyapıların Başkanlığı (S) sonrası yeniden yapılandırma afetlere karşı dayanıklılığı kapsamında yürütülecek projeler artırılarak iyileştirilmesi için için uluslararası finans kuruluşları ayrılan finansman kaynakları ile yakın işbirliği yürütülecektir. çeşitlendirilecektir. Tedbir 837.3. Deprem Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı kapsamında hasarlarının telafisi amacıyla Başkanlığı (S) öncelikli ve deprem etiketli yürütülecek projelere öncelik projelere gerekli ödenek tahsis verilecektir. edilecektir. Olası bir deprem sonrasında can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.838) Tedbir 838.2. Marmara İçişleri Bakanlığı (5), 1. Marmara bölgesindeki afet ve bölgesinde afet ve acil Çevre, Şehircilik ve İklim acil durumlarda kullanılması durumlarda kullanılması Değişikliği Bakanlığı, planlanan geçici barınma planlanan geçici barınma AFAD, Yerel Yönetimler, alanlarının kesin tespiti yapılarak alanlarının kapasitelerinin İlgili Kamu Kurum ve güncellenecek, belirlenecek bu artırılması ve gerekli sosyal Kuruluşları alanlarda ilgili valilik ve belediye donatılarının tamamlanması tarafından geçici barınma sağlanacaktır. merkezlerinin altyapılarının hazır hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesi sağlanacaktır. Tedbir 838.3. Marmara Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Marmara bölgesinde bulunan bölgesinde yer alan kültür ve | (5), İçişleri Bakanlığı, vakıf kültür varlıklarından, projesi tabiat varlıklarının afetlere Vakıflar Genel Müdürlüğü, | bulunmayan veya güncel karşı dayanıklı hale getirilmesi | AFAD olmayanların tespiti yapılacak ve sağlanacaktır. projelerin hazırlanması sağlanacaktır. 2. Marmara bölgesinde bulunan vakıf kültür varlıklarına yönelik deprem performans analizi çalışmalarına devam edilecektir. Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.839) Tedbir 839.3. Eğitimin tüm Milli Eğitim Bakanlığı (S5), | 1. Eğitim kurumlarında çalışanlar kademelerinde afet İçişleri Bakanlığı, AFAD ve öğrenciler tarafından afet farkındalığının artırılmasına öncesi, sırası ve sonrasında ilişkin çalışmalar yapılması gerekenlere dair AFAD yürütülecektir. işbirliğiyle afet farkındalık eğitimleri verilecektir. Afet yönetiminde engelli, yaşlı, kadın ve çocukların farklılaşan ihtiyaçları dikkate alınacaktır. (Kalkınma Planı p.841) Tedbir 841.2. Toplanma ve | İçişleri Bakanlığı (S), Aile 1. Geçici konaklama merkezi geçici barınma alanlarının ve Sosyal Hizmetler planları hazırlanırken yaşlılar, engelli, yaşlı, kadın ve Bakanlığı, Çevre, Şehircilik | kadınlar, çocuklar, hamileler, çocukların farklılaşan ve İklim Değişikliği fiziksel ve zihinsel engeli olanlar ihtiyaçlarını karşılayacak Bakanlığı, AFAD ve aileleri, şehit yakınları, gaziler ve ailelerinin farklılaşan ihtiyaçları gözetilerek sunulan hizmetlere erişimlerini kolaylaştırıcı tedbirler alınması sağlanacaktır. nitelikte olması sağlanacaktır. d) Hedefler | Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Milyon Konut ve İşyeri Sayısı Adet 11,2 117 127 Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı Adet 49 60 72 AFAD Lojistik Depo Sayısı Adet 81 81 85 Tamamlanan Taşkın Kontrol Tesisi Sayısı Adet 11 064 11216 11402 Havza Bazlı Tamamlanan Taşkın Erken Uyarı Sistemi 1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program Adet 0 1 5 2.4.2. Kentsel Dönüşüm a) Mevcut durum Ülkemizin önemli bir kısmının deprem başta olmak üzere afet riski altında olduğu gerçeği, standartlara uygun olmayan yapı stokunun dönüşüm sürecinin hızlandırılarak sosyal yapının ihtiyaçlarına ve sürdürülebilir şehirleşme özelliklerine uygun, afetlere karşı dirençli yerleşim alanlarının oluşturulması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede, kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasına, mevzuatın geliştirilmesine ve toplumsal farkındalığın artırılmasına önem verilmektedir. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 291 riskli alan, 39 ilde 191 kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ve 11 ilde 20 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 77 ilde 64 bin hektar büyüklüğünde rezerv yapı alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, yapı denetim kuruluşları ve yapı laboratuvarlarının da bulunduğu 1.611 kurum ve kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 1.204.072 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiş olup dönüşüm alanları ile birlikte kentsel dönüşüm kapsamına alınan toplam bağımsız birim sayısı 2.350.000'dir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamalarında kullanılmak üzere Eylül 2025 itibarıyla (cari fiyatlarla) yaklaşık 204 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Başta İstanbul olmak üzere kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasına hiz verilmiştir. Bu kapsamda 22 Şubat 2024 tarihli ve 8189 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla İstanbul'da yürütülecek kentsel dönüşüm uygulamaları çerçevesinde, parseldeki gerçek veya tüzel kişilere hibe, kredi ve tahliye desteğini kapsayan yapım için yardım verilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. 30 Nisan 2025 tarih ve 9768 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile hak sahiplerine verilebilecek hibe ve kredi bedelleri güncellenmiş, 875 bin TL'si hibe, 875 bin TL'si kredi ve 125 bin TL'si de tahliye desteği olmak üzere toplam destek 1,875 milyon TL olarak belirlenmiştir. Yarısı Bizden Kampanyası adıyla yürütülen program kapsamında toplam 20.416 bağımsız birim için 21,8 milyar TL destek sağlanmıştır. Ülkemizin afetselliği ve yapı stoku durumu nedeniyle kentsel dönüşüm ihtiyacının önemli bir büyüklüğe sahip olduğu göz önünde bulundurulduğunda dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesi çalışmaları önemini korumaktadır. Bu çerçevede afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilmesi gerekmektedir. Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. b) Amaç Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanların dışındaki riskli yapıların sağlıklı ve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülmesine yönelik uygulamaları etkinleştirmek ve yaygınlaştırmak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler az N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kentsel dönüşümün şehir dokusuna, estetiğine ve kimliğine uygun şekilde yerinde dönüşüm anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel bağları güçlendirme amacı çerçevesinde farklı müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakış açısıyla yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.843) Tedbir 843.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. İstanbul başta olmak üzere ilan dönüşüm uygulamaları, İklim Değişikliği edilen tüm dönüşüm alanlarında farklı kentsel sorunlarla Bakanlığı (S), mevcut durum analizleri yapılarak ortaya çıkan dönüşüm Kentsel Dönüşüm çevresel, sosyal, fiziki ve ihtiyaçlarını gözetecek ve Başkanlığı, ILBANK, ekonomik yapı özellikleri farklı müdahale türlerini TOKİ, Yerel doğrultusunda dönüşüm içerecek şekilde bütüncül bir Yönetimler çalışmalarına devam edilecektir. yaklaşımla geliştirilecektir. Tedbir 843.3. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentsel dönüşüm strateji dönüşüm strateji İklim Değişikliği belgelerinin hazırlanmasının belgelerinin hazırlanması Bakanlığı (S), zorunlu hale getirilmesi için zorunlu hale getirilecektir. Kentsel Dönüşüm mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Başkanlığı, Yerel Yönetimler Kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesine ilişkin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.844) Tedbir 844.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Önceliklendirme analizine dönüşüm alanlarının İklim Değişikliği yönelik veri altyapısı ve yazılım önceliklendirilmesine ilişkin Bakanlığı (S), geliştirilecektir. analizlerde kullanılmak AFAD, Kentsel üzere veri altyapısı Dönüşüm Başkanlığı | geliştirilecektir. Kentsel dönüşüm uygulamalarında uzlaşma süreçleri geliştirilecek ve süreç hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.847) Tedbir 847.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentsel dönüşüm dönüşüm uygulamalarındaki İklim Değişikliği uygulamalarındaki karar alma uzlaşma süreçlerinde Bakanlığı (S), süreçlerine hak sahiplerinin etkin katılımcılık mekanizmaları Kentsel Dönüşüm katılımına ve teminat geliştirilecek, Başkanlığı uygulamalarına ilişkin mevzuat anlaşmazlıkların daha hızlı düzenlemesi yapılacaktır. çözüme ulaştırılması için ihtisas mahkemeleri oluşturulacaktır. Olası Marmara depremine karşı riskli yapı stokunun yenilenmesi için gerekli çalışmalar hızlı ve etkin bir şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.849) Tedbir 849.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. İstanbul'da Yarısı Bizden dönüşüm konusunda İklim Değişikliği Kentsel Dönüşüm Kampanyasına toplumsal farkındalık artırılarak | Bakanlığı (S), devam edilecektir. teşvik edici programlarla Kentsel Dönüşüm dönüşüm süreci Başkanlığı hızlandırılacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan 1! Sayısı (Kümülatif) (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Adet 42 45 55 2.4.3. Şehirleşme a) Mevcut Durum Ülkemizin coğrafi konumu, afetselliği ve şehirlerdeki nüfus yoğunluğu göz önünde bulundurulduğunda şehirlerin planlanmasında afet tehlikelerinin dikkate alınması, yaşam kalitesinin yükseltilmesi, nitelikli yaşam alanlarının oluşturulması yönünde gerekli standartların belirlenmesi ve tedbirlerin alınması önem taşımaktadır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin ardından yapılan mevzuat düzenlemeleri çerçevesinde bölgede planlama çalışmalarına devam edilmektedir. Depremden etkilenen şehirlerin tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim değişikliği ile afetlere dirençli ve yaşam kalitesini yükselten şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilmesi önem arz etmektedir. Afet tehlikelerini dikkate alarak planlama yapılması ve yerleşim alanlarında yaşanabilecek olası afet risklerinin bertaraf edilmesi amacıyla mekânsal planlara esas jeolojik-jeoteknik ve mikro bölgeleme etütleriyle ilgili çalışmalara devam edilmektedir. Söz konusu etüt çalışmalarının elektronik ortamda tutularak gerekli veriye daha hızlı ve doğru bir şekilde erişimin sağlanabilmesi için bilgi sistemleri altyapısını geliştirme çalışmaları yürütülmüştür. Bu kapsamda, yerel zemin koşullarının değerlendirilmesi, afet tehlikelerinin ve risklerinin belirlenmesi, yerleşime uygunluk analizlerinin yapılması ve bu verilerin mekânsal planlama süreçlerine entegre edilmesi amacıyla oluşturulan Yer Bilimsel Etüt Bilgi Sistemi (YERBİS) yazılım ve donanım bileşenleri yeniden yapılandırılmış; veritabanı, haritalama ve raporlama altyapıları geliştirilmiştir. TÜİK tarafından kent-kır yapısını daha doğru yansıtmak üzere, Avrupa İstatistik Ofisince geliştirilen Kentleşme Derecesi esas alınarak bir sınıflama yapılmış ve veri kaynağı olarak İçişleri Bakanlığının sorumluluğunda olan Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) ve Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) kullanılmıştır. Bu sınıflamaya göre 2024 yılı itibarıyla nüfusumuzun yüzde 67,2'si yoğun kent, yüzde 15,5'i orta yoğun kent ve yüzde 17,2'si kır olarak sınıflandırılan yerlerde yaşamaktadır. Kentlerin gelişim süreçlerinin ve yaşanabilirlik düzeylerinin izlenebilmesi amacıyla kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine yönelik bir mekanizma oluşturulması için pilot çalışma gerçekleştirilmiştir. Kentsel veri altyapısı sağlanarak uygulamanın yaygınlaştırılması gerekmektedir. Şehirlerin kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için millet bahçeleri yapım çalışmaları yürütülmektedir. Eylül 2025 itibarıyla 36,3 milyon m? millet bahçesi yapımı tamamlanmıştır. İmar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması amacıyla hazırlanan İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmeliğin geliştirilmesi yönünde çalışmalar yürütülmüştür. Söz konusu yönetmelik hükümleri çerçevesinde 2020 yılından itibaren ödemeler kamu adına tahakkuk ettirilmektedir. Özellikle binalara ilişkin mülkiyet haklarının yönetimi ve mevcut yapı stokunun üç boyutlu dijital ortamda izlenmesi amacıyla kentsel alanlarda üç boyutlu şehir modelleri üretimi ve üç boyutlu kadastro altlıklarının oluşturulması çalışmaları gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda, 46 ilde yaklaşık 2,2 milyon hektar kentsel alanda çalışmalar tamamlanmış olup 34 ilde ise devam etmektedir. Gayrimenkul piyasasının daha etkin işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. b) Amaç İklim değişikliği ve afetlere karşı dirençli, tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu nitelikli yerleşim alanlarına sahip, herkes için erişilebilir kentsel hizmetler sunulan, yaşam kalitesi yüksek, yeşil ve dijital teknolojilere dayalı akıllı, güvenli, sürdürülebilir şehir ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Şehirlerin planlamasında iklim değişikliği ve afetlere karşı dirençliliğin sağlanması, coğrafi özellikler ile kültürel ve doğal değerlerin gözetilmesi esas alınacak, başta yeşil alanlar olmak üzere kamusal alanların erişilebilirlik ve kapsayıcılık ilkesi çerçevesinde oluşturulması ve korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.851) Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil | Çevre, Şehircilik ve 1. 90 milyon m? alanda millet alanlar şehir büyüklüğü, nüfus | İklim Değişikliği bahçelerine ilişkin yer seçimi, yoğunluğu, erişilebilirliği ile Bakanlığı (S), TOKİ, projelendirme ve yapım çalışmaları iklim ve coğrafyaya göre Yerel Yönetimler yürütülecektir. belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çalışmaları sürdürülecektir. Şehirlerde topografyaya, tarihi ve kültürel birikimlere uyumlu ve sosyal yapı ihtiyaçlarını karşılayan mimari yapılaşma sağlanacak, mahalle kültürü ve kent bilinci ile aidiyeti geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.853) Tedbir 853.1. Şehirlerimizin Çevre, Şehircilik ve özgün tarihi mimarisini, yere İklim Değişikliği özgü anlam ve kimliğini ön Bakanlığı (S) plana çıkaran nitelikli kentsel tasarım anlayışının geliştirilmesine ilişkin mevzuat çalışması yapılacaktır. 1. Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Onaylanacak Kentsel Tasarım Projelerinin Hazırlanmasına ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönergede ihtiyaç duyulan değişiklikler yapılacaktır. Tedbir 853.2. Her şehrin Çevre, Şehircilik ve 1. Çevre Şehircilik ve İklim özgün karakterini, medeniyet İklim Değişikliği Değişikliği Bakanlığınca birikimini gözeten insan odaklı, | Bakanlığı (S) onaylanacak kentsel tasarım akıllı, yeşil, güvenli, iklim projelerinde; şehrin özgün dirençli ve kimlikli şehir karakterini, medeniyet birikimini ögelerinin kullanımı gözeten insan odaklı, akıllı, yeşil, yaygınlaştırılacaktır. güvenli, iklim dirençli ve kimlikli şehir ögelerinin kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854) Tedbir 854.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentsel yaşam kalitesinin yaşam kalitesinin İklim Değişikliği ölçülmesine ilişkin kentleri ölçülmesine ilişkin kriterler Bakanlığı (S), Yerel izleme sistemi geliştirilerek uluslararası göstergeler Yönetimler yaygınlaştırılacaktır. dikkate alınarak geliştirilecek, ölçüm ve izlemeye yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen şehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yaşam kalitesini yükselten bir şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilecektir. (Kalkınma Planı p.855) Tedbir 855.3. Şehir Çevre, Şehircilik ve 1. 2023 yılı Şubat ayında meydana merkezlerinde depremden İklim Değişikliği gelen depremlerde yoğun yıkım hasar görmüş sembolik ve Bakanlığı (S), Yerel yaşanan Hatay, Kahramanmaraş, manevi değeri yüksek- Yönetimler Adıyaman, Malatya, Osmaniye ve kültürel mirasın korunması Gaziantep illerinde tarihi ve kültürel ve onarımı sağlanacak, kent değeri haiz kent merkezlerinde kültürünü yaşatan ve yeniden inşa çalışmalarına devam toplumun hatıralarının edilecektir. biriktiği alanlar aslına uygun olarak yeniden inşa edilecektir. Sayısal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulması için altyapı çalışmaları tamamlanacak, bütünleşik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.858 Tedbir 858.1. Tek Çevre, Şehircilik ve 1. Kadastro modernizasyon koordinat sistemine İklim Değişikliği çalışmalarını tamamlamak üzere geçilecek ve kadastro Bakanlığı (5), TKGM kadastro güncelleme, iyileştirme ve modernizasyonu sayısallaştırma gerçekleştirilecektir. tamamlanacaktır. Tedbir 858.3. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentlerde üç boyutlu şehir ve üç alanlarda üç boyutlu şehir ve İklim Değişikliği boyutlu bina modellerinin bina modelleri üretimi Bakanlığı (S), TKGM, üretilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek, çok Yerel Yönetimler yürütülecektir. boyutlu kadastro altyapısı kurulacaktır. Gayrimenkul piyasasının etkin işlemesine katkı sağlanması amacıyla gayrimenkullerin gerçek değerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.859) Tedbir 859.1. Gayrimenkul Çevre, Şehircilik ve 1. Taşınmazların değerlerine yönelik değer değişimlerinin takip Iklim Değişikliği veriler ile mülkiyet bilgilerinin edilmesi ve taşınmaz değer Bakanlığı (S), GİB, tutulmasına yönelik Tapu ve haritalarının TKGM, Yerel Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir oluşturulabilmesi için teknik Yönetimler gayrimenkul değer bilgi merkezi altyapı geliştirilecektir. kurulacaktır. Tedbir 859.2. Gayrimenkul Çevre, Şehircilik ve 1. Gayrimenkul değer tespitine değerinin doğru tespit İklim Değişikliği. yönelik mevzuat çalışması edilmesi için mevzuat Bakanlığı (S), GİB, yapılacaktır. altyapısı çalışmaları TKGM, Yerel yapılacaktır. Yönetimler d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Kadastro Modernizasyonu Kapsamında N Yenilenen/Sayısallaştırılan Parsel Sayısı (3) Bin Adet 21887 24 000 26 500 Türkiye Kentleri İzleme Çerçevesinde İzlenen ğ Kent Sayısı Adet 1 3 0 Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.4, Konut a) Mevcut Durum TÜİK verilerine göre 2024 yılında belediyeler tarafından 853.990 daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2025 yılının ilk altı aylık döneminde ise 292.433 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. 2024 yılında 640.779 konuta yapı kullanma izni düzenlenmiştir. Bu sayı 2025 yılının ilk yarısında 130.152 olmuştur. Türkiye genelinde konut satışları, 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 19,2 artmıştır. Aynı dönemde, 342.641'i ilk satış, 786.086'sı ikinci el satış olmak üzere toplam 1.128.727 konut satılmıştır. 2024 yılında ise aynı dönemde 300.879'u ilk satış, 646.357'si ikinci el satış olmak üzere toplam 947.236 konut satışı yapılmıştır. İpotekli konut satışları, Eylül 2025'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 34,4 artarak 21.266 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 14,1'i ipotekli konut satışıdır. Eylül 2025 itibarıyla Türkiye'de toplam konut sayısı 43,3 milyondur. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) tarafından 2019-2024 döneminde 372.538 konutun inşaatı tamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmiştir. Üretilen konutların yaklaşık yüzde 91'i sosyal konut niteliğindedir. TOKİ tarafından 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde 82.338 konut tamamlanmış olup yıl sonunda üretilmesi planlanan konut hedefine ulaşılması öngörülmektedir. Konut üretiminde yaşlıların, gençlerin, engellilerin ve kadınların konuta erişiminin artırılması, dar gelirliler için ekonomik olarak karşılanabilir konut üretilmesi, konut piyasasında beşeri ve teknik kapasitenin artırılması, uygulamada etkinlik, afetlere karşı risk azaltma ve dirençlilik, eskisinden daha sağlam inşa prensipleri doğrultusunda konutun çevresiyle bir bütün olarak ele alınması hedeflenmektedir. Bu kapsamda arz ve talep yönlü ihtiyaç duyulan veri kaynakları geliştirilerek, konut arz ve talebinin niteliğini veriye dayalı analizlerle belirlemeye yönelik araştırma ve projeler öncelikli görülmektedir. 7269 sayılı Kanun kapsamında Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler neticesinde yıkık, ağır ve orta hasarlı konut, işyeri ve ahırı bulunan hak sahibi vatandaşlar için her türlü üstyapı, altyapı ve sosyal donatının inşası ve kredi desteği sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından AFAD koordinasyonunda belirlenen yeni yerleşim alanlarında TOKİ Başkanlığı, Emlak Konut Genel Müdürlüğü ve Bakanlık tarafından konut yapımı hızla devam etmektedir. Ayrıca hak sahiplerinin talebi doğrultusunda 7452 sayılı Kanun çerçevesinde Yerinde Dönüşüm Projesi kapsamında da konut üretimi gerçekleştirilmektedir. Deprem bölgesinde, Eylül 2025 itibarıyla 452.983 konutun ihalesi yapılmış, 304.836 konut hak sahiplerine teslim edilmiştir. Depremler sonrasında bugüne kadar 41 milyar TL'yi geçen kira yardımı yapılmıştır. b) Amaç Sürdürülebilir kentsel çevre için konut planlaması ve yönetiminin bütüncül olarak ele alınması ve veriye dayalı etkin işleyen konut piyasasında barınma hakkı çerçevesinde başta dar gelirliler olmak üzere herkesin ekonomik olarak karşılanabilir, enerji verimli, dirençli, güvenli ve sağlıklı konutlara erişiminin sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler . . Sorumlu/Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karşılanabilir konutlara erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.862) Tedbir 862.1. Özellikle Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Sosyal Konut Projesi kentlerdeki barınma sorununa | Değişikliği Bakanlığı (S5), | kapsamında 100 bin konut sağlıklı çözümler üretilebilmesi | Aile ve Sosyal Hizmetler | üretimine başlanacaktır. için dar gelirlilere, kadınlara, Bakanlığı, Gençlik ve engellilere ve gençlere yönelik | Spor Bakanlığı, TOKİ, toplu konut uygulamaları İlgili Kamu Kurum ve yürütülecektir. Kuruluşları Afetler sonucunda ortaya çıkan konut ihtiyacının karşılanmasında bütüncül, adil, maliyet etkin, şeffaflığı ve hesap verebilirliği esas alan çözümler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.863) Tedbir 863.1. Afetlerden İçişleri Bakanlığı (5), 1. Kahramanmaraş ve Hatay etkilenenlere temel insani Çevre, Şehircilik ve Iklim | merkezli depremlerden etkilenen ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri, | Değişikliği Bakanlığı, illerdeki afet konutu inşaatları güvenli, ulaşılabilir, afetlere AFAD, TOKİ, İlgili Kamu | tamamlanacaktır. karşı dayanıklı ve asgari hayati | Kurum ve Kuruluşları hizmetleri içeren afet konutları bütüncül bir planlama dâhilinde | inşa edilecektir. Tedbir 863.2. Afet İçişleri Bakanlığı (S), 1. Hak sahibi vatandaşların konutlarının yapımında Çevre, Şehircilik ve İklim | borçlandırma, tahsil-takip afetzedelerin barınma Değişikliği Bakanlığı, işlemlerinin daha etkin kontrolü ihtiyacını en kısa zamanda AFAD, İlgili Kamu Kurum | için mevzuat güncelleme karşılayacak şekilde hak ve Kuruluşları çalışmaları yapılacaktır. sahipliği, geri ödeme ve finansman yöntemleri ile ilgili mevzuat yeniden ele | alınacaktır. 1 Tedbir 863.3. Afetzedelerin | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afetzedelerin barınma barınma ihtiyacının Çevre, Şehircilik ve İklim | ihtiyacının karşılanmasında hak karşılanmasında standart, Değişikliği Bakanlığı, sahipliği, yeni yerleşim yerine işlem sürelerini kısaltan, AFAD, İlgili Kamu Kurum | ilişkin planlama, geri ödeme ve afetten etkilenme ve konut ve Kuruluşları finansman yöntemleriyle ilgili sahipliğini hakkaniyete uygun mevzuat değişikliği yapılacaktır. şekilde dikkate alan modeller ve süreçler geliştirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Dar ve Orta Gelirlilere Yönelik Yıllık Üretilen Adet 100 000 100 000 100 000 Konut Sayısı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.4.5. Çevrenin Korunması a) Mevcut Durum Çevrenin etkin korunmasının sağlanması, Türkiye'nin ve dünyanın sosyo-ekonomik açıdan refahını uzun dönemde geliştirecek en önemli konulardan biridir. Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve başta iklim değişikliği olmak üzere çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi birçok çevre probleminin her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemesine neden olmaktadır. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır. Türkiye'de çevre sorunlarına yönelik politikalar, 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda, Birleşmiş Milletler üyesi ülkelerin 2030 yılına kadar ulaşmayı hedeflediği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarıyla (SKA) uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal kapasite, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Türkiye iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında kararlı hedefler belirleyerek konuya ilişkin hassasiyetini küresel ölçekte ortaya koymaktadır. 2021 yılında Türkiye'nin ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmemesi şartıyla Paris Anlaşmasına taraf olunmuştur. Ardından, Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda hazırlanan Türkiye'nin Uzun Dönemli İklim Stratejisi, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryasına Kasım 2024'te sunulmuştur. Paris Anlaşması gereğince taraf ülkelerin Ulusal Katkı Beyanlarını (NDC) güncelleme yükümlülüğü doğrultusunda, İklim Değişikliği ve Uyum Koordinasyon Kurulu (İDUKK) kararıyla Türkiye'nin İkinci Ulusal Katkı Beyanı Birleşmiş Milletler İklim Zirvesinde ilan edilmiş, 2035 yılı için sera gazı emisyonlarının 466 milyon ton CO, eşdeğeri azaltılarak toplam 643 milyon ton CO, eşdeğeri seviyesine düşürülmesi taahhüt edilmiştir. Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon ve yeşil büyüme hedefleri doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadele için yasal çerçeveyi oluşturan İklim Kanunu 9 Temmuz 2025'te yürürlüğe girmiştir. Kanunla emisyon izni esaslı Emisyon Ticaret Sisteminin (ETS) yasal dayanağı oluşturulmuş, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ve Paris Anlaşmasının 6 ncı maddesiyle uyumlu ulusal karbon piyasasının altyapısı tesis edilmiştir. İklim Kanunu kapsamında, ETS'ye ilişkin esaslar, sera gazı izleme, raporlama ve doğrulama sistemleri ile izin-tahsis süreçlerine dair ikincil mevzuat ve uygulama altyapısına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ayrıca, Kanunla yeşil finansman ve Türkiye Yeşil Taksonomisine dayalı mekanizmalar düzenlenmiş, karbon yutaklarının korunması ve korunan alanların ekosistem hizmetlerine katkısını artırmaya yönelik yasal çerçeve güçlendirilmiştir. Sanayi sektöründe çevresel performansın artırılması ve temiz üretim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına yönelik olarak hazırlanan Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yönetmeliği 14 Ocak 2025 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Yönetmelikle hava, su, toprak, gürültü ve koku kirliliğine neden olan sanayi kaynaklı emisyonlar ve atıkların kaynağında önlenmesi ve azaltılması hedeflenmektedir. Yönetmelik kapsamında uygulamaya konulacak olan Sanayide Yeşil Dönüşüm (SYD) Belgesiyle sanayi tesisleri mevcut en iyi teknikler ve çevresel sınır değerler çerçevesinde F'den A'ya sınıflandırılacak ve çevresel performansları belgelendirilecektir. Yasal düzenlemelere ilave olarak, ülkemiz denizlerinin çevreci ve sürdürülebilir kullanımını sağlamak, deniz yetki alanları ve haklarının korunmasını temin etmek ve bu hususlardaki strateji ve planlama çalışmalarında eşgüdümü güçlendirmek üzere Deniz Mekânsal Planlama Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur. Ayrıca, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 10 Temmuz 2025 tarihinde yapılan yasal düzenlemeyle Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı kamu tüzel kişiliğini haiz, özel bütçeli kamu kuruluşu olarak yeniden teşkilatlanmıştır. Ülkemiz coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığının artırılmasına yönelik sürdürülen çalışmalar önem arz etmektedir. Bu kapsamda, Muğla, Konya, Samsun ve Sakarya olmak üzere dört pilot il için 2025-2030 dönemini kapsayan Yerel Iklim Değişikliğine Uyum Stratejileri ve Eylem Planları hazırlanmıştır. İllerde yerel düzeyde uyum planı hazırlanmasına ilişkin esasları belirleyen Yerel İklim Değişikliği Eylem Planları Hakkında Yönetmelik çalışmalarına devam edilmektedir. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2024 yılında 5.891'e çıkarılarak deniz ve karadaki korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 10,4 milyon hektara ulaşmıştır. 2024 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanların ise ülke yüzölçümüne oranı yüzde 7,86'dır. Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı Ekim 2025 itibarıyla 383'e ulaşmıştır. 2023 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları bir önceki yıla nazaran yüzde 56,8 artış göstererek 224,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 66,8'i özel sektör, yüzde 28,1'i kamu ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, yüzde 5,1'i ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 38,2 milyar TL olarak kayda geçmiştir. Sürdürülebilir çevre hedefleri doğrultusunda yaşam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltılmış ürün veya hizmetleri teşvik etmek amacıyla oluşturulan çevre etiketi sistemi kapsamında kriteri belirlenmiş ürün ve hizmet grubu sayısı 2025 yılında 19'a yükseltilmiştir. b) Amaç Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) doğrultusunda iklim değişikliğinin etkilerine karşı dirençli ve düşük karbonlu bir ekonomiye geçişin sağlanması, sosyal adalet anlayışıyla çevre ile doğal kaynakların korunması ve yönetilmesi, toplumun çevreye karşı duyarlılığı ve bilincinin artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler al , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Iklim risklerine karşı, uluslararası iklim değişikliği müzakereleri, Paris Anlaşması ve Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı çerçevesinde ulusal koşullar gözetilerek sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum eylemlerinin güçlendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaşlarla işbirliği içinde yol haritaları hazırlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve kurumlar arası eşgüdüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı | p.865) Tedbir 865.3. “Paris Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Anlaşması” hedeflerine ulaşmak | Değişikliği Bakanlığı (S), | Eylem Planı güncellenecektir. amacıyla sera gazı İklim Değişikliği 2. Türkiye'nin yeşil dönüşümünü emisyonlarını azaltmak, iklim Başkanlığı, İlgili Kamu destekleyen emisyon azaltım değişikliğine uyum ve iklim Kurum ve Kuruluşları teknolojisi girişimlerinin envanteri değişikliği ile mücadele oluşturulacaktır. kapsamında atılacak adımları ortaya koymak üzere strateji ve eylem planları hazırlanacak ve | uygulamaya geçirilecektir. Tedbir 865.4. “Yeşil Sanayi ve Teknoloji 1. Cam ve seramik sektörleri için Mutabakat Eylem Planı” Bakanlığı (S), Çevre, düşük karbonlu yol haritaları kapsamında sektörel yol Şehircilik ve İklim hazırlanacaktır. haritaları güncellenecek, izleme | Değişikliği Bakanlığı, ve değerlendirme sistemleri Ticaret Bakanlığı, İlgili geliştirilecek ve mevzuat Kamu Kurum ve | çalışmaları yürütülecektir. Kuruluşları Kaynakların verimli kullanımını sağlamak üzere döngüsel ekonomiye geçiş çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kalıpları hayata geçirilecektir. Kalkınma Planı p.866 Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Değişikliği Bakanlığı (S), | Ulusal Eylem Planı yayımlanacak ve Kültür ve Turizm izlemesi yapılacaktır. Bakanlığı, Sanayi ve 2. Eylem Planı kapsamındaki yedi Teknoloji Bakanlığı, sektöre ilişkin çevresel en iyi Tarım ve Orman uygulamalar kılavuzu yayımlanacak ve Bakanlığı, İlgili Kamu farkındalık artırıcı bilinçlendirme Kurum ve Kuruluşları faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 866.3. Tüm atıkların Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Endüstriyel Emisyonların Yönetimi insan sağlığına ve çevreye olan | Değişikliği Bakanlığı (S), | Yönetmeliği kapsamında, sanayi zararlı etkilerinin en aza Sanayi ve Teknoloji tesislerinin çevresel performanslarını indirilebilmesi için havaya, suya | Bakanlığı, Tarım ve değerlendirilmesi, sınıflandırılması ve ve toprağa salımına ilişkin Orman Bakanlığı, İlgili (| | yeşil dönüşüm sürecinin dijital gerekli tedbirler alınacaktır. Kamu Kurum ve platformlar aracılığıyla izlenmesine Kuruluşları yönelik SYD sistemi oluşturulacaktır. Tedbir 866.5. Çevre etiketi (| | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İki ürün ve hizmet grubunda çevre sistemi yaygınlaştırılacak, çevre | Değişikliği Bakanlığı (S) | etiketi kriteri yayımlanacaktır. dostu ürün ve hizmetlerin rekabet gücü artırılacaktır. İklim değişikliğiyle mücadelede kapasite ve toplumsal bilincin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.868) Tedbir 868.1. Tüm paydaşlara | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İllerde iklim değişikliğine uyum yönelik eğitim, bilinçlendirme ve | Değişikliği Bakanlığı (S), (| kapasitesini artırmak üzere karar destek kapasite geliştirme faaliyetleri Tarım ve Orman araçları geliştirilecek, pilot uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. Bakanlığı, Yerel yapılacak ve eğitimler düzenlenecektir. Yönetimler, İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869) Tedbir 869.1. Ulusal Emisyon Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. ETS piyasalarının işletimine ilişkin Ticaret Sistemi (ETS)'nin Bakanlığı (S), Çevre, gerekli altyapı çalışmaları ve işlem kayıt kurulmasına yönelik mevzuat ve | Şehircilik ve İklim sistemi tamamlanacaktır. diğer altyapı hazırlıkları Değişikliği Bakanlığı, tamamlanarak sistem Sanayi ve Teknoloji uygulamaya geçirilecektir. Bakanlığı, EPDK, İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | Kuruluşları Tedbir 869.2. Ulusal Emisyon Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Düşük karbonlu ekonomiye geçişi Ticaret Sisteminde oluşacak Değişikliği Bakanlığı (5), | desteklemek ve dış ticarette rekabeti karbon fiyatına tamamlayıcı Enerji ve Tabii Kaynaklar | korumak amacıyla AB ile uyumlu Türkiye nitelikte olabilecek karbon Bakanlığı, Hazine ve ETS kurulacak; gerekli teknik ve mevzuat fiyatlandırma araçları Maliye Bakanlığı, Sanayi || altyapısı tamamlanarak işler hale değerlendirilecek, kalkınma ve ve Teknoloji Bakanlığı, getirilecektir. Ulusal ETS'de oluşacak yatırım ortamı üzerinde yol Ticaret Bakanlığı, İklim karbon fiyatını tamamlayıcı araçlar Değişikliği Başkanlığı, İlgili | değerlendirilecek, bu kapsamda analiz Kamu Kurum ve çalışmaları yapılacaktır. Kuruluşları Tedbir 869.3. Karbon piyasaları | Çevre, Şehircilik ve İklim (| 1. Karbon piyasaları kapsamında ulusal kapsamında ulusal denkleştirme | Değişikliği Bakanlığı (5), (| denkleştirme sistemine yönelik çalışmalar açacağı ekonomik ve sosyal etkiler analiz edilecektir. sistemine yönelik çalışmalar Enerji ve Tabii Kaynaklar | yürütülecek ve uluslararası karbon yürütülecek ve uluslararası Bakanlığı, Sanayi ve piyasalarına katılım koşullarına ilişkin karbon piyasalarına katılım Teknoloji Bakanlığı, politika belirlenmesine yönelik analiz koşullarına ilişkin politika Ticaret Bakanlığı, çalışmaları yapılacaktır. belirlenmesine yönelik analiz Ulaştırma ve Altyapı çalışmaları yapılacaktır. Bakanlığı, İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları İklim değişikliğiyle mücadele kapsamındaki azaltım ve uyum süreçlerinde sürdürülebilir finansman modelleri geliştirilerek yeşil finansmana erişim imkânları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.870) Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Türkiye Yeşil Taksonomi Yönetmeliği ihtiyaçlarını gözeten ve Değişikliği Bakanlığı (S), | yayımlanacaktır. uluslararası standartlarla uyumlu | Hazine ve Maliye çevresel olarak sürdürülebilir bir (| Bakanlığı, Sanayi ve iktisadi faaliyetin taşıması Teknoloji Bakanlığı, Tarım gereken nitelikleri belirleyen bir (| ve Orman Bakanlığı, ulusal sınıflandırma sistemi Ticaret Bakanlığı, İklim oluşturulacaktır. Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | Kuruluşları Tedbir 870.2. Düşük karbonlu | Hazine ve Maliye 1. Yeşil dönüşüm için kalkınma ekonomiye geçiş için finansman | Bakanlığı (S), Sanayi ve | finansmanı kaynaklarının kullanımına kaynakları çeşitlendirilecektir. £ | Teknoloji Bakanlığı, İlgili | Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Kamu Kurum ve dahil edilecektir. Kuruluşları Tedbir 870.3. Çevresel, sosyal | Hazine ve Maliye 1. İşletmelerin tesis ve süreç ve yönetişimsel kriterler Bakanlığı (S), Sanayi ve | optimizasyonunu geliştiren, enerji çerçevesinde uluslararası finans | Teknoloji Bakanlığı, verimliliği ve tasarruf potansiyeli piyasalarına katılım Türkiye Kalkınma ve yüksek teknolojik yatırımları hızlandırılacak, yeşil dönüşüme | Yatırım Bankası, İlgili desteklenecektir. yönelik yenilikçi ve Kamu Kurum ve sürdürülebilir finansman Kuruluşları araçları geliştirilecektir. Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararası standartlara uygun olarak düzenli bir şekilde üretimi ve paylaşımı sağlanacak, izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.871) Tedbir 871.1. Tarafı Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. EMEP Protokolü kapsamında olduğumuz uluslararası Değişikliği Bakanlığı (S), | emisyon envanteri, senaryo ve sözleşmelerin getirdiği Tarım ve Orman projeksiyonlara ilişkin veri altyapısında yükümlülükler çerçevesinde Bakanlığı, İlgili Kamu boşluk analizi yapılacak ve raporlama verilerin şeffaf, karşılaştırılabilir | Kurum ve Kuruluşları kapsamını genişletmeye yönelik ve güvenilir bir şekilde iyileştirme planı hazırlanacaktır. sunularak kalitesinin artırılması ve raporlanmasına yönelik veri altyapısı geliştirilecektir. Tedbir 871.2. Tüm alıcı Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Sürekli İzleme Merkezi geliştirilmeye ortamlardaki çevresel izleme Değişikliği Bakanlığı (S), | devam edilecektir. verilerinin değerlendirilmesi ve | Tarım ve Orman yönetimine yönelik altyapı Bakanlığı, İlgili Kamu geliştirilecektir. Kurum ve Kuruluşları Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliğin korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.872) Tedbir 872.1. Karasal ve Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Karasal korunan alanların ülke denizel korunan alanlar Değişikliği Bakanlığı (S) | yüzölçümüne oranını artırmak artırılacak, karbon yutak amacıyla doğal sit alanı tescil işlemleri alanları genişletilecektir. hızlandırılacaktır. Tedbir 872.5. Nesli tehlike Tarım ve Orman 1. Nesli tehlike altında olan ve koruma altında olan ve koruma altına (| Bakanlığı (S), Doğa altına alınan yaban hayvanlarının alınan yaban hayvanlarının Koruma ve Milli Parklar | üretimi, yaban hayvanı üretme üretimi ve uygun doğal alanlara | Genel Müdürlüğü, İlgili || istasyonlarında sürdürülecektir. yerleştirilmesine ilişkin envanter | Kamu Kurum ve ve izleme çalışmaları yapılacak, | Kuruluşları av ve yaban hayatının sürdürülebilir yönetimi sağlanacaktır. Hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.873) Tedbir 873.1. Sanayi, enerji || Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. HEY Portalı ve NEFES hava kalitesi ve ulaştırma sektörlerinden Değişikliği Bakanlığı (S), | tahmin yazılımları kullanılarak evsel kaynaklanan hava kirliliğinin Enerji ve Tabii ısınma, sanayi ve ulaşım kaynaklı hava önlenmesi ve kalitesinin Kaynaklar Bakanlığı, kirliliği noktaları tespit edilecek, Temiz iyileştirilmesine yönelik hava Sanayi ve Teknoloji Hava Eylem Planları için bilimsel kalitesi yönetim uygulamaları (o | Bakanlığı, Tarım ve temelli veri üretimi sürdürülecektir. etkinleştirilecek ve emisyonların | Orman Bakanlığı, kontrolü sağlanacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı (Kümülatif) Adet 382 383 384 çal Korunan Alanların Ülke Yüzölçümüne Yüzde 7,86 9,85 9,88 Çevre Etiket Sistemi Kapsamında Belirlenen Ürün ve Hizmet Grubu Sayısı (Kümülatif) Adet 5 5 21 Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı Adet 2170 2273 2 386 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.4.6. Kentsel Altyapı a) Mevcut Durum İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre 2024 yılında içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 31 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu bağlamda suyun sürdürülebilir yönetimi kapsamında belediyeler arasında bilgi ve tecrübe paylaşımını artırmak amacıyla başlatılan Belediye Su Kardeşliği uygulamasına bu yıl 15 belediye katılmış olup toplam 62 belediye iyi uygulama örneklerini ve tecrübelerini paylaşmaktadır. 27 Aralık 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Verimliliği Yönetmeliği su verimliliği sisteminin kurulması, izlenmesi ve belgelendirilmesi ile il planlarının hazırlanmasına ilişkin usul ve esasların belirlenerek su kaynaklarının korunması ve verimli kullanılmasını amaçlamaktadır. Suyu verimli kullanan tesislere mavi, yeşil ve turkuaz olmak üzere üç farklı seviyede Su Verimliliği Belgesi verilecektir. Kentsel yeşil alanlarda suyun daha verimli kullanılabilmesi amacıyla kurakçıl peyzaj uygulamalarına yönelik rehber doküman yayımlanmış, uygulamaya esas olacak usul ve esasları içeren 10502 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı da 18 Ekim 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ulusal Su Kurulu toplantıları devam etmekte olup dördüncü toplantısı gerçekleştirilmiş ve 2025-2035 dönemini kapsayan Ulusal Su Planı, Kurul'da onaylanmıştır. Toplam 8 hedef, 40 strateji ve 186 eylemden oluşan Plan kurumsal yapı, mevzuat geliştirme, izleme sistemleri, su kalitesi ve miktarı yönetimi, iklim değişikliğine uyum, su verimliliği, afet ve risk yönetimi, akıllı su yönetimi, finansman mekanizmaları ile eğitim, farkındalık ve işbirliği başlıkları altında çok boyutlu çözüm önerileri sunmaktadır. Ülkemizde bulunan 25 havzadan, 12 havza (Susurluk, Büyük Menderes, Konya, Meriç- Ergene, Gediz, Küçük Menderes, Kuzey Ege, Burdur, Yeşilırmak, Akarçay, Batı Akdeniz ve Sakarya) için Nehir Havza Yönetim Planları hazırlanmış olup 7 havza (Kızılırmak, Batı Karadeniz, Doğu Karadeniz, Marmara, Antalya, Doğu Akdeniz ve Seyhan) için planlar hazırlanmaktadır. Kalan 6 havza için planlama çalışmaları devam etmektedir. Su kaynaklarının havza bazında dengeli bir şekilde paylaşılması, kurak dönemler göz önünde bulundurularak geleceğe yönelik planlamaların yapılması ve sektörlerin ihtiyaç duyduğu suyun verimli ve düzenli şekilde karşılanması amacıyla 11 havzada (Seyhan, Konya, Akarçay, Küçük Menderes, Gediz, Burdur, Büyük Menderes, Kuzey Ege, Batı Akdeniz, Aras, Çoruh) Sektörel Su Tahsisi Planları tamamlanmış, 10 havzada (Antalya, Batı Karadeniz, Doğu Karadeniz, Doğu Akdeniz, Kızılırmak, Marmara, Sakarya, Susurluk, Meriç- Ergene, Yeşilırmak) ise planlama çalışmalarının hazırlanması sürdürülmektedir. İçme-kullanma sularının kaynaktan son kullanıcıya kadar hem olağan koşullarda hem de deprem, taşkın, kuraklık, salgın, siber saldırı gibi olağanüstü durumlarda sağlıklı ve güvenli şekilde ulaştırılmasının sağlanması amacıyla içme-kullanma suyu güvenlik planları çalışmaları devam etmektedir. Gaziantep için çalışmalar tamamlanmış olup Sakarya, Kocaeli, Düzce illeri ve Sapanca Gölü için hazırlıklar devam etmektedir. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2025 itibarıyla 1.525'e ulaşmış olup 1.457 proje tamamlanmış ve 68 proje devam etmektedir. 2011-2025 döneminde 2025 yılı fiyatlarıyla toplam 116 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 195 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla tahsis edilmiştir. TÜİK verilerine göre 2022 yılında kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 93'tür. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre atıksu arıtma tesisi ile hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 91 seviyesindedir. Atıksu Arıtma Tesislerinin (AAT) tasarımından kaynaklanan işletme problemlerinin en aza indirilmesi amacıyla, kaynak ve enerji verimliliğini hedefleyen atıksu arıtma tesislerinin tasarlanmasının planlandığı AAT Ulusal Tasarım Kriterleri Belirleme Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında inceleme ve değerlendirme süreci devam etmekte olup evsel ve kentsel AAT'lerde tasarım hatalarından kaynaklanan işletme sorunlarının belirlenmesine yönelik mevcut durum analizi yapılmıştır. Ülkemizde faaliyet gösteren sanayi tesisleri dikkate alınarak sektörel atıksu profilinin belirlenmesi, sanayi sektörleri için atıksu envanterinin oluşturulması, sektörlere özgü konvansiyonel kirleticiler, ağır metaller ve diğer tehlikeli maddelerin tespit edilmesi amacıyla başlatılan Endüstriyel Atıksu Profili Belirleme Projesi kapsamında saha ziyaretleri ve sektörel eğitimler başlatılmış, tespitlere ilişkin ara rapor hazırlanmıştır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerde içmesuyu ve kanalizasyon altyapısının yeniden inşası amacıyla dış finansman kredisi sağlanmış olup İLBANK aracılığıyla ilgili belediyeleri borçlandırmadan yürütülen Türkiye Deprem Sonrası İyileşme ve Yeniden İmar Projesi devam etmektedir. TÜİK verilerine göre 2022 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,4 milyon tondur. Mevcut atık yönetim planlarının sıfır atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılması, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyon çalışmalarında son aşamaya gelinmiştir. Eylül 2025 itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 97 olup bu tesislerle 1.252 belediyede 77,3 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında 2 yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisi bulunurken bu tesislerin sayısı 2024 yıl sonu itibarıyla sırasıyla 3 ve 67 olmuştur. Eylül 2025 itibarıyla 383 tehlikeli atık geri kazanım tesisi, 11 birinci sınıf düzenli depolama tesisi, 103 yakma ve beraber yakma tesisi bulunmaktadır. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılması faaliyetleri devam etmektedir. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup katı atık tesislerinin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapımına devam edilmektedir. Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkinliğinin artırılması önemli görülmektedir. Belediye atıklarının insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında Katı Atık Programı (KAP) başlatılmıştır. Bu kapsamda Eylül 2025 itibarıyla 15 aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması, sekiz aktarma istasyonu yapımı, dokuz düzenli depolama lotu yapımı, bir entegre atık yönetim tesisi yapımı, bir ön işlem tesisi yapımı, iki entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi hazırlanması, 13 düzenli depolama tesisi uygulama projesi hazırlanması işleri tamamlanmıştır. Diğer taraftan dört düzenli depolama lotu yapımı, bir entegre atık yönetim tesisi yapımı, bir entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi ve bir ön işlem tesisi yapım işlerine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Sıfır Atık Projesi kapsamında Haziran 2017-Eylül 2025 döneminde 205 bin bina ve yerleşkede sıfır atık yönetim sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Aynı dönemde sifir atık uygulamaları hakkında 25 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sisteminin idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurlarını ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kısa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilde hazırlanan İl Sıfır Atık Yönetim Planları hayata geçirilmiştir. 2024/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile bina ve yerleşkeler ile mahalli idarelere kurulması zorunlu hale getirilen sıfır atık yönetim sisteminin mevzuata uygun ve etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından gerekli denetim ve takip yapılmakta, sistemle ilgili eksikliklerin giderilmesine yönelik mahalli idarelere destek sağlanmaktadır. Sıfır atık uygulamasının başladığı 2017 yılından 2024 yılı sonuna kadar 32,5 milyon ton kağıt-karton, 9,1 milyon ton plastik, 3,1 milyon ton cam, 6,4 milyon ton metal ve 23,4 milyon ton organik ve diğer geri kazanılabilir atıklar olmak üzere toplamda yaklaşık 74,5 milyon ton geri kazanılabilir atığın ekonomiye dönüşü sağlanmıştır. Proje başlangıcında yüzde 13 olan geri kazanım oranının 2035 yılında yüzde 60'a, 2053 yılında ise yüzde 70'e çıkarılması hedeflenmektedir. Ocak 2019-Haziran 2025 döneminde ücretli poşet uygulamasıyla plastik poşet kaynaklı yaklaşık 2,6 milyon ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithali önlenmiş ve yaklaşık 20 milyar TL tasarruf edilmiş, yaklaşık 121 bin ton sera gazı salımı engellenmiştir. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. İçecekler için cam, plastik (PET) veya alüminyum malzemeden üretilmiş olan ambalajların geri dönüşümünü amaçlayan Depozito Iade Sisteminin 2026 yılında uygulamaya geçirilmesi planlanmaktadır. Birleşmiş Milletler Çevre Asamblesinin (UNEA) 28 Şubat-2 Mart 2022 tarihlerinde düzenlenen beşinci oturumunda plastik kirliliğinin sonlandırılmasına ilişkin uluslararası bağlayıcılığı olan bir araç geliştirilmesi konusunda UNEA 5/14 sayılı Karar alınmış olup bahse konu karar doğrultusunda Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından oluşturulan Hükümetlerarası Müzakere Komitesinin çalışmaları devam etmektedir. Daha verimli kaynak ve atık yönetimine katkıda bulunan döngüsel ekonomiye geçişin teşvik edilmesi, AB Döngüsel Ekonomi Modeli doğrultusunda Türkiye'nin döngüsel ekonomiye geçişte kurumsal ve teknik kapasitesinin güçlendirilmesi amacıyla ülkemiz şartlarına uygun kapsamlı bir Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı (2025- 2028) tamamlanmıştır. Ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilerek kentiçi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığının ve buna bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının azaltılabilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Trambüs, elektrikli otobüs gibi emisyon üretmeyen toplu taşıma araçlarının yanı sıra tramvay, metro gibi raylı sistem araçlarının kullanımı yaygınlaşmaktadır. Ekim 2025 itibarıyla Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun'un aralarında bulunduğu 12 büyükşehirde raylı sistemlerle toplu taşıma hizmeti verilmeye devam edilmektedir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen Halkalı-İstanbul Yeni Havalimanı Metro Hattı'nın Arnavutköy-Halkalı kesiminin hizmete açılmasıyla İstanbul'da raylı sistem hat uzunluğu 406,3 km'ye ulaşacaktır. Ayrıca Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yürütülen ve toplam uzunluğu 26,2 km olan Gebze OSB - Darıca Sahil Raylı Sistem Hattı, Bursa Emek Şehir Hastanesi Hafif Raylı Sistem Hattı ve Altunizade-Ferah Mahallesi-Çamlıca Metro Hattı projelerinin 2026 yılında tamamlanması öngörülmektedir. b) Amaç Kentsel altyapıda sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişimin sağlandığı, atıksu ile katı atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirildiği, kentiçi ulaşımda ise maliyet etkin, temiz ve enerji verimli, tüm bireyler için kolay erişilebilir, modlar arası güçlü bağlantının sağlandığı sürdürülebilir sistemlerin oluşturulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler a N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.3. Su Yönetimi | Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Ulusal, havza ve il düzeyindeki Koordinasyon Kurulu ile (5), Çevre, Şehircilik ve su kurulları düzenli olarak havza kurulları ve il su İklim Değişikliği Bakanlığı, | toplanacak, İl Su Kurullarının kurullarının daha etkin hale Yerel Yönetimler yerelde su yönetimi, izleme ve getirilmesi sağlanacaktır. uygulama süreçlerinde etkinliği güçlendirilecektir. İklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri tespit edilecek ve iklim değişikliğine uyum sağlanmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.877) Tedbir 877.2. Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. 25 nehir havzası için hidrolojik genelinde iklim (S), Çevre, Şehircilik ve döngüye etki eden gelecek dönem değişikliğinin su İklim Değişikliği Bakanlığı iklim projeksiyonları kaynaklarına etkileri güncel hazırlanacaktır. veri setleri ve senaryolar kullanılarak belirlenecektir. Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878) Tedbir 878.1. Kalite ve Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Tüm illerde İl Su Kurulları toplam su potansiyeli (S), Yerel Yönetimler bünyesinde içme-kullanma suyu bilgilerini içeren su güvenliğinin sağlanması kaynakları envanteri maksadıyla mevcut durum oluşturulacaktır. darboğazlar ve çözüm önerilerini içeren raporlar hazırlanacaktır. 2. 878 yeni noktada suyun miktar ve kalitesi izlenecektir. Tedbir 878.3. Sanayi Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Sanayiden kaynaklanan atıksu kaynaklı su kirliliğinin Değişikliği Bakanlığı (S), yönetimi kapsamında Mevcut En önlenmesi için temiz üreim (| Sanayi ve Teknoloji İyi Teknikler (MET) Sonuç Belgesi teknikleri hayata Bakanlığı doğrultusunda mevzuat taslağı | geçirilecektir. hazırlanacaktır. Tedbir 878.5. Su Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Sekiz havzada Sektörel Su tahsisinde arz-talep (S), Çevre, Şehircilik ve Tahsis Planları hazırlanmasına dengesi gözetilerek suyun İklim Değişikliği Bakanlığı, | devam edilecektir. en faydalı şekilde İlgili Kamu Kurum ve kullanımına yönelik sektörel Kuruluşları tahsis planlaması yapılacaktır. Tedbir 878.7. Maden Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Yeraltı suyunun sürdürülebilir sahası ruhsatları verilirken (S), Çevre, Şehircilik ve kullanımının sağlanması için yedi yeraltı sularına olabilecek İklim Değişikliği Bakanlığı, | havzada nehir havza yönetim olumsuz etkiler göz önünde | Sanayi ve Teknoloji planları tamamlanacaktır. bulundurulacak, yeraltı suyu | Bakanlığı, Yerel Yönetimler kuyularına ait koruma bantları belirlenecek, kaçak kullanımların önüne geçilecek, yeraltı suyunun sürdürülebilir kullanımı sağlanacaktır. Tedbir 878.8. Döngüsel Çevre, Şehircilik ve İklim 1. 2i tesiste deneysel ekonomi kriterleri de Değişikliği Bakanlığı (S), karakterizasyon çalışmaları dikkate alınarak ülkemize Yerel Yönetimler tamamlanacak ve biyorafineri özgü atıksu arıtma tesisi potansiyelinin değerlendirilmesi tasarım normları ve yapılacaktır. kriterleri belirlenecek, 2. Süreç analizi ve tasarımı kitapları tasarım yazılımı hazırlanacaktır. geliştirilecektir. Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Su Verimliliği Eylem Planı İklime Uyum Çerçevesinde (S), Çevre, Şehircilik ve kapsamında sorumlu kurumlarca Su verimliliği Strateji Belgesi | İklim Değişikliği Bakanlığı gerçekleştirilen çalışmaların ve Eylem Planında takibine devam edilecektir. tanımlanan eylemlerin hayata geçirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 880.2. Ekonomik Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Ekonomik kayıp seviyesi ve su kaçak seviyesi indeksleri (S9) kayıp oranı ile gelir getirmeyen su kullanılarak suyun gerçek oranının hesaplanmasına yönelik değeriyle su kayıp oranı ve çalışmalar yapılacaktır. gelir getirmeyen su hedefleri belirlenecektir. Tedbir 880.3. Belediyelerin | Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Belediyeler arasında bilgi ve kayıp kaçakla mücadeleye (S), Yerel Yönetimler tecrübe paylaşımı sağlanmasına yönelik faaliyetleri yönelik programlar desteklenecektir. düzenlenecektir. Tedbir 880.4. Sanayide Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Endüstriyel su verimliliği mevcut en iyi tekniklere (S), Çevre, Şehircilik ve uygulamalarının yaygınlaştırılması geçilerek su verimliliği İklim Değişikliği Bakanlığı, | amacıyla hazırlanan sektörel artırılacaktır. Sanayi ve Teknoloji rehberler kapsamında Bakanlığı bilgilendirme programları yapılacaktır. Tedbir 880.5. Deniz Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Ulusal Su Kurulu tarafından suyunun arıtılması, yağmur Değişikliği Bakanlığı (S), alınan karar kapsamında iklim suyu hasadı ve gri suyun Sanayi ve Teknoloji dostu şehirler oluşturulması yeniden kullanımı gibi Bakanlığı, Tarım ve Orman | maksadıyla atıksuyun geri hususlarda mevzuat Bakanlığı, Yerel Yönetimler | kazanılarak yeniden kullanılması, altyapısı geliştirilecektir. yağmur suyun hasadı ve gri su sistemi gibi uygulamalara yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 880.6. Yerel Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Sisteme giren su, su kayıpları yönetimlerin su bütçelerini (S), Çevre, Şehircilik ve ve gelir getirmeyen su miktarının oluşturması sağlanacak, su İklim Değişikliği Bakanlığı, | takibinin daha sağlıklı dengesi ve kayıpların Yerel Yönetimler yapılabilmesi için güvenilir veri belirlenmesine yönelik setlerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. belediyelere teknik destek sağlanacaktır. Katı atık yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.881) Tedbir 881.3. Döngüsel Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Atık yönetimine ilişkin ekonomiye geçiş Değişikliği Bakanlığı (S), çalışmaların verimliliğinin kapsamında atık yönetimine | İlgili Kamu Kurum ve artırılması için eğitim faaliyetleri ilişkin beşeri ve teknik Kuruluşları, Yerel yürütülmeye devam edilecektir. kapasitenin oluşturulması Yönetimler amacıyla programlar düzenlenecektir. Tedbir 881.4, Geri Sanayi ve Teknoloji 1. Geri kazanılmış ikincil ürüne ait kazanılmış ikincil ürüne ait Bakanlığı (S), İlgili Kamu standartların geliştirilmesi, teşvik teknik standartlar Kurum ve Kuruluşları, ve yönlendirme sisteminin geliştirilecek, teşvik ve Yerel Yönetimler iyileştirilmesi amacıyla mevzuat yönlendirme mevzuatı değişikliklerini de içeren çalışmalar iyileştirilecektir. yürütülecektir. Sıfır atık uygulamaları yaygınlaştırılacak, atıkların geri dönüşümünde toplumun bilinçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.882) ,.,.,,, | Tedbir 882.1. “Sifir Atık Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Atıkların kaynağında ayrı Projesi” kapsamında eğitim Değişikliği Bakanlığı (S), toplanmasının yaygınlaştırılması farkındalık faaliyetleri Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili || amacıyla kamu spotu, eğitim gibi gerçekleştirilecek ve | Kamu Kurum ve çalışmalar yapılacak, okul öncesi, eğitimin tüm Kuruluşları, Yerel ilköğretim ve ortaöğretim kademelerinde sıfır atık Yönetimler programlarında sıfir atık uygulamaları uygulamalarına yer verilecektir. yürütülecektir. 2. Ulusal düzeyde Sifir Atık | Yarışması düzenlenecek ve yarışmanın uluslararası seviyeye |, | taşınması sağlanacaktır... Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde Tedbir 883.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Dört düzenli depolama lotu yönetimlerin finanse Değişikliği Bakanlığı (S), yapımı, bir entegre atık yönetim etmekte zorlandıkları katı İLBANK, Yerel Yönetimler tesisi yapımı, bir entegre atık atık yönetim projelerini yönetim tesisi uygulama projesi desteklemek amacıyla ve bir ön işlem tesisi yapım işine yürütülen “Katı Atık ilişkin çalışmalara devam Programı”nın edilecektir. yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; bölge planları ile kentsel ulaşım ana planları eşgüdüm içerisinde oluşturulacak, kentiçi raylı sistem projelerine ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.884) Tedbir 884.3. Kentiçi raylı Ulaştırma ve Altyapı 1. Kentiçi raylı sistem projelerinin sistem projelerinin Bakanlığı (5), Çevre, incelenmesi, onaylanması ve incelenmesi, Şehircilik ve İklim belediyelerin raylı sistem değerlendirilmesi ve Değişikliği Bakanlığı, projelerinin Ulaştırma ve Altyapı Ulaştırma ve Altyapı Hazine ve Maliye Bakanlığı | Bakanlığı tarafından devralınmasına Bakanlığı tarafından ilişkin usul ve esasları düzenlemeye devralınmasına ilişkin yönelik yönetmelikler mevzuat hazırlanacak, yayımlanacaktır. istatistiki veri altyapısı 2. Kentiçi ulaşıma ilişkin istatistiki oluşturulacaktır. veri altyapısı geliştirilecektir. Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.885) | Tedbir 885.4. i Ulaştırma ve Altyapı 1. Sürdürülebilir Hareketlilik ve Büyükşehirler başta olmak Bakanlığı (S), Çevre, Akıllı Ulaşım Sistemleri Strateji | üzere, kentiçi ulaşım ağının | Şehircilik ve İklim Belgesi ve 2025-2030 Eylem Planı daha verimli i Değişikliği Bakanlığı yayımlanacak ve eylemlerin yıllık kullanılabilmesi, trafik | hedeflerine ulaşması için güvenliğinin artırılması, | çalışmalar yapılacaktır. İl ulaşım talebinin doğru | şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin planlama yapılabilmesini teminen | ulusal akıllı ulaşım sistemi (AUS) mimarisine uyumlu | | uygulamalar yaygınlaştırılacak, dinamik yolcu, sürücü ve yaya | bilgilendirme sistemleri ile | katılımcı ulusal akılı ulaşım — | sistemi (K-AUS) | | kurulumlarına devam | | | edilecektir. | d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Yüzde 99 99 100 Nüfusuna Oranı Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna | Yüzde 93 95 96 Oranı Atıksu Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye ” Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı Yüzde 20,3 21,0 22,0 Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı Yüzde 0,0 0,7 7,0 İçmesuyu Kayıp Oranı Yüzde 32 3i 30 Atık Yönetim Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu m Oranı (3) Yüzde 94,5 96,1 96,5 Sıfır Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri N Kazanım Oranı (3) Yüzde 35,0 37,5 39,0 Kentiçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif) km 1052 1063 1 096 (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.7. Bölgesel Gelişme a) Mevcut Durum Bölgesel gelişme politikası, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik ekonomik ve sosyal gelişmelerini sağlamak üzere bölgelerin nitelikleri dikkate alınarak uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin çok sektörlü yapısı nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bölgesel gelişme çalışmalarının bütüncül bir bakış açısıyla gerçekleştirilmesi, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkınma uygulamalarının etkinliğinin artırılması amacıyla 2024- 2028 dönemine ilişkin Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ve bölge planları yayımlanarak uygulamaya konmuştur. 26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek bölgelerin potansiyellerini harekete geçirmek üzere kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre sonuç odaklı program yönetimi yaklaşımıyla mali ve teknik destek sağlanmaktadır. Söz konusu hizmetler için 2008-2024 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 78,7 milyar TL, yerel paylardan ise 51,2 milyar TL (2025 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2025 yılı için ise 2,65 milyar TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 2,85 milyar TL olacağı tahmin edilmektedir. 2008-2025 döneminde 27.365 projeye yaklaşık 87 milyar TL (2025 yılı fiyatlarıyla) destek sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 145,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 59- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2025) Eş-Finansman Dâhil Ajans Toplam Proje Desteklenen Destek Program Türü Desteği (1) Bİ tçesi (0) Proje Sayısı Proje Teklif Çağrısı 66 921 115 916 11 247 Güdümlü Proje Desteği 13336 20531 271 Finansman Desteği 740 2411 363 Faizsiz Kredi Desteği 642 670 131 Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği 2 623 2914 2483 Teknik Destek 2146 2146 12 691 Diğer Destek Türleri 525 858 179 Genel Toplam 86 933 145 446 27 365 (1) 2025 Yılı Fiyatlarıyla, Milyon TL Bölge kalkınma idareleri kapsadıkları illerdeki yatırımların gerektirdiği planlama, izleme, değerlendirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmektedir. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2025 yılında toplam 3,35 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2025 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 2025 yılı fiyatlarıyla toplam 44,4 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Bölgelerin bir bütün olarak ele alındığı ve kendine özgü potansiyellerini ortaya çıkarmayı hedefleyen 2024-2028 dönemine ilişkin GAP, DAP, DOKAP ve KOP Eylem Planları yayımlanmıştır. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmektedir. Bu çerçevede, yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla oluşturulan Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) karar destek sisteminin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmiştir. 2025 yılına ilişkin illerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması (SEGE) tamamlanmıştır. TABLO II: 60- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler PN © b Li) a8 o) İsti ö - ç Pei EE ş ; İŞ Ez İs z ş 5 9 E ş İstihdamın Sektörel Yapısı -2024 (1) Be ” ç < bEzoe| 25 (86587 a) 85 ol öğ ga sroS SSEN| ŞE (NZEŞİNSE in“ gp z Tarım Sanayi Hizmetler ErölLEg bea-|lazİmesâlassiğ De m -P4 Sektörü anay yl KESİLEN aİTğ Eğ NEtE deyE| in BEZ AŞ pay, | |SektörüPayı | SektörüPayı züzwzle MZ) 58 (RS 4-83 aza 2g$ 28 (Yüzde) | (Yüzde) (Yüzde) gol NS >z gl ü & > Z TR10 İstanbul li 1 18,3 0,3 0,8 30,4 164,2 8,8 0,6 28,7 70,7 8,5 TRSİ Ankara 2 6,9 1,0 12 9,6 140,9 9,7 4,4 25,8 69,9 14 TR31 İzmir 3 5,3 0,3 0,8 6,1 116,1 110 77 31,4 60,9 3,4 TR61 Antalya, Isparta, Burdur | 4 40 06 | 17 42 104,3 5,8 16,7 16,6 66,7 1,0 TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik 5 51 0,7 14 54 105,2 8,9 8,5 40,6 50,9 14 TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova 6 5,0 Lil 19 6,4 130,6 8,3 9,6 36,2 54,2 4,9 TR32 Aydın, Denizli, Muğla 7 3,9 0,7 13 3,3 85,7 8,2 179 23,5 58,6 0,8 TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 8 2,3 12 18 2,6 114,7 6,7 11 38,8 50,1 12 TR52 Konya, Karaman 9 3,0 0,3 10 2,4 79,1 7,6 18,7 28,6 52,7 0,6 TR22 Balıkesir, Çanakkale 10 2,2 0,1 0,9 1,9 87,9 6,0 25,1 23,0 51,9 0,7 n | e (| 2 A 0 0 Se TR62 Adana, Mersin il 49 0,6 0,8 41 83,7 9,2 171 24,7 58,3 13 TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 12 3,7 -0,2 0,6 3,0 80,2 6,4 25,0 302 | 44,8 0,6 TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat 13 2,9 8,8 24,7 26,6 48,8 0,4 TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 14 3,3 6,8 32,6 18,7 48,7 0,4 TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın 15 1,2 23,3 26,2 50,5 0,6 TR90 Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhanel TRCI Gaziantep, Adıyaman, Kilis 17 3,5 13 12 2,4 69,0 10,7 123 343 53,4 0,4 TRJI Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir 18 1,9 İT 04 | 10 14 B5 | 81. 27,7 207 | o 51,6 0,5 TR82 Kastamonu, Çankırı, Sinop 19 0,9 | -1,9 0,7 0,7 70,8 4,6 âL1 20,3 38,6 0,3 TRBİ Malatya, Elâzığ, Bingöl, Tunceli 20 2,0 0,1 0,2 1,2 59,4 5,7 29,0 21,7 49,3 0,2 TRAİ Erzurum, Erzincan, Bayburt 21 13 -0,9 0,1 0,8 60,5 6,3 33,4 143 523 0,3 TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye 22 3,8 1,2 0,4 2,5 64,8 11,7 16,0 28,0 56,0 0,4 TRC3 Mardin, Batman, Şırnak, Siirt 23 2,9 0,1 1,4 1,5 51,9 1Li 15,6 26,2 58,3 0,2 24 | 48 | 10 15 19 40,2 9,2 28,1 26,2 45,8 03 TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri 25 2,5 -10 01 10 39,6 24,5 23,2 52,3 02 TRAZ Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 26 13 İ -2,0 -0,6 0,6 44,4 10,1 47,1 14,0 38,9 02 Türkiye 100,0 | 3,4 0,9 100,0 100,0 8,7 14,8 27,3 57,9 0,8 Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (1) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir. (2) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır. b) Amaç Bölgelerin potansiyellerinin harekete geçirilmesi, kendilerine özgü imkân ve kabiliyetlerinin yenilik temelinde geliştirilmesi, bölge dirençliliklerinin artırılması ve afet sonrası ekonomik ve sosyal iyileşmenin sağlanması yoluyla ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkının sağlanması ile bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği ananı N Politika/Tedbir Yapılacak Yürütülecek Faaliyetler Kuruluşlar ve Projeler Bölgesel kalkınmaya yönelik kurumsal yapı ve yönetişim mekanizması etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.888) Tedbir 888.1. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji 1. Kurumsal ve beşeri kapasitenin ajansları ve bölge kalkınma Bakanlığı (S), Bölge geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam idarelerinin kurumsal Kalkınma İdareleri, edilecektir. kapasiteleri ve mevzuatı Kalkınma Ajansları 2. Kalkınma ajanslarının faaliyetlerinde gözden geçirilerek özel sektör ile sanayi ve ticaret odalarının etkinliklerinin artırılması rollerinin güçlendirilmesine yönelik olarak yönünde düzenlemeler mevzuat gözden geçirilecektir. yapılacak, işbirlikleri artırılacak ve merkezi yönetimle etkileşim ve koordinasyon mekanizmaları geliştirilecektir. Tedbir 888.2. Bölgesel Sanayi ve Teknoloji 1. YER-SİS Projesi Karar Destek gelişme politikalarının tasarım (| Bakanlığı (S), Çevre, | Sisteminde iyileştirme çalışmaları ve uygulama aşamalarında Şehircilik ve İklim yapılacaktır. karar destek süreçlerini Değişikliği Bakanlığı, (| 2. Kalkınma ajanslarının mevcut mali güçlendirecek araştırma ve Enerji ve Tabii destek uygulamalarına ilişkin etki analizler gerçekleştirilecek, Kaynaklar Bakanlığı, (| değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. bölgesel farklılıkların Kültür ve Turizm ölçülmesine yönelik istatistiki Bakanlığı, Tarım ve altyapı geliştirilecektir. Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Kalkınma Ajansları Bölgelerin kalkınmasında yeşil ve dijital dönüşüme yönelik altyapı geliştirilecektir. | (Kalkınma Planı p.893) Tedbir 893.2. Yeşil ve dijital | | Sanayi ve Teknoloji 1. Düzey-2 bölgelerinin yeşil dönüşüm ve dönüşüm konusunda bölgelerin | Bakanlığı (S), Kalkınma | dijital dönüşümden en çok etkilenecek potansiyel ve ihtiyaçları Ajansları sektörlerine dair analizleri içeren çerçevesinde stratejileri stratejiler hazırlanacaktır. oluşturulacak, dönüşümden en çok etkilenecek sektörlere | yönelik analizler yapılacaktır. Tedbir 893.3. Ekonomik ve Sanayi ve Teknoloji 1. Küresel düzeyde ön plana çıkan illerin sosyal avantajlarıyla küresel Bakanlığı (5), Kalkınma | dijital ve yeşil dönüşüm alanında Ar-Ge, düzeyde ön plana çıkan illerin (| Ajansları yenilik ve girişimcilik kapasitelerinin üretim, Ar-Ge ve girişimcilik artırılmasına yönelik olarak kalkınma kapasitesinin dijital ve yeşil ajansları tarafından geliştirilen Sonuç dönüşüm perspektifiyle Odaklı Programlar kapsamında mali gelişimine yönelik bölgesel destek ve teknik destek programları kalkınma programları yürütülecektir. uygulanacaktır. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine Oranı (4) | Oran 4,153) 4, 4,0 En Düşük Değere Sahip Düzey-2 Bölgesinde Yüzde 445 450 455 İşgücüne Katılma Oranı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) 2023 yılı verisidir. (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bölgesel Kalkınma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.8. Kırsal Kalkınma a) Mevcut Durum TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2023 yılında yüzde 93 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı, 2024 yılında yüzde 93,4 olmuştur. Buna karşılık, belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 7'den yüzde 6,6'ya düşmüştür. TÜİK'in ADNKS sonuçlarına göre 2024 yılında belde ve köy nüfusu 5.657.686 kişi olmuştur. Cinsiyete göre köy nüfusunun 2.913.301'ini erkek, 2.744.385'ini kadın nüfusu oluşturmaktadır. Köylerimizde nüfus yaşlanmakta olup 65 yaş ve üzeri nüfus, 620.500'ü kadın olmak üzere toplam 1.130.841 kişidir. TÜİK verilerine göre 2019 yılında yüzde 17,4 olan tarım istihdamının toplam istihdam içindeki payı 2025 yılı ikinci çeyreğinde yüzde 14 olmuştur. Cinsiyete göre 2025 yılı ikinci çeyreğinde tarım istihdamındaki kadınların oranı yüzde 17,4, erkeklerin oranı ise yüzde 12,3 olmuştur. Aynı dönemde tarımsal istihdam 4,9 milyon kişiden 4,5 milyon kişiye gerilemiştir. Bu durum, hizmetler ve sanayi sektörlerinin istihdam içerisindeki payını artırdığını göstermektedir. Köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2025 döneminde toplam 35,2 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. 2005-2024 döneminde 138.886 km köy yolu yapılmış ve onarılmıştır. Suyu olmayan 5.851 yerleşim yerinde ve suyu yetersiz olan 74.117 yerleşim yerinde içme suyu yatırımı gerçekleştirilmiştir. Küçük sulama yatırımlarıyla 98 bin hektar tarım alanı sulamaya açılmış, 103 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmıştır. Atıksu işlerinde 1.285 foseptik ve 68 atıksu arıtma yatırımı yapılmıştır. İskân yatırımları kapsamında yeniden yerleşim işleri On İkinci Kalkınma Planında önemli bir yer tutmuştur. Kırsal iskân projeleri ile çeşitli nedenlerle yerleri kamulaştırılan (afet, baraj yapımı gibi) hanelerin yeniden iskânı yapılmaktadır. Bu kapsamda son yıllarda yürütülen en önemli projeler; Kızlaryolu Barajı Yeniden Yerleşim İşleri, Gömükan Barajı Yeniden Yerleşim İşleri, Mersin Alaköprü Barajı Yeniden Yerleşim İşleri, Kendi Evini Yapana Yardım (KEYY) Projeleridir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına 2025 yılında KÖYDES kapsamındaki köylerin yol ve içmesuyu yatırımları, iskan projeleri, baraj yapımından etkilenen hanelerin konut ve tarım arazisi alımları ve kendi evini yapmak isteyenlere yönelik destekler için toplam 7,9 milyar TL kaynak ayrılmıştır. DSİ Genel Müdürlüğüne barajlardan etkilenen alanların yeniden yerleşimine ilişkin projeler için 2025 yılında toplam 1,2 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. GAP Bölge Kalkınma İdaresi tarafından uygulanmakta olan Entegre Kırsal Kalkınma Programı kapsamında 50 milyon TL bütçe sağlanmıştır. Ayrıca, Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kırsal alanlardaki afet konutu ve ahır yapımları büyük ölçüde tamamlanmıştır. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi ve Ortak Tarım Politikası çerçevesinde tarım ve kırsal kalkınma programlarının daha etkin uygulanması, programlar arasında koordinasyonun güçlendirilmesi, paydaş katılımının artırılması ve işbirliğinin teşvik edilmesi amacıyla çalışmalar devam etmektedir. Kırsal kalkınmanın desteklenmesi kapsamında Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP), IPARD Programı, Bireysel Sulama Sistemleri, Tarımsal Yayım ve Danışmanlık, Çiftlik Muhasebe Veri Ağı Sistemine Katılım Primi (ÇMVA) destekleri verilmektedir. KKYDP kapsamında tarımsal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesi konularında yeni tesis kurulması, mevcut tesislerin kapasite artırımı ve teknolojik yenilenmesine ilişkin yatırım projelerine yüzde 50 hibe desteği verilmektedir. KKYDP'de 2006-2025 yılları arasında 20.856 projeye 9,38 milyar TL hibe desteği verilmiş, 19,8 milyar TL tutarında yatırım faaliyete geçirilmiş ve projelerle 126.877 kişiye istihdam sağlanmıştır. 2025 yılında desteklenmek üzere toplam 4.046 proje programa alınmış ve 8,9 milyar TL hibe desteği tahsis edilmiştir. IPARD Programı kapsamında kırsal alanlarda tarım ve hayvancılık ürünlerinin işlenmesi, bitkisel üretim, yenilenebilir enerji, kırsal turizm ve zanaatkârlık gibi çeşitli projeler (odesteklenmektedir. Program ile kırsal alanda ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi ve gelişimi, sosyo-ekonomik kalkınmanın gerçekleştirilmesi, istihdamın artırılması ve kırdan kente göçün önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda gerçek ve tüzel kişilere, üretici örgütlerine ve kooperatiflere yüzde 50-75 oranlarında hibe desteği verilmektedir. 2011 yılında 42 ilde başlayan Program, 2024 yılından itibaren tüm illerde uygulanmaktadır. Program kapsamında 29 Eylül 2025 tarihi itibarıyla toplam hibe miktarı 1.9 milyar avro, tamamlanan toplam proje sayısı 25.608, devam eden proje sayısı 348, desteklenen genç yatırımcı sayısı 13.814, desteklenen kadın yatırımcı sayısı 6.578 ve oluşturulan toplam istihdam 105.680 kişi olmuştur. TÜİK koordinasyonunda kırsal istatistiklerin il ve ilçe bazında alt kırılımları da içerecek şekilde üretilmesi faaliyeti tamamlanmıştır. Uluslararası standartlara uygun ve sürdürülebilir bir kırsal alan tanımı oluşturulması amacıyla yoğun kent, orta yoğun kent ve kır şeklinde üç sınıflama yapılmış ve bu sınıflamaya göre istatistik üretimine 2022 yılında başlanmıştır. Yeni kent-kır tanımına göre 31 Aralık 2024 tarihli ADNKS verileriyle üretilen sonuçlar 6 Şubat 2025 tarihinde kamuoyuyla paylaşılmıştır. b) Amaç Kırsal kesimde üretken işgücü oluşturularak ekonominin canlandırılması, sürdürülebilir doğal kaynak yönetiminin sağlanması ve yaşam kalitesinin artırılması suretiyle nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Politika/Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yöreye ve mekâna özgü özellikler dikkate alınarak kırsal alanlarda yaşam kalitesinin | artırılması için kamu hizmet sunumu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.896) Tedbir 896.1. Kır ve kentin Çevre, Şehircilik ve 1. KÖYDES Projesi kapsamında 51 ilin yol, etkileşimini sağlayan ulaşım, İklim Değişikliği içme suyu, tarımsal sulama ve atıksu iletişim ve enerji altyapısı Bakanlığı (S), İçişleri projeleri desteklenecektir. NN güçlendirilecek, Köylerin Bakanlığı, Strateji ve 2. Köy envanterine ilişkin sayısal verilerin Altyapısının Desteklenmesi Bütçe Başkanlığı, İl KÖYDES Yatırım İzleme Sistemine Projesi (KÖYDES) kapsamında (| Özel İdareleri aktarılmasına yönelik çalışmalara devam köylerde ulaşım, kanalizasyon, edilecektir. içme suyu ve atık su altyapısının iyileştirilmesi sağlanacak, suyun etkin kullanılmasına yönelik proje ve uygulamalar sürdürülecektir. Tedbir 896.2. Kahramanmaraş | Çevre, Şehircilik ve 1. Depremlerden etkilenen kırsal ve Hatay merkezli depremlerden | İklim Değişikliği alanlarda coğrafi, sosyal ve kültürel etkilenen kırsal alanlarda Bakanlığı (S), İçişleri koşulları dikkate alan afetlere dirençli coğrafi, sosyal ve kültürel Bakanlığı, Strateji ve yerleşim alanlarının oluşturulmasına ilişkin koşulları dikkate alan güvenli Bütçe Başkanlığı, İl çalışmalar tamamlanacaktır. yerleşim alanları Özel İdareleri oluşturulacaktır. Tedbir 896.3. Kamulaştırma (| | Çevre, Şehircilik ve 1. Kamulaştırma yapılan yerlerin yapılan yerlerin iskânında İklim Değişikliği iskânında kamu harcamaları asgariye yerleşim yeri seçiminde kamu (| | Bakanlığı (5), Tarım ve (| indirilecek, bu doğrultuda iskân harcamalarını asgariye Orman Bakanlığı, DSİ mevzuatında gerekli düzenlemeler indirmeye yönelik tedbirler yapılacaktır. alınacak ve hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapılacaktır. Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897) Tedbir 897.1. Kırsalda İTarım ve Orman 1. Kadın, genç ve çocuklara yönelik başta kadınlar ve gençler Bakanlığı (5), Aile ve (| Kırsal alanda yürütülen projelere olmak üzere özel politika Sosyal Hizmetler devam edilecektir. gerektiren gruplara yönelik Bakanlığı, İçişleri yenilikçi sosyal programlar Bakanlığı hayata geçirilecektir. | Tedbir 897.3. Kırsalda Tarım ve Orman 1. Üreticilere tarımsal üretim, finansal yoksulluğun azaltılması Bakanlığı (S), İçişleri (| Okuryazarlık, üretim planlaması, amacıyla ölçek ve dayanışma £ | Bakanlığı, Ticaret markalaşma, satış ve pazarlama, ürün ekonomisine önem verilerek (| | Bakanlığı geliştirme, örgütlenme gibi konularda üretici örgütleri sektörel eğitimler verilecektir. işbirliği, satış ve pazarlama, üretim teknikleri, finansman ve mevzuat gibi konularda eğitimlerle desteklenecektir. Tedbir 897.4. Kırsalda Tarım ve Orman 1. Üretici örgütlerinin güçlendirilmesi üretici örgütlerinin Bakanlığı (S), İçişleri ve kooperatifçiliğin etkinleştirilmesi güçlendirilmesi ve Bakanlığı, Ticaret amacıyla Tarımsal Üretici Birlikleri kooperatifçiliğin Bakanlığı Kanunu ile Kooperatifler Kanununda etkinleştirilmesi amacıyla ilgili değişiklik yapılmasına yönelik mevzuat mevzuatta iyileştirmeler çalışmaları tamamlanacaktır. | gerçekleştirilecektir. Tedbir 897.5. Kırsal Tarım ve Orman 1. Aile işletmeciliği faaliyetlerinin mahalle, köy ve orman Bakanlığı (S), Strateji geliştirilmesine yönelik altyapı | köylerinin sürdürülebilir ve Bütçe Başkanlığı yatırımlarına KKYDP kapsamında hibe im kaynaklarının İniverci iloili © desteği verilecektir. geçim kaynakla Üniversiteler, İlgili oluşturulması için aile Kamu Kurum ve işletmelerine yönelik Kuruluşları, STK'lar destekler geliştirilecekür. Kırsal kalkınma destekleri çiftçi ve üretkenlik odaklı programlanacak, uygulanan farklı destekler arasında koordinasyon sağlanarak uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.898) Tedbir 898.1. Kırsal Tarım ve Orman | 1. KKYDP ve lisanslı depoculuk desteklerde verimliliğin Bakanlığı (S), Strateji destekleme uygulamalarının etki artırılması, mükerrer ve Bütçe Başkanlığı, analizleri yapılacaktır. uygulamaların önüne Üniversiteler, Ilgili Kamu Kurum ve geçilmesi ve şeffaflığın Kuruluşları, STK'lar sağlanması için etki analizleri yapılacak, destek programları arasında bütünlük sağlanmasına yönelik uygulama usulleri iyileştirilecektir. Tedbir 898.2. IPARD 111 Tarım ve Orman 1. IPARD TII Programı döneminde döneminde tarımsal Bakanlığı (S), Strateji tarımsal işletmelerin fiziki varlıkları, işletmelerin fiziki varlıkları, ve Bütçe Başkanlığı, tarım ve balıkçılık ürünlerinin işlenmesi tarım ve balıkçılık ürünlerinin O | AB Başkanlığı, TKDK, | ve pazarlanması, kırsal alanda kamu işlenmesi ve pazarlanması, İlgili Kamu Kurum ve altyapı yatırımları, kırsalda çiftlik kırsal alanda kamu altyapı Kuruluşları faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi ile tarım- yatırımları ile kırsalda çiftlik çevre tedbirlerinin desteklenmesine faaliyetlerinin devam edilecektir. çeşitlendirilmesi ve 2. Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) tarım/çevre tedbirlerinin uygulanacaktır. desteklenmesine devam | edilecek ve IPARD kapsamında Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) | uygulanacaktır. Tedbir 898.3. Kırsal Tarım ve Orman | 1. IPARD III Programının Çiflik >> Â| ekonominin büyümesi için Bakanlığı (S), Strateji Faaliyetlerinin Çeşitlendirilmesi ve İş desteklenecek tarım dışı ve Bütçe Başkanlığı, Geliştirme bileşeni kapsamında sektörler çeşitlendirilecek, AB Başkanlığı, TKDK, — | yenilenebilir enerji yatırımları, kırsal girişimcilik ve kırsal İlgili Kamu Kurum ve | turizm, el sanatları ve zanaatkârlık yenilikçilik teşvik edilecektir, (| Kuruluşları faaliyetlerine hibe desteği verilecektir. Kırsal çevrenin iyileştirilmesine ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalışmalar yapılacak ve doğal kaynakların sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.899) Tedbir 899.1. Toprak ve su (| Tarim ve Orman 1. IPARD II Programının Tarım-Çevre kaynaklarının sürdürülebilir Bakanlığı (S), Strateji bileşeni kapsamında organik tarım, ve etkin kullanılması ve Bütçe Başkanlığı, erozyon kontrolü ve biyoçeşitliliğe sağlanacak, ormansızlaşmayı, | AB Başkanlığı, TKDK, | yönelik pilot projeler desteklenecektir. biyoçeşitlilik kaybını ve arazi (| 1I9ili Kamu Kurum ve tahribatını engelleyecek Kuruluşları çevre odaklı kırsal kalkınma projeleri ve programları yürütülecektir. Tedbir 899.2. Kırsal Tarım ve Orman 1. Doğa koruma ve biyoçeşitlilik toplumun çevreye olan Bakanlığı (S), Çevre, unsurlarının korunması ve duyarlılığının artırılmasına Şehircilik ve İklim sürdürülebilirliğin sağlanması yönelik bilinçlendirme Değişikliği Bakanlığı, konularında okullarda ve korunan çalışmaları yürütülecektir. Milli Eğitim Bakanlığı, (| alanlarda öğrencilere doğa turizmi ve TKDK, Ilgili Kamu eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Kurum ve Kuruluşları — | 2. Çevre ve iklim dostu uygulamaları içeren Nitrat Eylem Planı konusunda bilinçlendirme faaliyetleri ürütülecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif) km 138886 | 140080) 141580 Köylerde içme Suyu Tesisi Yapılan ve Adet 79 968 80 932 82 048 Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif) (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 2.5. ADALETİ ESAS ALAN DEMOKRATİK İYİ YÖNETİŞİM 2.5.1. Adalet Hizmetleri a) Mevcut Durum Program döneminde adalete erişimin güçlendirilmesi, ceza adaleti sisteminin daha etkin hale getirilmesi, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarının etkinliğinin artırılması ve bireylerin hak arama özgürlüğünün güçlendirilmesi amacıyla önemli adımlar atılmış, adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri ve fiziki kapasite artışları sağlanmıştır. Bu kapsamda yargı reformu paketlerinin çıkarılmasına devam edilmiş ve diğer düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde, vatandaşların hukuki güvenliğini daha da kuvvetlendirmeyi, yargılamaların makul sürede tamamlanmasını, çözüm merkezli ve öngörülebilir bir adalet sistemi oluşturmayı, yargılama usullerini sadeleştirerek verimliliği artırmayı, yargıya güven ve memnuniyeti daha da yükseltmeyi, onarıcı ve telafi edici adalet uygulamalarını yaygınlaştırmayı, ceza adaleti sisteminin etkinlik ve caydırıcılığını tahkim etmeyi ve adalet hizmetleri ile adli bilimlerde dijital dönüşümü hızlandırmayı hedefleyen Dördüncü Yargı Reformu Stratejisi (2025-2029), 23 Ocak 2025 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. Vizyonu hukukun üstünlüğünü esas alan, gecikmeyen ve öngörülebilir bir adalet sistemi olarak belirlenen Strateji Belgesi, hukukun üstünlüğü, hukuki güvenlik, yargının etkinliği, güven ve memnuniyet, teknoloji destekli adalet ve mesleki yetkinlik olarak ifade edilen altı tema etrafında, beş amaç, 45 hedef ve 264 faaliyetten oluşmaktadır. Strateji Belgesinde öngörülen faaliyetlere ilişkin sorumlu ve işbirliği yapılacak kurumlar ile uygulama takvimini belirleyen Yargı Reformu Stratejisi Eylem Planı da Mayıs 2025'te kamuoyuyla paylaşılmıştır. Kamuoyunda Dokuzuncu Yargı Paketi olarak bilinen 7 Kasım 2024 tarihli ve 7531 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemeye erişim hakkını güçlendiren, arabuluculuk görüşmelerinin etkinliğini ve arabuluculuk sonucunda verilen kararın icrasını artıran, makul sürede yargılanma hakkını tahkim eden, savunma hakkının temsilcisi olan avukatların haklarını güçlendiren düzenlemeler yapılmıştır. On farklı kanunda değişiklikler ve düzenlemeler yapılması suretiyle, noterlik işlemlerinin etkinliğinin artırılması ve vatandaşa kolaylıklar sağlanmasına ilişkin düzenlemeler öngören, Anayasa Mahkemesi tarafından verilen iptal kararları doğrultusunda çeşitli kanunlarda düzenlemeler getiren, bölge adliye mahkemelerinde Cumhuriyet başsavcı vekilinin Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenmesini öngören, kapalı ve açık ceza infaz kurumları ile çocuk eğitimevlerinde bulunan hükümlülerin öğretim hakkını yeniden düzenleyen ve bu hakkın kapsamını genişleten, 7532 sayılı Noterlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 27 Kasım 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kamuoyunda Onuncu Yargı Paketi olarak bilinen 4 Haziran 2025 tarihli ve 7550 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, ceza adaletinin daha etkin hale getirilmesi, cezasızlık algısının ortadan kaldırılması, özel infaz usullerinin kapsamının genişletilmesi, suçun işlenmesinin önlenmesi ve caydırıcılığın sağlanması ile trafik güvenliğinin artırılması amaçlanmaktadır. Türkiye Adalet Akademisinin teşkilat ve görevleri ile eğitim ve öğretim faaliyetlerini düzenleyen 7540 sayılı Türkiye Adalet Akademisi Kanunu 27 Şubat 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanunla Akademinin mevcut teşkilat yapısı gözetilerek idari kapasitesinin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler getirilmiştir. Akademinin kamu tüzel kişiliğini haiz, bilimsel, idari ve mali özerkliği olan, özel bütçeli, Adalet Bakanlığıyla ilgili bir kurum olması öngörülmüştür. Kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmelik ise 12 Eylül 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Hâkim ve savcı yardımcılarının Türkçeyi etkin bir şekilde kullanma becerileri ile genel kültür ve yetenek düzeylerinin sözlü sınavın kapsamına alınmasını düzenleyen Türkiye Adalet Akademisi Hâkim ve Savcı Yardımcıları Eğitim ve Sınav Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 14 Kasım 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bilirkişilik listesi tanımına tüzel kişilerin ticaret unvanları ve işletme konularının eklenmesini; bilirkişilik temel eğitiminin on iki saat teorik on iki saat uygulamalı olmasını, ayrıca teorik eğitimin hukuk alanında en az doktora düzeyine sahip olanlar tarafından ve uygulama eğitiminin de en az beş yıl bilirkişilik yapmış olanlar tarafından verilebilmesini düzenleyen Bilirkişilik Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 3 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Açık ceza infaz kurumlarına ayrılma sürecinin yeni yasal düzenlemelere uygun hale getirilmesi amacıyla, açık ceza infaz kurumlarına geçişte dikkate alınacak koşullar, denetim mekanizmaları, hükümlülerin davranış değerlendirmeleri ve diğer ilgili süreçlerin kanun değişiklikleri doğrultusunda yeniden düzenlenmesini içeren Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 4 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Program döneminde iş yüküyle orantılı hale getirmek amacıyla hâkim ve savcı sayısının artırılmasına devam edilmiştir. 23 Eylül 2025 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 25.540 olup bunların 17.458'i hâkim, 8.082'si ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 95.403'tür. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı ise 84.395'tir. Eylül 2025 itibarıyla ülkemizde 203.719 avukat bulunmaktadır. Avukatların 104.863'ü erkek, 98.856'sı kadındır. Vatandaşların adalete erişiminin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılmasının en önemli unsurlarından biri olan adli yardım kapsamında yer alan zorunlu müdafi, beraat eden sanık lehine vekalet ücret ödemeleri ile hukuk mahkemelerinde tesis edilen ödemeler için 2025 yılı Ocak-Eylül döneminde yaklaşık 3,8 milyar TL harcama yapılmıştır. Yargının iş yükünü hafifleterek uyuşmazlıkların kısa sürede sonuçlandırılmasını amaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaştırma kapsamında 23 Eylül 2025 tarihi itibarıyla 4.047.7/4 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 1.961.028'i uzlaşmayla sonuçlanmıştır. 31 Aralık 2024 tarihi itibarıyla arabuluculukla anlaşma sağlanan dosya sayısı 4.338.117 iken, 23 Eylül 2025 tarihi itibarıyla bu sayı 4.976.429'a ulaşmış ve arabuluculuk müessesesi kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların sayısı yüzde 15 artmıştır. Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki (kapasitenin artırılması o çalışmaları sürdürülmüştür. 23 Eylül 2025 tarihi itibarıyla adli ve idari yargı hizmetleri toplam 836 adalet binasında ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapalı alan miktarı Eylül 2025 itibarıyla 5.934.830 m?'dir. 23 Eylül 2025 tarihi itibarıyla adli yargıda 8.681, idari yargıda ise 239 faal mahkeme bulunmaktadır. Eylül 2025 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri 17 ilde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van, Tekirdağ, Denizli), Bölge İdare Mahkemeleri ise dokuz ilde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. Antalya, Diyarbakır ve Kayseri'de yeni Bölge İdare Mahkemeleri kurulmuş olup henüz faaliyete geçirilememiştir. Faaliyete geçirildiği 2016 yılında 477 olan istinaf mahkemeleri daire sayısı 23 Eylül 2025 itibarıyla 829 olmuştur. Vatandaşların adalet hizmetlerine erişiminin okolaylaştırılması, mahkemelerde ihtisaslaşmanın sağlanması ve yargılamaların makul sürede sonuçlandırılması amacıyla 2025 yılında, adli yargıda 25'i deprem bölgesinde olmak üzere toplam 296 yeni mahkeme kurulmuştur. Niğde, Şırnak, Tunceli, Yalova, Bitlis, Hakkâri, Kırşehir, Nevşehir, Sinop, Amasya ve Gümüşhane illerinde idare mahkemeleri, Ağrı, Şırnak, Hakkâri ve Diyarbakır illerinde vergi mahkemeleri kurulmuştur. İcra dairelerinin etkinliğinin artırılması amacıyla geliştirilen yeni icra dairesi modeli kapsamında 2025 yılı içinde iki icra dairesi (Eskişehir ve Erzurum) faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modeli uygulanan yer sayısı 93'e yükselmiştir. Program döneminde ceza infaz kurumlarının sayısı ve kapasitesi artırılmaya devam edilmiştir. 2025 yılında 1.072 kişi kapasiteli 11 ceza infaz kurumu (İvrindi K2 Tipi, Şabanözü Ki Tipi, Uzunköprü Ki Tipi, Arhavi Ki Tipi, Araban Ki Tipi, Havran Ki Tipi, Horasan Ki Tipi, Erciş A Tipi, Erciş Açık, Çarşamba A Tipi, Doğanşehir Açık Ceza İnfaz Kurumu) kapatılırken 5.044 kişi kapasiteli sekiz ceza infaz kurumu (Doğanşehir T Tipi, Doğanşehir Açık, Çine 1 No'lu L Tipi Kapalı ve Açık, Çine 2 No'lu L Tipi, Erciş T Tipi ve Açık Ceza İnfaz Kurumu, Ceyhan Çocuk Eğitimevi) hizmete açılmıştır. 23 Eylül 2025 itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplam 419.600 kişi, ceza infaz kurumlarının kapasitesi 304.886 kişidir. Eylül 2025 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 464.771 olmuştur. Ulusal Yargı Ağı Projesiyle (UYAP) ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını sağlayan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) Projesi devam etmekte olup Eylül 2025 itibarıyla 3.651 duruşma salonu ve 1.157 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.808 mahalde sistem kurulmuştur. Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde hukuk ve adalet dersinin seçmeli olarak verilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda, uygulamanın başladığı 2013- 2014 eğitim öğretim yılından 23 Eylül 2025 tarihine kadar bu dersi seçen öğrenci sayısı toplamda 1.157.054 olmuştur. b) Amaç Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargı süreçlerinin adil, hızlı ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin daha da artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Anayasada güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. | (Kalkınma Planı p.913) Tedbir 913.4. Ceza infaz Adalet Bakanlığı (S) 1. Uzaktan ve yerinden eğitim personeline yönelik verilen yöntemleriyle insan hakları eğitimi insan hakları eğitimleri alan ceza infaz personeli sayısı artırılacaktır. artırılacaktır. 2. Ceza infaz personeline verilen eğitimlerin sayısı artırılacaktır. Tedbir 913.5. Ulusal insan Adalet Bakanlığı (S) 1. Sempozyum ve seminer gibi hakları kurumlarına etkinlikler ile basılı ve görsel yayınlar başvurunun etkin bir hak aracılığıyla insan hakları kurumlarına arama yolu olarak görülmesi başvuru konusunda toplumsal için farkındalık artırıcı farkındalığın artırılması çalışmaları faaliyetler yürütülecektir. yürütülecektir. Tedbir 913.6. Ceza Adalet Bakanlığı (S) 1. Aile mahkemesi ve çocuk muhakemesi sürecinde başta mahkemesi kurulan ya da yeni kadın ve çocuklar olmak üzere oluşturulan ağır ceza merkezlerinde mağdur odaklı adalet yeni adli görüşme odaları açılacaktır. anlayışına uygun uygulamaların güçlendirilmesine devam edilecektir. Ayrımcılık ve nefretle mücadele güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.914) Tedbir 914,1. Ayrımcılık ve Adalet Bakanlığı (S), 1. Ayrımcılıkla mücadele konusunda nefretle mücadele alanında Türkiye İnsan Hakları toplumsal farkındalığı artırma izleme ve denetim ve Eşitlik Kurumu çalışmaları yürütülecektir. mekanizmaları 2. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik güçlendirilecektir. Kurumunun ayrımcılıkla mücadele çalışmaları kapsamında paydaşlarla diyalog ve işbirliği artırılacaktır. Yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve şeffaflığı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.915) Tedbir 915.2. Hâkim ve Hâkimler ve Savcılar 1. Disiplin süreci kapsamında verilen savcılara ilişkin disiplin süreci Kurulu (S), Adalet tüm kararların, kişisel verilerin hukuki öngörülebilirlik, Bakanlığı güvenliğini ihlal etmeyecek bir şekilde hâkimlik teminatı ve hak hâkim ve savcıların erişimine açılması arama hürriyeti çerçevesinde sağlanacaktır. gözden geçirilecektir. 2. Disiplin kararlarına itiraz sürecinin daha etkin hale getirilmesi için emsal nitelikte farklı yönde bir kararın tespiti halinde itiraz sürecinde bu hususun dikkate alınması sağlanacaktır. Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916) Tedbir 916.4. Adalet Adalet Bakanlığı (S) 1. Güncel teknolojilerle uyumlu ve hizmetlerine erişimin siber güvenlik önlemleri kolaylaştırılması için dijital güçlendirilmiş yeni UYAP yazılımı teknolojiler daha fazla tamamlanacaktır. kullanılacaktır. Adli ve idari yargılama sürecinin etkinliği artırılacak, makul sürede yargılanma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.917) Tedbir 917.1. Hukuk Adalet Bakanlığı (S) 1. Makul sürede yargılanma hakkı yargılamalarında duruşmaya çerçevesinde ön inceleme aşamasının hazırlık döneminin eksiksiz verimliliği analiz edilerek bir rapor yürütülmesi ve hazırlanacaktır. hızlandırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 917.3. Yargılamalarda | Adalet Bakanlığı (S) 1. Aile ve idare mahkemelerindeki usul kurallarının yargılamalarda usul kurallarının sadeleştirilmesine yönelik sadeleştirilmesine yönelik analiz düzenlemeler yapılacaktır. raporu hazırlanacaktır. Tedbir 917.7. Makul sürede | Adalet Bakanlığı (S), 1. İş yükü ve davaların ortalama yargılanma hakkının daha Hâkimler ve Savcılar görülme süreleri kapsamında etkin korunmasına yönelik Kurulu yapılacak ihtiyaç analizi mahkemeler teşkilatı doğrultusunda yeni mahkemeler güçlendirilecektir. kurulacaktır. Tedbir 917.8. İstinaf Adalet Bakanlığı (S), 1. İş yükü ve davaların ortalama mahkemelerinin daire sayıları Hâkimler ve Savcılar görülme süreleri dikkate alınarak iş yükü ile orantılı biçimde ve Kurulu bölge adliye ve bölge idare ihtisaslaşmayı sağlayacak mahkemelerinin daire sayıları şekilde artırılacaktır. artırılacaktır. Tedbir 917.10. Bilirkişi Adalet Bakanlığı (S) 1. İhtiyaç duyulan alanlarda sisteminin etkinliği bilirkişilere yönelik eğitimler artırılacaktır. verilecektir. 2. Bilirkişilerin performansına ilişkin usul ve esaslar belirlenecek, ihtiyaçlara uygun düzenlemeler yapılacaktır. 3. Bilirkişilik hizmetlerinde standart sağlanması ve raporların daha kısa sürede hazırlanması için özel hukuk tüzel kişisi bilirkişiliği uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Yargının iş yükünün hafifletilmesinde ve uyuşmazlıkların daha kısa sürede çözülmesinde önemli rol oynayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.918) Tedbir 918.2. Ceza Adalet Bakanlığı (S) 1. Uzlaştırma konusunda toplumsal uyuşmazlıklarında uzlaştırma farkındalığı artırmaya yönelik konusunda toplumsal çalışmalar sürdürülecektir. farkındalık artırılacaktır. Tedbir 918.4. İhtiyari Adalet Bakanlığı (S) 1. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına arabuluculuk uygulamasının ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler etkinliği artırılacaktır. sürdürülecektir. Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.919) Tedbir 919.2. Cumhuriyet Adalet Bakanlığı (S) 1. Bilişim ve dolandırıcılık suçları savcılığı teşkilatında suç konusunda Cumhuriyet tiplerine göre uzmanlaşma başsavcılıklarının kurumsal kapasitesi sağlanacaktır. geliştirilecektir. 2. Aile içi ve kadına yönelik şiddet suçları soruşturma büroları | | yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 919.3. Adi sicil Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli sicil ve arşiv kayıtlarının mevzuatı, lekelenmeme hakkı silinme sürelerine ilişkin analiz raporu çerçevesinde yeniden hazırlanacaktır. düzenlenecektir. 2. Kural tabanlı karar destek modülü genişletilerek adli sicil silme kurallarının topluca uygulanabileceği bir sistem oluşturulacaktır. Tedbir 919.4. Ceza Adalet Bakanlığı (S) İ 1. Ceza mevzuatının suç, yaptırım ve mevzuatı, suç, yaptırım ve infaz dengesi, toplumsal ihtiyaçlar infaz dengesi dikkate alınarak çerçevesinde analiz edilecektir. gözden geçirilecektir. 2. Cezaların caydırıcılığını sağlamak için adli para cezalarının miktarları gözden geçirilecektir. Yargıda dijital dönüşüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alanında yapay zekânın kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.920) Tedbir 920.1. Yapay zekânın | Adalet Bakanlığı (S) 1. Yargılama faaliyetlerini destekleyici getirdiği imkânların dikkate yapay zekâ temelli öneri sistemleri alınması suretiyle karar destek geliştirilecektir. sistemleri güçlendirilecektir. Tedbir 920.2. Yapay zekâ Adalet Bakanlığı (S) 1. Yapay zekâ uygulamalarının etik ve uygulamalarının etik ve hukuki hukuki çerçevesini belirlemeye çerçevesi oluşturulacaktır. yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 920.3. Bilişim Adalet Bakanlığı (S) 1. Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi teknolojileri üzerinden (SEGBİS) kurulumu yapılan mahal duruşmalara katılım sayısı, bütçe olanakları çerçevesinde sağlanmasına imkân veren artırılacaktır. sistemler yaygınlaştırılacaktır. Hukuk eğitiminin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.921) Tedbir 921.1. Hukuk YÖK (5), Adalet 1. Hukuk fakültelerine yerleştirmede fakültelerine girişte aranan Bakanlığı başarı sıralaması aşamalı olarak başarı sıralaması aşamalı artırılacaktır. olarak yükseltilecektir. Tedbir 921.2. Etkili bir YÖK (5), Adalet 1. Üniversitelerin hukuk fakülteleri öğrenim metodu olarak hukuk | Bakanlığı bünyesinde hukuk klinikleri klinikleri hukuk fakültelerinde yaygınlaştırılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 921.3. Hukuki YÖK (5), Adalet 1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk Bakanlığı dayanak oluşturma ve hukuk yöntem yöntem biliminin tüm hukuk bilimi derslerinin zorunlu ders olarak fakültelerinde zorunlu ders okutulması sağlanacaktır. haline getirilmesi sağlanacaktır. Adli tıp hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.922) Tedbir 922.2. Yargı ve kolluk | Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli tıp ve adli bilimler alanında teşkilatları ile Adli Tıp Kurumu başta yargı ve kolluk teşkilatı olmak arasındaki iletişim üzere ilgili kurum ve kuruluşların güçlendirilecektir. katılımıyla ulusal ve uluslararası | bilimsel etkinlikler düzenlenecektir. Tedbir 922.3. Adli tıp Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli Tip Kurumunun teknolojik hizmetlerinde yapay zekânın altyapısının yapay zekâ uygulamaları daha etkin kullanılması da kullanılarak geliştirilmesine yönelik sağlanacaktır. | çalışmalar yapılacaktır. Yargılamanın temel unsurlarından biri olan avukatlık mesleği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.924) Tedbir 924.1. Avukatların Adalet Bakanlığı (S) 1. Koruyucu hukuk uygulamaları hak, yetki ve sorumluluklarına kapsamında bazı iş ve işlemlerin ilişkin mevzuat hazırlık avukat aracılığıyla yapılması çalışması yapılacaktır. konusunda çalışmalar yapılacaktır. 2.5.2. Güvenlik Hizmetleri a) Mevcut Durum Küresel jeopolitik riskler, iç ve dış kaynaklı terör tehditleri, uluslararası kitlesel düzensiz ve yasa dışı göç hareketliliği, örgütlü suçlar ile uyuşturucu üretimi, ticareti ve kullanımındaki gelişmeler nedeniyle güvenlik hizmetlerinin etkin sunulması, ulusal kalkınma ve toplumsal refah açısından stratejik bir öneme sahiptir. Güvenlik birimlerinin gelişen ve değişen dünyada ihtiyaçlarının hızlı, etkin ve sürdürülebilir biçimde karşılanmasını teminen yerli ve milli sanayinin geliştirilerek güvenlik ve savunmada dışa bağımlılığın azaltılması önemini korumaktadır. Program döneminde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sağlanması, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılarak güvenlik birimlerinin kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi, milli savunma ve güvenlikle ilgili yerli ve milli ürün ve teknolojilerin araştırılması ve geliştirilmesi, siber güvenlik, sınır güvenliği ve afet yönetimi gibi alanlarda teknoloji ağırlıklı yenilikçi çözümlerin yaygınlaştırılması, güvenlik tehdit ve risklerinin önetkin bir yaklaşımla değerlendirilmesi, suç inceleme ve aydınlatma kapasitesinin artırılması, koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliğinin artırılması, suçla mücadelede toplumsal bilincin artırılarak vatandaş katılımının sağlanması, uluslararası işbirlikleri, bilgi ve tecrübe paylaşımı ile güvenlikte ortak kapasitenin oluşturulması için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir. Sınır güvenliğinde etkinliğin artırılması, devam eden düzensiz göç hareketlerinin önlenmesi, yasa dışı giriş-çıkış, kaçakçılık başta olmak üzere sınır aşan suçların engellenmesi ve muhtemel terör faaliyetlerinin gerçekleşmeden önlenebilmesi amacıyla 2016 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri projeleri kapsamında 14 Ekim 2025 tarihi itibarıyla 2.949 km olan kara sınırlarının yaklaşık yüzde 44'lük kısmını oluşturan 1.304 km'de güvenlik duvarı, yaklaşık yüzde 58lik kısmını oluşturan 1.700 km'de devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Sınır güvenliği kapsamında birinci derecede riskli olduğu değerlendirilen toplam 1.471 km uzunluğundaki Suriye ve İran sınırlarının yaklaşık yüzde 87'lik kısmını oluşturan 1.274 km'de güvenlik duvarı ve yaklaşık yüzde 87'lik kısmını oluşturan 1.275 km'de devriye yolu çalışmaları yürütülmüştür. Düzensiz göç, kaçakçılık ve terörle mücadele bakımından önem arz eden Irak sınırının 25 km'lik kısmında fiziki engel sistemi ve 26 kmfliik kısmında devriye yolu çalışmaları tamamlanmış olup 13 km'lik kısımda çalışmalar devam etmektedir. Hakkâri Derecik bölgesinde fiziki engel sistemi yapım çalışmaları projelendirme aşamasındadır. 2017-2025 yılları arasında yapılan çalışmalarla 1.182 km'lik doğu sınırımızın 560 km olan İran sınır hattında Ağrı'da 81 km, Iğdır'da 54 km, Hakkâri'de 19 km ve Van'da 209 km olmak üzere toplam 363 km güvenlik duvarı ve 367 km devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Van sınır hattında 92 km'lik güvenlik duvarı ve devriye yolu yapımına devam edilmekte olup Ekim 2025 itibarıyla 26 km güvenlik duvarı tamamlanmıştır. Tüm sınırlarımızın 1.058 km'lik kısmında sınır aydınlatma sistemi ile 373 km'lik kısmında kamera ve algılayıcı sistem bulunmaktadır. Ekim 2025 itibarıyla Suriye sınırının 526 km'lik kısmında kurulacak aydınlatma sistemi için ihale ve yapım çalışmaları devam etmektedir. Yüksek teknolojik özelliklere sahip termal kamera sistemlerinin daha etkin kullanılabilmesi için doğu ve güneydoğu sınırlarımızda Ekim 2025 itibarıyla 223 gözetleme kule sisteminin kurulumu tamamlanmıştır. 10.000 metreden insan algılama, 4.000 metreden insan tanıma yeteneğini haiz kamera sistemlerine sahip elektro-optik kule projesi kapsamında 250'si doğu sınırlarımızda olmak üzere toplam 341 kulenin yapımı tamamlanmıştır. Doğu ve batı sınırlarımızdaki teknolojik gözetleme sistemlerinin enerji ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için 2018 yılından Eylül 2025'e kadar 675 km enerji nakil hattı yapılmış olup 11 km enerji nakil hattı yapımına devam edilmektedir. İçişleri Bakanlığınca yürütülen ve AB fonlarıyla desteklenen proje kapsamında 139 zırhlı gözetleme aracı tedarik edilerek sınır birliklerinin kullanımına sunulmuştur. Bulgaristan ve Yunanistan sınırlarında sınır güvenliğinin iyileştirilmesi için 2023 yılında başlatılan Trakya Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi kapsamında 396 km devriye yolu yapımı tamamlanmış olup 76 km'lik kesimde yapım çalışmaları devam etmektedir. Kitlesel, düzensiz ve yasa dışı göçle birlikte demografik açıdan bir dönüşümün meydana geldiği ve bu dönüşümün de sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi, çevresel, sağlık, istihdam gibi pek çok unsurla birlikte toplumsal huzur ve güven ortamına yönelik bir sorun potansiyeli taşıdığı, düzensiz kitlesel göç tehdidinin, mevcut yabancı nüfus sayısının ve belirli bölgelerde yoğunluğunun artmasının güvenlik açısından risk oluşturduğu görülmektedir. Göç yükünün risk ve tehlikeleriyle etkin bir şekilde mücadele edilmesi yönünde yapılan çalışmalara devam edilmiştir. Söz konusu risklerin dikkate alınarak ulusal güvenlik kapsamında göçe ilişkin politikaların geliştirilmesi, izlenmesi ve bu yönde uluslararası işbirliğinin artırılması önemli ve gerekli görülmektedir. 10 Ekim 2024-10 Ekim 2025 tarihleri arasında acil çağrı merkezlerine toplam 96.919.400 çağrı gelmiştir. Bu çağrıların yüzde 37,58'i asıllı, yüzde 28,83'ü asılsız, yüzde 33,59'u ise anons sırasında kapanan çağrı olarak gerçekleşmiştir. Kocaeli 112 Acil Çağrı Merkezi, İzmir 112 Acil Çağrı Merkezi ile Kırşehir 112 Acil Çağrı Merkezi bina yapım, donanım ve tefrişat işleri tamamlanmıştır. Ankara Acil Çağrı Hizmetleri Koordinasyon Merkezi inşaatına devam edilmekte olup sistem altyapı kurulumunun 2025 yıl sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. 81 İl Valiliği tarafından Ekim 2025 itibarıyla 14.407 acil çağrı personeline eğitim verilmiş ve 112 Acil Çağrı Merkezlerince tanıtım faaliyetleri kapsamında 2.012.878 materyal dağıtılmıştır. Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS) kapsamında, Eylül 2025 sonu itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanındaki tüm il merkezlerinde ve 922 ilçede 27.461 KGYS noktasında 92.323 KGYS kamerası, 3.829 Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS), Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk bölgesindeki 17 ilde ve 56 ilçede 764 KGYS noktasında 2.689 KGYS kamerası, 371 PTS, 1.068 MPTS olmak üzere toplam 95.012 kamera ile 28.225 KGYS noktası, 4.200 PTS, 1.468 MPTS noktası bulunmaktadır. Uyuşturucuyla sokak düzeyinde mücadele etmek amacıyla kurulan ve 81 ilde faaliyette olan Narkotimler 15 Ekim 2025 itibarıyla 56.486 olay olmak üzere, kurulduğu 2015 yılından günümüze kadar toplam 555.165 olaya müdahale etmiştir. Türkiye genelinde 2024 yıl sonu itibarıyla 49.564 güvenlik korucusu, 15.265 gönüllü güvenlik korucusu, 2.819 korucu başı görev yapmakta olup kurumsal hafızanın oluşturulması ve güvenlik korucularıyla ilgili yapılacak çalışmalarda kullanılmak üzere işlemlerin sağlıklı bir şekilde takip edilmesini teminen Güvenlik Korucusu Bilgi Sistemi Modülü tamamlanmıştır. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi kapsamında, Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından özel güvenlik adayı kursiyerlerin derse devam durumlarının mobil uygulamayla çevrimiçi olarak kontrol edilebilmesine olanak sağlayan Özel Güvenlik Adayları Eğitim Yoklama Sistemi (ÖGYS) 30 Ekim 2024 itibarıyla 81 ilde bulunan özel güvenlik eğitim kuruluşlarında faaliyete geçmiştir. 2024 yılı sonunda 320.322 olan özel güvenlik personeli sayısı Eylül 2025 itibarıyla 325.759 olmuştur. TÜİK tarafından 17 Şubat 2025 tarihinde yayımlanan yaşam memnuniyeti araştırması verilerine göre, 2024 yılında vatandaşların asayiş hizmetlerinden memnuniyet oranı kamu hizmetleri arasında en yüksek seviyede gerçekleşerek yüzde 72,1 olmuştur. Yaşadığı çevrede gece yalnız yürürken kendini güvende hissedenlerin oranı 2024 yılında yüzde 58,6 olarak gerçekleşmiş olup kendini güvende hisseden kadınların oranı yüzde 47,7, erkeklerin oranı ise yüzde 69,7 olarak gerçekleşmiştir. Bireylerin kendini evinde yalnızken güvende hissetme oranlarına bakıldığında bu oranın 2023 yılında yüzde 66,9 iken 2024 yılında yükselerek yüzde 67,6 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Güvenlik güçlerinin (Polis veya Jandarma) hizmetleriyle ilgili memnuniyet oranları 2024 yılında, olaylara zamanında müdahale noktasında yüzde 67,1, vatandaşa davranışından memnuniyet açısından yüzde 68,9, verilen trafik hizmetinden memnuniyet noktasında yüzde 66,8 olarak gerçekleşmiştir. Olaylara zamanında müdahale ve trafik hizmetleri açısından gelişme sağlanması önem arz etmektedir. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığınca 2012 yılında başlatılan İkaz ve Alarm Sistemi (İKAS) kapsamında çeşitli şehirlerde bulunan ve halkı tehlikeler karşısında uyarmak amacıyla kurulan, ekonomik ve teknik ömürlerini tamamlamış olan eski tip siren sistemlerinin yeni teknoloji ürünü gelişmiş siren sistemleriyle yenilenmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılında Kocaeli, Sakarya ve Kastamonu illerinde yerli siren sistemi kurulum çalışmaları tamamlanmış olup 2025 yılının sonuna kadar Ankara (Faz 1), Artvin, Bartın, Düzce, Ordu, Samsun illerinde sistem kurulumlarının tamamlanması öngörülmektedir. Son yıllarda yaygınlaşan sentetik uyuşturucu maddelerinin, önümüzdeki süreçte uyuşturucuyla en büyük mücadele alanı olacağı öngörülmektedir. Program döneminde uyuşturucu ve uyarıcı maddelerin vatandaşlar tarafından bulunabilirliğinin azaltılması ve söz konusu maddelere erişimin engellenmesi amacıyla önleyici kolluk hizmetlerinin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmaların yanı sıra UYUMA, En İyi Narkotik Polisi Anne, Narkorehber, Narkolog, Narkotır, Narkonokta, Narkoanket, Narkogöçmen, Narkokaan ve Narkogençlik Eğitimi projeleri başarıyla yürütülmüştür. İçişleri Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının biyometrik verileri alma, kaydetme, görüntüleri tanımlama, iyileştirerek kullanma suretiyle adli inceleme, kimlik tanıma ve doğrulama işlemlerini yapmasına imkân tanıyan, parmak izi verilerine ilişkin işleme, iyileştirme, formatlar arası dönüşüm, öznitelik çıkarımı, eşleştirme, doğrulama ve tanıma işlemlerinin gerçekleştirilerek tek bir biyometrik veri üzerinden işlenebileceği, kurumlar arası entegrasyonun sağlandığı, yerli ve milli imkânlarla geliştirilen Biyometrik Veri Yönetim Sistemi Projesi 2024 yılında tamamlanarak faaliyete geçmiştir. 2 Şubat 2024 tarihinde yapım sözleşmesi imzalanan Milli Balistik Test Merkezinin kurulması çalışmalarına devam edilmekte olup 2026 yılında inşaatın tamamlanması öngörülmektedir. Trafik ve kamu güvenliği bakımından önleyici etkinin artırılmasına yönelik olarak izinsiz çakar cihazı kullanımına ilişkin yaptırımları ağırlaştıran, bu cihazların ilgili Kanunda öngörülen şartlarda kamu mülkiyetine geçirilmesini düzenleyen, ateşli silahların ana veya balistik önemi haiz parçalarının suç kapsamına dâhil edilmesini içeren, bekçilerin olağanüstü hallerde görev sürelerinin uzatılabilmesine imkân taniyan, özel güvenlik görevlisi olma şartlarına devletin güvenliğini ve anayasal düzeni dikkate alacak şekilde daha sıkı ölçütler getiren 7533 sayılı Dahiliye Memurları Kanunu ve Bazı Kanunlar ile 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 30 Kasım 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 8 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Siber Güvenlik Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kamu tüzel kişiliğini haiz ve özel bütçeli Siber Güvenlik Başkanlığının kuruluşu ile teşkilat, görev, yetki ve sorumluluklarına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin siber uzaydaki milli gücünü meydana getiren bütün unsurlarına karşı içten ve dıştan yöneltilen mevcut ve muhtemel tehditlerin tespit ve bertaraf edilmesi, siber olayların muhtemel etkilerini azaltmaya yönelik esasların belirlenmesi, kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşları, gerçek ve tüzel kişiler ile tüzel kişiliği bulunmayan kuruluşların siber saldırılara karşı korunmasına yönelik gerekli düzenlemelerin yapılması, ülkenin siber güvenliğini güçlendirmek için strateji ve politikaların belirlenmesi ile Siber Güvenlik Kurulunun kurulmasına ilişkin esasların düzenlenmesini amaçlayan 7545 sayılı Siber Güvenlik Kanunu, 19 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 27 Kasım 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile taşıma ruhsatı verilebilecek diğer meslek mensuplarının kapsamında sınırlamaya gidilerek istisnai taşıma ruhsatı uygulamasında değişiklik yapılmıştır. 23 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Polis Meslek Yüksekokulları Eğitim- Öğretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle eğitim süreleri yeniden düzenlenmiş, meslek içi eğitime vurgu yapılarak uygulamayı esas alan laboratuvar, poligon ve simülasyon derslerine ağırlık verilmiş, eğitimde standardın sağlanması ve kalitenin artırılmasına yönelik olarak ölçme ve değerlendirme sistemi yeniden düzenlenmiştir. 6 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Emniyet Hizmetleri Sınıfı Mensupları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle temel atama esasları belirlenmiş, görev puanı sisteminde yer alan kriterler detaylandırılarak değişikliğe gidilmiş, bölgeler için belirlenen görev süreleri düzenlenmiştir. 29 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2025/5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi kapsamında, kitle imha silahlarının üretimini, kullanımını, yayılmasını sağlayan finansal kaynakların engellenmesi, kitle imha silahlarının yapımında kullanılan ve ithali, ihracı, transiti yasaklanan madde, malzeme ve ekipmanlar ile transferi yasaklanan teknolojilerin takibi ve bunların gümrük denetimlerinin sıkılaştırılması açısından önemli bir yere sahip olan Türkiye'de Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanı ile Mücadelede Etkinliğin Artırılması Strateji Belgesi (2025-2029) Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığının resmi internet sitesinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 2025 yılında uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır. Ayrıca AB Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) fonlarından yararlanılarak AB fonlarının kullanılmasında güvenlik gereklerinin öncelikle dikkate alınması, geçici koruma altındaki nüfus yükünün diğer ülkelerle paylaşılmasına yönelik politika ve projelere öncelik verilmesine ilişkin gereklilik önemini korumaktadır. b) Amaç Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sürdürülebilir kılınması, vatandaş odaklılık, şeffaflık, hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda ve önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi, güvenlikle ilgili ürün ve teknolojilerde kendine yeterliliğin güçlendirilmesi ve suçla mücadele bilincinin artırılarak vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sınır güvenliğinin etkinliği artırılacak, teknolojik ve fiziki altyapı geliştirilecek, sınır yönetimi alanında ortak analiz ve raporlama çalışmalarının yapılabilmesi amacıyla veri toplama kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.926) Tedbir 926.1. Kara sınır Içişleri Bakanlığı (S), 1. 167 km güvenlik yolu yapılacaktır. güvenliğinin sağlanması için Milli Savunma Bakanlığı | 2. 50 km güvenlik duvarı/fiziki engel risk değerlendirmesine dayalı ve devriye yolu tesis edilecektir. güvenlik duvarı, gözetleme kulesi, algılayıcı sistemler, güvenlik yolları gibi gerekli fiziki ve teknolojik güvenlik sistemleri geliştirilecektir. Tedbir 926.2. Kıyı sınır içişleri Bakanlığı (S), İ 1. Sahil Güvenlik Bodrum Turgutreis güvenliği için gerekli karakol, Ulaştırma ve Altyapı Limanı inşaatında yüzde 90 liman, rıhtım, makine ve Bakanlığı gerçekleşme seviyesine ulaşılacaktır. teçhizat altyapısı güçlendirilecektir. . Tedbir 926.4. Veri paylaşım | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sahil-NET Deniz Projesi altyapısı oluşturularak paydaş | Milli Savunma kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz kurumlarla veri bütünlüğü Bakanlığı, Savunma ve Karadeniz sorumluluk sahalarında sağlanacaktır. Sanayii Başkanlığı, İlgili | deniz-deniz ve deniz-kara birlikleri Kamu Kurum ve arasında iletişim altyapısının Kuruluşları güçlendirilmesi için bir merkez, dört istasyon ve 10 platformda kurulum yapılacaktır. Tedbir 926.5. Yasadışı göçle | İçişleri Bakanlığı (S) 1. Jandarma Genel Komutanlığının mücadelede etkinlik göçmen kaçakçılığı ve insan artırılacaktır. ticaretiyle mücadele etkinliğini artırmak için projeler geliştirilecek ve eğitim verilecek personel sayısı geçen yıla oranla yüzde beş oranında artırılacaktır. 2. Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti suçunu işleyen şüphelilere yönelik takipli operasyon sayısı geçen yıla oranla yüzde 10 artırılacaktır. Güvenlik tehdit ve risklerine karşı önetkin bir yaklaşımla gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.927) Tedbir 927.1. Kimyasal, İçişleri Bakanlığı (S), 1. Jandarma Kriminal Başkanlığı Biyolojik, Radyolojik ve Milli Savunma tarafından 24 kursiyere KBRN tehdidi Nükleer (KBRN) tehlike ve Bakanlığı, Sağlık içeren patlayıcı madde olaylarına tehditlere karşı ülkemizin Bakanlığı, NDK, Sağlık | müdahale kursu verilecektir. müdahale kapasitesi Bilimleri Üniversitesi 2. KBRN tehlike ve tehditlerine karşı güçlendirilecek, gerekli müdahale kapasitesinin artırılması korunma ve savunma kapsamında araç, gereç ve ekipman önlemleri geliştirilecek, eylem temini yapılacaktır. planlarının etkinliği artırılacak, savunma araçları ve yöntemleri, riskli bölgeler başta olmak üzere ülke düzeyinde geliştirilerek yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 927.3. Ülkemizin İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sosyal medya aracılığıyla ülkemizin güvenliğini tehdit eden İlgili Kamu Kurum ve güvenliğini tehdit eden akımlarla akımlarla önetkin bir Kuruluşları mücadeleye yönelik yapılan yaklaşımla mücadele çalışmalar ilgili kurumlarla edilebilmesi için akademik paylaşılacaktır. çalışmalar ve analizler yapılacaktır. Tedbir 927.4. Tüm suç İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnternet üzerinde gerçekleştirilen türlerine karşı risk ve tehdit Aile ve Sosyal Sanal devriye faaliyetleri kapsamında değerlendirmesi, suç Hizmetler Bakanlığı, suç içeriği olabileceği değerlendirilen potansiyeli incelemesi Milli Eğitim Bakanlığı, paylaşımlar raporlanarak ilgili yapılarak suçun önlenmesi Üniversiteler, İlgili birimlere gönderilecektir. konusunda gerekli tedbirler Kamu Kurum ve 2. Kadına karşı fiziksel şiddet alınacaktır. Kuruluşları suçlarına ilişkin, illerde seminer programları icra edilecektir. 3. Uyuşturucu kullanma suçuna ilişkin ilerde seminer programları icra edilecektir. 4. Aile içi çocuğa şiddet suçuna ilişkin illerde seminer programı icra edilecektir. 5. Uyuşturucu kullanma suçuna ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planları çerçevesinde risk yönetimi çalışmaları yapılacak ve uyuşturucu kullanma suçuyla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.928) Tedbir 928.3. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Siber güvenlik ürünlerinde yerli ve hizmetlerinde kullanılan milli akredite olmuş çözümlerle yazılım, donanım, araç-gereç çalışılacaktır. ve taşıtların yerlilik oranı 2. Geliştirilen ürün ve yazılımlar takip artırılacaktır. edilerek gelişimlerine katkı sağlanacak ve yeterlilik seviyesine ulaşan yerli ve milli ürünler Jandarma Genel Komutanlığı envanterine kazandırılacaktır. Tedbir 928.4. 112 Acil Çağrı | İçişleri Bakanlığı (5), 1. Acil Çağrı Hizmetleri Koordinasyon Merkezlerinde hizmet Milli Eğitim Bakanlığı, Merkezi binasının sistem altyapısı standartlarının ve kalitesinin İlgili Kamu Kurum ve kurulumu gerçekleştirilecektir. yükseltilmesi sağlanacak, 112 | Kuruluşları 2.112 Acil Çağrı Merkezlerinde görev tek numara farkındalığının yapan personele hizmet içi eğitimler artırılması için tanıtım verilecektir. faaliyetleri 3. 112 tek numara farkındalığının gerçekleştirilecektir. artırılması için tanıtım çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 928.5. Arama İçişleri Bakanlığı (S), 1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi tasarım kurtarma platformu ve Milli Savunma aşaması tamamlanacaktır. teçhizatlarının teknolojik Bakanlığı, Savunma 2. Sahil Güvenlik Komutanlığının imkânlarının geliştirilmesiyle Sanayii Başkanlığı denizde arama kurtarma denizlerde arama kurtarma kapasitesinin artırılması için bir Dalış, kapasitesi artırılacaktır. Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir. 3. Özgün Helikopter Tedariki Projesi kapsamında bir helikopter tedarik edilecektir. 4. İki adet AB 412-EP Sahil Güvenlik helikopteri modernize edilecektir. Tedbir 928.6. Kent Güvenlik | İçişleri Bakanlığı (S), 1. 600 KGYS ve 200 PTS noktasında Yönetim Sistemi, Plaka Savunma Sanayii kurulum, genişleme ve Tanıma Sistemi ve Mobil Plaka | Başkanlığı modernizasyon yapılacaktır. Tanıma Sistemi 2. KGYS Faz-2 kapsamında 1.300 yaygınlaştırılacaktır. KGYS noktası devreye alınacak ve 50 PTS noktasında kurulum . tamamlanacaktır. Tedbir 928.7. Milli Balistik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Hafif ateşli silah ve mühimmatı ile Test Merkezinin yapımı balistik koruyucu malzemelerin tamamlanacaktır. testlerine ilişkin uluslararası akreditasyona ve sertifika düzenleme yetkisine sahip olması planlanan Milli Balistik Test Merkezinin yapımı . | tamamlanacaktır. Tedbir 928.8. Güvenlikle ilgili | Içişleri Bakanlığı (S), 1. KamuNet Ağı, e-Devlet Kapısı ve e- veri paylaşımı ve ortak bilgi Milli Savunma otoban sistemleriyle bütünleşmenin sistemleri altyapısı Bakanlığı, Ticaret sağlanması için Sahil Güvenlik geliştirilerek güvenlik veri Bakanlığı, İlgili Kamu Komutanlığınca yürütülen Sahil NET altyapısı büyük veri Kurum ve Kuruluşları Kara Projesinin karasal ağ incelemesine olanak kurulumunda yüzde 85 seviyesine sağlayacak şekilde ulaşılacaktır. düzenlenecektir. . | İ Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dört ilde KETUM Sistemi iletişim altyapısı geliştirilip Savunma Sanayii kurulacaktır. genişletilecek, iletişimin daha Başkanlığı 2. 75 Kaymakamlık IPSEC VPN ağına hizlı ve güvenli olması dahil edilecektir. sağlanacaktır. Tedbir 928.10. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Yeni Nesil 112 Yazılımı kapsamında hizmetlerinin sunumunda yapay zekâ uygulamaları vatandaş yapay zekâ, robot teknolojisi, odaklı hizmetlerde kullanılmak üzere büyük veri analizi, iletişim ve genişletilecektir. uzay teknolojisi gibi teknolojilerden etkin olarak yararlanılacak, bu alanda yerli teknoloji ve üretim geliştirilecektir. . Tedbir 928.11. Başta kolluk | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Güvenlik ve gizlilik kısıtları dikkate birimleri olmak üzere tüm Milli Eğitim Bakanlığı, alınarak, kolluk birimlerine ait kuruluşlar arasında eşgüdüm Milli Savunma sistemler arasında eşgüdüm ve işbirliği artırılacaktır. Bakanlığı, Sağlık sağlanacak, GAMER Bütünleşik Bakanlığı, Ticaret Yönetim Sistemindeki sistem ve Bakanlığı, İlgili Kamu programların sayısı artırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları 2. Kolluk kuvvetleri ve diğer kuruluşlar arasında işbirliğini artırmak amacıyla ağ servis bütünleşmeleri, imzalanan protokoller kapsamında yürütülecektir. 3. Kolluk birimleri arasında eşgüdüm ve işbirliğini artırma çalışmaları kapsamında, Somali Özel Harekat Projesi bünyesinde düzenlenecek eğitim programında kursiyerlere eğitim verilecektir. Tedbir 928.12. Güvenlik ve İçişleri Bakanlığı (S) 1. GAMER'lerden sorumlu vali Acil Durumlar Koordinasyon yardımcılarına, GAMER personeline, il Merkezi (GAMER) toplumun sosyal etüt ve proje müdürlerine huzur ve güven ortamının yönelik birer eğitim programı sağlanması için daha etkin düzenlenecektir. kullanılacaktır. Tedbir 928.13. Etkin bir kriz | İçişleri Bakanlığı (5) (| | 1. 24 kriz yönetimi tatbikat senaryosu yönetimi sağlanarak hazırlanarak uygulanacaktır. bütünleşik sistemler geliştirilecek, kriz yönetimi tatbikat senaryoları hazırlanacak ve GAMER'de uygulanacaktır. Tedbir 928.14. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla konusunda uluslararası işbirliği | Dışişleri Bakanlığı işbirliği kapsamında toplantı ve ve eşgüdüm geliştirilecektir. benzeri 90 faaliyet gerçekleştirilecektir. Güvenlik kuruluşlarının suçun incelenmesi ve aydınlatılması kapasitesi üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.929) Tedbir 929.1. Suçun ve İçişleri Bakanlığı (S) 1. Parmak izi veri tabanlarının sorgu suçluların soruşturulması, kapasitesi artırılarak Biyometrik Veri incelenmesi ve Yönetim Sistemi entegrasyonu aydınlatılmasında bilgi ve kapsamında irtibat sayılarında geçen iletişim teknolojileri daha etkin yıla oranla yüzde beş artış kullanılacaktır. sağlanacaktır. 2. Jandarma Kriminal Başkanlığı tarafından 80.000 dijital materyal incelenmesi yapılacaktır. Tedbir 929.2. Suç inceleme İçişleri Bakanlığı (S) 1. Kriminal ihtisas dallarında görev yöntemleri ve gerekli teknik yapan 400 personelin eğitim, kurs ve altyapı geliştirilecek, ilgili seminerlere katılımı sağlanacaktır. personelin eğitimi sağlanacaktır. Tedbir 929.3. Olay yeri İçişleri Bakanlığı (S) 1. Biyometrik Veri Yönetim Sistemi ile inceleme ekiplerinin sayısı, Suç 225 bin olay yeri izi tekrar inceleme ve olay yeri inceleme incelenerek olayların aydınlatılması kapasitesi artırılacaktır. sağlanacaktır. Terör ve terörizmin finansmanıyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.930) Tedbir 930.1. Terörü İçişleri Bakanlığı (S) 1. Terörü kaynağında yok etme ve kaynağında yok etme ve kesintisiz operasyon anlayışıyla terör kesintisiz operasyon örgütlerinin eylem ve finansman anlayışıyla terör örgütlerinin faaliyetlerinin baski altına alınması eylem ve finansman için 2.600 adli, 13.000 ana barınma faaliyetleri baskı altına alanlarına yönelik olmak üzere toplam alınarak hareket kabiliyetleri 15.600 operasyon icra edilecektir. kısıtlanacak, maddi ve lojistik 2. Terör örgütlerinin eylem ve destekleri yok edilecektir. finansman faaliyetlerine yönelik 4.800 operasyon yapılarak terör örgütlerinin maddi destekleri azaltılacak, lojistik destekleri kesilecek ve aktarım kapasiteleri daraltılacaktır. Tedbir 930.2. Terörle İçişleri Bakanlığı (S) 1. Emniyet Genel Müdürlüğü mücadele hizmetlerinde suç tarafından terörle mücadele önleme stratejileri ile bilimsel kapsamında personele 291 dönem mücadele yöntemlerinin eğitim verilecektir. uygulamaya dönüşümünü 2. Jandarma Genel Komutanlığı sağlayan eğitimlere devam tarafından terörle mücadele edilecektir. kapsamında 400 personele kurs ve eğitim verilecektir. Tedbir 930.3. Başta İçişleri Bakanlığı (S), 1. Terörizmin finansmanının uyuşturucu ticareti olmak Hazine ve Maliye önlenmesine yönelik adli operasyon üzere terörün finansmanıyla Bakanlığı, Ticaret sayısı artırılacaktır. etkin bir şekilde mücadele Bakanlığı, İlgili Kamu 2. Terörizmin Finansmanıyla edilecektir. Kurum ve Kuruluşları Mücadele Eylem Planı yürürlüğe . | konulacaktır. Tedbir 930.6. Yabancı İçişleri Bakanlığı (S) 1. Yabancı teröristlerle mücadelede teröristlere karşı gerekli ulusal ve uluslararası işbirliği önlemler alınacak, yabancı artırılacaktır. teröristlerle mücadelede ulusal 2. Yabancı teröristlerin eylemlerinin ve uluslararası işbirliği engellenmesi, bu şahıslar hakkında artırılacaktır. gerekli adli ve idari işlemlerin yapılabilmesi amacıyla otogarlar, havalimanları, kara ve deniz hudut kapıları, tren garları ve uygulama noktalarında yürütülen risk analiz faaliyetlerine devam edilecektir. Tedbir 930.7. Terör İçişleri Bakanlığı (5), 1. KKTC Sahil Gözetleme Radar örgütlerinin ülkemize deniz Milli Savunma Sistemi (SGRS) Projesi kapsamında yoluyla girmesinin Bakanlığı, Ticaret bir sahil gözetleme istasyonu engellenmesine yönelik Bakanlığı kurulacaktır. tedbirler artırılacaktır. Tedbir 930.8. Terör İçişleri Bakanlığı (S), ha. Radikalleşmeyle mücadele örgütlerinin propagandası, Milli Eğitim Bakanlığı, seminerleri gerçekleştirilecektir. teröre yol açan radikalleşme İlgili Kamu Kurum ve 2. Terörle mücadelenin öneminin ve şiddete varan aşırıcılıkla Kuruluşları anlatılması için yürütülen çalışmalar mücadele edilecek, devletin kapsamında 8.750 etkinlikle 900 bin gerçekleştirdiği hizmetler kişiye ulaşılacaktır. konusunda kamuoyu düzenli 3. Terör örgütlerinin propaganda için olarak bilgilendirilecek, kullandığı başlıca iletişim kanalları ve toplumu bilinçlendirmeye medya araçları incelerek gerekli yönelik projeler önlemler alınacaktır. uygulanacaktır. 4. Terör örgütlerinin propagandası, teröre yol açan radikalleşme ve şiddete varan aşırıcılıkla mücadele edilecek, devletin gerçekleştirdiği hizmetler konusunda kamuoyu düzenli olarak bilgilendirilecek, toplumu bilinçlendirmeye yönelik projeler uygulanacaktır. Uyuşturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.931) Tedbir 931.1. Her türlü İçişleri Bakanlığı (S), 1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele uyuşturucu ve uyarıcı Sanayi ve Teknoloji kapsamında 242.550 operasyon maddenin ülke genelinde ve Bakanlığı, Ticaret gerçekleştirilecektir. uluslararası boyutta Bakanlığı kaçakçılığı, üretimi, dağıtımı, kullanımı ve sokak düzeyinde satışı engellenecek, bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların üretimi ve ticaretinin denetiminde etkinlik artırılacaktır. Tedbir 931.2. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadelede kuruluşlarının uyuşturucuyla Ticaret Bakanlığı güvenlik kuruluşlarının makine- mücadele kapasitesi teçhizat ve personel altyapısı artırılacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 931.4. Uyuşturucu ile | İçişleri Bakanlığı (5), 1. Uyuşturucuyla mücadele bağlantılı suçlar Adalet Bakanlığı, Aile kapsamında toplumsal farkındalığın değerlendirilerek kolluk ve Sosyal Hizmetler sağlanması amacıyla başta çocuk ve kuvvetlerine ve kamuoyuna Bakanlığı, Gençlik ve gençler olmak üzere toplumun her yönelik eğitim ve Spor Bakanlığı, Milli kesiminden 665 bin kişi bilinçlendirme çalışmaları Eğitim Bakanlığı, Milli bilgilendirilecektir. artırılacaktır. Savunma Bakanlığı, 2. Uyuşturucu madde suçlarının Sağlık Bakanlığı, nedenleri ve risk etmenlerinin Üniversiteler belirlenmesi amacıyla madde kullanım suçundan işlem gören kişilere yönelik 25 bin anket yapılacaktır. 3. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında 30 bin kolluk görevlisine yönelik eğitim verilecektir. Tedbir 931.5. Uyuşturucuyla | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Ülkemizde görülen ve görülme riski mücadelede ulusal ve Sağlık Bakanlığı, yüksek olan yeni psikoaktif uluslararası kurumlarla işbirliği | Ticaret Bakanlığı, İlgili || maddelerin risk değerlendirmelerinin ve eşgüdüm geliştirilecektir. Kamu Kurum ve yapılarak 2313 sayılı Kanun Kuruluşları kapsamına alınması ve sistematik olarak takip edilmesi için kurulan Erken Uyarı Sistemi (EWS) Ulusal Çalışma Grubu koordinesinde sorumlu kurum ve kuruluşlarla iki toplantı gerçekleştirilecektir. Organize suçlar ve kaçakçılıkla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.932) Tedbir 932.1. Organize suç İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kaçakçılık, mali ve organize türleri ve terör örgütleri Adalet Bakanlığı, suçlarla mücadele kapsamında, suçla arasındaki bağlantılar Hazine ve Maliye ve suç örgütleriyle mücadelede belirlenecek, suçun oluşmadan | Bakanlığı, Ticaret farkındalığın oluşturulması ve etkin önlenmesine yönelik Bakanlığı soruşturma yapabilme kabiliyetinin çalışmalar geliştirilecektir. artırılması amacıyla eğitim düzenlenecektir. 2. Terör örgütlerinin organize suçlardan kaynaklanan gelirlerinin tespiti ve engellenmesine yönelik başta MASAK olmak üzere ilgili birimlerle koordineli çalışmalar 3. Organize suçlarla ilgili önleyici tedbirlerin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 4. Organize suç örgütleriyle mücadele kapsamında yapılan operasyon sayısı geçen yıla oranla yüzde 1 artırılacaktır. Tedbir 932.2. Kaçakçılık İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kaçakçılık suçlarıyla mücadelede suçlarıyla mücadelede Hazine ve Maliye kullanılan yöntemlerin sayısı etkinliğin artırılmasına yönelik | Bakanlığı, Kültür ve artırılacaktır. yeni yöntemler geliştirilecektir. | Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı Tedbir 932.3. Göçmen İçişleri Bakanlığı (S), 1. Silah ve mühimmat kaçakçılığının kaçakçılığı, insan/organ/doku Adalet Bakanlığı, önlenmesi amacıyla gerekli risk ticareti, silah/mühimmat Hazine ve Maliye analizleri yapılarak operasyonel kaçakçılığı yapan organize suç | Bakanlığı, Ticaret çalışmalara ağırlık verilecek ve örgütleriyle mücadeleye Bakanlığı operasyon sayısı geçen yıla oranla kararlılıkla devam edilecektir. yüzde 1 artırılacaktır. 2. Göçmen kaçakçılığı, insan/organ/doku ticareti suçlarıyla mücadele edilmesi amacıyla en az 3.250 operasyon gerçekleştirilecektir. 3. Göçmen kaçakçılığı suçunu örgütlü olarak işleyen şüphelilere yönelik en az 80 operasyon gerçekleştirilecektir. 4. Göçmen kaçakçılığı, insan/organ/doku ticareti, silah/mühimmat kaçakçılığı yapan organize suç örgütleriyle mücadele kapsamında 250 personele eğitim düzenlenecektir. 5. Göçmen kaçakçılığı, insan/organ/doku ticareti, silah/mühimmat kaçakçılığı yapan organize suç örgütleriyle mücadele edilecek, yapılan operasyonların sayısı geçen yıla oranla yüzde 5 artırılacaktır. Tedbir 932.4. Ulusal ve İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dost ve müttefik ülkelerin Sahil uluslararası kuruluşlarla Milli Savunma Güvenlik Teşkilatları ile çok taraflı işbirliği ve eşgüdüm Bakanlığı, Ticaret forumlar (HACGAM, CGGS, BSCF, geliştirilecektir. Bakanlığı, İlgili Kamu MCGFF vb.) aracılığıyla iki faaliyet icra Kurum ve Kuruluşları edilecektir. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.933 Tedbir 933.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Jandarma Genel Komutanlığı kuruluşlarının kurumsal ve Savunma Sanayii bünyesinde kullanılmak üzere bir teknolojik altyapısı Başkanlığı taarruz helikopteri (ATAK), bir hafif genel maksat helikopteri (GÖKBEY) ve bir operatif İHA sistemi (AKSUNGUR) tedarik edilecektir. güçlendirilecektir. Tedbir 933.3. Dolandırıcılık İçişleri Bakanlığı (S), 1. Siber suçlarla mücadele suçlarıyla etkin mücadele, Adalet Bakanlığı, Milli kapsamında vatandaşların siber suç toplumsal bilincin ve Eğitim Bakanlığı, mağduru olmalarının engellenmesi ve farkındalığın artırılması Ulaştırma ve Altyapı bilinçlendirmeleri amacıyla siber suç amacıyla vatandaşların Bakanlığı, TRT farkındalık ve bilinçlendirme bilgilendirilmesine yönelik çalışmaları yürütülecektir. faaliyetler yürütülecektir. 2. Dolandırıcılık suçunu konu alan, uyarıcı nitelikte 186 milyon kısa mesaj gönderilecektir. 3. Siber suçlarla ilgili konularda kurum ve kuruluşlara yönelik yüz yüze ve çevrimiçi eğitimler verilecek, seminer faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 4. Sosyal medya hesapları üzerinden dolandırıcıların sık sık başvurduğu yöntemlerle ilgili bilgilendirici ve uyarıcı içerikler paylaşılarak toplumsal bilincin ve farkındalığın artırılması sağlanacaktır. 5. Oltalama, sahte yatırım tuzakları, sosyal medya dolandırıcılıkları, sahte e-ticaret siteleri gibi güncel siber dolandırıcılık yöntemlerine karşı uyarıcı eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934 Tedbir 934.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Yıllık incelenen dijital materyal kuruluşlarının teknik altyapısı sayısı 250.000'e çıkarılacaktır. güçlendirilerek siber suçlarla mücadele kapasitesi | artırılacaktır. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.935) Tedbir 935.1. Vatandaşla İçişleri Bakanlığı (S), 1. Geleceğin Denizcilerini kolluk güçleri arasındaki Milli Eğitim Bakanlığı Bilgilendirme İş Birliği Protokolü güven esasına dayanan çerçevesinde ilk ve ortaöğretim ilişkinin geliştirilmesi amacıyla okullarında en az 500 bilgilendirme toplum destekli kolluk çalışması yapılacaktır. yaklaşımı güçlendirilecektir. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında toplumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplantılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir. Tedbir 935.2. Suçla İçişleri Bakanlığı (S) 1. Genel asayişin ve kamu düzeninin mücadelede önleyici güvenlik devamını sağlamaya yönelik 12 tedbirleri artırılacaktır. Türkiye Güven Huzur Uygulaması yapılacaktır. Tedbir 935.3. Suça yönelik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Toplum Destekli Polislik faaliyetleri bildirim ve ihbar sistemi Gençlik ve Spor kapsamında ev, esnaf, kamu kurum geliştirilecek, suçun Bakanlığı, Milli Eğitim ve kuruluşları ve okul ziyaretlerinde önlenmesine yönelik halk Bakanlığı, Üniversiteler | suç ve suçluyla mücadelede katılımı artırılacaktır. vatandaşın güvenlik hizmetlerine aktif katılımını ve suç bildirimini teşvik etmek amacıyla 112 hattının kullanımı hakkında bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılarak 3.250.000 kişiye ulaşılacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanlığı internet ihbarlarının ihbar.ng112.gov.tr üzerinden alınması sağlanacaktır. 3. Ticari olarak yolcu taşımacılığı yapan taşıtlara gerekli takip sistemleri (araç takip sistemi, acil durum butonu, kamera sistemi, görüntü kayıt cihazı) kurularak karayolu ulaşımında suçun önlenmesine yönelik ihbar sistemi geliştirilecektir. 4. Suçun önlenmesine yönelik halk katılımının artırılması ve doğru Suç ihbarında bulunma farkındalığının oluşturulması amacıyla 81 il 112 Acil Çağrı Merkezlerince kolluk birimlerinin faaliyetleriyle ilgili tanıtım çalışmaları apılacaktır. 1. Kadın Acil Destek Uygulamasının (KADES) 7,3 milyon olan toplam indirme sayısı 9,5 milyona çıkarılacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanlığı bağlısı unsurlar tarafından icra edilen güvenlik hizmetlerinin etkinliğinin artırılması ve vatandaşa yerinde hizmet verilmesi amacıyla iki karakol binası yapımı tamamlanacaktır. Tedbir 935.5. Genel kolluk İçişleri Bakanlığı (S), 1. Genel Kolluk Özel Güvenlik İşbirliği Tedbir 935.4. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) hizmetlerine erişim kolaylaştırılacaktır. ile özel güvenlik arasındaki İlgili Kamu Kurum ve ve Entegrasyonu (KAAN) Uygulaması ilişki ve işbirliği Kuruluşları kapsamında görev yapan genel kolluk güçlendirilecek, özel güvenlik personeli sayısı 43.000'e hizmetlerinin geliştirilmesi çıkarılacaktır. sağlanacaktır. 2. KAAN uygulaması kapsamındaki özel güvenlik personeli sayısı N 290.000'e çıkarılacaktır. Tedbir 935.6. Özel güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Özel kurum ve kuruluşlarda çalışan kuruluşlarının eğitim İlgili Kamu Kurum ve 3.000 özel güvenlik görevlisi ve programları geliştirilecek, bu Kuruluşları yöneticisine eğitim verilecektir. birimlerin denetiminde etkinlik 2. Kamu kurum ve kuruluşlarında artırılacaktır. çalışan 500 özel güvenlik görevlisine eğitim verilecektir. 3. Patlayıcı madde ve silahların sivil kullanımıyla ilgili 5.000 noktada özel güvenlik hizmetlerine yönelik denetim gerçekleştirilecektir. 2.5.3. Sivil Toplum a) Mevcut Durum Türkiye'de dernekler, vakıflar, sendikalar, sosyal kooperatifler, platformlar ve girişimler gibi farklı kurumlar, çeşitli sivil toplum bileşenlerini temsil ederek zengin bir sivil toplum ekosistemi oluşturmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren, Türkiye'deki ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum kuruluşları (STK'lar) ekonomik ve sosyal gelişmedeki önemli rolünü korumaktadır. STK'ların etkilerini, çeşitliliğini ve sayılarını artırmak ve karar alma süreçlerine daha etkin katılımlarını sağlamak için yürütülen çalışmalarla dernekler ve vakıflar niceliksel olarak artmakta, sivil toplum sektörü oluşturduğu istihdam ve katma değer ile kamu ve özel sektörün yanında üçüncü sektör niteliğini sürdürmektedir. STK'lar, gönüllülük esasına dayalı olarak farklı tematik alanlarda faaliyet göstererek yerel toplum taleplerini kamu idarelerine iletmektedir. Bu bağlamda, STK'lar yerel ihtiyaçlara uygun politikaların geliştirilmesi ve etkili bir şekilde uygulanması için kolaylaştırıcı bir rol üstlenmekte ve diğer paydaşlarla işbirliği yapmaktadır. Yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili bir şekilde işlemesine katkı sağlama konusunda da önemli bir rol oynamaktadırlar. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları, bu alanda iyi bir örnek teşkil etmekte ve günümüz koşullarına uygun yeni sivil katılım süreçlerinin geliştirilmesi konusundaki çalışmalar sürdürülmektedir. Sivil toplum sektörünün desteklenmesi, idari ve mali açıdan geliştirilmesi, kapsayıcı büyüme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada kritik önemini korumaktadır. Eylül 2024 itibarıyla faal dernek sayısı 101.558, yeni vakıf sayısı ise 6.284'tür. Derneklerin yüzde 38,7'si mesleki ve sosyal dayanışma alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sosyal yardım alanında faaliyet göstermektedir. Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenlemelere devam edilmektedir. Gönüllülüğe ilişkin yapılan mevzuat çalışmaları kapsamında Gönüllülük Kanunu Taslağı hazırlanmış olup kamu kurum ve kuruluşlarından görüş talep etme süreci devam etmektedir. STK'lara yönelik stratejik plan hazırlama, proje hazırlama ve fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimlerinin yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Sivil katılımın ve gönüllülüğün güçlendirilmesi, STK'ların karar alma mekanizmalarına katılımlarının artırılması, güven ve karşılıklı anlayışa dayalı sivil toplum- kamu işbirliğinin güçlendirilmesi ve STK'lara yönelik stratejik plan hazırlama ve fon bulma konularında kapasite geliştirme ve rehberlik eğitimlerine devam edilmektedir. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerinin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilmektedir. Sivil toplum kuruluşlarına hizmet sunan kamu kurumları arasındaki işbirliğini geliştirmek ve potansiyel işbirliği alanlarını tartışmak, kurumlar arasında tecrübe paylaşımı yapmak ve STK'larla politika, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü koordinasyonunda Danışma Kurulu toplantısı gerçekleştirilmiş olup söz konusu toplantılara devam edilmesi planlanmaktadır. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programlarının uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanmasıyla sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ile uygulamaların hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Ayrıca, iç denetim, uluslararası işbirliklerine katılım, mevcut işbirliklerinden yararlanma ve dijitalleşme kapasitelerinin geliştirilmesi planlanmaktadır. Kurumsal açıdan gelişmiş STK'ların daha küçük ölçekteki STK'lara yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, farklı çeşitli illerde ilgili kapsamda çalıştaylar düzenlenmiş olup önümüzdeki dönemde de söz konusu faaliyetlerin devam etmesi planlanmaktadır. Önümüzdeki dönemde, ekonomik, sosyal, dijitalleşme, çevresel sorunlar ile temel haklar alanında karşılaşılacak sorunların çok boyutlu ve çok yönlü olacağı öngörülmektedir. Mevcut sorunların yanı sıra, gelecekte ortaya çıkabilecek zorluklarla başa çıkmak için STK'ların kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkili bir rol oynaması önem kazanmaktadır. Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuatın güncellenmesi, STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri ile sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir. b) Amaç Demokratik, katılımcı, kapsayıcı, hesap verebilir ve işbirliği, uyum yeteneği ve aktif vatandaşlık bilinci yüksek bir sivil toplumun yapısının oluşturulmasını teminen sivil toplum kuruluşları (STK)'nın kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkin bir rol oynaması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu / Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937) Tedbir 937.3. STK'ların karar | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kamu kurumlarının mevzuatında alma, politika yapım, izleme Strateji ve Bütçe tarama yapılarak karar alma, politika ve denetleme süreçlerine etkin | Başkanlığı, TÜİK, Ilgili yapım, izleme ve denetleme bir şekilde katılımını sağlamak | Kamu Kurum ve süreçlerine STK'ların katılımının ve üzere mevzuat çalışmaları Kuruluşları, STK'lar etkinliğinin artırılması hususunda yürütülecektir. mevcut eksikliklerin tespiti ve giderilmesine yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır. Tedbir 937.4. Sivil toplumun | İçişleri Bakanlığı (S), 1. STK'ların sivil katılım konusundaki istişare süreçlerine daha etkin | Sirateji ve Bütçe mevcut kapasitelerini güçlendirmek, katılımı için bir yol haritası Başkanlığı, İletişim karar alma süreçlerine yönelik bilgi hazırlanmasına yönelik Başkanlığı, İlgili Kamu ve farkındalık düzeylerini artırmak, çalışmalar yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları, merkezi ve yerel düzeyde STK'ların STK'lar dahil olabileceği katılımcı mekanizmalar hakkında kapsamlı bilgi paylaşabilmek amacıyla bir rehber hazırlanacaktır. Tedbir 937.5. Dijitalleşmenin | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dernekler Bilgi Sisteminin sunduğu fırsatlarla sivil toplum | İlgili Kamu Kurum ve (DERBİS V.2.0) yeniden yazılma alanında ortaya çıkan yeni Kuruluşları, STK'lar sürecinde FAZ2 olarak adlandırılan yapılanmalara yönelik yeniliklerin hayata geçirilmesi için düzenlemeler yapılacaktır. analiz, dokümantasyon ve yazılım geliştirme sonrası test süreçleri yapılacaktır. 2. Proje Destek Sisteminin (PRODES) yeniden yazılabilmesi için gereksinim analiz çalışması tamamlanacaktır. 3. Sendikalar Bilgi Sistemi (SENBİS), Siyasi Partiler Bilgi Sistemi (PARBİS), Elektronik Arşiv Sistemi (E- ARŞİV)'nin gereksinim analiz çalışması planlanacaktır. 4. STK'lara yönelik mevzuat güncellemeleri ve sivil toplum alanında oluşacak ihtiyaçlara göre elektronik yazılımlarda geliştirme süreçlerinin sürdürülmesi | sağlanacaktır. STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938) Tedbir 938.1. STK'lara İçişleri Bakanlığı (S), AB | 1. STK'lara yönelik ihtiyaç duyulan yönelik stratejik plan Başkanlığı, STK'lar alanlarda, iki kapasite geliştirme ve hazırlama, proje hazırlama ve rehberlik eğitimi gerçekleştirilecektir. fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 938.4. STK'ların Kültür ve Turizm 1. Yurt dışında yerleşik olan Türk uluslararası teşkilatlanmalarını | Bakanlığı (S), Dışişleri STK'ların kapasitelerini artırmaya ve işbirliklerini artırıcı program | Bakanlığı yönelik programlar düzenlenecektir. ve destekler geliştirilecektir. Tedbir 938.5. Kamu kurum İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kamu kurumları tarafından ve kuruluşları tarafından İlgili Kamu Kurum ve STK'lara yönelik destekler için kriter STK'lara aktarılan her türlü Kuruluşları, STK'lar rehberi hazırlanacak ve destek şeffaf, hesap verebilir yayımlanacaktır. ve önceden belirlenmiş somut ve nesnel kriterlere bağlanacak, uygulanacak destekler ve programlar ulusal önceliklerle ilişkilendirilecektir. Tedbir 938.7. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dernekler Bilgi Sisteminin faaliyetlerinde ve STK'lara İlgili Kamu Kurum ve (DERBİS V.2.0) yeniden yazılma yönelik hizmetlerde Kuruluşları, STK'lar sürecinde STK'lara sunulan dijitalleşmenin geliştirilmesi hizmetlerin dijitalleştirilmesi için sağlanacaktır. analiz, dokümantasyon ve yazılım geliştirme sonrası test süreçleri yapılacaktır. 2. Proje Destek Sisteminin (PRODES) yeniden yazılabilmesi için gereksinim analiz çalışması tamamlanacaktır. 3. Sendikalar Bilgi Sistemi (SENBİS), Siyasi Partiler Bilgi Sistemi (PARBİS), Elektronik Arşiv Sistemi (E- ARŞİV)'nin gereksinim analiz çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 938.8. Kurumsal İçişleri Bakanlığı (S), 1. STK'ları bir araya getiren bir açıdan gelişmiş STK'ların daha | Dışişleri Bakanlığı, çalıştay yapılacaktır. küçük ölçekteki STK'lara STK'lar yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.940) Tedbir 940.1. STK'lara İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kamu kurumlarında kurumsal yönelik kamu politika, İlgili Bakanlıklar, Strateji | kapasitenin güçlendirilmesi amacıyla program, faaliyet ve ve Bütçe Başkanlığı, bir Danışma Kurulu Toplantısı hizmetlerin bütüncül şekilde STK'lar yapılacaktır. yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilecektir. Tedbir 940.3. İlköğretim ve | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Okul Temelli Sosyal Sorumluluk ortaöğretim müfredatı sivil (S), Gençlik ve Spor Çalışmaları dersi öğretim programı, toplum çalışmalarını, STK'lara | Bakanlığı, İçişleri Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli katılımı ve gönüllülüğü Bakanlığı, Kültür ve doğrultusunda güncellenecektir. özendirmek üzere Turizm Bakanlığı geliştirilecektir. Tedbir 940.4. YOK (S), İçişleri 1. Yükseköğretim kurumlarında sivil Üniversitelerde sivil toplum Bakanlığı, Strateji ve toplum birimleri açılmasına ve alanına yönelik birimlerin Bütçe Başkanlığı, desteklenmesine yönelik bir toplantı açılması ve bu birimlerin Üniversiteler yapılacaktır. desteklenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2.5.4. Kamuda Stratejik Yönetim a) Mevcut Durum 13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularında merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, KİT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik yönetim süreci yürütülmektedir. Stratejik planlar, program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanan performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporlarıyla izlenmektedir. 2025 yılı Ocak-Ekim döneminde dördü merkezi kamu idaresine ve 24'ü devlet üniversitesine ait olmak üzere toplam 28 stratejik plan, üst politika belgelerine ve stratejik planlamayla ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, Strateji ve Bütçe Başkanlığından talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalışmalarına rehberlik etmek amacıyla bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Stratejik yönetim konusunda bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (Www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır. İç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik çalışmalar kapsamında kamu idarelerinin Kamu İç Kontrol Standartlarına uyum eylem planları incelenmekte ve raporlanmaktadır. İç denetim birimlerinin idari kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberinin güncellenmesi çalışmaları tamamlanmıştır. Kamu idarelerinde iç kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygulamalarının etkinliğini artırmak amacıyla mali hizmetler personeline yönelik eğitim ve rehberlik faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Kamu hizmetlerinde katılımcılık, şeffaflık ve vatandaş memnuniyetini artırmak amacıyla CİMER sistemi, vatandaşların görüş ve ihtiyaçları çerçevesinde geliştirilmekte ve farklı içeriklerle zenginleştirilmektedir. Bu kapsamda, CİMER mobil uygulaması kullanıma sunularak erişim kolaylığı sağlanmıştır. b) Amaç Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda kamu hizmetlerinin hız ve kalitesinin artırılması ile katılımcılık, şeffaflık ve vatandaş memnuniyetinin sağlanması hedeflenmektedir. c) Politika ve Tedbirler a i Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler || Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği | güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.943) Tedbir 943.1. Kamu Hazine ve Maliye 1. Kamu idarelerinin mali hizmetler idarelerinde iç kontrol Bakanlığı (S), Sayıştay, birimlerinin etkinliğini artırmaya sistemlerinin ve iç denetim İlgili Kamu Kurum ve yönelik eğitim ve rehberlik uygulamalarının etkinliğini Kuruluşları faaliyetleri düzenlenecektir. artırmaya yönelik eğitim ve rehberlik faaliyetleri yoluyla kurumsal kapasite eliştirilecektir. Tedbir 943.2. İç kontrol Hazine ve Maliye 1. Kamu idareleri tarafından Hazine uygulamalarının Bakanlığı (S), Sayıştay, ve Maliye Bakanlığına iletilen iç güçlendirilmesine yönelik İlgili Kamu Kurum ve kontrole ilişkin dokümanlar da kamu idarelerinin iç kontrol Kuruluşları dikkate alınarak kamuda iç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve sisteminin izlenmesi, değerlendirilmesi çalışmaları değerlendirilmesi ve raporlanmasına yaygınlaştırılacaktır. yönelik faaliyetler yürütülecektir. Tedbir 943.3. Kamu Hazine ve Maliye 1. Kamu idarelerinde iç denetçi idarelerindeki iç denetçi sayısı | Bakanlığı (S), Sayıştay, atamalarının artırılması teşvik artırılacaktır. İlgili Kamu Kurum ve edilecektir. Kuruluşları Tedbir 943.4. Kamu Hazine ve Maliye 1. Dış değerlendirme faaliyetleri idarelerinde yürütülen iç Bakanlığı (S), Sayıştay, gerçekleştirilecektir. denetim faaliyetlerine yönelik | İlgili Kamu Kurum ve İç Denetim Kalite Güvence ve | Kuruluşları Geliştirme Programı uygulamaları aygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. İç Denetim Hazine ve Maliye 1. İç Denetim Koordinasyon Kurulu Koordinasyon Kurulu ile kamu | Bakanlığı (S), Sayıştay, ile iç denetim birimlerinin idari idarelerinin iç denetim İlgili Kamu Kurum ve kapasitelerinin güçlendirilmesine birimlerinin idari kapasiteleri Kuruluşları yönelik araştırma yürütülecektir. güçlendirilecektir. Politika oluşturma süreçleri kanıta dayalı ve katılımcı şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.945) Tedbir 945.1. Uzaktan erişim | Hazine ve Maliye 1. E-VAM portalı hazırlanacak ve üzerinden mikro veri Bakanlığı (S), TÜİK, İlgili | pilot çalışma için açılacaktır. sunumunun yasal zeminine Kamu Kurum ve 2. Portalda sunulacak mikro veri yönelik hazırlıklar Kuruluşları gizliliğinin sağlanması için çalışmalar tamamlanacak, bilimsel yürütülecektir. araştırmalara yönelik 3. Sistem güvenliğinin ve Elektronik Veri Araştırma performansının sağlanması için Merkezi (E-VAM) projesi çalışmalar yürütülecektir. hayata geçirilecektir. 4. Entegrasyon faaliyetleri yürütülecektir. Açık yönetim politikalarına yönelik çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.946) Tedbir 946.2. Açık Yönetim Strateji ve Bütçe 1. Açık yönetim politikalarına ilişkin Ortaklığının temel ilkeleri Başkanlığı (S), İlgili ulusal çerçevenin oluşturulması kapsamında ulusal eylem planı | Kamu Kurum ve kapsamında, Açık Yönetim Ortaklığı hazırlanmasına yönelik çalışma | Kuruluşları üyesi ülkelerin ulusal eylem planları yürütülecektir. incelenecek ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. Daha hızlı, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulması, sunulan hizmetlerin anlaşılır biçimde duyurulması ile vatandaşlarla çift yönlü iletişim kurularak katılımcı demokrasi anlayışının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.947) Tedbir 947.1. Kamu İletişim Başkanlığı (S), 1. Devlet Enformasyon Sistemi hizmetlerinin etkin tanıtımı İlgili Kamu Kurum ve (DES)'ne eklenen haber ve yayın yapılarak kamu hizmetlerine Kuruluşları, Üniversiteler, | sayısındaki artış devam ettirilerek ilişkin farkındalık düzeyi İlgili STK'lar faaliyetlerin sürekliliği sağlanacaktır. artırılacaktır. 2. Yerel ve ulusal medyaya yönelik İletişim Şürası, sergi, çalıştay, panel, buluşma ve etkinlikler düzenlenecektir. 3. İletişim fakültesi öğrencileri ve yerel medya mensuplarına yönelik çeşitli mesleki yayınlar hazırlanacak ve eğitimler gerçekleştirilecektir. 4. Kamu çalışanlarına yönelik sosyal medya yönetimi eğitimleri verilecektir. 5. Terörle mücadele, afet, kriz, insani yardım, kamu politikaları, ülkemizin tarihi ve kültürü konularının yanı sıra medya ve iletişim alanında süreli ve akademik yayınlar, rehberler ile görsel ve işitsel yayınlar hazırlanacaktır. 6. Türkiye'nin marka değerini yükseltmek üzere tüm içeriklerin tek bir merkezden hedef kitlelerle buluşturulmasına yönelik yürütülen icerik.gov.tr projesi tamamlanacaktır. 7. Kamu hizmetlerinin görünürlüğü ile vatandaşların kamu hizmetleri ve politikaları konusunda farkındalıklarını ölçmek, toplumun çeşitli konulardaki düşünce ve ihtiyaçlarını değerlendirmek üzere kamuoyu araştırmaları gerçekleştirilecektir. 8. Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) sistemine gelen başvurular dikkate alınarak vatandaşların farkındalığını artırmayı hedefleyen halkla ilişkiler yayınları hazırlanacaktır. Tedbir 947.2. İletişim Başkanlığı (S) 1. CİMER sisteminin yapay zekâ ile Cumhurbaşkanlığı İletişim entegrasyonu gerçekleştirilecektir. Merkezi (CIMER) sisteminin 2. CİMER Mobil'in yaygın kullanımı altyapısı geliştirilerek hizmet için çalışmalar yürütülecektir. kalitesi yükseltilecektir. 3. CİMER sisteminin teknik kapasitesi iyileştirilecek, kullanıcı ve vatandaş ekranlarının geliştirme alışması sürdürülecektir. 2.5.5. Kamuda Düzenleyici Etki Analizi a) Amaç Kamu yönetiminde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilerek ve mevzuat düzenlemelerinin ilgili paydaşlar üzerindeki olası iktisadi ve sosyal etkileri ortaya konularak kaynakların etkin kullanımının sağlanması temel amaçtır. b) Politika ve Tedbirler Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülkemizde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkındalığı artırılacak ve politika oluşturma ile bütçeleme arasındaki bağ kuvvetlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.949) Tedbir 949.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Düzenleyici etki analizi idarelerindeki düzenleyici etki | Başkanlığı (S), İlgili raporlarını hazırlayan kamu analizi yapmaya yönelik idari Kamu Kurum ve idarelerinin ihtiyaçları yapı güçlendirilecek ve Kuruluşları doğrultusunda çalışma toplantıları kurumsal kapasite yapılacaktır. artırılacaktır. Cumhurbaşkanlığı Genel | 2. Düzenleyici etki analizi Sekreterliği (S), Strateji konusunda uluslararası kuruluşlar ve Bütçe Başkanlığı (S), tarafından düzenlenen ülke Adalet Bakanlığı, İlgili değerlendirmelerine yönelik Kamu Kurum ve süreçler iyileştirilecektir. Kuruluşları Tedbir 949.2. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Tespit edilen ihtiyaçlar etki analizine ilişkin mevzuat, Başkanlığı (S) çerçevesinde rehber ve yönlendirici rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilerek dokümanlar uygulama güncellenecektir. tecrübeleri de dikkate alınarak 2. Düzenleyici etki analizi bütüncül bir anlayışla gözden yöntemlerine ilişkin bilgilendirici geçirilecek ve kısa belgeler hazırlanacaktır. güncellenecektir. Tedbir 949.3. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Düzenleyici etki analizi yıllık etki analizi konusunda Başkanlığı (S) değerlendirme raporu hazırlanacak uygulama tecrübesi ile ve kamu kurumlarıyla iyileştirilebilecek hususlardan paylaşılacaktır. faydalanılmasını teminen yıllık değerlendirme raporları hazırlanacaktır. Tedbir 949.4. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Düzenleyici etki analizine yönelik etki analizi konusunda Başkanlığı (S), İlgili hazırlanacak olan yıllık farkındalığı artırmaya yönelik Kamu Kurum ve değerlendirme raporu ve diğer çalışmalar yürütülecektir. Kuruluşları, İlgili STK'lar, | belgeler düzenleyici etki analizi Üniversiteler internet sitesinde yayınlanacaktır. 2. Ulusal ve uluslararası düzeyde düzenleyici etki analizi faaliyetlerine katılım sağlanacaktır. 3. Kamu idarelerine yönelik düzenleyici etki analizi anketi yapılacaktır. 4. İrtibat noktalarına yönelik farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir. Tedbir 949.5. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizine ilişkin idari ve Başkanlığı (S), İlgili etki analizi yapmaya yönelik beşeri kapasiteyi geliştirmeye | Kamu Kurum ve eğitimler gerçekleştirilecektir. yönelik eğitim programları Kuruluşları, Üniversiteler | 2. Düzenleyici etki analizine yönelik uygulanacaktır. eğitim içerikleri hazırlanacaktır. Tedbir 949.6. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Paydaş analizi şablonunun etki analizi kapsamında Başkanlığı (S), İlgili kullanımı yaygınlaştırılacaktır. paydaş tespitinin etkin Kamu Kurum ve yapılması ve ilgili tarafların Kuruluşları politika yapma süreçlerine katkılarının alınması sağlanacaktır. c) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 | 2025(1) 2026(2) Kamu İdarelerine Verilen Düzenleyici Etki Analizi Eğitim Sayısı Adet 7 3 3 Düzenleyici Etki Analizine İlişkin Yönlendirici Yeni Belge Sayısı Düzenleyici Etki Analizi Yıllık Değerlendirme Raporu Sayısı (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program Adet 4 6 6 Adet i 1 i 2.5.6. Yerel Yönetimler a) Mevcut Durum Türkiye'de Ekim 2025 itibarıyla 51 il özel idaresi, 1.404 belediye bulunmaktadır. 2024 yıl sonu itibarıyla 18.243 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üyesi olduğu 701 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan 2024 yılı ADNKS sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 81.262.079 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,86'dır. Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2024 yılı itibarıyla 187.148'e düşmüştür. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri çerçevesinde çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerin şirketlerinde 629.686 kişi istihdam edilmektedir. İl özel idarelerinde çalışan 10.359 ve belediye birliklerinde çalışan 535 kişi dâhil edildiğinde bu sayı 640.580 olmaktadır. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin ihtiyaç duyulan çalışmalara devam edilmektedir. Yerel yönetimlerin idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile mali saydamlığı ve hesap verilebilirliği artırmak amacıyla yerel yönetimlerin performans esaslı program bütçeleme sistemine geçiş çalışmaları devam etmektedir. 24 Eylül 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan düzenlemeyle Mahalli Idareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği program bütçe sistemine göre güncellenmiştir. Bu çerçevede mahalli idarelere yönelik bütçe hazırlama rehberi program esaslı bütçe sistemine göre hazırlanmış ve yayımlanmıştır. İklim değişikliğiyle mücadele ve uyum ile afetlere müdahale konusunda yerel yönetimlerin hizmet kapasitelerinin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Belediye organlarınca alınan kararların uygulanması ve kaynakların yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Yerel yönetimlerin şirket faaliyetlerinde ve kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmalarda kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaçların gözetilmesi önem arz etmektedir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununda, köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü bulunmaktadır. Bu kapsamda, köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve belirtilen alanların sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. 2 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7527 sayılı Kanunla 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler 31 Aralık 2028 tarihine kadar hayvan bakımevleri kurmakla ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlü tutulmuştur. Ayrıca belediyelere bakımevleri kurmak, rehabilitasyon işlemlerini gerçekleştirmek ve sahipsiz hayvanlara sahiplendirilinceye kadar bakmak için bütçelerinden belirli bir pay ayırma zorunluluğu getirilmiştir. Sahipsiz hayvanların rehabilitasyonu hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenmeye devam edilmektedir. b) Amaç Yerel yönetimlerin vatandaş memnuniyetini gözeten, etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen, afetlere hazırlıklı, iklim değişikliğine dirençli, çevrenin korunmasını önceleyen, teknolojik gelişmelere uyum sağlayan, katılımcı, şeffaf, hesap verebilir ve mali sürdürülebilirliği sağlayan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yerel yönetim hizmetlerinin standartları belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak mekanizma geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.951) Tedbir 951.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini yönetimlerin hizmetlerinin Değişikliği Bakanlığı (S), | vatandaşlara standart bir şekilde idari, mali ve teknik asgari Yerel Yönetimler sunabilmelerine yönelik çalışmalara standartları tespit edilecektir. devam edilecektir. Tedbir 951.2. Standartların Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerine uygulanması ve Değişikliği Bakanlığı (5), | yönelik belirlenen standartların denetlenmesine yönelik Yerel Yönetimler uygulanması ve denetlenmesine mevzuat düzenlemesi yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. yapılacaktır. Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.952) Tedbir 952.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Başta büyükşehir belediyeleri yönetimlerde çalışan Değişikliği Bakanlığı (S), | olmak üzere yerel yönetim personelin niteliğini artırmaya (| Yerel Yönetimler, personeline eğitimler verilmeye yönelik eğitimler verilecektir. Türkiye Belediyeler devam edilecektir. Birliği Tedbir 952.2. Yerel Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel yönetimlerin yürütmüş yönetimlerdeki iyi uygulama Değişikliği Bakanlığı (S), ! olduğu iyi uygulamaların örnek örneklerinin yer aldığı bir Yerel Yönetimler, olması amacıyla bir platform platform oluşturulacaktır. Türkiye Belediyeler oluşturulacaktır. Birliği Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların ve muhtarların katılım rolü üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.953 Tedbir 953.1. Kent Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Kent konseylerini daha aktif hale konseylerinin etkinleştirilmesi o | Değişikliği Bakanlığı (S), | getirmek amacıyla mevcut sorunlar sağlanacaktır. Yerel Yönetimler tespit edilerek mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 953.2. Kadın, genç, Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel yönetimlerin karar alma yaşlı ve engellilerin yerel Değişikliği Bakanlığı (S), | sürecinde kadın, genç, yaşlı ve yönetimlerdeki temsil ve karar | Yerel Yönetimler engellilerin görüşlerinin alınması ve alma süreçlerine katılım bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmaları mekanizmalar geliştirilecektir. güçlendirilecektir. Tedbir 953.3. Muhtarların Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Muhtarların meclis çalışmalarına kent yönetimlerinin karar alma | Değişikliği Bakanlığı (S), | katkı sağlamalarına yönelik gerekli süreçlerine katkısı artırılacaktır. | Yerel Yönetimler düzenlemeler yapılacaktır. Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954) Tedbir 954.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Belediyelerin sundukları yönetimlerin en uygun hizmet | Değişikliği Bakanlığı (S), | hizmetlere vatandaşların erişimini ve coğrafi alan büyüklüğü Yerel Yönetimler kolaylaştırmak ve hizmetlerin tespit edilerek yeniden sunumunda maliyetleri düşürmek yapılandırılmasına ilişkin için yöntem ve araçların modelleme ve mevzuat geliştirilmesine yönelik analiz çalışması yapılacaktır. çalışması yapılacaktır. Tedbir 954.2. Büyükşehir Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Belediyeler arası koordinasyonda belediyeleriyle büyükşehir içe (| Değişikliği Bakanlığı (S), | aksayan ve iyileştirilmesi gereken belediyeleri arasında Yerel Yönetimler unsurların tespit edilmesine yönelik koordinasyon eksikliği analiz çalışmasına devam edilecektir. nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir. Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim değişikliği ile mücadele kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.955) Tedbir 955.1. Yerel yönetim | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel yönetimlerin sorumlu olduğu altyapı tesisleri yapımında Değişikliği Bakanlığı (5S), | altyapı tesislerinin yapımıyla ilgili teknoloji ve yer seçimi ile inşa | AFAD, İLBANK, Yerel süreçlerde afet risklerinin dikkate süreçlerinde afet risklerinin Yönetimler alınmasını sağlayacak mevzuat dikkate alınmasını sağlayacak hazırlanacaktır. mevzuat hazırlanacaktır. Tedbir 955.3. İtfaiye ve Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Belediyelerin itfaiye teşkilatlarının zabıta hizmetlerinin afetlerle Değişikliği Bakanlığı (S), | arama, kurtarma ve müdahale mücadele kapasitesinin AFAD, Yerel Yönetimler | hizmetlerine ilişkin kapasiteleri geliştirilmesine yönelik geliştirilecektir. alışmalar yapılacaktır. Yerel yönetimlerin girişimciliğin geliştirilmesine yönelik kapasiteleri artırılacaktır. Kalkınma Planı p.956 Tedbir 956.1. Yerel yönetimlerin üretim ve pazarlamaya yönelik kuracağı yapılara destek sağlanacaktır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler Sahipsiz hayvanların şehir hayatını olumsuz etkilemeyecek şekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalışmasını sağlayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı 1. Yerel yönetimlerin girişimcilik faaliyetlerinin etkinleştirilmesi amacıyla rehber hazırlanacaktır. 957) Tedbir 957.1. Yerel Tarım ve Orman 1. Sahipsiz hayvanların sağlığı, yönetimlerin şehirlerdeki Bakanlığı (S), Doğa barınmaları ve beslenmeleri için sahipsiz hayvanların sağlık, Koruma ve Milli Parklar o | belediyelere, mahalli idare beslenme ve barınma Genel Müdürlüğü, Yerel | birliklerine ve il özel idarelerine mali ihtiyaçlarına yönelik Yönetimler, İlgili Kamu destek verilmeye devam edilecektir. faaliyetlerinde birlik modeli Kurum ve Kuruluşları dâhil alternatif yöntemler geliştirilerek bu çerçevedeki projeleri desteklenecektir. 2.5.7. Kamuda İnsan Kaynakları a) Mevcut Durum Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. Haziran 2025 itibarıyla kamuda istihdam edilen 5.289.449 personelin 3.474.548'i kadrolu, 438.618'i sözleşmeli ve 1.225.772'si işçi statüsündedir. Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi ve Dijital Dönüşüm Ofisi, 28 Mart 2025 tarihli Bazı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kapatılmıştır. Mezkür Kararname ile kamu kurum ve kuruluşlarındaki istihdam ilanlarının etkin ve şeffaf biçimde kamuoyuyla paylaşılması, kamuda insan kaynağı yönetimi ve yetenek gelişimine yönelik modelleme, proje ve faaliyetlerin yürütülmesi, ayrıca devlet teşkilatında yer alan birimlerin elektronik ortamda tanımlanarak paylaşımının koordine edilmesi görevleri Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği bünyesindeki Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğüne verilmiştir. Kamu kurumlarındaki istihdam süreçleri ile görevde yükselme, ünvan değişikliği ve yurt dışına eğitim amacıyla gönderilecek kamu personeline ilişkin süreçlerin kamuoyuyla paylaşılması amacıyla kullanılan Kariyer Kapısı Kamu İşe Alım Platformu, kurumların ve vatandaşların ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilmeye devam etmektedir. Ekim 2025 itibarıyla 17 Bakanlık dâhil 246 kamu kurumu istihdam süreçlerini Kariyer Kapısı üzerinden yürütmektedir. Kamuda hayat boyu öğrenme kültürünün yaygınlaştırılması ve eğitim faaliyetlerinde bütüncül bir yaklaşımın tesis edilmesi amacıyla Uzaktan Eğitim Kapısı Platformu aktif şekilde kullanılmaktadır. Ekim 2025 itibarıyla 1.598 kamu kurumu tarafından aktif olarak kullanılan Platform üzerinden 3 milyonu aşkın kamu personeli eğitimlere katılım sağlamıştır. Platformda kişisel, mesleki ve yönetsel gelişimi destekleyen geniş içerik yelpazesinin yanı sıra tematik eğitim programları da yer almakta, belirli hedef kitlelerine yönelik özelleştirilmiş eğitimler sunulmaktadır. Ayrıca, yapay zekâ uygulamaları kullanılarak Uzaktan Eğitim Kapısı'nda kamu çalışanlarına ilgi alanları ile öğrenme tercihlerine göre kişiselleştirilmiş eğitim önerileri sunulmaktadır. Kamu personelinin mesleki bilgi, yetkinlik ve kamusal bilinç ve farkındalıklarını artırmak amacıyla Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği bünyesinde Kamu Yönetimi Seminerleri ve Söyleşileri düzenlenmekte ve farklı konularda alanında uzman kişiler eğitim vererek tecrübelerini paylaşmaktadır. Kamuda görev yapan üst kademe yöneticiler ile kariyer meslek mensuplarına yönelik olarak düzenlenen bu seminer ve etkinlikler; kurumsal etkileşim ve işbirliğini güçlendirmenin yanı sıra, vizyon geliştirilmesine ve kamu hizmetlerinde etkinlik ile verimliliğin artırılmasına katkı sunmaktadır. Kamuda insan kaynakları yönetimine dair etkin politikaların oluşturulması ve geliştirilmesine katkı sağlamak üzere kamu personelinin güncel istihdam verilerinin merkezi bir sistemden erişilebilir hale getirilmesine yönelik altyapı ve standartlaştırma çalışmaları Kamu Personeli Bilgi Sistemi (KPBS) kapsamında devam etmektedir. KPBS'ye yönelik çalışmalar ile ilgili kamu personelinin insan kaynakları politika süreçlerini etkileyecek nitelikteki durum ve hareket bilgilerinin aşamalı olarak sisteme aktarılması ve bu verilerin karar destek sistemi işlevini yerine getirecek şekilde raporlanabilmesi hedeflenmektedir. Kamu çalışanlarının motivasyonunun artırılması, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin sağlanması ile kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi kapasitesinin geliştirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. b) Amaç Yüksek verimlilikle kaliteli hizmet sunan insan kaynağına sahip, objektif ölçütlerin ve liyakat ilkelerinin hâkim olduğu, değişen koşullara uyum sağlayan kamu personel sisteminin oluşturulması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Ni , | o Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | | Politika/Tedbir i Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler | Kamu sektöründe stratejik i insan kaynakları yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı | .959 | Tedbir 959.1. Merkezi (| | Stratejive Bütçe 1. Kamu Personeli Bilgi Sisteminde yer | | kamu personeli bilgi sistemi | Başkanlığı (S), İlgili alan istihdam bilgilerine personel | | kurulacaktır. Kamu Kurum ve durum bilgisi (engellilik durumu, | Kuruluşları vekalet, geçici görevlendirme, yarım — | Ni zamanlı çalışma vb.) dahil edilecektir. | Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi | uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960) | Tedbir 960.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Kamu sektöründe esnek çalışma sektöründe esnek çalışma Sekreterliği (S), İlgili modellerinin uygulanmasına yönelik modellerinin Kamu Kurum ve mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. | uygulanmasına yönelik Kuruluşları mevzuat çalışmaları | yapılacaktır. | Tedbir 960.2. Görevde Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. İşin gereği göz önüne alınarak yazılı | yükselmede uygulanan Sekreterliği (S), İlgili ve sözlü sınavların ağırlığı gözden seçme yöntemleri liyakat Kamu Kurum ve geçirilecektir. | esaslı teknikler gözetilerek (| Kuruluşları | geliştirilecektir. İl Tedbir 960.3. Kamu Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Sözlü sınav yapılan unvanlar için görevlerine ilk defa Sekreterliği (S), İlgili çalışma yapılacaktır. atanacaklar için mevcut Kamu Kurum ve sınav sistemi mevzuat ve Kuruluşları uygulama boyutlarıyla birlikte gözden geçirilerek sözlü sınavların atamaya konu olan görevin niteliğinin gerekli kıldığı hallerle sınırlı olarak yapılması sağlanacak, sınav kurullarının tarafsızlığının korunması, şeffaflık, adalet ve hakkaniyet ilkelerini güçlendirecek düzenlemeler hayata geçirilecektir. Tedbir 960.4. Kamu Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Kamu personeline yönelik eğitim personeline yönelik eğitim Sekreterliği (S), İlgili ihtiyaç analizi (ETA) araç ve yöntemleri ihtiyaç analizleri yapılarak Kamu Kurum ve geliştirilecek, bu araçlar kullanılarak hizmet öncesi ve hizmet içi | Kuruluşları pilot uygulamalar gerçekleştirilecektir. eğitim faaliyetlerinin etkinliğini artırmaya yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 960.5. Kamu Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Uzman kurumlar tarafından çalışanlarının ikiz Sekreterliği (S), Çevre, hazırlanan eğitimler Uzaktan Eğitim dönüşüme uyumunu Şehircilik ve İklim Kapısı üzerinden kamu çalışanlarının sağlamak amacıyla Değişikliği Başkanlığı, erişimine sunulacaktır. farkındalığı artıracak ve Sanayi ve Teknoloji beceri gelişimini sağlayacak | Bakanlığı, Siber karma/uygulamalı Güvenlik Başkanlığı, eğitimlerin hazırlanması, BTK, Ilgili Kamu Kurum ilgili platformlar üzerinden ve Kuruluşları sunulması ve raporlanması süreçleri desteklenecektir. Tedbir 960.6. Kamu insan | Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Uzaktan Eğitim Kapısı platformunda kaynakları yönetiminde veri | Sekreterliği (S), İlgili kullanılan içerik öneri sistemi analizi ve yapay zekâ gibi Kamu Kurum ve algoritması geliştirilerek kamu ileri teknolojilerin Kuruluşları çalışanlarının ilgi ve tercihlerine göre kullanılmasına yönelik eğitim önerileri sunulacaktır. çalışmalar sürdürülecektir. Kamu personel mevzuatı kamu personel statüleri ve sınıflandırma kriterleri dikkate alınarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.961) Tedbir 961.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Genel Ti. Faaliyet ve becerilere dayalı personelinin iş ve görevler Sekreterliği (S), İlgili standartlaştırılmış alanlar belirlemek ve açısından yetki ve Kamu Kurum ve bu sayede personel planlama sorumluluklarının Kuruluşları süreçlerinde verimliliği artırmak üzere belirlenmesine yönelik üniversite ve kurumların katılımıyla başta iş analizi çalışmaları pilot düzeyde iş analizi çalışmaları gözetilerek uygun yapılacaktır. | yöntemler geliştirilecektir. 2.5.8. Dijital Devlet a) Mevcut Durum Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. Bu kapsamda, e-Devlet Kapısında yeni bütünleşik hizmetlerin tanımlanmasına yönelik çalışmalar sonucu Özel Sigortalarım hizmeti kullanıma sunulmuş, Eğitim Hayatım hizmetinin bütünleşik hizmet kategorisinde sunulmasına yönelik hazırlıklar başlatılmıştır. Eylül 2025 itibarıyla e-Devlet Kapısı üzerinden, merkezi kamu kurumları, belediyeler ve iştirakleri, üniversiteler ve özel kurumlar dâhil olmak üzere, 1.104 kurum ve kuruluşun toplam 8.665 hizmetine ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden de 5.378 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Bu hizmetlerden aynı dönem itibarıyla 68,2 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade etmektedir. 2025 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı yüzde 76,1 olmuştur. 2025 yılı Yatırım Programında BİT içerikli 367 proje için 42,8 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Yatırımların sektörler arası dağılımında; büyük ölçekli e-devlet projelerini yürüten kurumlara ait projelerin yer aldığı Diğer Kamu Hizmetleri Sektörü yaklaşık yüzde 61lik payla birinci sırada bulunurken Eğitim Sektörü yaklaşık yüzde 21lik oranla ikinci sıradadır. Ülkemizde e-devlet proje ve uygulamalarının geliştirilmesine yönelik uzun erimli çalışmalar ve kullanıma sunulan hizmetler sonrasında yatırım programında yeni projelerin ağırlığının azaldığı, buna karşın idame, yenileme ve kapsam geliştirme projelerinin ağırlığının giderek arttığı görülmektedir. Nitekim, idame ve yenilemeye yönelik yatırım ödeneklerinin tüm BİT yatırımı ödeneklerine oranı yüzde 60'lar seviyesine ulaşmıştır. Mahalli idareler hariç kamu yatırımları için sene başında tahsis edilen toplam yatırım ödeneği üzerinden yapılan hesaplamaya göre kamu BİT yatırımlarının tüm kamu yatırımlarına oranı yüzde 3 seviyesinde gerçekleşmiştir. Siber tehditlere karşı ulusal mukavemetin artırılması amacıyla mevcut organizasyon yapısı ve farklı kurumların bu alandaki görev ve yetkileri de gözden geçirilerek bir siber güvenlik kurumu kurulmasını amaçlayan mevzuat çalışmaları tamamlanmış, 8 Ocak 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 177 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Siber Güvenlik Başkanlığı kurulmuştur. Bu düzenlemeyle, mülga Dijital Dönüşüm Ofisi, Bilgi ve İletişim Teknolojileri Kurumu, Ulusal Siber Olaylara Müdahale Merkezi ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yerine getirilen ulusal siber güvenlik görevleri Başkanlığa devredilmiştir. 19 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de 7545 sayılı Siber Güvenlik Kanunu yayımlanarak Siber Güvenlik Başkanlığının görevlerine ilişkin düzenlemeler yapılmış ve Siber Güvenlik Kurulu kurulmuştur. Öte yandan, 28 Mart 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 183 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Dijital Dönüşüm Ofisi kapatılmıştır. Ofis bünyesinde dijital devlete yönelik olarak yürütülen faaliyetler “Kamunun dijital dönüşümüne ve kamuda yapay zekâ uygulamalarına öncülük etmek, Dijital Türkiye (e-devlet) hizmetlerinin sunumuna aracılık etmek, bu alanlarda kurumlar arası işbirliğini artırmak ve koordinasyonu sağlamak” şeklinde ifade edilen görev kapsamında Siber Güvenlik Başkanlığının uhdesine bırakılmıştır. Mevzuat düzenlemeleri yılın erken dönemlerinde hayata geçirilmiş ve öngörülen kurumsal yapılanma tamamlama çalışmaları hızlanmıştır. b) Amaç Dijital kamu hizmetlerinin bütüncül, kullanıcı odaklı ve katılımcı bir yaklaşımla sunumunun yaygınlaştırılması ve kullanımının artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Dijital devlet çalışmalarına yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.964) Tedbir 964.1. Türkiye'nin Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem önümüzdeki dönemde takip (S), İlgili Kamu Kurum Planı tamamlanarak yürürlüğe edeceği yol haritasını ortaya ve Kuruluşları konulacaktır. koyacak dijital devlet stratejisi hazırlanacaktır. Tedbir 964.4. Dijital devlet o | Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Kamu dijital dönüşüm olgunluk mimarisi ile uyumlu kurumsal | (S), İlgili Kamu Kurum modeli için ulusal ve uluslararası Politika / Tedbir dijital dönüşüm olgunluk ve Kuruluşları örnekler incelenerek taslak model modeli geliştirilecek, bu oluşturulacak ve kurumların dijital doğrultuda kurumsal dijital dönüşüm olgunluğunu belirlemek dönüşüm yol haritaları üzere platform ve iş modeli hayata hazırlanacaktır. geçirilecektir. Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967) Tedbir 967.4. Kamu Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Açık veri mevzuat hazırlık verisinin paylaşımına yönelik (S), Adalet Bakanlığı, çalışmaları tamamlanacaktır. hukuki düzenlenme Çevre, Şehircilik ve İklim yapılacak, ulusal açık veri Değişikliği Bakanlığı, portalı hayata geçirilecektir. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve dijital hizmetlerin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanması ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.968) Tedbir 968.2. Kamuda Siber Güvenlik Başkanlığı | 1. Kamu idarelerinin yapay zekâ yapay zekâ uygulamalarının (S), İlgili Kamu Kurum teknolojileri kaynaklı risklere karşı geliştirilmesi ile ürün ve ve Kuruluşları bilinçlendirilmesi ve potansiyel hizmet tedarikinde güvenilir risklerin azaltılmasına yönelik etki yapay zekâ etik ilkeleri tatbik analizi çerçevesi oluşturulacak ve edilecektir. yapay zekâ yönetim sistemi belgelendirme mekanizması hayata geçirilecektir. d) Hedefler Performans Göstergeleri Birim 2024 2025 (1) | 2026(2) e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3) Yüzde 73,7 76,1 78,0 e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı Milyon 66,8 68,5 70,0 e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısı İ (Kümülatif) Adet 8 309 8 700 9 000 e-Devlet Kapısından Sunulan Bütünleşik Hizmet Sayısı (Kümülatif) Adet 6 7 8 e-Devlet Kapısından Sunulan Mobil Hizmet Adet 5041 5 400 5 600 Sayısı (Kümülatif) (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) 16-74 yaş aralığındaki bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlanma oranını ifade eden TÜİK anket verisidir. 2.5.9, Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.9.1. Teknik İşbirliği ve Kalkınma Yardımları a) Mevcut Durum Türkiye, insanı merkeze alan, ülkeler arasındaki gelişmişlik farklarını gözeterek refahın daha adil paylaşımını önceleyen ve aynı zamanda ulusal refahı güçlendirmeye yönelik bir bakış açısıyla kalkınma işbirliği faaliyetlerini yürütmektedir. Bu kapsamda ülkemiz, TİKA, YTB, AFAD, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Kızılay, Türkiye Maarif Vakfı ve Türkiye Diyanet Vakfı gibi kurum ve kuruluşlar aracılığıyla özellikle acil ve insani yardım faaliyetleri başta olmak üzere eğitim, sağlık, tarım ve hayvancılık gibi sektörlerde kalkınma işbirliği faaliyetleri gerçekleştirmektedir. OECD verilerine göre 2023 yılında, Resmi Kalkınma Yardımlarının (RKY) yanında diğer resmi akımlar, özel sektörün doğrudan yatırımları ve sivil toplum kuruluşları (STK) yardımlarından oluşan ülkemizin toplam kalkınma yardımları tutarı 7,75 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ülkemizin RKY'ye ayırdığı pay önemli bir artış göstererek 2015 yılında 3,9 milyar dolardan 2024 yılında öncül verilere göre 7,4 milyar dolara ulaşmış ve bu kapsamda yardım yapan ülkeler arasında ilk sıralardaki yerini korumuştur. Ayrıca, öncül verilere göre RKY/GSMH oranı 2024'te binde 5,6 düzeyinde gerçekleşerek OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) üyesi ülkeleri ortalamasının (binde 3,3) üzerinde yer almıştır. TABLO TI: 61- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2015 (2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024(1) RKY (Milyon Dolar) Ooo 3919 Oo 6488 8121 8612 8667 8124 7711 7116 6842 7420 RKY/GSMH (Binde) 5,0 7,6 9,5 11,0 11,5 114 9,6 79 62 5,6 Kaynak: OECD, TİKA (1) TİKA öncül verisidir. Türkiye'nin RKY'sinin yüzde 99'u ikili yardımlar şeklinde olup bu yardımların başta Orta Doğu olmak üzere Balkanlar/Doğu Avrupa ile Güney ve Orta Asya bölgelerine yoğunlaştığı görülmektedir. TABLO II: 62- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı (Milyon Dolar) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Balkanlar/Doğu Avrupa 223 190 227 218 233 98 86 105 93 Asya 3420 6148 7527 7183 7868 7589 6940 6420 6143 Uzak Doğu 6 13 20 8 3 9 7 7 10 Güney ve Orta Asya 257 191 127 256 166 105 138 83 99 Orta Doğu 2 988 5 943 7325 6 745 7 666 7 474 6 794 6322 6032 Diğer (Asya) 169 1 55 174 23 1 1 8 2 Afrika 183 -306(1) -297(1) 135 103 75 99 60 59 Amerika 19 7 10 21 21 5 19 23 19 Diğer (2) 0 199 482 876 245 266 484 366 493 Toplam 3 846 6238 7950 8433 8 469 8033 7 628 6974 6807 aynak: OECD, TİKA (1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir. (2) Bölgelere ayrıştırılamayan yardım miktarıdır. 2023 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen RKY'nin yüzde 88'i insani yardımlardır. 2015 yılında 2,7 milyar dolar olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı, 2023 yılında 6,05 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde Türkiye, insani yardım alanında dünya genelinde ikinci en büyük sağlayıcı olmuştur. İnsani yardımların ardından eğitim, sağlık ve kültür alanlarında yapılan yardımlar ön plana çıkmakta olup bu durum Türkiye'nin insani kalkınma anlayışının sahadaki somut yansımasını göstermektedir. Resmi kalkınma yardımlarının yanı sıra STK ve özel sektör katkıları Türkiye'nin çok boyutlu bir donör ülke kimliği kazanmasında önemli rol oynamaktadır. 2014 ile 2023 yılları arasında Türk STK'ları yaklaşık 4,9 milyar dolar düzeyinde yardım sağlamış, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar aracılığıyla 6 milyar dolar tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir. 2025 yılı faaliyet döneminde Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin bölge ülkeleri başta olmak üzere yakın işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılması amacıyla ekonomik, sosyal, çevresel, insani ve kültürel alanlarda çeşitli kalkınma işbirliği faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda sağlık hizmetlerine erişimin artırılması, gıda güvenliğinin sağlanması, mesleki ve teknik eğitim kapasitenin geliştirilmesi, dijital devlet uygulamalarının yaygınlaştırılması ile tarım ve hayvancılığın desteklenmesine yönelik projeler uygulanmıştır. İlgili kurum ve kuruluşlarla etkin bir eşgüdüm içerisinde Uluslararası Kalkınma İşbirliği Stratejisi Taslağı hazırlanmıştır. Ülkemizin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi kapsamında yurt dışındaki vatandaşlarımız ile soydaş ve akraba topluluklarımıza yönelik eğitim, staj ve burs destekleri sürdürülmüştür. Türkiye'nin tanıtımı, ulusal ve uluslararası kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi, kara propaganda ile mücadele ve ülke gündemine ilişkin konularda seminer, panel, forum, eğitim, yayın ve çeviri çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Türk dünyasında ortak kültürel mirasın korunmasına ve insan kaynaklarının geliştirilmesine dönük programlar düzenlenmiştir. b) Amaç Dış politika öncelikleriyle uyumlu, bölgesel ve küresel sorunlara hızlı ve kalıcı çözümler sunan ve kaynakların etkin kullanımını sağlayan kalkınma işbirlikleri geliştirmek temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülkemizin öncelikleri ve alıcı ülkelerin ihtiyaçları çerçevesinde sektörel ve tematik kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.970) Tedbir 970.1. İhtiyaç Sağlık Bakanlığı (S), 1. Uluslararası sağlık profesyonellerine duyan ülkelerde Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve | yönelik sağlık meslek eğitimleri sürdürülebilir ve kaliteli Turizm Bakanlığı, Milli düzenlenerek ülkemizin güçlü sağlık sağlık hizmetlerine erişimi, | Eğitim Bakanlığı, Strateji ve | sisteminin tanıtımı yapılacaktır. gıda güvenliği ve Bütçe Başkanlığı, İlgili 2. Sağlık alanında yabancı ülkeler ve güvenirliğini, özellikle Kamu Kurum ve Kuruluşları | uluslararası kuruluşlarla var olan mesleki eğitimin işbirliği artırılarak Türk sağlık reformu geliştirilmesine yönelik ile elde edilen bilgi ve tecrübelerin kültürel hassasiyetlerle talep eden ülkelerle paylaşılmasına uyumlu programlara dayalı yönelik kapasite geliştirme eğitimleri temel eğitim kapasitesinin | verilecektir. artırılmasını sağlamaya Kültür ve Turizm Bakanlığı (| 3. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde yönelik programlar (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli | sağlık ve gıda alanlarında tecrübe geliştirilecektir. Eğitim Bakanlığı, Sağlık aktarımına yönelik eğitimler Bakanlığı, Tarım ve Orman | düzenlenecektir. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı Milli Eğitim Bakanlığı (S), 4. Talep eden ülkelere mesleki ve Kültür ve Turizm Bakanlığı | teknik eğitim sistem tasarımı, program geliştirme, eğiticilerin eğitimi, öğrenci staj desteği, eğitim ortamlarının tasarlanması ve güçlendirilmesi konularında destek verilecektir. Tedbir 970.2. Hedef Siber Güvenlik Başkanlığı 1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine ülkelerde kamu (S), Dışişleri Bakanlığı, erişimde etkinliğin artırılması için hizmetlerine erişimde Sanayi ve Teknoloji ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital etkinliğin artırılması için Bakanlığı, YÖK, devlet alanındaki tecrübelerinin ülkemizin dijital dönüşüm Üniversiteler, İlgili Kamu paylaşımına yönelik faaliyetler alanındaki tecrübelerinin Kurum ve Kuruluşları yürütülecektir. paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir. | Tedbir 970.3. Göçün etkin | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Göçün etkin yönetimi kapsamında yönetimi kapsamında Dışişleri Bakanlığı, İlgili düzensiz göçle mücadele etmek kaynak ülkelerde istihdam | Kamu Kurum ve Kuruluşları, | amacıyla kaynak ülkelerle işbirlikleri oluşturmaya yönelik İlgili STK'lar geliştirilecektir. kalkınma işbirliği Kültür ve Turizm Bakanlığı | 2. Düzensiz göç kaynağı ülkelerde, programları geliştirilecektir. | (S), Dışişleri Bakanlığı, istihdam sağlama başta olmak üzere, İçişleri Bakanlığı, İlgili Kamu | göçü önlemeye katkı sağlayacak Kurum ve Kuruluşları, Ilgili || ekonomik ve sosyal kalkınma projeleri |SIK'lar gerçekleştirilecektir. Tedbir 970.4. Körfez Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Proje kapsamında Irak bölgesini Avrupa ve diğer Ulaştırma ve Altyapı makamlarıyla çalışmalar sürdürülecek, büyük pazarlara bağlamayı | Bakanlığı Irak tarafınca ilk etabının 2028 yılında hedefleyen ve paydaşı tamamlanması öngörülen projeye olduğumuz Kalkınma Yolu ilişkin süreç yakından takip edilecektir. Projesi'nin hayata geçirilmesine yönelik çabalar yoğunlaştırılacaktır. Tedbir 970.5. En az gelişmiş İ Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Türkiye'nin birçok alanda sahip olduğu ülkeler başta olmak üzere, (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili kalkınma tecrübesiyle En Az Gelişmiş gelişmekte olan ülkelerdeki (o | Kamu Kurum ve Kuruluşları, || Ülkelerdeki (AGÜ) kamu kurum ve kamu kurum ve kuruluşlarının | İlgili STK'lar kuruluşlarının fiziki kapasitelerinin fiziki kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik inşa, onarım ve geliştirilmesine yönelik proje donatım projeleri gerçekleştirilecektir. ve faaliyetler uygulanacaktır. N Tedbir 970.6. En az gelişmiş | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. EAGÜ'ler başta olmak üzere, talep ülkeler başta olmak üzere, (S), Milli Eğitim Bakanlığı, odaklı yaklaşımla gelişmekte olan talep odaklı yaklaşım ile Sağlık Bakanlığı, Tarım ve ülkelerin beşeri kapasitelerinin gelişmekte olan ülkelerin Orman Bakanlığı, İlgili Kamu | artırılmasına yönelik eğitim, sağlık ve beşeri kapasitelerinin Kurum ve Kuruluşları, İlgili tarım gibi alanlarda tecrübe paylaşımı artırılmasına yönelik eğitim, STK'lar programları düzenlenecektir. sağlık ve tarım gibi alanlarda | Strateji ve Bütçe Başkanlığı 2. Gelişmekte olan ülkelere yönelik tecrübe paylaşım programları | (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür | kurumsal kapasitenin geliştirilmesi düzenlenecektir. ve Turizm Bakanlığı, İlgili amacıyla tecrübe paylaşım programları Kamu Kurum ve Kuruluşları yürütülecektir. Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel bağlara sahip olunan coğrafyalara yönelik bölgesel stratejiler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.971) Tedbir 971.1. Balkanlar ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Balkanlar ve Doğu Avrupa'da eğitim, Doğu Avrupa'da çok kültürlü | (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili sağlık, kültür, üretim ve kurumsal yapının muhafazası ve Kamu Kurum ve Kuruluşları, (| kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak geliştirilmesi de dikkate İlgili STK'lar üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program alınarak uluslararası kalkınma ve projeler gerçekleştirilecektir. işbirliği programları, projeleri | Dışişleri Bakanlığı (5), Kültür | 2. Balkanlar ve Doğu Avrupa ülkeleriyle ve faaliyetleri geliştirilecektir. | ve Turizm Bakanlığı, İlgili ikili ve çok taraflı işbirliği çalışmaları Kamu Kurum ve Kuruluşları yürütülecektir. 3. Balkanlardaki Türk ve akraba topluluklarla eşgüdüm ve işbirliği çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 971.2. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Türk devletlerine yönelik ekonomik, dünyasıyla ekonomik ve ticari | (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili ticari, sosyal ve kültürel işbirliğine de işbirliğini derinleştirecek Kamu Kurum ve Kuruluşları, | katkı sunacak, eğitim, sağlık, kültür, programlar geliştirilecektir. Ilgili STK'lar üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 2. Sanayi ve teknoloji alanında Türk (9), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret | devletlerindeki ilgili kurumlar arasında Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, | bilgi ve tecrübe paylaşımında Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | bulunulacaktır. TÜBİTAK, Üniversiteler Tedbir 971.3. Yakın Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Enerji arzı yüksek ülkelerde petrol dışı coğrafyamız başta olmak (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli alanların geliştirilmesine hizmet eden üzere enerji arzı yüksek Eğitim Bakanlığı, Tarım ve faaliyetlere destek sağlanacaktır. ülkelerde petrol dışı alanların | Orman Bakanlığı, İlgili Kamu geliştirilmesine katkı Kurum ve Kuruluşları sağlamak amacıyla ülkemizin sanayi, teknoloji ve hizmetler sektörlerindeki tecrübesinin aktarılmasına yönelik programlar, projeler ve faaliyetler desteklenecektir. Tedbir 971.4. Orta Doğu | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Orta Doğu ve Afrika'da öncelikle ve Afrika'da altyapının (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili | eğitim, sağlık, kültür ve üretim alanları iyileştirilmesine ilişkin Kamu Kurum ve Kuruluşları, | ile ihtiyaç duyulan diğer alanlarda talepler başta olmak üzere | İlgili STK'lar kurumsal kapasitenin geliştirilmesine hedef ülkelerin kendi yönelik STK ve özel sektör beşeri, doğal ve kurumsal paydaşlarının da dâhil olduğu program kaynakları harekete ve projeler gerçekleştirilecektir. geçirilerek STK ve özel Dışişleri Bakanlığı (S), 2. İklim değişikliği nedeniyle tarımsal sektör gibi paydaşlarla Çevre, Şehircilik ve İklim potansiyeli olumsuz etkilenen Batı ve birlikte kalkınma işbirliği Değişikliği Bakanlığı, Kültür | Orta Afrika ülkeleriyle tarım alanında programları geliştirilecektir. | ve Turizm Bakanlığı, Sanayi | sürdürülebilir işbirlikleri ve Teknoloji Bakanlığı, çeşitlendirilerek geliştirilecektir. Tarım ve Orman Bakanlığı, 3. Suriye Arap Cumhuriyeti ile Tarım Ticaret Bakanlığı, Ilgili Alanında İş Birliğinin Güçlendirilmesine Kamu Kurum ve Kuruluşları | dair imzalanan Niyet Beyanı ve 2025- 2027 Ortak Eylem Planının uygulamaya konulmasına yönelik - | çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 971.5. Asya-Pasifik | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ve Latin Amerika ülkeleriyle | (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili | ülkelerinde eğitim, sağlık, kültür ve uluslararası kalkınma Kamu Kurum ve Kuruluşları, | üretim başta olmak üzere ihtiyaç işbirliği programları İlgili STK'lar duyulan alanlarda kurumsal geliştirilecektir. kapasitenin geliştirilmesine yönelik program ve projeler gerçekleştirilecektir. Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 2. Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle Kamu Kurum ve Kuruluşları | karşılıklı üst düzey resmi görüşmelerin yanı sıra bölgeyle ticaretin artırılması ve çeşitlendirilmesi, yeni pazarlara erişim, uluslararası adaylıklara destek sağlanması ve ülkemiz aleyhine çalışan lobilerle mücadele edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı | güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972) Tedbir 972.2. Uluslararası | Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin kalkınma işbirliği alanında (| (S), Dışişleri Bakanlığı, stratejik bir çerçevede yürütülmesi ihtiyaç duyulan mevzuat Hazine ve Maliye Bakanlığı, | amacıyla eşgüdümün güçlendirilmesi düzenlemeleri yapılacaktır. | İçişleri Bakanlığı, Kültür ve | ve faaliyetlerin etkin izlenmesine Turizm Bakanlığı, Milli imkan verecek teknik alt yapının Eğitim Bakanlığı, Sağlık oluşturulmasına yönelik çalışmalar Bakanlığı, İlgili Kamu sürdürülecektir. Kurum ve Kuruluşları Tedbir 972.3. Kalkınma Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Kalkınma işbirliğinde mevcut araçlar işbirliği faaliyetlerinin (S), Ticaret Bakanlığı, da değerlendirilerek yeni finansman finansmanına yönelik Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | yöntemlerine ilişkin çalışmalar mevcut araçlar da İlgili Kamu Kurum ve yürütülecektir. değerlendirilerek yeni Kuruluşları finansman yöntemleri geliştirilecektir. Tedbir 972.5. Uluslararası | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Üçlü işbirliği program ve projeleri bağışçılar, STK'lar ve özel (S), Dışişleri Bakanlığı, gerçekleştirilecektir. sektör gibi paydaşlarla üçlü | Hazine ve Maliye Bakanlığı, işbirliği program ve proje Ticaret Bakanlığı, İlgili ortaklıkları geliştirilecektir. e | Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 972.6. Kalkınma Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. Kamu kurum ve kuruluşlarından işbirliğinde dış temsil ağının | Kamu Kurum ve Kuruluşları | yurt dışındaki dış temsilciliklere atanan genişletilmesi ve personele yönelik tayin öncesi etkinleştirilmesi sağlanacak, yönlendirme kursları düzenlenecektir. yurt dışı temsilcilikler ve 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının dış kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde görevli personele ilişkiler birimlerinde çalışan diplomasi, müzakere teknikleri, personelin yetkinlikleri protokol gibi konularda eğitim geliştirilecek ve bu verilecektir. birimlerin idari ve teknik Milli Eğitim Bakanlığı (S), 3. Yurt dışında görevlendirilecek kapasitesi güçlendirilecektir. | Dışişleri Bakanlığı, İlgili öğretmen ve okutmanların Kamu Kurum ve Kuruluşları | görevlendirilecekleri ülkelerin dillerini öğrenmeleri ve mesleki gelişimlerinin artırılması amacıyla mesleki gelişim | programları düzenlenecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı | 4. Yurt dışında kültürel diplomasi (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili | alanında faaliyet gösteren kuruluşların Kamu Kurum ve Kuruluşları | kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, uluslararası kamuoyunda Türkiye'nin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973) Tedbir 973.1. İnsani T Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Kalkınma yardımları etkinliklerine yardımlarımız dâhil İçişleri Bakanlığı, Strateji ve | katılım sağlanarak ülkemizin bu kalkınma yardımlarının Bütçe Başkanlığı, İletişim konudaki başat rolü anlatılacaktır. görünürlüğünün Başkanlığı, İlgili Kamu artırılmasına yönelik Kurum ve Kuruluşları | çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 973.2. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yabancı üniversitelerde Türk Dili ve kültürünün tanıtımı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli | Edebiyatı kürsüsü kurulması kapsamında hedef ülkelerde | Eğitim Bakanlığı, YÖK, İlgili | desteklenecek ve hazırlanan Türk Dili ve Edebiyatı lisans | Kamu Kurum ve Kuruluşları | protokoller çerçevesinde işbirlikleri programlarının açılması yapılacaktır. desteklenecektir. 2. Türk Dili ve Edebiyatı bölümü veya kürsüsü bulunan yabancı üniversitelerde talep edilmesi halinde öğretim üyesi veya okutman görevlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. Yabancı ülkelerde Türkoloji bölümlerindeki öğretim görevlileri ve öğrencileri desteklemek amacıyla Türkçe öğretimine yönelik programlar düzenlenecektir. 4. Yurt içinde ve yurt dışında Türkoloji alanında eğitim, sempozyum ve akademik programların düzenlenmesi desteklenecektir. Tedbir 973.3. Yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Soydaş ve akraba toplulukların dışındaki vatandaşlarımızla | (S), Milli Eğitim Bakanlığı, (| yaşadıkları ülkelerde eğitimlerine soydaş ve akraba YÖK, İlgili Kamu Kurum ve | destek olmak amacıyla yerinde topluluklarımıza yönelik Kuruluşları burslandırma çalışmaları eğitim, staj ve burs yürütülecektir. il destekleri sağlanacak, 2. Türkiye Bursları kapsamında YÖK ile Türkiye'de yükseköğretimin işbirliği içerisinde Uluslararası Değişim uluslararasılaşması Burs Programı çalışmalarına devam çalışmaları kapsamında edilecek, uluslararası öğrencilere başta Türkiye Bursları yönelik burslandırma faaliyetleri olmak üzere “Study in yürütülecektir. Türkiye” gibi uluslararası 3. Yurtdışı Vatandaşlar Burs Programı programların planlama, faaliyetlerine devam edilecek ve yurt değerlendirme ve seçim dışında yükseköğrenim gören gençlere süreçleri geliştirilerek yönelik staj programları sürdürülecektir. düzenlenecektir. 4, Uluslararası Öğrenciler Değerlendirme Kurulu oluşturulması çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 973.4. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Türkiye mezun dernekleri mezunlarının ülkemizle (S), Ilgili Kamu Kurum ve desteklenecek, öncelikli bölgelerde ilişkilerinin Kuruluşları yeni mezun derneklerinin kurulmasına kurumsallaşmasına yönelik yönelik çalışmalar yürütülecektir. çalışmalar yürütülecektür. | Tedbir 973.5. Uluslararası | İletişim Başkanlığı (S), İlgili | 1. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili kamuoyu üzerinde etkili Kamu Kurum ve Kuruluşları | olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar olan ve Türkiye ile ilgili yapanlar başta olmak üzere farklı çalışmalar yapan kurum ve ülkelerden STK'lar, düşünce kuruluşlar, üniversiteler, kuruluşları, üniversiteler, STK'lar ve bireylerle işbirliği akademisyenler, uzmanlar ile işbirliği geliştirilecek ve Türkiye'nin geliştirilerek Türkiye'nin tezlerinin tanıtımına yönelik anlatılması hususunda ortak çalışmalar çalışmalar yürütülecektir. yapılacaktır. 2. Türkiye'nin yumuşak gücünü artırmaya ve kamu diplomasisi politikalarını etkili bir şekilde hayata geçirmeye yönelik projeler, yayın çalışmaları, tanıtım videoları gibi çalışmalar yapılacaktır. 3. Vatandaş Diplomat Projesi kapsamında Vatandaş Eİ Kitabının güncellenmesi ve projenin yaygınlaştırılması faaliyetleri yürütülecektir. 4. Stratejik iletişim çalışmaları kapsamında Uluslararası Stratejik İletişim Zirvesi düzenlenecek, etkinlik, | proje ve yayınlar yapılacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı (S), 5. Ülkemizin eğitim diplomasisi Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve | çalışmalarının görünürlüğünü Turizm Bakanlığı, Türkiye sağlamak adına Eğitim Diplomasi Maarif Vakfı, Ilgili Kamu Forumu gerçekleştirilecektir. Kurum ve Kuruluşları 6. Uluslararası Kardeş Okul Uygulaması kapsamında okullar arasında işbirliğini geliştirmek amacıyla çalıştay vb. çeşitli faaliyetler ürütülecektir. Tedbir 973.6. Türkiye'nin | İletişim Başkanlığı (S), İlgili | 1. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemi girişimci ve insani dış Kamu Kurum ve Kuruluşları | bağlamında hedef kitleye ve gündem politikasına uygun şekilde konularının içeriğine uygun olacak geleneksel ve yeni medya Şekilde başta 620, BM, NATO, Islam araçlarıyla yürütülen kamu İşbirliği Teşkilatı (İİT), Türk Devletleri diplomasisi faaliyetleri Teşkilatı (TDT) etkinlikleri kapsamında sürdürülecek, Türkiye'nin olmak üzere konferans, panel, forum, tanıtımına katkı sağlayacak eğitim gibi faaliyetler uluslararası nitelikteki gerçekleştirilecektir. organizasyonlara katılım 2. Kara propaganda ile mücadele sağlanacak ve söz konusu kapsamında ulusal ve uluslararası faaliyetlerin etkinliğini platformlarda kamuoyunun doğru artırmaya yönelik çalışmalar bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. yürütülecek, Türkiye'nin terörle mücadele çabalarının ve bu bağlamda FETÖ/PKK/PYD gibi terör örgütlerinin küresel bir tehdit olduğunun duyurulması ve 1915 Olayları, Kıbrıs Meselesi gibi konular hakkında uluslararası kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi amacıyla Türkiye'nin girişimci ve insani dış politikasını önceleyen kamu diplomasisi faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi ve bu kapsamda nitelikli yayınların çıkarılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 4. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemine ilişkin ulusal/uluslararası faaliyetlerin etkinliğini artırmaya yönelik çeşitli dillerde sözlü ve yazılı çeviri çalışmaları yürütülecektir. 5. Kriz İletişimi kapsamında ulusal ve uluslararası tatbikat, eğitim ve diğer faaliyetler, yayın ve projeler gerçekleştirilecektir. 2.5.9.2. Çok Taraflı Kalkınma İşbirliği a) Mevcut Durum Türkiye'nin çok taraflı sistemdeki etkinliğinin artırılması ve uluslararası alandaki görünürlüğünün güçlendirilmesine yönelik çalışmalar kapsamında, özellikle en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin karşı karşıya bulunduğu kalkınma sorunlarının uluslararası gündemde daha fazla yer bulması için girişimlerde bulunulmuş, söz konusu sorunlara yapıcı ve kalıcı çözümler üretme noktasında aktif rol üstlenilmiştir. Ayrıca, küresel ve ulusal kalkınma hedeflerine ulaşılmasına katkıda bulunulması amacıyla uluslararası kuruluşların çalışmaları yakından takip edilmiş, ülkemiz menfaatlerini gözeten işbirliklerinin geliştirilmesine çalışılmıştır. Bu işbirliklerinin, hem Türkiye'nin diplomatik ağırlığını pekiştirmesi hem de küresel ölçekte adil ve sürdürülebilir çözümlerin geliştirilmesine katkı sağlaması hedeflenmektedir. BM kuruluşlarının 2021-2025 döneminde ülkemizde yürüttükleri program ve projelerin çerçevesini belirleyen BM Sürdürülebilir Kalkınma İşbirliği Çerçevesi'nin (UNSDCF) stratejik yönlendirmesini sağlamak üzere Ortak Yönlendirme Komitesi Toplantısı gerçekleştirilmiştir. Ayrıca aynı belge kapsamında öngörülen Sonuç Grubu Toplantıları yılın son çeyreğinde gerçekleştirilecektir. Öte yandan mevcut Çerçeve Belgenin uygulama döneminin yıl sonu itibarıyla nihayete erecek olması nedeniyle 2026-2030 dönemini kapsayacak yeni Çerçeve Belgeye yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılması çalışmaları kapsamında İstanbul'da BM İnsani İşler Eşgüdüm Ofisi'nin (OCHA) açılışı gerçekleştirilmiş olup bahse konu ofis faaliyetlerine başlamıştır. Ayrıca ev sahipliği yapılan başta BM Kalkınma Programı (UNDP) İstanbul Kalkınmada Özel Sektör Uluslararası Merkezi (1CPSD) ile EAGÜ/ler için BM Teknoloji Bankasının görünürlüğünün artırılması ve faaliyetlerinin genişletilmesi hususunda gerekli destek sağlanmaktadır. Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeliğine ilişkin politikalar kapsamında, AB'ye katılım için 2025-2028 Ulusal Eylem Planı güncelleme çalışmaları tamamlanmıştır. Ayrıca AB müktesebatına uyum çalışmaları çerçevesinde Avrupa Komisyonu ile alt komite toplantıları gerçekleştirilmeye devam edilmektedir. İSEDAK kapsamında, İslam ülkeleri arasında ekonomik ve ticari işbirliği faaliyetleri yoğunlaştırılarak sürdürülmektedir. Bu çerçevede İSEDAK'ın ticaret, turizm, ulaştırma ve iletişim, tarım, yoksulluğun azaltılması ve mali işbirliği alanlarında 12 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilerek İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarına yönelik politika tavsiyeleri ortaya konulmuştur. İSEDAK Bakanlar Toplantısında kabul edilen Politika Tavsiyelerinin gerçekleştirilmesine yönelik İSEDAK Proje Finansman Mekanizması kapsamında 31 ülkenin yararlanıcısı olduğu 23 proje, İSEDAK Kudüs Programında ise 8 proje hayata geçirilmiştir. İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-O1C)'nin etkin bir şekilde uygulanmasına ve Sisteme taraf olan ülke sayısının artırılmasına yönelik Ticaret Müzakereleri Komitesi Toplantısı ve farkındalık eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Başta İİT üyesi ülkeler olmak üzere uluslararası ticaret ve yatırım uyuşmazlıklarının çözümünde önemli bir adres olması beklenen İİT Tahkim Merkezi'nin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çalışmalara aktif katkı sağlanmıştır. Ayrıca helal belgelerinin İİT üyesi ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik kurulan Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumu'nun (IFHAB) kurumsallaşma çabaları kapsamında yapılan çalışmalar yakından takip edilerek gerekli katkı sağlanmıştır. Bunun yanı sıra İSEDAK KOBİ Programı kapsamında İslam ülkelerindeki KOBİ'ler arasında ağların güçlendirilmesi ve KOBİ'lerin dijitalleşmesine yönelik projeler desteklenmiştir. Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi politikası çerçevesinde, kurucu üyesi olduğumuz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ve TÜRKSOY gibi bölgesel kuruluşların faaliyetlerine aktif bir şekilde katılım sağlanmaya devam edilmiştir. Ülkemiz, TDT'nin yakaladığı ivmeyi sürdürmesi ve Türk dünyasında refah ve istikrara katkı sağlamasını teminen, TDT faaliyetlerine etkin ve aktif bir şekilde iştirak etmeye devam etmektedir. Birlikte Kalkınma ve Refah için Güçlendirilmiş Ortaklık temasıyla İstanbul'da gerçekleştirilen Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesinde alınan kararların, Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesini teminen 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Eylem Planı çerçevesinde uygulanmasına devam edilmiştir. b) Amaç Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğünü artırmak ve uluslararası kuruluş ve platformların küresel kalkınma gündemine yönelik çalışmalarına aktif katkı sağlamak temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler — N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.975) Tedbir 975.1. Türkiye'nin çok | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye'nin çok taraflı kalkınma taraflı kalkınma sistemindeki Hazine ve Maliye sistemine ilişkin bütüncül stratejik önceliklerine, hedeflerine ve Bakanlığı, Kültür ve çerçeve oluşturulması kapsamında işbirliği yöntemlerine ilişkin Turizm Bakanlığı, Sanayi | mevcut durumun tespitine yönelik bütüncül stratejik çerçeve ve Teknoloji Bakanlığı, çalışmalar yürütülecektir. oluşturulacaktır. Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 975.2. Başta ev Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Küresel kalkınma sorunlarının sahipliği yapılan kuruluşlar Hazine ve Maliye çözümüne yönelik işbirlikleri, yeni olmak üzere Güney-Güney ve ( | Bakanlığı, Kültür ve mekanizmalar dâhil edilerek üçgen işbirliği mekanizmaları da | Turizm Bakanlığı, Strateji | geliştirilecek ve üçüncü ülkelere kullanılarak ülkemizin ve Bütçe Başkanlığı, İlgili | yönelik ortak proje ve faaliyetler uluslararası kuruluşlara verdiği || Kamu Kurum ve yürütülecektir. program bazlı destekler Kuruluşları 2. Türkiye'de bölgesel ve küresel artırılacak ve bu kuruluşlarla ofisleri bulunan BM kuruluşlarıyla tecrübe paylaşımına yönelik etkin işbirliği sürdürülecektir. program ve projeler | geliştirilecekür. Tedbir 975.3. Küresel Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Uluslararası kuruluşların bölgesel kalkınma çabalarına katkı Kültür ve Turizm ofislerine ev sahipliği yapılmasına sağlamak üzere uluslararası Bakanlığı, Sanayi ve yönelik çalışmalar yürütülecektir. kuruluşların bölgesel ofislerine (| Teknoloji Bakanlığı, ev sahipliği yapılmasına yönelik | Strateji ve Bütçe diplomatik girişimler Başkanlığı, İlgili Kamu sürdürülecek ve ev sahipliği Kurum ve Kuruluşları yapılan kuruluşların uluslararası platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır. . Tedbir 975.4. Uluslararası Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Özel sektör temsilcilerinin düzeyde iş yapma kapasitesine | Kültür ve Turizm uluslararası kuruluşlarla işbirliği sahip STK'ların ve özel sektör Bakanlığı, Sanayi ve çabalarının ve UNDP İstanbul kuruluşlarının çok taraflı Teknoloji Bakanlığı, Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör işbirliklerine dâhil olmaları Ticaret Bakanlığı, Strateji | Merkezi'nin çalışmalarının teşvik edilecektir. ve Bütçe Başkanlığı, İlgili | desteklenmesine devam edilecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları BM, OECD, DTO, 620 ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) gibi uluslararası kuruluşların ve platformların küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalışmalarında aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.976) Tedbir 976.1. En az gelişmiş Dışişleri Bakanlığı (S), 1. EAGÜ'lerin kalkınma meselelerinin ülkeler ile gelişmekte olan Kültür ve Turizm Bakanlığı, | uluslararası kuruluşların gündeminde ülkelerin kalkınma meselelerinin o | Sanayi ve Teknoloji daha fazla yer almasına yönelik uluslararası kuruluşların Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | çalışmalar sürdürülecek olup EAGÜ'lere gündeminde daha fazla yer Başkanlığı, İlgili Kamu ve EAGÜ'ler için BM Teknoloji almasına yönelik çalışmalar Kurum ve Kuruluşları Bankasına ülkemizin yanı sıra diğer sürdürülecek ve bu kapsamda ev ülkelerin de destek vermesine yönelik sahipliği yaptığımız En Az Gelişmiş girişimlerde bulunulacaktır. Ülkeler için BM Teknoloji Bankası faaliyetleri desteklenecektir. Tedbir 976.2. Küresel kalkınma | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle gündeminin iklim değişikliği, yeşil | Çevre, Şehircilik ve İklim mücadelede ülkemiz görünürlüğünün dönüşüm, yenilenebilir enerji, Değişikliği Bakanlığı, Sanayi | uluslararası platformlarda artırılmasına sürdürülebilir gıda sistemleri, afet | ve Teknoloji Bakanlığı, yönelik çalışmalar yürütülecektir. risklerinin azaltılması ve Tarım ve Orman Bakanlığı dijitalleşme ile ülkemizin Dışişleri Bakanlığı (S), 2. Enerji güvenliğimizin ilerletilmesi için öncülüğünde yürütülen sıfır atık (| Enerji ve Tabii Kaynaklar (o | temiz enerji geçişi odaklı uluslararası hareketi bağlamında sürdürülebilir | Bakanlığı faaliyetlere aktif katılım sağlanacak ve atık yönetimi gibi meselelerine ülkemizin iklim değişikliğiyle mücadele ilişkin uluslararası kuruluşlar çabalarıyla örtüşen yenilenebilir ve nezdinde yürütülen çalışmalara nükleer enerji temelli üretimine yönelik aktif katkı sağlanacaktır. uluslararası işbirlikleri takip edilecektir. Tedbir 976.3. Düzensiz göçle Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Başta BM kuruluşları olmak üzere mücadelede adil yük paylaşımı ve | İçişleri Bakanlığı uluslararası kuruluşların düzensiz göçle gönüllü geri dönüşlerin teşviki gibi mücadele ve gönüllü geri dönüşler konuların başta BM olmak üzere konusundaki toplantılarına aktif katılım ilgili uluslararası kuruluşların sağlanacaktır. gündeminde tutulması ile yapıcı çözüm önerileri ve ortak projeler geliştirilmesine dönük çabalar devam ettirilecektir. Tedbir 976.4. 620, MIKTA ve Dışişleri Bakanlığı (S), 1. G20, MIKTA ve BRICS gibi BRICS gibi uluslararası Hazine ve Maliye Bakanlığı, | uluslararası platformlarda ülkemizin platformlarda ülkemizin etkinliği Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | etkinliğinin artırılması ve bu artırılacak ve önceliklerimiz İlgili Kamu Kurum ve platformların olanaklarından ülkemiz doğrultusunda bu platformların Kuruluşları öncelikleri doğrultusunda daha fazla olanaklarından daha fazla yararlanılması için çalışmalar ararlanılacaktır. sürdürülecektir. Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. UNESCO'nun başta Yürütme Kurulu eğitim, bilim ve iletişim alanındaki | Çevre, Şehircilik ve İklim ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere politikalarının uluslararası kurum (| Değişikliği Bakanlığı, karar alma organlarında ülkemizin aktif ve kuruluşların faaliyetlerine etkin | Gençlik ve Spor Bakanlığı, | şekilde yer alması sağlanacaktır. bir şekilde yansıtılması suretiyle, Kültür ve Turizm Bakanlığı, | 2. Uluslararası kuruluşların kültür, ülkemizin bu alanlardaki Milli Eğitim Bakanlığı, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki görünürlüğü artırılacaktır. Sanayi ve Teknoloji gündemleri aktif bir şekilde takip Bakanlığı, Ulaştırma ve edilecek ve ülkemizin bu alanlardaki Altyapı Bakanlığı, İletişim çalışmalarının anılan gündemlere Başkanlığı, İlgili Kamu yansıtılmasına çalışılacaktır. Kurum ve Kuruluşları 3. Ülkemizin miras alanlarının Dünya Miras Listesine, somut olmayan kültürel miras unsurlarının ise UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydı için gerekli eşgüdüm yürütülecektir. Tedbir 976.6. BM ve diğer İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnsani yardım operasyonu uluslararası platformlarda insani | Dışişleri Bakanlığı yürütülen ülkelere yönelik yardım konularında düzenlenen uluslararası kuruluşlarla işbirliği toplantılara aktif katılım içerisinde düzenlenen toplantılara sağlanacak, benzeri toplantılara aktif katılım sağlanacaktır. ev sahipliği yapılması konusunda girişimlerde bulunulacaktır. İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.977) Tedbir 977.1. İİT üyesi Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Çalışma Grupları ülkelerin ortak kalkınma Başkanlığı (5), Aile ve kapsamında yapılacak anketler ve meselelerine yönelik bilgi ve Sosyal Hizmetler saha ziyaretlerini de içeren veriye dayalı somut yol Bakanlığı, Dışişleri araştırmalarda İİT üyesi ülkelerin haritaları ve işbirliği önerileri Bakanlığı, Hazine ve kalkınma seviyelerine göre yol geliştirilecektir. Maliye Bakanlığı, Kültür haritaları ve somut politika ve Turizm Bakanlığı, tavsiyeleri ortaya konulmasına Tarım ve Orman yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Hazine ve Maliye 2. İSEDAK Altın Borsası Projesinin Bakanlığı (S), Dışişleri hayata geçirilmesine yönelik işbirliği Bakanlığı, Strateji ve çabaları sürdürülecektir. Bütçe Başkanlığı, TCMB, | 3. Gayrimenkule Dayalı ve Gelişen İlgili Kamu Kurum ve Finansal Araçlar Bilgi Sistemi'ne Kuruluşları (GEFAS) yeni İİT üyesi ülkelerin ve finansal ürünlerin dâhil edilmesine ve sistem içerisinde gayrimenkule dayalı ürünlerin alım-satım işlemlerinin gerçekleştirilmesine önelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 977.2. İSEDAK çalışma | Sirateji ve Bütçe 1. İSEDAK Bakanlar Toplantısında gruplarında ortaya konulan Başkanlığı (S), Aile ve kabul edilen politika tavsiyelerinin politika tavsiyelerinin İİT üyesi | Sosyal Hizmetler hayata geçirilmesine dönük İİT üyesi ülkelerde hayata geçirilmesine (| Bakanlığı, Dışişleri ülkeler ve İİT kuruluşlarının proje yönelik program ve proje Bakanlığı, Hazine ve önerilerine yönelik destek destekleri geliştirilerek Maliye Bakanlığı, Kültür sağlanacaktır. sürdürülecektir. ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 977.3. “İSEDAK Yüksek | Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Düzeyli Dijital Dönüşüm Başkanlığı (S), Dışişleri Dönüşüm Forumu kapsamında İİT Forumu” kapsamında üye Bakanlığı, İlgili Kamu üyesi ülkelere yönelik dijital alanda ülkeler arasında somut işbirliği o | Kurum ve Kuruluşları işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını program ve projeleri hedefleyen çalışmalar koordine eliştirilecektir. edilecektir. Tedbir 977.4. İİT üyesi Sanayi ve Teknoloji 1. İSEDAK Bakanlar Toplantısında ülkelerdeki KOBİlere yönelik Bakanlığı (S), Strateji ve | üye devletlerce kabul edilerek İSEDAK KOBİ Programı hayata | Bütçe Başkanlığı, İlgili hayata geçirilen, İSEDAK KOBİ geçirilecektir. Kamu Kurum ve Programı kapsamında İİT üyesi Kuruluşları ülkeler ve ilgili İİT kuruluşları ile | Ni ortak çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 977.5. İİT Tahkim Ticaret Bakanlığı (S), 1. İIT Tahkim Merkezinin Merkezinin kurumsallaşmasına | Dışişleri Bakanlığı, Sanayi | uluslararası ticaret ve yatırım ve uluslararası görünürlüğünün | ve Teknoloji Bakanlığı, uyuşmazlıklarının çözümü artırılmasına yönelik çabalar Strateji ve Bütçe noktasında uluslararası desteklenecektir. Başkanlığı, TOBB görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir. Tedbir 977.6. İİT içi ticaretin | Ticaret Bakanlığı (S), 1. TPS-OIC'in taraf ülkelerde etkin geliştirilmesine yönelik İİT Dışişleri Bakanlığı, Strateji | bir şekilde uygulanmasına yönelik Üyesi Devletler Arasında ve Bütçe Başkanlığı çabalar yoğunlaştırılacaktır. Tercihli Ticaret Sistemi (TPS- 2. TPS-OIC'in kapsamının O1C)'nin tüm katılımcı ülkelerde genişletilmesi amacıyla yeni etkin bir biçimde müzakerelere başlanmasına yönelik uygulanmasına ve Sisteme taraf girişimler sürdürülecektir. olan ülke sayısının artırılmasına yönelik girişimler sürdürülecektir. Tedbir 977.7. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal Akreditasyon Kurumları belgelerinin İİT üyesi ülkeler Dışişleri Bakanlığı, Strateji | İslami Forumunun arasında karşılıklı tanınmasına (| ve Bütçe Başkanlığı kurumsallaşmasına yönelik yönelik Helal Akreditasyon çalışmalara aktif destek Kurumları İslami Forumunun sağlanacaktır. kuruluş ve faaliyete geçme süreçlerine aktif destek sağlanacaktır. N Tedbir 977.8. Ülkemizin ev Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı İİT sahipliği yaptığı “İslam Ülkeleri | Hazine ve Maliye kuruluşlarının çalışmalarına destek İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Bakanlığı, Sanayi ve sağlanacaktır. Araştırma ve Eğitim Merkezi”, Teknoloji Bakanlığı, “Islam Tarih, Kültür ve Sanat (| Sirateji ve Bütçe Araştırma Merkezi”, “İİT Islam | Başkanlığı, İlgili Kamu Ülkeleri Standartlar ve Metroloji | Kurum ve Kuruluşları Enstitüsü” ve “Islam İşbirliği Gençlik Forumu” çalışmalarına verilen destekler sürdürülecektir. Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeliğine ilişkin politikalar kararlılıkla uygulanacak ve AB müktesebatına uyum çalışmaları yürütülecektir. Kalkınma Planı p.978) Tedbir 978.1. Türkiye'nin Dışişleri Bakanlığı (S), 1. ABile kritik tematik konularda AB'ye katılım müzakerelerinin İçişleri Bakanlığı, Ticaret | yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile yeniden canlandırılması, Türkiye | Bakanlığı, İlgili Kamu üst düzey temaslar sürdürülecektir. ve AB arasındaki kritik tematik | Kurum ve Kuruluşları konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, “Vize Serbestisi Diyaloğu”nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliği'nin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar artırılacaktır. Tedbir 978.2. AB Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Avrupa Komisyonu nezdinde Alt müktesebatına uyum İlgili Kamu Kurum ve Komite Toplantılarının yapılmasına çerçevesinde AB Komisyonu ile | Kuruluşları ilişkin girişimlerde bulunulacaktır. istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktır. Tedbir 978.3. AB'ye Katılım Dışişleri Bakanlığı (5), 1. AB'ye Katılım için Ulusal Eylem için Ulusal Eylem Planı İlgili Kamu Kurum ve Planı'nın uygulanması izlenecektir. güncellenecektir. Kuruluşları Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalışmalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.979) Tedbir 979.1. Türk Devletleri | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. TDT'nin kurumsallaşma sürecinin Teşkilatı (TDT) üye ülkeleriyle (| Kültür ve Turizm faaliyetlerinin diğer üye ülkeler ve yürütülen ekonomik, sosyal, Bakanlığı, Sanayi ve gözlemcilerle etkin bir işbirliği içinde kültürel ve bilimsel alanlardaki || Teknoloji Bakanlığı, Tarım | geliştirilmesi yönünde çalışılacaktır. işbirliği “Türk Dünyası 2040 ve Orman Bakanlığı, 2. Türk dünyasındaki kalkınma, Vizyonu” doğrultusunda Ticaret Bakanlığı, Strateji | ekonomi ve yatırım odaklı faaliyet derinleştirilecektir. ve Bütçe Başkanlığı, yürüten kuruluşların kurumsal Cumhurbaşkanlığı Genel | kapasitelerini artırmaya yönelik ortak Sekreterliği, İlgili Kamu faaliyetler yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları 3. Enerji ve bağlantısallık, teknoloji, inovasyon, sanayi ve bilim alanlarında işbirliğinin geliştirilmesine yönelik üst düzey toplantılar düzenlenecektir. Cumhurbaşkanlığı Genel | 4. TDT üye ve gözlemci ülkeleri ile Sekreterliği (S), Kültür ve | insan kaynakları alanında tecrübe Turizm Bakanlığı, Sanayi | paylaşımı yapılmasına yönelik ve Teknoloji Bakanlığı, faaliyetler somutlaştırılarak Tarım ve Orman sürdürülecektir. Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 979.3. Karadeniz Dışişleri Bakanlığı (S), 1. D-8'in genişletilmesine yönelik Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ), | Hazine ve Maliye çalışmalara destek sağlanacaktır. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Bakanlığı, Kültür ve 2. EİT bünyesindeki işbirliklerinin (EİT) ve Gelişen Sekiz Ülke (D- | Turizm Bakanlığı, Ticaret | etkinliğinin artırılmasına yönelik 8) gibi bölgesel kuruluşların Bakanlığı, Strateji ve çalışmalara devam edilecektir. sonuç odaklı program ve Bütçe Başkanlığı, İlgili 3. KEİ'nin bölgesel krizler nedeniyle projelere yoğunlaştırılması Kamu Kurum ve ivme kaybeden işbirliği faaliyetlerinin yönünde girişimlerde Kuruluşları ilerletilmesine yönelik çalışmalarda bulunulacaktır. bulunulacaktır. Dışişleri Bakanlığı (S), 4. Azerbaycan, Gürcistan ve İlgili Kamu Kurum ve Ermenistan ile Türkiye, Rusya ve Kuruluşları İran arasında yürütülen 343 Bölgesel İşbirliği Platformu'nun kurumsallaştırılmasına yönelik çabalar devam ettirilecek ve Platform kapsamında ortaya çıkacak bölgesel işbirliği fırsatları desteklenecektir. Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının EİT bünyesinde ticaretin Dışişleri Bakanlığı, Strateji | kapsamının genişletilmesi amacıyla geliştirilmesi için çalışmalarda ve Bütçe Başkanlığı, İlgili | müzakerelere başlanması için bulunulacak ve mevcut bölgesel | Kamu Kurum ve girişimlerde bulunulacaktır. ticaret anlaşmalarının hayata Kuruluşları 2. EİT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) geçirilmesine ilişkin çabalar güncellenmesi amacıyla artırılacaktır. müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. Tedbir 979.5. Yeniden Asya Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Yeniden Asya Girişimi kapsamında Girişimi kapsamında Asya'da İlgili Kamu Kurum ve bölgesel örgütlerin çalışmalarına üyesi ya da ortağı olduğumuz Kuruluşları aktif katılım sağlanacak ve çeşitli bölgesel kuruluşlar ve çok projeler kapsamında işbirliği taraflı mekanizmaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar çalışmalarına aktif ve yenilikçi yapılacaktır. bir vizyonla katkı sağlanacaktır. | Tedbir 979.6. Üçüncü Dışişleri Bakanlığı (S), 1. 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Türkiye-Afrika Ortaklık İlgili Kamu Kurum ve Eylem Planı'nda kayıtlı projelerin Zirvesinde alınan kararların Kuruluşları hayata geçirilmesine devam edilecek etkin bir şekilde hayata ve Afrika Birliği Sekretaryasıyla geçirilmesine ve dördüncü düzenli istişareler sürdürülecektir. zirvenin düzenlenmesine ilişkin 2. Afrika kıtasındaki bölgesel teşkilat çalışmalar yürütülecektir. ve mekanizmalarla temaslar artırılacak ve ortaklık mekanizmaları işletilecektir. Tedbir 979.7. Latin Amerika Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Latin Amerika ve Karayipler ve Karayipler Bölgesi ile Kültür ve Turizm Bölgesindeki bölgesel kuruluşlar ile yürütülen Açılım Politikası Bakanlığı ülkemiz ilişkilerinin geliştirilmesine stratejik ve yapısal bir bakış yönelik çalışmalar yürütülecek ve bu açısıyla ve ortaklık anlayışıyla kuruluşlar nezdinde ülkemiz derinleştirilecek ve bölgedeki görünürlüğünün artırılmasına yönelik uluslararası kuruluşlara proje projelere katkı sağlanacaktır. temelli katkılar sağlanacaktır. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan Türk vatandaşlarının sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.980) Tedbir 980.1. Bölgesel ve Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Bölgesel ve uluslararası uluslararası kuruluşlarda İlgili Kamu Kurum ve kuruluşlarda görevlendirilen kamu görevlendirilen kamu personeli | Kuruluşları personeli sayısının artırılmasına sayısı artırılacak ve ülkemizin yönelik girişimler sürdürülecektir. uluslararası kuruluşlar nezdindeki daimi temsilciliklerinde yer alan uzman kadroları üçlendirilecektir. Tedbir 980.2. Yükseköğrenim | Cumhurbaşkanlığı Genel | 1. Yükseköğrenim düzeyindeki düzeyindeki öğrencilere Sekreterliği (S), Dışişleri o | öğrencilerin uluslararası uluslararası kuruluşlardaki Bakanlığı, Strateji ve kuruluşlardaki kariyer olanakları kariyer olanakları ve bu Bütçe Başkanlığı, YÖK, hakkında bilgilendirilmesi için kuruluşlara başvuru süreçlerine | İlgili Kamu Kurum ve hazırlanan programlar ve içerikler ilişkin farkındalık artırma Kuruluşları mevcut dijital araçlar üzerinden programları düzenlenecektir. | paylaşılacaktır. 2.5.10. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları a) Mevcut Durum Küresel salgın, artan gıda ve enerji güvensizliği, çatışmalar ile iklim değişikliğiyle bağlantılı çevresel felaketler gibi zorluklar Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarındaki (SKA) küresel ilerlemeyi sınırlamış ve bazı alanlarda geriye gidişler yaşanmıştır. Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan 2025 yılı Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Raporunda SKA'ların sadece yüzde 35'inin planlandığı şekilde veya orta düzeyde ilerlemekte olduğu ve yüzde 18'inin ise geriye doğru gittiği belirtilmektedir. Bu doğrultuda, önümüzdeki süreçte tüm ülkelerin SKA'lara ulaşılmasına yönelik gayretlerini artırması ve somut hedefler yoluyla ilerlemeyi izlemeleri beklenmektedir. SKA'ları kalkınma planları aracılığıyla hayata geçiren ülkemiz tarafından hedefe ulaşmaya yönelik çabaların artırılması açısından On İkinci Kalkınma Planı bir fırsat olarak değerlendirilmiştir. Planda temel politika ve öncelikler belirlenirken SKA'lar göz önünde bulundurulmuştur. Türkiye'nin SKA'lara yönelik siyasi sahipliği ve ilereme kararlılığını ulusal ve uluslararası düzeylerde göstermeye hizmet eden Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporları (Voluntary National Reviews, VNR) SKAlTarın uygulama sürecini etkinleştirmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye'nin üçüncü VNR hazırlıkları Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda başlatılmış olup süreç tüm paydaşların işbirliği ile yürütülecektir. 2022 yılında oluşturulan Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun üçüncü VAR hazırlıkları sırasında üst düzey bir sahiplikle etkili bir izleme ve değerlendirme sürecine katkı sağlaması öngörülmektedir. TÜİK tarafından SKA göstergeleri için ulusal düzeyde izlemenin sağlanması ve gösterge setinin genişletilmesi amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, SKA göstergeleriyle ilgili güncel gelişmeler Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri internet portalı üzerinden kullanıcıların hizmetine sunulmaktadır. Ekim 2025 itibarıyla portalda 165 gösterge seti raporlanmakta, 47 veri ise araştırılmaktadır. 2026 yılında portalın işlevselliğinin ve kapsamının artırılması için faaliyetlerin yürütülmesi hedeflenmektedir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile İtalya Çevre ve Enerji Güvenliği Bakanlığı arasında imzalanan Mutabakat Zaptı kapsamında sürdürülebilir kalkınma alanında işbirliği faaliyetleri devam etmektedir. İkili işbirliği kapsamında yürütülecek potansiyel proje faaliyetlerine ilişkin taslak çalışma planı, izleme-değerlendirme çerçevesi, yönlendirme ilkeleri ile usul ve esaslar hazırlanmıştır. Sürdürülebilir kalkınmada politika uyumu konusunda ortak proje geliştirme çalışmalarına başlanmıştır. b) Amaç Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının (SKA) katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmesine yönelik uygulamaların sağlanması ile koordinasyon, takip ve gözden geçirme süreçlerinin etkinliğinin artırılması temel amaçtır. c) Politika ve Tedbirler Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler SKA'ların etkin ve düzenli izleme ve değerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya ilişkin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkınma Planı p.982) Tedbir 982.1. Ülkemizin Strateji ve Bütçe 1. Üçüncü Ulusal Gönüllü Gözden SKA'lar doğrultusundaki Başkanlığı (S) Geçirme Raporunun hazırlık ilerlemesini, uygulanan çalışmaları başlatılacaktır. politika ve programlar çerçevesinde kapsamlı bir şekilde değerlendirmek üzere Üçüncü Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporu hazırlanacaktır. Tedbir 982.3. SKA'ların Strateji ve Bütçe 1. Sürdürülebilir kalkınma için ilerleme düzeyinin Başkanlığı (S), TÜİK, İlgili | politika uyumuna yönelik OECD değerlendirilmesine yönelik Kamu Kurum ve nezdinde yürütülen çalışmalara etkileşimli SKA haritası Kuruluşları, Üniversiteler, (| katılım sağlanacak, İtalya ile ikili oluşturulacak ve karar alma İlgili STK'lar işbirliği ve tecrübe paylaşımı süreçlerinde dikkate alınması faaliyetleri yürütülecektir. sağlanacaktır. Tedbir 982.4. Ulusal SKA Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Ulusal SKA gösterge seti gösterge setinde üretilmeyen | (S), Strateji ve Bütçe kapsamında üretilen gösterge sayısı göstergelerin üretilmesi Başkanlığı, TÜİK, İlgili ve mevcut göstergelerin kırılım sağlanacak, veri kırılım Kamu Kurum ve düzeyi artırılacaktır. düzeyi artırılacak ve kalitesi Kuruluşları, İlgili STK'lar iyileştirilecektir. SKA'ların yerel düzeyde uygulanmasının desteklenmesi amacıyla SKA'ların uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle işbirliği yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.983) Tedbir 983.1. Yerel Strateji ve Bütçe 1. Yerel Gönüllü Gözden Geçirme yönetimler tarafından Başkanlığı (S), Çevre, Raporu (Voluntary Local Reviews, hazırlanan gönüllü gözden Şehircilik ve İklim VLR) hazırlama kapasitesinin geçirme raporlarının sayısı Değişikliği Bakanlığı, artırılması için farkındalık oluşturma artırılacaktır. Dışişleri Bakanlığı, İçişleri faaliyetlerine destek sağlanacaktır. Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar