2019 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar

Karar Sayısı: 256

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2019 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.

27 Ekim 2018

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2019 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1.1.DÜNYA EKONOMİSİNDE GELİŞMELER

2008 küresel finansal krizinin üzerinden yaklaşık 10 yıl geçmesine rağmen dünya ekonomisi kriz öncesi büyüme oranlarına halen ulaşamamıştır. Küresel büyümenin istenilen düzeylere gelememesinde kriz öncesi seviyelere ulaşamayan yatırım ve ticaret büyüme oranları, düşük verimlilik ve düşük ücret artışları etkili olmuştur. Genel olarak, küresel büyüme, 2008 yılına kıyasla hala sağlam, ancak dalgalı bir görünüm sergilemektedir. 2017 yılında nispeten dengeli dağılan büyüme oranlarının aksine 2018 yılında ülkeler ve sektörler arasında büyüme oranları farklılaşmaktadır. Bu dönemde artan ticaret engelleri, daralan finansal koşullar, yüksek borçluluk oranları, yükselen ve gelişmekte olan ekonomilerde sermaye çıkışları ve süregelen jeopolitik gerilimlerin etkisi dünya ekonomisi üzerinde daha belirgin hale gelmiştir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ABD Merkez Bankasının (Fed) faiz artışları ve Avrupa Merkez Bankasının (ECB) varlık alım programının sonuna gelmesiyle birlikte finansal koşulların gittikçe sıkılaşması risk oluşturmaktadır. Gelişmekte olan ekonomilerin birçoğunun 10 yıl öncesine kıyasla daha yüksek düzeyde özel ve kamu borçlarının olması, bu ülkeleri daha kırılgan kılmaktadır. 2018 yılında gelişmiş ekonomilerin büyüme oranlarının 2017'ye göre bir miktar hız kazanarak yüzde 2,/e yükselmesi beklenmektedir. 2019 yılında ise bu oranın başta ABD ve Avro Bölgesi olmak üzere gelişmiş ekonomilerde beklenen ivme kaybı sonucu yüzde 2,1 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Orta vadede çıktı açığının kapanması ve para politikalarında normalleşme adımlarının devam etmesiyle birlikte gelişmiş ekonomilerin, son dönem büyüme ortalamalarının altında büyümesi beklenmektedir. ABD'de büyümenin, mali teşviklerin etkisiyle 2018'de yüzde 2,9'a ulaşması beklenmektedir. 2019 yılında güçlü iç talebin ekonomiyi tam istihdam seviyelerinin üzerine çıkarması ve ithalat ile cari açığı artırması öngörülmekle birlikte Çin'den ithal edilen ürünlere uygulanan tarifeler ve yakın zamanda açıklanan diğer ticari önlemlerin baskılayıcı etkisiyle büyümenin yüzde 2,5'e düşmesi beklenmektedir. Mevcut makroekonomik görünüm çerçevesinde Fed'in önümüzdeki dönemde de faiz artışlarını sürdürmesi beklenmektedir. 2017 yılında yüzde 2,4 oranında büyüyen Avro Bölgesinin 2018 ve 2019 yıllarında bir miktar ivme kaybederek sırasıyla yüzde 2 ve yüzde 1,9 oranında büyümesi beklenmektedir. Hâlihazırda devam eden destekleyici para politikası, artan tüketim harcamaları ve istihdamdaki iyileşme ılımlı büyüme oranını desteklemektedir. Ancak, küresel düzeydeki ticari gerilimlerin artması, ECB'nin para politikası normalleşme sürecine ilişkin üye ülkelerin olası uyum sorunları, İngiltere'nin AB'den ayrılma (Brexit) süreci, İtalya ekonomisindeki mali kırılganlıklar ve Avrupa dışındaki jeopolitik ve siyasi gerilimler ile göçmen sorunu Avro Bölgesi ekonomisi üzerinde önümüzdeki dönemde risk ve belirsizlik oluşturmaktadır. TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler (Yüzde Değişim) 2019 2018(*) 2019(*) Büyüme 3,7 Gelişmiş Ekonomiler 2,3 ABD 2,2 Japonya 1,7 Avro Bölgesi 2,4 Almanya 2,5 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 4,7 Yükselen ve Gelişmekte Olan Avrupa 6,0 Bağımsız Devletler Topluluğu 2,1 Rusya 1,5 Gelişmekte Oları Asya 6,5 Çin 6,9 Hindistan 6,7 Latin Amerika ve Karayipler 13 Brezilya 1,0 Orta Doğu, Kuzey Afrika, Afganistan ve Pakistan 2,2 Sahra Altı Afrika 2,7 Dünya Ticaret Hacmi 5,2 Mal ve Hizmet İthalatı Gelişmiş Ekonomiler 4,2 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 7,0 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde) Dünya 3,2 Gelişmiş Ekonomiler 1,7 ABD 2,1 Avro Bölgesi Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan EKkonomiler İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 5,6 ABD 4,4 Avro Bölgesi 9,1 Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) ABD -3,8 Avro Bölgesi 0,9 Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde) ABD 105,2 106,1 107,8 Avro Bölgesi 86,6 84,4 82,0 Ortalama Petrol Fiyatları (ABD doları/Varil) 52,8 69,4 o 68,8 LIBOR, Altı Aylık ABD doları (Yüzde) 1,5 2,5 3,4 Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2018 (*) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Temmuz 2018 Güncellemesinden Farklar 2017 yılında yüzde 4,7 oranında büyüyen yükselen ve gelişmekte olan ekonomilerin, 2018 ve 2019 yıllarında da aynı oranda büyümesi öngörülmektedir. Hindistan ekonomisindeki beklenen güçlü büyüme, yükselen ve gelişmekte olan ekonomilerin büyümesine katkı sağlarken, ABD'nin 2018 yılında uygulamaya koyduğu tarifeler sebebiyle Çin'in daha düşük oranda büyümesi ihtimali, söz konusu ekonomilerin büyümesi açısından aşağı yönlü risk arz etmektedir. Bununla birlikte petrol fiyatlarındaki yükseliş trendi özellikle petrol ihracatçısı ülkelerin büyümelerini destekleyecektir. 2017 yılında yüzde 6,9 oranında büyüyen Çin ekonomisinin 2018 ve 2019 yıllarında bir miktar ivme kaybederek sırasıyla yüzde 6,6 ve yüzde 6,2 oranlarında büyümesi öngörülmektedir. ABD'nin uyguladığı tarifelerin yanında, özel sektör borçluluğunu azaltmaya yönelik tedbirler ve ekonomide yeniden dengelenme politikaları da Çin büyümesini aşağı yönlü baskılamaktadır. 2017 yılında yüzde 6,7 ile son yılların en düşük büyüme oranını kaydeden Hindistan ekonomisinin ise 2018 ve 2019 yıllarında kamu yatırımları ve imalat sanayindeki güçlü artışla birlikte sırasıyla yüzde 7,3 ve yüzde 7,4 oranlarında büyümesi öngörülmektedir. Bütün bu gelişmeler ve riskler dikkate alındığında dünya ekonomisinin 2018 ve 2019 yıllarında yüzde 3,7 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir!. 2017 yılında yüzde 5,2 oranında büyüyerek güçlü bir görünüm sergileyen dünya tücaret hacminin gümrük tarifeleri başta olmak üzere korumacı politikaların etkisiyle önümüzdeki dönemde büyüme ivmesini bir miktar kaybederek 2018 yılında yüzde 4,2 ve 2019 yılında yüzde 4 oranında büyümesi beklenmektedir. ABD, Kanada ve Meksika 30 Eylül 2018 tarihinde 24 yıllık NAFTA'nın yerine geçecek olan ve USMCA olarak anılan yeni çok taraflı bir serbest ticaret anlaşması Üzerinde uzlaşmaya varmışlardır. Yeni anlaşmanın; otomobil sektörü, süt ürünleri, fikri mülkiyet hakları ve geçerlilik süresi gibi alanlarda NAFTA'dan temel farkları bulunmaktadır. Bu anlaşmanın başta Çin olmak üzere Uzak Doğu ülkelerinin USMCA'ya taraf olan ülkelerle ticareti olumsuz etkilemesi beklenmektedir. Son yıllarda küresel istihdam piyasasındaki koşulların iyileşmesiyle birlikte dünya işsizlik oranı yaklaşık yüzde 5,5 düzeyinde istikrar kazanmıştır?, 2017 yılında yüzde 4,4 olarak gerçekleşen ABD işsizlik oranının 2018 yılında yüzde 3,8'e ve 2019 yılında ise yüzde 3,5'e gerilemesi beklenmektedir. Avro Bölgesinde ise 2017 yılında yüzde 9,1 olan işsizlik oranının 2018 yılında yüzde 8,3'e ve 2019 yılında yüzde 8'e gerileyeceği tahmin edilmektedir. Ancak gelişmiş ekonomilerde reel ücret artışlarının sınırlı olması ve işgücü piyasasındaki görece düşük verimlilik düzeyleri gibi yapısal problemler varlığını sürdürmektedir. 2018 yılında küresel enflasyon oranının 2017 yılına kıyasla artarak yüzde 3,8 oranında gerçekleşmesi bekienmektedir. Enerji başta olmak üzere, emtia fiyatlarındaki yukarı yönlü hareket dünya genelinde enflasyonu artırmaktadır. 2017 yılında gelişmiş ekonomilerde yüzde 1,7 olarak gerçekleşen yıllık ortalama enflasyonun 2018 yılında 0,2 puan artarak yüzde 2,0 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. 2017 yılında yüzde 4,3 olan yükselen ve gelişmekte olan ekonomilerin enflasyon oranının ise 2018 yılında 0,7 puan artışla yüzde 5 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2013 yılından itibaren ciddi oranlarda azalan gelişmekte olan ekonomilere yönelik net sermaye akımları 2017 yılında önemli ölçüde artış kaydetmiştir. 2017 yılındaki sermaye girişlerinin önemli bir kısmını doğrudan yabancı yatırımlar oluşturmuştur. Başta ABD olmak üzere gelişmiş ekonomilerin para politikalarındaki normalleşme süreci, küresel likiditede sıkılaşma ve büyüme görünümündeki aşağı yönlü riskler, gelişmekte olan ekonomilere yönelik net sermaye akımlarını 2018 yılında olumsuz etkilemiştir. Önümüzdeki dönemde söz konusu net sermaye akımlarının pozitif ancak düşük düzeyde gerçekleşmesi beklenmektedir. i Dünya ekonomisine ilişkin veriler Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından 2018 Ekim ayında açıklanan tahminlerdir. 2 Kaynak: Uluslararası Çalışma Örgütü (1LO) verileri Enerji fiyatları son dönemde yüksek petrol fiyatlarının etkisiyle artış göstermiştir. ABD'nin rekor seviyedeki yüksek petrol üretimine rağmen, 2018 yılının ilk yarısındaki arz kesintileri ve güçlü ekonomik faaliyet OECD ülkelerinin petrol stoklarını hızla düşürmüş, 2018 yılı Mayıs ve Temmuz aylarında petrol fiyatlarının 2014 yılı Kasım ayından bu yana en yüksek seviyelere çıkmasına neden olmuştur. Daha sonra Suudi Arabistan ve Rusya'daki yüksek üretim düzeyleri petrol piyasasını yeniden dengelemiştir. Bu gelişmelere rağmen İran'ın petrol ihracatının 2018 yılı Kasım ayından itibaren kısıtlanacak olması petrol fiyatlarında Ağustos ayı ortasından itibaren hızlı bir artışa neden olmuştur. 26 Ekim 2018 itibarıyla Brent tipi ham petrol fiyatları 76 ABD doları seviyesindedir. Uluslararası ekonomik işbirliğini artırmayı amaçlayan ve küresel ekonomik kararların alındığı önemli bir platform olan G20 zirvesi 21-22 Temmuz 2018 tarihlerinde Arjantin'in dönem başkanlığında yapılmıştır. Toplantıda küresel ekonomi, teknolojik değişimin ekonomiler üzerindeki etkisi, özel sektörün altyapı yatırımlarına katılması, güçlü, sürdürülebilir ve dengeli büyüme çerçevesi, uluslararası finansal mimari, finansal düzenlemeler, vergi, eşitsizlik ve istihdam gibi konular ele alınmıştır. Toplantının ardından yayımlanan bildiride, küresel büyümenin gücünü korumasına karşın daha dengesiz hale geldiği belirtilmiş, kısa ve orta vadeli aşağı yönlü risklerin yükseldiği vurgulanmış, ancak korumacı ticaret politikalarından kaçınılmasına yönelik net bir ifadeye yer verilmemiştir. 1.2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2017 yılında GSYH, yüzde 7,4 oranında artış hızıyla 2013 sonrası dönemde kaydedilen en yüksek büyüme hızına ulaşmıştır. Bu dönemde, genişleyici bir maliye politikası uygulanmış, Hazine destekli Kredi Garanti Fonunun (KGF) kredi kefalet teşviki sayesinde firmaların krediye erişim imkânları artırılmış, makro ihtiyati politikalara ilişkin genişletici bir çerçeve ortaya konulmuş, böylece iktisadi faaliyet ve yurt içi talep güçlü şekilde desteklenmiştir. Bu tedbirler sayesinde ekonomi 2017 yılının ilk yarısında potansiyeline yakın bir performans göstererek yüzde 5,3 oranında büyürken, ikinci yarısında büyüme ivme kazanmıştır. Yılın üçüncü çeyreğinde büyüme oranı, özellikle bir önceki yılın aynı çeyreğinden gelen baz etkisiyle, son 24 çeyreğin en yükseği olan yüzde 11,5 oranına ulaşırken, son çeyrekteki büyüme hızı yüzde 7,3 olmuştur. 2017 yılında uygulanan teşvik ve tedbirlerin ekonomi üzerinde hızlı bir şekilde etkide bulunduğu ve iktisadi faaliyetteki güçlenmenin sektörel yayılımının arttığı gözlenmiştir. 2017 yılında sanayi sektörü büyümesi yüzde 9,1 oranında gerçekleşerek son altı yılın en yüksek seviyesine ulaşırken, hizmetler sektörü yüzde 7,8, tarım sektörü ise yüzde 4,9 oranında büyüme kaydetmiştir. Böylece, büyümeye Sanayi sektörünün katkısı 1,8, hizmetler sektörünün katkısı 4,8 ve tarım sektörünün katkısı 0,3 puan olmuştur. Harcama yönünden incelendiğinde, yüzde 7,4 oranındaki yurtiçi talep kaynaklı büyümeye toplam tüketim 4,4 puan katkı verirken, toplam sabit sermaye yatırımlarının katkısı yüzde 2,3 puan olmuştur. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 0,1 puanda kalmıştır. Büyümeye üretim faktörlerinin katkıları incelendiğinde, toplam faktör verimliliğinin pozitif katkı verdiği, sermaye stoku ve istihdamın katkılarının da güçlü bir biçimde arttığı görülmüştür. 2017 yılında kaydedilen canlanma 2018 yılının ilk çeyreğinde de devam etmiş ve ekonomi yüzde 7,3 oranında büyümüştür. Büyümeye bu dönemde sanayi sektörü yüzde 8,İ oranındaki büyüme oranı ile 1,7 puan, hizmetler sektörü ise yüzde 7,2 oranındaki büyüme oranı ile 4,7 puan olumlu katkı vermiştir. 2018 yılının ilk çeyreğinde, yüzde 9,3 oranında artan özel tüketimin büyümeye katkısı 5,8 puan, yüzde 4,9 oranında artan kamu tüketiminin büyümeye katkısı 0,7 puan olmuştur. Net mal ve hizmet ihracatı bu dönemde büyümeye negatif katkı verirken toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 7,9 oranında artarak büyümeye 2,3 puan katkı vermiştir. Yatırım harcamalarının büyümeye yaptığı bu katkının 1,7 puanı inşaat yatırımlarındaki artıştan kaynaklanmıştır. 2017 yılında olduğu gibi, 2018 yılının ilk altı ayında da ekonomik büyüme yurtiçi talep kaynaklı gerçekleşmiştir. 2018 yılının ikinci çeyreğinden itibaren Fed'in faiz artışları ve gelişmekte olan ülkelere yönelik risk algısının bozulmasıyla ülkemizdeki finansal piyasalardaki oynaklık artmış, buna bağlı olarak finansman maliyetleri yükselmiştir. Yılın ikinci çeyreğinden itibaren yurt içi talep, tüketim ve yatırım harcamaları ılımlı bir seyir izlemiştir. Bu çerçevede ekonomi yılın ikinci çeyreğinde yüzde 5,2, yılın ilk yarısında ise yüzde 6,2 oranında büyüme kaydetmiştir. 2018 yılının ilk yarısında canlı seyreden iç talep, yükselen ham petrol ve emtia fiyatları ile altın ithalatı kaynaklı olarak ithalatın ihracattan daha güçlü seyretmesi nedeniyle dış ticaret açığı genişlemiştir. Bu dönemde, üretim yönünden sanayi ve hizmetler sektörlerinin katma değerlerinde kaydedilen artışlar büyümeyi desteklerken, olumsuz hava koşulları nedeniyle tarımsal üretim, özellikle ikinci çeyrekte zayıf bir görünüm sergilemiştir. Tüketimde düşüş ve yatırımlarda ivme kaybına bağlı olarak yurtiçi talebin zayıflaması, diğer taraftan net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısının artması ile ekonomide dengelenme eğiliminin 2018 yılının ikinci yarısında daha da belirginleşmesi beklenmektedir. Nitekim yılın üçüncü çeyreğine ilişkin öncü göstergeler iktisadi faaliyette göreli bir yavaşlamanın gerçekleştiğini gösterirken, oluşan rekabetçi kur düzeyinin de etkisiyle dış ticaret dengesinde iyileşme ve turizm gelirlerinde artış göze çarpmaktadır. Yılın son çeyreğinde, belirsizliklerin ve döviz kurundaki dalgalanmaların azalacağı, ekonomideki dengelenme sürecinin bir süre daha devam edeceği öngörüsü altında, 2018 yılının GSYH büyümesinin yüzde 3,8 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2018 yılında büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stokunun katkı vermesi, toplam faktör verimliliğinin katkısının ise pozitif olması beklenmektedir. 2017 yılında gerçekleşen güçlü büyüme performansı ve uygulanan teşviklerin neticesinde bir önceki yıla göre, toplam istihdam 984 bin kişi, tarım-dışı istihdam ise 825 bin kişi artmıştır. Ancak, işgücüne katılma oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan yükselmesinin ve yıla yüksek işsizlik oranıyla başlanmasının da etkisiyle, 2017 yılında işsizlik oranı bir önceki yıl ortalaması olan yüzde 10,9'da sabit kalmıştır. Tarım dışı işsizlik oranı yüzde 13, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 20,8 olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılı Temmuz döneminde (Haziran-Temmuz-Ağustos) geçen yılın aynı dönemine göre istihdam edilenlerin sayısı 507 bin kişi artarak 29.265 bin kişi, istihdam oranı ise 0,2 puanlık artış ile yüzde 48,2 olmuştur. Bu dönemde işsizlik oranı O,İ puanlık artış ile yüzde 10,8 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2018 yılında işsizlik oranının yüzde 11,3 olması beklenmektedir. Ekonomik aktivitenin hızlanmasıyla ertelenmiş olan ithalat gerçekleşmiş ve dış ticaret açığı 2017 yılında 76,8 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Dış ticaret açığının artmasına bağlı olarak 47,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşen cari işlemler açığı milli gelirin yüzde 5,6'sı seviyesine yükselmiştir. Küresel korumacılık eğilimlerindeki artışa rağmen, 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde ihracat, üretime ve ihracata yönelik desteklerin devam etmesinin de etkisiyle yüzde 5,2 oranında artmış ve 108,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Büyük ölçüde enerji fiyatlarının artmasına bağlı olarak yüzde 5,9 oranında artan ithalat 157,8 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Bu dönemde, sektöre yönelik desteklerin olumlu etkisi ve jeopolitik olumsuzlukların azalmasına bağlı olarak net seyahat gelirleri yüzde 26 oranında artış kaydetmiştir. Yılın Kalan aylarında ticaret ortaklarımızın talebindeki canlılığın devam etmesine bağlı olarak ihracatta toparlanmanın ve ithalatta da gözlenen gerilemenin sürmesiyle 2018 yılı dış ticaret açığının 66 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir. Dış ticaret açığındaki öngörüler ile seyahat gelirlerindeki artışın devamı neticesinde cari işlemler açığının GSYH'ya oranının 2018 yılında yüzde 4,7 seviyesine gerilemesi beklenmektedir. Yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının, 2017 yılında bir önceki yıla göre, özel tasarruflarda kaydedilen artışın etkisiyle, 1 puan artarak yüzde 25,4 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde, özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışının gerisinde kalmasının neticesinde özel kesim tasarruf oranının bir önceki yıla göre 1,3 puan artarak yüzde 23'e ulaşması beklenmektedir. 2017 yılında ise kamu tasarruflarının GSYH'ya oranının yüzde 2,4 olması beklenmektedir. 2018 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 25,9 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2017 yılına göre kamu harcanabilir gelirindeki düşüş kaynaklı olarak kamu tasarrufunun 1,2 puan azalmasına karşın özel tasarrufların 1,7 puan artması belirleyici olmaktadır. 2016 yılından bu yana enflasyona dair gelişmelerde temel olarak Türk Lirasındaki değer kaybı başta olmak üzere, ithalat fiyatları, işlenmemiş gıda fiyatları ile iktisadi faaliyetin güçlü seyrinin yarattığı talep artışı belirleyici olmuştur. 2018 yılının ikinci çeyreğinde tüketici enflasyonu hızlı bir artış kaydetmiştir. Enflasyondaki yükseliş alt grupların geneline yayılan bir görünüm sergilemiş, ancak, özellikle gıda, enerji ve temel mal kalemlerindeki artış daha belirgin olmuştur. Çekirdek enflasyon göstergelerinin de belirgin şekilde yükseldiği ve ekonomik birimlerin fiyat artırma eğiliminin oldukça kuvvetlendiği gözlenmiştir. Toplam talep koşullarının enflasyon üzerindeki yükseltici etkisi ikinci çeyrek itibarıyla kademeli olarak zayıflamaya başlamakla birlikte, maliyet yönlü baskılar ve bozulan fiyatlama davranışları enflasyon görünümünü olumsuz etkilemeye devam etmiştir. Sonuç olarak, 2016 yılını yüzde 8,5 düzeyinde kapatan TÜFE artışı 2017 yılında yüzde 11,9 olmuş, 2018 yılının Eylül ayında ise yüzde 24,5 seviyesine yükselmiştir. Yılın geri kalanında, para ve maliye politikalarındaki sıkı duruş, Enflasyonla Topyekün Mücadele Programında öngörülen uygulamalar, finansal piyasalarda istikrar ve beklentilerin yönetimiyle TÜFE'nin yılsonunda yüzde 20,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2017 yılında GSYH'ya oranla yüzde 1,8 olarak gerçekleşen kamu kesimi borçlanma gereğinin 2018 yılında yüzde 2,7'ye; yüzde 1 olan program tanımlı kamu kesimi açığının İse yüzde 2,1'e yükselmesi beklenmektedir. Kamu kesiminin en önemli bileşeni olan merkezi yönetim bütçesi 2017 yılında GSYH'ya oranla yüzde 1,5 açık vermiştir. 2018 yılı bütçe açığının GSYH'ya oranının yılın sonunda yüzde 1,9 düzeyinde gerçekleşmesi; program tanımlı dengenin ise yüzde 1 açık vermesi beklenmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunda sınırlı bir artış gözlenmekle birlikte, mevcut seviyeler Maastricht kriterinin oldukça altındadır. Bu kapsamda, GSYH'ya oranla, 2017 yılında yüzde 28,3 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2018 yılı sonunda yüzde 31,1 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 1.2.1, BÜYÜME VE İSTİHDAM 1.2.1.1, GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

2017 yılında, bir önceki yıl yaşanan tüm olumsuz siyasi ve ekonomik gelişmelere karşın, alınan tedbir ve teşviklerin de etkisiyle GSYH büyümesi yüzde 7,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, sanayi sektöründe yüzde 9,1 ve hizmetler sektöründe (inşaat dahil) ise yüzde 7,8 oranında artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 9,1 oranında artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; inşaat, ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri ile mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlarda kaydedilen artışlar etkili olmuştur. 2017 yılında tarım sektörü katma değeri ise olumlu hava koşulları ve düşük baz etkisine bağlı olarak yüzde 4,9 oranında artmıştır. TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları 2018 Yıllık | am W ION 2016 (o 2017 2018(1) 2019(2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım 5,0 70 3,6 - 4,9 1,3 Sanayi 6,1 59 154 9,i 4,2 Hizmetler (3) | 5,8 5,3 12,5 7,8 3,9 GSYH 5,3 5,3 11,5 7,4 38 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 2,7 45 10,6 5,7! 25 40 6,2 6,1 Sanayi 21,9 208 191 209) 225 220 19,6 20,6 20,8 Hizmetler 64,6 63,2 59,1 61,5) 64,1 63,1 62,3 61,9 61,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplamasıdır, inşaat dâhil (4) Vergi-sübvansiyon hariç. a2aENaAyI IN antntarsscamnlrmne nın BâRdn na Tig AR iarisşse — a8 imi ba Da RARNGTARN LL AaAanDŞAaan sesem Ra tiamer ce mem iygriiçmMikReatamsri gigeiyaişa —a ş an © mw imi KN m NN DO MDA YT ANT ei gaaasea ae rm uAnaganseacın eönengienseke eş aş an Eri ri ri RM a e 2 ge SAB A — m GİYEN AN İNORM norm Sanaaınz bei Ss İDİN O vgeniiğai özde Egil Şg Dİ e © ud imi amam oWw ANALAR LAMAARGAAMA0 © w weüwanragyevrdddeösdarjss TeeojsoceonN Dr) mn İNİ 8 ARR R m ini © Mm UN inin © ZARA ARTAN ARANAN mama issuegaiZlsae ii Ays oAjSsso me BA ii ca n a naaasmmamomsananaaapaşa LANAN TAN A Kesiği ğniege Egoisdos SN wm tai SAR & & - DRAM TNMDDNM Iİ ADN AHMONMRAMR hale ösmiğeigiays öö baçasd ggisessca

a)

a -çu bal

R —caM imi

—

adama imaiş8 Ba tg

NAAR

So Ş ham Gg Ş

AN

ECSİSGSMAYSİMEEADŞSS

aşemis -s

FTR EAMABKANM A 4 LEO o

MT UMUM RON TN IN RR

BERE SAS SRS PE

SG AD ASS NAVY b

VE EV vE VE e e e e e RR)

un”

new © & © > a —

— A & 88

a a > SR > e a a İİ İİ > — EE

2018 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 6,2 oranında artış kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer artış hızları, tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde sırasıyla yüzde 1,2, yüzde 6,2 ve yüzde 6,7 olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik aktivitede dengelenme eğilimine girildiğine işaret etmektedir. 2018 yılının ilk yarısında sanayi üretimi yüzde 7,3 artarken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,6 oranında azalmıştır. Kapasite kullanım oranları, Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) ve elektrik üretim ve tüketimi yılın ilk yarısına göre daha zayıf bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH artışının yılın ilk yarısına kıyasla daha düşük seviyede gerçekleşmesi beklenmektedir. Ekonomideki dengelenme sürecinin dördüncü çeyrekte de devam edeceği öngörüsü ile GSYH artışının 2018 yılında yüzde 3,8 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 1,3, sanayi sektöründe yüzde 4,2 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 3,9 olması beklenmektedir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

Yeni Ekonomi Programı (YEP) kapsamında açıklanan 2019-2021 Orta Vadeli Programıyla (OVP) öngörülen makroekonomik dengelenme sürecine yönelik politika ve tedbirlerin hızlı ve etkin bir şekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Kısa vadede fiyat istikrarının ve finansal istikrarın yeniden tesis edilmesi, ekonomide dengelenmenin ve bütçe disiplininin sağlanması, orta vadede sürdürülebilir büyüme ve adaletli paylaşıma yönelik ekonomik değişimin gerçekleştirilmesinin amaçlandığı OVP'nin ilk yılında, GSYH büyüme hızının yüzde 2,3 olarak gerçekleşmesi, katma değerin ise tarım sektöründe yüzde 1,5, sanayi sektöründe yüzde 1,6, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 2,6 oranında artacağı tahmin edilmektedir. GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 2016 2017 2018(1) 2019(2) | mzza Tarnm © Ezrm Sanayi m1 Hizmetler — « GSYH | Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

1.2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2017 yılında istihdam, 2016 yılına göre 984 bin kişi artarak 28 milyon 189 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 0,8 puan artarak yüzde 52,8'e yükselmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı değişim göstermeyerek yüzde 10,9 olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler (15-- Yaş, Bin Kişi) 2012 2013 2014 2015 2016 2017 | Çalışma Çağındaki Nüfus 54961 OoO55982 O 56986 Oo 57854 (o 58720 59 894 İşgücü 26141 Oo 27046 (o 28786 Oo 29678 O 30535 31 643 İstihdam 23937 24601 25933 26621 27205 28 189 Tarım 5301 5 204 5470 5 483 5305 5 464 Sanayi 4903 5101 5316 5332 5 296 5 383 Hizmetler (1) 13733 Oo 14296 Oo 15147 Oo 15805 Oo 16604 17342 İnşaat 1717 1 768 1912 1914 1987 2095 Tarım Dışı İstihdam 18636 o 19397 Oo 20463 (o 21138 (o 21900 22725

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) Inşaat dâhil

2017 yılında bir önceki yıla göre hizmetler sektörü istihdamında yüzde 4,4 oranında artış kaydedilirken, sanayi ve tarım sektörlerinde istihdam sırasıyla yüzde 1,6 ve yüzde 3 oranında artmıştır. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları ise sırasıyla yüzde 19,4, yüzde 19,1 ve yüzde 61,5 olmuştur. TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) 2014 2015 Ücretli ve Yevmiyeli Kendi Hesabına Çalışan İşveren Ücretsiz Aile İşçisi Toplam Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları 2017 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde kendi hesabına çalışanların payı artarken ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların, işverenlerin ve ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığı gözlenmektedir. TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (15t Yaş, Bin Kişi) 2017 2018 (1)

Tarım Dışı İşsizlik Oranı (Yüzde) 13,0

Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde) 20,8

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) Temmuz dönemi itibarıyladır.

2018 yılının Temmuz döneminde 2017 yılının aynı dönemine göre istihdam 507 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,1 puan artarak yüzde 10,8 olarak gerçekleşmiştir. Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,1 puan azalarak yüzde 12,9 seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 1,2 puan düşüşle yüzde 19,9'a gerilemiştir. Söz konusu dönemde 2017 yılının aynı dönemine göre, istihdam tarımda 247 bin kişi azalış kaydederken, tarım dışı sektörlerde ise 755 bin kişi artış kaydetmiştir. Sanayi sektöründe istihdam 340 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektöründe ise 415 bin kişi artmıştır. Aynı dönemde mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki döneme göre 6 bin kişi azalarak 28.733 bin kişi olurken istihdam oranı ise değişmeyerek yüzde 47,4 seviyesinde kalmıştır. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 11, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15-- Yaş, Bin Kişi) 2018 (1) 2019 (2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2018 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 488 bin kişi artacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 53,2 olacağı tahmin edilmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 11,3 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında, ekonomideki dengelenme süreci ve bu sürecin ima ettiği düşük büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının bir miktar hız keserek bir önceki yıla göre 439 bin kişi artacağı, işsizlik oranının ise yüzde 12,1'e yükseleceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının yükselişini sürdürerek 2019 yılında 0,5 puan artışla yüzde 53,7'ye ulaşması beklenmektedir. 1.2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2017 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim artışının yanı sıra toplam yatırımların da olumlu katkısıyla GSYH artış hızı yüzde 7,4 olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı yüzde 0,1 puan olarak gerçekleşirken, toplam tüketimin ve sabit sermaye yatırımlarının büyümeye katkıları sırasıyla 4,4 puan ve 2,3 puan olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış kamu kesimi harcanabilir gelir artışının üzerinde gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2017 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 6,6, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 1,5 oranında artmıştır. Böylece, GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 0,6 puan azalarak yüzde 63,1, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı da 0,6 puan azalarak yüzde 10,4 olmuştur. 2017 yılında, toplam sabit sermaye yatırımlarındaki reel artış hızı yüzde 7,8 olmuştur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 4,3 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 25,7'ye ulaşmıştır. Kamu ve özel sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı son beş yıl ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 2017 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 11,9, reel mal ve hizmet ithalatı ise yüzde 10,3 oranında artmıştır. 2017 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı 1,2 puan azalarak yüzde 73,5 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2016 yılına göre 1 puan artarak yüzde 25,4'e yükselmiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artış önemli rol oynamıştır. 2017 yılında kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde 2,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde, özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışının gerisinde kalmasının neticesinde özel kesim tasarruf oranının bir önceki yıla göre 1,3 puan artarak yüzde 23'e ulaşması beklenmektedir. 2018 yılının ilk yarısında yüzde 6,2 oranında gerçekleşen büyüme oranına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları ikinci çeyrekteki nispi gerilemeye rağmen, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 7,5 oranında artarak büyümeye 5,6 puan katkı yapmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 5,8 oranında artmış ve bunun büyümeye katkısı 1,7 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 7 oranında reel artış kaydetmiştir. 2018 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 2,7 oranında artış gösterirken, mal ve hizmet ithalatı yüzde 7,3 oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 2018 yılının ilk yarısında negatif İ,1 puan olmuştur. 2018 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 3,8, kamu tüketim harcamalarının yüzde 3,5 ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 3,7 oranında artması öngörülmektedir. Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 1,4, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 1,8 ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 1,8 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin yüzde 2,9 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise yüzde 0,4 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2018 yılında reel olarak yüzde 3,8 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Dış ticarette oluşacak dengelenme ve turizm gelirlerindeki artışın etkisiyle 2018 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeye 1,4 puan katkı yapması öngörülmektedir. GRAFİK 1: 2- GSYH Büyümesine Katkılar EE EE HE HE Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamaları

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

NLMAMRAMANNAONMA A OMOTTO dd YANMA MROL Mm

SA griınigenşsoo TV ddeSa ji SENAR rr

pasg ağ ao ge on'car 2 Di ART

ri

#LNGATATAAN İD ATOLLO 9 YANON AKER a İz

ANOT NANO > . GANON ARAR

magotdgatmeodmndoeoSOaa dort nNcaror uy Z

N ie) I NAĞ' A o LNN' Ni ©

ri ri E

z

(G0

>

Go

cz

>—

(Go

4

asama saıan m anovnan sunan Horn & Ç

he) ri a8 ale 3 z

om Te rın or

RTCMm Ii NN6' A 4" 'g9 SNAN' Nİ E

ri vi İz

©

E

ç

S

5

va

GTTSOARRASR İİ NARS Ş TSOARRe FONT 2 z

rn w©©o aw» TT Da or rino itTOwE

E

MANSET 9anlöGgLAdM mM LONLOL NDAN MAREM

ağirei mw AN ar an -A/© m ri v now >

Ov4OArTANMO -Ş 9 ROL N çağan AŞLR © 3

ANraonNAminmi ! 21 ti a pi di or N ©

A AN ri — Lİ ..i' ç ? 'a a vi 2

a

n ri rn b b ? m "|

A İeoveomsmaemneonne NR OERAMLO NR ONRANM LOM Şİ ©

pe

5 3

yi OMAY TOBMAM o ii bal C

İd öndöabDRLoŞu aslam ae da bd SAS Nİ 1

Le ARŞ agedfmAe w ARORA Au LORD o) V

© rae) — — MD TIN MONDEO >

Zin ri e NM kg o w N

Şşkmoşmağna SN TOR: RI m “YAN o, 5 &

pa VT " m o m m a ©

iL E

ki ©

ei

besi! C

N ASYeRARssedoa 9 Römnsağ m SARARAN A8 NS E

AGMOENOMMKEOLNN MOR Ao ONA ©

vi ANOŞTİJİTA NN DRAMNEL Ş NANO TV©OS Bİ ©

©

© mr — A a

&| sameağmlamıme ç Ragvle e ARAR BARS e

Nola a a A4' 6m ça NA &

a “o. m Le A pal

$ İN Gi adi Rai

GSİM SAİS Sor İTS İNE PM ENECEN

ade ' REN

ALONA üneraa daddana AMASINMINn maom

Şiire ŞŞA LOM ETA ŞİŞ mari

;

s

aneen mine 109 “NA smjomg Ri imiz uy onun

dak e eği İİ NA RR RI Gesi

aaN© nda eaamcne aganmeencemaaay

oOo19a SOM İUR Druige Loş VOLE MON HEOMOM

güm sagimç 'Tesiae MİggnAaPGŞARSN

ng il bel

a oYOŞ Ra e ga ©

Ün g İÇ, KRTVONR:! Re ii emi

vi ri ri ri ri

DE ODEANA m DAYAN DADOSLDDEO NN

Mööğ SRmaeSŞ agam SadagönasastaRe

öAma megnmg Rey rog memagatdoğmnsr

olu Rol Aged SİMA LSERELASERN

one SA MLİe YAŞ senlemmneŞ

e in , N N NA mi

ri p> > > “

em NOWMUSO ET tw nr in gDMIN ri

asar ZAR EŞ BEBARRE ONA RLARANORD

1

WESR SŞoOly 'Şamsrea So Rage

Özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2018 yılında bir önceki yıla göre 1 puan artarak yüzde 87,2'ye yükselmesi öngörülmektedir. 2018 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 25,9 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2017 yılına göre GSYH'ya oran olarak özel tasarrufların 1,7 puan artması belirleyici olmaktadır.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında yüzde 2,3 olması hedeflenen GSYH büyümesinin özellikle mal ve hizmet ihracatı kaynaklı olması öngörülmektedir. Göreceli olarak azalmakla birlikte tüketimin büyümeye pozitif katkısının devam etmesi beklenmektedir. 2019 yılında bir önceki yıla göre özel kesim tüketim harcamalarında yüzde 2,1, kamu kesimi tüketim harcamalarında ise yüzde 1,1 oranında artış olacağı öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,0 oranında artacağı, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 36,1 oranında azalacağı tahmin edilmektedir. 2019 yılı GSYH büyümesine; özel tüketimin 1,3 puan, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise 0,5 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde kamu tüketiminin büyümeye O,1 puan, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının büyümeye negatif 1,4 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısının ise ekonomik dengelenmenin de bir sonucu olarak 1,5 puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2019 yılında yüzde 11,1 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. GSYH'ya oranla 2019 yılında kamu tasarruflarının yüzde 0,7, kamu yatırımlarının ise yüzde 2,7 olması beklenmektedir. Buna göre, kamu tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının negatif yüzde 2,1 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Özel tasarrufların GSYH'ya oranının 2019 yılında bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 24,7, özel yatırım harcamalarının yüzde 25,8 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının negatif yüzde 1,1 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2019 yılında toplam tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 25,3, toplam tasarruf-yatırım açığının GSYH'ya oranının ise negatif yüzde 3,2 olması beklenmektedir. 1.2.2. YATIRIMLAR 1.2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2018 yılında reel olarak yüzde 1,4 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 47,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 37'sinin mahalli idareler, yüzde 13,2sinin işletmeci KİT'ler, yüzde O,1inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 1,8'inin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. 2018 yılında özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 1,8 oranında artması öngörülmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde imalat, turizm, eğitim ile diğer hizmetler alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, enerji, konut ve ulaştırma alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, imalat, enerji, konut, eğitim ile sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, tarım, ulaştırma, turizm ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO 1: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2017 2018 (2) 2019 (3) Kamu (OÖzel Toplam Kamu (Özel Toplam Kamu (Özel Toplam Tarım 2,1 8,4 0,9 20 7,5 Madencilik 1,0 17 1,6 1,8 1,7 1,7 1,8 İmalat 05 226 19,4 07 228 19,5 0,6 Enerji 3,7 1,3 1,6 3,9 1,2 1,6 6,7 Ulaştırma 35,9 32,0 32,6 34,8 31,9 32,3 33,0 31,9 32,0 Turizm 0,5 1,8 1,6 0,4 2,0 1,8 0,3 3,6 3,2 Konut 1,3 32,5 28,0 14 32,1 27,6 1,6 31,7 28,8 Eğitim 10,8 2,0 3,3 11,1 21 3,4 10,5 2,0 29 Sağlık 5,3 2,6 3,0 6,4 2,6 3,2 4,9 2,6 2,8 der ar 32,1 2,6 6,9 31,2 2,7 6,9 33,1 2,6 5,6 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

©

T.

m

©

ri

2.

©

©

vi

vw)

in

A

©

N

vi

ın

İİ

a

©

T

©

m)

©

vi

al2

nl|8

ula

©

gin

©

ol)”

o

vi

e;<

©

e)

zi"

ri

ais

aja

Le)

kN

"

“

m

-

©

ci

pa NE.

©

©

E

(e)

Elo

a

DIN

O |:

pa e A PA

— e) SS >

ın >

© ri

b) 2019 Yılı Hedefleri

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının alınan harcama tedbirleri neticesinde 2019 yılında reel olarak yüzde 36,1 oranında azalacağı öngörülmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 43'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 44,7'sinin mahalli idareler, yüzde 11,6'sının işletmeci Kİler, yüzde 0,1'inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 0,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2019 yılında cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının tarım, ulaştırma, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2019 yılında özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 2,0 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bunun yanı sıra turizm sektörünün payının yüzde 3,6 seviyelerine kadar artacağı beklenmektedir. 1.2.2.2. Kamu Yatırım Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde yaşam kalitesinin yükseltilmesi, rekabet gücümüzün artırılması ve sürdürülebilir büyümenin sağlanması amacıyla gerekli sosyal ve fiziki altyapının geliştirilmesi, çevrenin korunması, gelişmiş ülkelerle ülkemiz arasındaki gelişmişlik farkları ile ülkemiz içerisindeki bölgeler arası ve bölge içi gelişmişlik farklarının azaltılması için önemli miktarlarda kamu yatırımı ihtiyacı bulunmaktadır. Genel devlet kapsamındaki kamu sabit sermaye yatırımlarının GSYH içindeki payının ortalamaları dikkate alındığında, ülkemizde, 2009-2018 döneminde yaklaşık olarak AB üyesi ülkeler ile ABD ve Japonya seviyesinde yatırım gerçekleştirildiği görülmektedir. Ancak söz konusu ülkelerin GSYH büyüklükleri, gelişmişlik seviyeleri, yüzölçümleri, nüfusları ve mevcut altyapıları dikkate alındığında, ülkemizde daha fazla kamu yatırımı yapılması ihtiyacının devam ettiği değerlendirilmektedir. 2018 yılı kamu yatırım uygulamalarında, sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek nitelikteki yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2018 yılında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 804,6 milyar TL, 2017 yılı sonu kümülatif harcaması 308,2 milyar TL ve 2018 yılı başlangıç ödeneği 88 milyar TL olan 3.212 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2018 Yılı Yatırım Programında yer alan 3.212 projenin 17,8 milyar TL tutarındaki 859 adedi yıl içinde başlanıp bitirilmesi programlanan yıllık projelerden oluşmaktadır. Ayrıca 2018 yılında toplam proje tutarı 21,5 milyar TL, 2018 yılı ödeneği 1,7 milyar TL olan 276 adet yeni çok yıllı proje yatırım programına dâhil edilmiştir. 2018 Yılı Yatırım Programında 3.212 projeye yapılan 88 milyar TL tutarındaki tahsis içinde yüzde 32,8 oranındaki payla ulaştırma-haberleşme sektörü ilk sırayı almış, bunu yüzde 15,9 oranıyla eğitim, yüzde 11,5'le tarım, yüzde 8,2'yle sağlık ve yüzde 6,5 payla enerji sektörleri izlemiştir. 2018 yılı kamu yatırım tahsisleri içinde madencilik, imalat, turizm ve konut sektörlerinin toplam payı yüzde 5,6 olurken, diğer kamu hizmetlerinin payı yüzde 19,5 olmuştur. TABLO I: 16 - Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 2009-2013 (2014 2015 (2016 2017 ( 2018(1) Avro Bölgesi Ortalaması 3,7 3,4 3,5 3,0 3,1 Belçika 2,4 23 23 22 2,2 24 Almanya 2,3 2,İ 2,1 2,1 2,2 2,2 Estonya 5,6 5,1 5,3 4,8 5,6 5,9 İrlanda 27 2,2 U7 18 1,9 21 Yunanistan 3,6 3,7 3,9 3,5 4,6 4,0 İspanya 3,6 21 2,5 1,9 2,0 2,2 Fransa 4 3,7 3,4 3,4 3,4 3,4 İtalya 2,8 2,3 2,3 2,1 2,0 2,0 Letonya 4,8 4,5 4,8 3,6 4,0 4,5 Litvanya 4,4 3,5 3,7 3,0 3,2 3,3 Lüksemburg 4,1 3,6 3,9 3,9 4,0 4,0 Malta 2,7 3,6 4,2 2,5 2,2 2,7 Hollanda 4,0 3,5 3,6 3,5 3,5 3,6 Avusturya 3,1 3,0 3,0 3,0 3,0 3,0 Portekiz 3,5 2,0 2,2 1,5 1,8 2,2 Slovenya 4,5 5,1 4,7 3,2 2,9 3,1 Slovakya 3,6 4,0 6,3 3,2 3,2 3,0 Finlandiya 3,9 4,2 3,9 4,0 3,9 3,8 Avro Bölgesi Dışı AB Ort. 4,2 4,2 4,6 3,3 3,3 3,6 Bulgaristan 4,1 5,2 6,6 2,6 2,1 2,9 Çekya 4,7 4, 5,1 3,3 3,3 3,6 Danimarka 3,4 3,9 3,6 3,8 3,4 3,5 Hırvatistan 4,0 3,6 3,2 3,2 2,7 2,7 Macaristan 3,7 5,3 6,6 3,İ 4,4 5,5 Polonya 5,1 4,5 4,4 3,3 3,7 4,4 Romanya 5,3 4,3 5,1 3,6 2,8 2,9 İsveç 4,5 4,4 4,2 4,4 4,5 4,6 Birleşik Krallık 3,0 2,8 2,7 2,7 2,6 2,6 AB Ortalaması 3,8 3,7 3,9 3,1 3,2 3,3 ABD 3,8 3,2 3,1 3,1 3,2 3,2 Japonya 3,7 3,9 3,7 3,6 3,7 3,6 Türkiye 4,0 3,9 4,1 4,1 4,3 4,4

(1) Gerçekleşme Tahmini

Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2018; Strateji ve Bütçe Başkanlığı TABLO I: 17 - Türkiye'de Kamu Yatırımları (2010-2018) (1) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Proje Sayısı 2425 2534 2022 2737 2753 2915 3 008 3042 3212 (Adet) Toplam Proje Tutarı (Cari Fiyatlarla, Milyar TU) 273,4 303,7 362,0 399,5 438,5 477,3 543,3 636,1 804,6 Gari Yıl Öncesi Kümülatif Harcama 118,4 140,6 162,9 183,6 182,9 211,2 239,4 251,4 308,2 (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) Toplam Program Ödenek (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) 27,8 31,3 38,2 45,6 47,5 53,5 64,9 80,4 88 Yatırım Programına Alınan Çok Yılık Yeni Proje Sayısı (Adet) 241 196 212 265 237 235 276 222 276 Toplam Program Ödenek / Toplam Proje Tutarı (Yüzde) 10,1 10,3 10,5 11,4 10,8 11,2 12,0 12,6 10,9 Yatırım Stokunun Ortalama Tamamlanma Süresi (Yıl) (2) 4,6 42 42 37 44 40 37 38 ,6 4

(1) Mahalli idare yatırımları, kamulaştırma harcamaları ve yatırım programında toplam dışı tutulan yatırımlar hariçtir.

(2) Mevcut stokun, ilgili yıldaki program ödenek seviyesiyle tamamlanması için gereken ilave süreyi göstermektedir. 2018 Yılı Yatırım Programına göre, mevcut proje stokunun tamamlanabilmesi için 2019 ve sonrasında gereken ilave harcama tutarı 408,4 milyar TL'dir. Bu durumda, 2018 yılı ödeneklerinin tamamının harcanacağı, kamu yatırımları için sonraki yıllarda da 2018 yılı düzeyinde ödenek ayrılacağı ve Programa yeni proje alınmayacağı varsayımıyla, mevcut stokun tamamen bitirilebilmesi için 2018 yılı sonrasında 4,6 yıllık bir süre gerekmektedir. 2018 yılında tahsis edilen 88 milyar TL yatırım ödeneğinin yüzde 75,8'ine karşılık gelen 66,7 milyar TL tutarındaki merkezi yönetim bütçesi yatırımlarından en büyük payı yüzde 24,2'yle ulaştırma-haberleşme sektörü almış, bu sektörü yüzde 20,8'1e eğitim sektörü, yüzde 14,4'le tarım sektörü takip etmiştir. Genel idare, güvenlik, adalet, içme suyu, çevre, teknolojik araştırma gibi alt sektörlerin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörünün payı ise yüzde 24,9'dur.

b) 2019 Yılı Hedefleri

Program dönemi sonunda kamu sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payının yüzde 2,8, sermaye giderlerinin Merkezi Yönetim Bütçesi içerisindeki payının ise yüzde 5,7 olması hedeflenmektedir. 1.2.2.3. Kamu Özel İşbirliği Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde, Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KOİ) modeli uygulanmaktadır. YİD ve İHD modellerinin sektörel kapsamı oldukça geniş olup hâlihazırda bu modellerle karayolu, havaalanı, liman, yat limanı ve turizm tesisi, gümrük tesisi ve gümrük kapısı, kentsel altyapı ve enerji tesisi projeleri yürütülmektedir. YKD modeli ise belli sektörlerle sınırlı olup mevcut durumda sağlık tesislerinin hayata geçirilmesinde kullanılmaktadır. 1986 yılından başlamak üzere, 2018 yılı Eylül ayı itibarıyla 239 KÖİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. KÖİ uygulamalarında ilk sırada 90 projeyle enerji sektörü yer almaktadır. Bunu karayolu (42), liman (22), sağlık (21), havaalanı (19), yat limanı (17) ve gümrük tesisi (16) projeleri takip etmektedir. Mevcut durumda, 204 proje işletmeye alınmış olup, 35 projenin yürütülmesine devam edilmektedir. İHD modeliyle yürütülenler hariç olmak üzere, uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2018 yılı fiyatlarıyla 63,6 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır.

b) 2019 Yılı Hedefleri

KÖİ yatırımlarında sözleşmelerden doğacak yükümlülüklerin kamu mali dengeleri üzerindeki etkileri göz önünde bulundurulacak, proje süreçleri bütüncül olarak ele alınacak ve planlama, etüt, ihale, sözleşme gibi uygulama öncesi hazırlık süreçlerinin kalitesi artırılacaktır. Bu amaçla başlatılan ve süreçlerin uluslararası uygulama örnekleri de dikkate alınarak iyileştirilmesini hedefleyen kamuda KÖİ kapasite geliştirme projesi tamamlanacak, projelerin izlenmesi ve değerlendirilmesi etkin şekilde devam ettirilecektir. KÖİ yönteminin, yatırımların gerçekleştirilmesinde maliyet etkinliği sağladığı durumlarda tercih edilmesine özen gösterilecek, muhtemel yük, getiri ve sorumlulukların kamu ile özel kesim arasında dengeli bir şekilde paylaşılmasına dikkat edilecektir. 1.2.3. ÖDEMELER DENGESİ 1.2.3.1. Cari İşlemler Hesabı

a) Mevcut Durum

2017 yılında ihracat, ihracat desteklerinin devam etmesi ve ticaret ortaklarımızda ekonomik aktivitenin artmasının etkisiyle yüzde 10,1 oranında artmış ve 157 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Yurt içi talebin güçlü seyretmesiyle ertelenmiş ithalatın gerçekleşmesi ve enerji fiyatlarındaki yükselmeye bağlı olarak aynı dönemde ithalat yüzde 17,7 oranında artarak 233,8 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Dış ticaret açığının artmasıyla cari işlemler açığı yükselerek 47,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucunda, 2017 yılında cari işlemler açığının GSYH'ya oranı yüzde 5,6 seviyesine yükselmiştir. TABLO I: 18- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim) 2017 2018 (1) 2019 (2) İhracat (fob, Milyar ABD Doları) 157,0 170,0 İthalat (cif, Milyar ABD Doları) 233,8 236,0 İhracat 8,3

GSYH Büyüme Hızı | ER ja 3g zi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Tahminleri, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜİK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2018.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

Dış Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığı 2017 yılında 59 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 16 oranında artarak 39,8 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. 2018 yılında, ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığının ihracatta artış eğiliminin devam etmesine ve ticaret ortaklarımızda iç talepteki canlılığın sürmesine bağlı olarak 55,2 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat 2017 yılında 157 milyar ABD doları olarak gerçekleşen ihracat, 2018 yılının Ocak- Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,2 oranında artmış ve 108,6 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Türk Lirasındaki değer kaybının getirdiği rekabet avantajının yanı sıra, üretime ve ihracata verilen destekler ihracatın ivmelenmesini desteklemektedir. TABLO I; 19- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat Ocak - Autos 2017 2018 TOPLAM İHRACAT 103,2 (o 108,6 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-28) 47,7 54,7 Diğer 55,6 (o 54,0 Seçilmiş Ülke Grupları Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Bağımsız Devletler Topluluğu Türk Cumhuriyetleri İslam İşbirliği Teşkilatı En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1) Almanya İngiltere Birleşik Arap Emirlikleri Irak ABD En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (1)

5 1.

Kaynak: TUİK

(1) Sıralama 2017 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Başlıca ticaret ortağımız olan AB'nin toplam ihracattaki payı 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre 4,2 puan artarak yüzde 50,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde Yakın ve Orta Doğu ülkelerine yapılan ihracatın payı ise 6,4 puan azalarak yüzde 17,6'ya gerilemiştir. 2018 yılının ilk sekiz aylık döneminde motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları ihracatı, ivmelenmesini devam ettirmiş ve yüzde 11,4 oranında artarak ihracatta lokomotif sektörlerden olmuştur. Aynı dönemler itibarıyla kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 16,3, demir ve çelik ihracatı da yüzde 31,2 oranında artmıştır. 2018 yılında ihracatın (fob) yüzde 8,3 oranında artarak 170 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. Söz konusu yılda, ihracat fiyatlarında yüzde 4,6 oranında artış beklenirken reel ihracat artışının yüzde 3,7 olması tahmin edilmektedir. TABLO I: 20- İhracatın Sektörel Dağılımı (1) Ocak- Ocak- Ocak- 2016 2087 2017 2018) 2016 2017/2017 2018| 17/16 TOPLAM İHRACAT 142,5 o157| 103,2 108,6| 100,0 100,0| 100,0 100,0 5,2 Tarım ve Orman. 5,4 5,3 10,0 Balıkçılık 0,4 0,5 25,0 0,0 Mad. ve Taş Ocak. 2,8 25,0 -4,3 İmalat Sanayii 133,6 10,1 51 Diğer 0,3 100,0 66,7 Kaynak: TÜİK

1) ISIC Rev. 3'e göredir.

İthalat

2017 yılında ithalat, bir önceki yıldan ertelenmiş talebin gerçekleşmesine ve enerji fiyatlarındaki artış eğilimine bağlı olarak 233,8 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde i ise ithalat, enerji fiyatlarının yükseliş eğiliminin etkisi ve altın ithalatının 2017 yılına göre düşük bir eğilim kaydetmesine bağlı olarak 157,8 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. İthalatın (cif) 2018 yılında yüzde 0,9 oranında artarak 236 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2018 yılında ithalat fiyatlarının yüzde 1,9 oranında artması beklenirken reel ithalatın yüzde 1 oranında azalması öngörülmektedir. TABLO 1: 21- İthalatın | Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı (1) Ocak- Ocak- Ocak- | 2016 2016 2017| |2017 2018| 2018 (2016 20172017 2018 | 17/16 | | 18p17 İTOPLAM İTHALAT 198,6 233,8 | 149,0 157,8) 100,0 100,0) 100,0 100,0 17,7 Sermaye Malları 359 33,1 20,5 20,5) 18,1 14, Ara Malları 134,3 171,5) 110,1 120,0) 67,6 Tüketim Malları 27,9 28,5 17,9 16,9) 14,1 Diğer 0,4 0,7 0,5 0,5 Kaynak: TÜİK

(1) BEC'e göredir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi

2017 yılında 22,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 23 oranında artarak 17,4 milyar ABD doları olmuştur. Seyahat gelirlerinin, 2018 yılında artan turist Sayısı Ve döviz kuru avantajına bağlı olarak 29 milyar ABD dolarına ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2017 yılında 19,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen hizmetler dengesi fazlası, 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 31,8 oranında artarak 16,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Hizmetler gelirlerindeki artışta turizm sektöründeki canlanmanın sürmesi ve sektöre verilen desteklerin yansıması etkili olmuştur. 2018 yılında hizmetler dengesi fazlasının 26,8 milyar ABD doları olması beklenmektedir. TABLO I: 22- Cari İşlemler Dengesi (Milyar ABD Doları) 2016 2017 (O 2018(1) O 2019(2 CARİ İŞLEMLER HESABI 33,1 -47,5 -36,0 -26,0 DIŞ TİCARET DENGESİ -40,9 -59,0 -55,2 -51,7 İhracat 141,8 159,5 168,2 178,3 İhracat (FOB) 142,5 157,0 170,0 182,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama -0,7 2,5 -1,8 -3,7 İthalat 184,6 208,5 212,7 225,9 İthalat (CIF) 198,6 233,8 236,0 244,0 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -14,0 -25,3 -23,3 -18,1 HİZMETLER DENGESİ 15,3 19,9 26,8 33,4

Uzun Vâde 4,7 5,0 5,4 5,7

İKİNCİL GELİR DENGESİ 1,7 2,7 2,9 3,2

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2017 yılında, birincil gelir dengesindeki açık yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 21,7 oranında artarak 11,2 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. 2018 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 10,1 oranında artmış ve 7,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2018 yılında 10,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 2,9 milyar ABD doları seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2018 yılında cari işlemler açığının 36 milyar ABD dolarına gerilemesi beklenmektedir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında ihracatın (fob) yüzde 7,1 oranında artarak 182 milyar ABD dolarına, ithalatın (cif) ise yüzde 3,4 oranında artarak 244 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 62 milyar ABD dolarına gerilemesi öngörülmektedir. İhracat ve ithalat fiyatlarının 2019 yılında yüzde 1 oranında artması beklenmektedir, 2019 yılında ihracat ve ithalatın reel olarak sırasıyla yüzde 6,1 ve yüzde 2,4 oranında artacağı tahmin edilmektedir. 2019 yılında seyahat gelirlerinin 34 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi, hizmetler dengesinin ise 33,4 milyar ABD doları fazla vermesi tahmin edilmektedir. 2019 yılında birincil gelir dengesinde 10,9 milyar ABD doları açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 3,2 milyar ABD doları fazla beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2019 yılında 26 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ya oranının ise yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. 1.2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları

a) Mevcut Durum

2017 yılında portföy hareketlerine bağlı olarak Türkiye'ye net sermaye girişi olmuştur. Söz konusu yılda, Devlet İç Borçlanma Senetlerine (DİBS) 7,3 milyar ABD doları tutarında net giriş olurken, Hazine tarafından yurt dışında ihraç edilen tahviller yoluyla 5,8 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. Diğer sektörlerde yurt dışı tahvil ihraçları yoluyla 1,0 milyar ABD doları tutarında sermaye girişi sağlanmıştır. 2018 yılının Ocak- Ağustos döneminde ise küresel ticarete yönelik kaygıların finansal hareketlilik üzerindeki etkisi, Fed politikalarına bağlı olarak yaşanan gelişmeler ve ülkemize yönelik oluşturulmaya çalışılan olumsuz algı nedeniyle Türkiye'ye yönelik net portföy yatırımlarında 2,2 milyar ABD doları tutarında çıkış kaydedilmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, DİBS'ten ve Borsa İstanbul'dan (BİST) sırasıyla 634 milyon ABD doları ve 1,3 milyar ABD doları tutarlarında sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. Hazinenin yurt dışı tahvil ihracında 250 milyon ABD doları ve bankaların yurt dışı tahvil ihraçlarında ise 1,1 milyar ABD doları tutarlarında sermaye girişi gerçekleşmiştir. Diğer yatırımlar kaleminde, 2017 yılında, yurtdışından sağlanan kredi kullanımlarının azalmasının etkisiyle, 5,7 milyar ABD doları tutarında net sermaye girişi gerçekleşirken 2018 yılının ilk sekiz aylık döneminde diğer yatırımlardan 246 milyon ABD doları seviyesinde çıkış kaydedilmiştir. Yılın kalan döneminde beklenen sermaye girişlerinin dış finansman kırılganlığını azaltması beklenmektedir. TABLO I: 23- Sermaye ve Finans Hesabi (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos | 2016 2017 2017 2018 Cari İşlemler Dengesi -33,1 -47,5 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) 23,0 38,5 29,6 2,0

Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) 23,0 38,5 29,7 zo)

m

Kaynak: TCMB

(1) Eksi işareti çıkışı göstermektedir.

(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 1.2.3.3. Dış Borç Stoku

a) Mevcut Durum

2017 yılında 454,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen toplam dış borç stoku, 2018 yılının ikinci çeyreği sonu itibarıyla 457 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Dış borç stokunun GSYH'ya oranı 2017 yılında yüzde 53,4 olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında toplam dış borç stokunun yüzde 26'sı kısa vadeli dış borçlardan oluşurken, 2018 yılı ikinci çeyreği sonunda bu oran yüzde 26,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 24- Dış Borç Stokuna Ait Bazı Göstergeler (Milyar ABD Doları) 2015 2016 2017 2018(1) Toplam Dış Borç Stoku 400,3 409,2 o 454,8 457,0 Vadesine Göre Kısa Vadeli Dış Borçlar 105,4 101,4 118,1

Özel 195,2 203,5 o 221,7

Finansal Kuruluşlar 104,9 105,7 113,3

Finansal Olmayan Kuruluşlar 90,3 97,8 108,4

Borçluya Göre

Kamu Kesimi Dış Borç Stoku 136,6

TCMB Diş Borç Stoku 0,7

Özel Sektör Dış Borç Stoku

Yüzde Oranlar

Kısa Vadeli Dış Borçlar / Toplam Dış Borç Stoku

Kamu Dış Borç Stoku / Toplam Dış Borç Stoku

TCMB Rezervler (net) / Kısa Vadeli Dış Borçlar

Toplam Dış Borç Stoku / GSYH

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

Not: Yuvarlamalar nedeniyle hesaplamalar net sonuçları vermeyebilir.

(1) Ikinci çeyrek sonu itibarıyla,

1.2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI

1.2.4.1. Enflasyon

a) Mevcut Durum

2017 yılı sonunda bir önceki yıla göre 3,4 puan artarak yüzde 11,9 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızında; döviz kuru geçişkenliği, ithalat (emtia) fiyatlarındaki yükseliş, gıda fiyatlarındaki gelişmeler ile talep koşullarında gözlenen canlılık belirleyici olmuştur. Petrol fiyatları ile döviz kuru geçişkenliğindeki artışın oluşturduğu maliyet yönlü baskının yanı sıra fiyatlama davranışlarındaki bozulma sonucunda, 2018 yılı Eylül ayında TÜFE artış oranı Yıllık bazda yüzde 24,5'e yükselmiştir. Diğer taraftan yıllık ortalama değişim oranları tüketici fiyatlarının üzerinde gerçekleşen işlenmemiş gıda fiyatlarının öncülük ettiği gıda enflasyonu genel enflasyon görünümü üzerindeki etkisini sürdürmektedir. Bu dönemde döviz kurunun oluşturduğu maliyet baskısı yurtiçi üretici enflasyonu üzerinde oldukça kuwetlenerek Yİ-ÜFE'nin 2017 yılında yüzde 15,5, 2018 yılı Eylül ayı itibarıyla ise yüzde 46,2 seviyesine ulaşmasına neden olmuştur. GRAFİK 1: 3- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE vü N m Göstergesi C (ÖKTG-C) Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) La a 9 gose 5 7” 10 DELENEZS EZ © OLU >NEZSE — egea Ni N — EEEEEYETERE LERLE EE EE BAPERBSRREBLSASLERSIE 2017 2018 2017 2018 —m TÜFE «mu ÖKTGC —n Yİ ÜFE —— İmalat —İ Kaynak: TÜİK 2018 yılının ilk çeyreğinde TL'nin diğer para birimleri karşısında göreli olarak istikrarlı bir seyir izlemesiyle birlikte yıllık enflasyon oranında gerileme gözlenen mal grubu tüketici fiyatları Mart ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yıllık yüzde 10,7 artış kaydetmiştir. 2018 yılının ikinci ve üçüncü çeyreğinde TL'deki hızlı değer kaybı sonucunda Haziran ayı itibarıyla mal fiyatları yıllık yüzde 17,3, Eylül ayı itibarıyla yıllık yüzde 29,1 oranlarında artmıştır. Enerji ve gıda enflasyonu ile çekirdek enflasyonda gözlenen yüksek artış oranlarına karşın alkol, tütün ve altın fiyatlarının göreli istikrarlı seyri genel tüketici enflasyonunu bir miktar sınırlamıştır. GRAFİK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkıları ve Yıllık Yüzde Değişimleri) 25 29 15 20 14 24 13 15 2 10 » 11 10 Ki 0 - 9 DkURNEZSİ ww DU >NEZE DEERE EPEEEEE Rİ düPzsbsama$LZAP238635 2017 2018 2017 2018 m Hizmetler mMal mma» Mal ee es ee Hizmetler (Sağ Eksen) Kaynak: TCMB Temel mal grubu fiyatlarının 2018 yılındaki seyrinde döviz kuru gelişmeleri belirleyici olmuştur. Yılın ilk çeyreğinde gerileme eğiliminde olan temel mal grubu yıllık enflasyonu, döviz kurundaki değişime bağlı olarak yılın ikinci çeyreğinden itibaren yükselme eğilimi içerisindedir. Hizmet grubu fiyatlarında ise, başta birim işgücü maliyetleri olmak üzere maliyet unsurlarındaki gelişmeler ve enflasyon beklentilerindeki yüksek seyir sonucu yüzde 8'in üzerinde bir katılık gözlenmiştir. Mayıs ayından itibaren fiyatlama davranışlarında belirgin biçimde gözlenen bozulma nedeniyle söz konusu grup fiyatlarındaki artış oranı Eylül ayı itibarıyla yıllık yüzde 14 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden B ve C endeksleri yıllık artış hızı 2018 yılı Eylül ayı itibarıyla sırasıyla yıllık yüzde 23,7 ve yüzde 24,1 olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılının son çeyreğinde TÜFE yıllık artış hızının finansal piyasaların istikrar kazandığı bir görünüm altında, 2018 yılı Ekim ayında açıklanan Enflasyonla Topyekün Mücadele Programının yanı sıra, yönetilen ve yönlendirilen mal ve hizmet grubu fiyatlarının da desteğiyle bir miktar gerileyerek yılsonunda yüzde 20,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 1.2.4.2. Para ve Kur Politikası

a) Mevcut Durum

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. GRAFİK I: 5- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi (2014-2018) 0 EO m a, . - MN Ni e e > 4 NE — © Ee SR gErR 4S 5 5ER BSESSDİSİSESİSEPESSESSEBSSEEEE 2014 2015 2016 2017 : 2018 Belirsizlik Aralığı — Yıllık Enflasyon o— . — Enflasyon Hedefi Kaynak: TCMB, TÜİK 2017 yılında toplam talep ve kredi koşullarında gözlemlenen canlı seyir enflasyonla mücadeleyi sınırlamıştır. 2017 yılının son çeyreğinde, fiyatlama davranışlarına dair risklerin belirginleşmesiyle Merkez Bankası, döviz kurlarında yaşanan oynaklığın fiyat istikrarı ve finansal istikrar üzerinde olumsuz sonuçlara yol açmasını önlemek amacıyla Türk Lirası ve döviz likiditesine dair önlemler almıştır. Bu doğrultuda, 2017 yılı Kasım ayından itibaren sistemin fonlama ihtiyacı tamamen geç likidite penceresinden (GLP) karşılanmış ve 2018 yılı Nisan ayında 0,75 puan sıkılaşma yapılmıştır. GRAFİK I: 6- TCMB Fonlaması (Milyar TL) ve Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti (Yüzde) 180 7 160 pe 140 J 2 120 7 100 , MN 12 80 eya 60 ve e , e 7 nN KN n N N N mi n N N nn © © © © © © © © © he İH ES İİ EK İİ Kİ Vİ Vİ VR «İV 7 a mn © g TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) ||»... TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) —— ICMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti Kaynak: TCMB TCMB Mayıs ayında fiyat istikrarını desteklemek amacıyla bir ara toplantı yaparak 300 baz puan ek sıkılaşmaya gitmiştir. Haziran ayında TCMB, para politikası çerçevesinin sadeleştirilmesini tamamlamış ve bir hafta vadeli repo ihaleleri temel fonlama kaynağı haline gelmiştir. TCMB Haziran ayında 125 baz puan, Eylül toplantısında ise 625 baz puanlık güçlü bir parasal sıkılaştırma yapmıştır. Merkez Bankası, 2018 yılı Mayıs ayı sonunda yürürlüğe konulan uygulamayla Temmuz ayı sonuna kadar vadesi dolacak olan ihracat ve döviz kazandırıcı hizmetler reeskont kredilerinin, vadesinde ödenmesi halinde, sabit kur üzerinden Türk Lirası olarak yapılabilmesine olanak tanımıştır. İhracat reeskont kredileri yoluyla; Merkez Bankası döviz rezervlerine 2017 yılında 12,5 milyar ABD doları, 2018 yılının ilk dokuz ayında ise 9,3 milyar ABD doları katkı sağlanmıştır. TABLO I: 25- TCMB Net Döviz Alımları Milyon ABD Doları Enerji yı Reali | DövizAlım | Döviz Satım | Döviz Alım | DövizSatım İthalatçısı | Toplam Net ' ayi İhaleleri İhaleleri (| Müdahaleleri | Müdahaleleri KİT'lere Döviz! Döviz Alımları Kredileri Satışı 2002 795 16 12 2003 34 5652 - 4229 - - 9915 2004 27 4 104 - 1283 9 ” 5 405 2005 25 7 442 - 14 565 - - 22032 2006 4 4 296 1000 5441 2105 - 6 636 2007 2 9 906 - - - - 9 908 2008 5 7584 100 - - - 7 489 2009 1040 4314 900 - - - 4 454 2010 1104 14 865 - - - 15 969

Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları (1) 2018 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır. Merkez Bankasının altın hariç brüt döviz rezervi 2017 yılı sonuna göre 17,1 milyar ABD doları azalışla Eylül 2018 tarihi itibarıyla 67,0 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Rezervlerdeki bu değişim büyük ölçüde reeskont kredilerinin Türk Lirası olarak yapılabilmesine olanak tanınması ve zorunlu karşılık politikasında değişikliğe gidilmesiyle bağlantılı olarak bankacılık sektörünün TCMB nezdinde tuttuğu yabancı para zorunlu karşılıktaki azalıştan kaynaklanmıştır. Diğer taraftan, TCMB'nin net döviz alımları rezervdeki azalışı sınırlayan bir faktör olmuştur. 2018 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2017 yılsonuna göre yüzde 23,6 artmıştır. Bununla birlikte emisyon toplamı 20,8 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde Merkez Bankası dış varlıkları 19,2 milyar ABD doları, toplam yükümlülükleri ise 13,7 milyar ABD doları azalmıştır. Bu doğrultuda, Merkez Bankasının net dış varlık pozisyonunda 5,5 milyar ABD doları azalma gerçekleşmiştir. Mi, M2 ve M3 para arzları, 2018 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla 2017 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 24,4, yüzde 17,5 ve yüzde 15,8 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, TL cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise Mİ para arzındaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 26- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2018 4Ç i 1.Ç 2.Ç 3.Ç (Milyon TL) Para Arzları Mi 449 632 451 598 513 743 559 185 M2 1624 675 1 678 936 1 805 825 2031 956 M3 1675 831 | 1 738 038 1865 241 2 080 429 173 419 | 163 108 191 630 214 357 Para Tabanı 131 458 131437 146 787 152 220 Emisyon 124 159 | 114 278 134 236 170 060 Net Dış Varlıklar 117 736 | 117 030 126 230 160 592 Net Uluslararası Rezervler 49 260. 48 830 57394 44 297 Net İç Varlıklar 14 383 10941 12 822 13 015 Hazine Borçları -57 012 | -48 481 -59 253 -90 301 Değerleme Hesabi (Milyon ABD Doları) Dış Varlıklar 115 087 123369 110 536 95 920 Toplam Yükümlülükler 78961. 89 162 76 840 65 256 Yurt Dışı 2407 5 030 2346 4705 Yurt içi 76 554| 84 132 74 494 60 551 Net Dış Varlık Pozisyonu 36 126! 34 207 33 696 Kaynak: TCMB Not; Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır.

b) 2019 Yılı Hedefleri

Para politikası, finansal istikrarı da gözetecek şekilde enflasyon hedeflemesi çerçevesinde yürütülerek, maliye politikasıyla eşgüdümün güçlendirilmesi ve alınacak tedbirlerle tüketici enflasyonunun 2019 yılı sonunda yüzde 15,9 oranına indirilmesi hedeflenmektedir. 1.2.5. MALİ PİYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, 2018 yılı Haziran ayında 4,3 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı da yüzde 125,6 olmuştur. 2018 yılının ilk altı aylık döneminde bankacılık sektörünün payında bir miktar artış görülürken banka dışı kredi kuruluşları, sigorta ve emeklilik şirketleri, yatırım ortaklıkları ve portföy yönetim şirketlerinin paylarında gerileme görülmektedir. Varlık yönetim şirketleri ile aracı kurumların paylarında ise kayda değer bir değişim olmamıştır. nn n

X—

Lej

—

©

Bankacılık

Haziran 2018'de bankacılık sektöründe 34'ü mevduat, 13'ü kalkınma ve yatırım, 5'i ise katılım bankası olmak üzere toplam 52 adet banka faaliyet göstermektedir. Haziran 2018 itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 23,5 artarak 3,7 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde 4,7 azalarak 805 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 28- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Haziran Temel Büyüklükler

Performans (Yüzde)

Riskler (Yüzde)

Sermaye Yeterlilik Rasyosu 15,6 16,8 16,9 16,3

Kaynak: BDDK

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Haziran 2018 itibarıyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 35,4'ünü, yabancı bankalar yüzde 27,9'unu ve kamu bankaları da yüzde 36,7'sini temsil etmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre yerli özel bankalar ile yabancı bankaların sektör aktifleri içindeki payı azalırken kamu bankalarının payı artmıştır. Fonksiyonel gruplar bazında ise mevduat bankalarının payı bir miktar azalırken katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payında artış görülmektedir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 89,3'ünü, katılım bankaları yüzde 5,1'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 5,7'sini temsil etmektedir, 2016 yılının üçüncü çeyreğinden itibaren çeşitli teşvik politikalarının etkisiyle kredi büyümesinde görülen artış trendi, 2017 yılının son çeyreğinden itibaren daha çok ticari krediler kaynaklı olarak yerini yavaşlamaya bırakmıştır. Kur etkisinden arındırılmış toplam kredi hacmi, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 14 artış göstermiştir. Aynı dönemde kur etkisinden arındırılmış ticari krediler yüzde 13,7, tüketici kredileri yüzde 14,1 ve kredi kartları yüzde 16,7 artmıştır. 2016 yılı içerisinde yüzde 3,4'lere yükselen tahsili gecikmiş alacak (TGA) oranı, 2017 yılında gerçekleşen güçlü kredi büyümesi, makroihtiyati tedbirlerdeki gevşemenin kişilerin borç ödeme kabiliyetini artırması ve yeniden yapılandırma olanaklarının etkisiyle yüzde 2,9'a kadar gerilemiş; ancak kredilerdeki yavaşlamayla birlikte Haziran 2018'de yüzde 3'e yükselmiştir. Bankaların temel fon kaynakları olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Haziran 2017-Haziran 2018 döneminde gerilerken, çoğunluğu yurt dışından sağlanan krediler ve ihraç edilen menkul kıymetlerin payları artış göstermiştir. Haziran 2018'de söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara oranı sırasıyla yüzde 51,7, yüzde 15,8 ve yüzde 4,8 olarak gerçekleşmiştir. Bankaların en kısa vadeli fon kaynağı durumundaki para piyasası işlemlerine bakıldığında ise para politikasındaki normalleşme adımlarının etkisi görülmektedir. Buna göre, bir yıllık dönemde repo işlemlerinin payı yüzde 5,7'ye çıkarken para piyasası işlemlerinin payı yüzde 0,1'e düşmüştür. Haziran 2018'de kredilerin mevduata oranı tüm bankacılık sektörü için yüzde 123,9'a, mevduat toplamayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda ise yüzde 115,8'e ulaşarak tarihi yüksek seviyelerini görmüştür. Söz konusu oran Türk Lirasında yüzde 150,7 ve yabancı parada yüzde 93,8 seviyesindedir. Türk Lirasındaki artışta son yıllarda bankaların kredi kompozisyonunun Hazine destekli KGF teşviği sayesinde TL krediler lehine değişmesi, yabancı paradaki artışta ise kurdaki değerlenme nedeniyle bu kredilerde görülen nominal artış etkili olmuştur. Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) 2017 yılının sonundan bu yana kârlılıktaki azalış ve kredi riskindeki artışa bağlı olarak azalmakla birlikte Haziran 2018 itibarıyla yüzde 16,3 oranıyla uluslararası standartların öngördüğü asgari düzeyin (yüzde 8) oldukça üzerinde seyretmektedir. Bu dönemde SYR; mevduat bankaları için yüzde 15,9, katılım bankaları için yüzde 16, kalkınma ve yatırım bankaları için yüzde 22 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bankaların sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalar için yüzde 15,8, kamu bankaları için yüzde 15,3 ve yabancı bankalar için de yüzde 18,1 düzeyindedir. Sermaye Piyasası Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2017 yılı sonunda 880,2 milyar TL iken Haziran 2018'de 786,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya oranı aynı dönemde yüzde 28,3'ten yüzde 23,2'ye gerilemiştir. Bu dönemde Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı 2,8 puan düşüşle yüzde 62,8 düzeyinde gerçekleşmiştir. Borsa İstanbul şirket sayısı ise son dönemde gerçekleşen halka açılmalarla birlikte 403'e yükselmiştir. TABLO I: 29- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2015 2016 2017 2018-6 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 514 485 481 489 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 416 405 399 403 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 98 80 82 86 Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyon TL) 227270 245806 351990 313933 Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde) 62,4 63,4 65,6 62,8 Piyasa Kapitalizasyonu (Milyon TL) 554884 oO614069 880241 786463

Toplam Değeri (Milyon TL) 37 186 43 755 54208 (o 59893

Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyon TU) 99 400 122178 158339 167573 Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet) 98 100 99 101 Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet) 132 132 135 136 Derecelendirme Kuruluşları (Adet) 10 8 7 8 Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyon TL) 49 395 51 838 65798 o 73319 Kaynak: SPK, TUİK Kurumsal yatırımcılar sektöründe ise menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2017 yılı sonuna göre yüzde 10,5 artışla Haziran 2018 itibarıyla 59,9 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise aynı dönemde yüzde 5,8 artarak 167,6 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2018 yılı Haziran ayında 2017 yılı sonuna göre yüzde 11,3 oranında artmış ve 74,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükseliş eğilimini sürdürerek 2017 yılı sonuna göre yüzde 11,4 artarak 73,3 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 72,7'si banka bonosu, yüzde 24,5'i özel sektör tahvili, kalan yüzde 2,8'i ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Bu dönemde 2017 yılı sonuna göre banka bonosunun payı 5,3 puan artarken özel sektör tahvilinin payı 4,6 puan azalmıştır. TABLO I: 30- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Eylül 2016 2017 2017 2018 | Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 351 984 351 865 259 876 298 694 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 1 985 568 1621575 1216336 1142157 Pay Piyasası İşlem Hacmi (0) 1013 562 1468001 1012379 1526526 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (2) 37 1353 1353 5354 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TL İşlem Hacmi 2529 8 665 6 574 6891 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon ABD doları) 8835 16 085 12827 7 594 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 1 8 3 68 Altın İşlem Hacmi (Ton) 242 457 364 221 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası İşlem Hacmi 607 225 794 621 591 044 689 964 İşlem Hacmi (Bin Adet) 110 379 152 065 105 101 180 964 Dönem Sonu Açık Pozisyon (Adet) 2773 490 3076249 2881523 2480 164 | Kaynak: Borsa İstanbul, Takasbank ,

(1) Gelişen İşletmeler Piyasası ve Serbest İşlem Platformu işlem hacimlerini de içermektedir.

(2) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2018 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre küçük bir daralma gerçekleşmiştir. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 14,9 artarken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı yüzde 6,1 oranında daralmıştır. Borçlanma araçları piyasasındaki daralmanın aksine aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 50,8 oranında yükseliş kaydetmiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2018'in ilk yarısında yedi adet halka açılma işlemi olmuş ve 5,4 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında altın TL işlem hacmi, 2018 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,8 artarken altın dolar işlem hacmi yüzde 40,8 oranında daralmıştır. Eylül 2018 itibarıyla altın TL işlem hacmi 6,9 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 7,6 milyar ABD doları; ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 221 ton olarak gerçekleşmiştir. , Eylül 2017'de 591 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) işlem hacmi Eylül 2018'de 690 milyar TL'ye yükselmiştir. Sigortacılık ve Bireysel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2016 yılı sonunda 61 olan faal Şirket sayısı, iki hayat dışı şirketin birleşmesi ve iki sigorta şirketinin hayat dışı branşlarda faaliyete geçmesi sonucu 2017 yılı sonunda 62'ye yükselmiştir. Söz konusu şirketlerden 38'i hayat dışı, 18'i hayat ve emeklilik, 4'ü hayat ve 2'si de reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2017 yılında toplam prim üretimi, 2016 yılına göre yüzde 15 oranında artarak 46,6 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 11,5 artarak 44 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 2,6 milyar TL tutarında da reasürans yoluyla prim üretilmiştir. Sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat tutarı, 2017 yılında yüzde 19,3 artışla 107,2 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nın 35 katı olarak gerçekleşmiştir. Birleşme ve satın almaların da gözlendiği sigortacılık sektörüne yabancı sermayenin ilgisi, sektörün gelişme potansiyelinin yüksek olması nedeniyle devam etmektedir. Toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı 2017 yılı sonu itibarıyla yüzde 70,4 olarak gerçekleşmiştir. Sektörde yer alan 62 adet şirketin 40'ında yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 44tür. TABLO I: 31- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran ktif Toplamı (Milyon TL) 122172 152316 138 009 164 734

Performans (Milyon TL)

Net Dönem Kârı 2596 3743 1874 2 867

reknik Göstergeler (Yüzde)

Konservasyon Oranı (1)

Hayat Dışı Şirketler 82,5 76,1 68,3 63,6

Hayat/Emeklilik Şirketleri 96,2 96,5 90,4 96,1

Teknik Kârlılık

Hayat Dışı Şirketler 5,1 5,5 6,7 1,8

Hayat/Emeklilik Şirketleri 15,8 18,1 17,3 1,7

Direkt Prim Artış Hızi

Hayat Dışı Şirketler 29,8 7,9 0,6 14,3

| Hayat/Emeklilik Şirketleri 34,1 36,3 36,8 18,5

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(4) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.

Sigortacılık sektöründe 2017 yılında 3,7 milyar TL kâr kaydedilmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 1,6 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 2 milyar TL kâr elde etmiştir. Sektörde, hayat-emeklilik şirketlerinde teknik kârda düzenli bir artış söz konusu olmasına rağmen hayat dışı şirketlerin teknik kârlılığı dalgalı bir seyir izlemektedir. 2017 yılında reasürans şirketleri de 114 milyon TL kâr kaydetmiştir. TABLO I: 32- Bireysel Emeklilik Sistemi Göstergeleri RM ME Kişi Artaş Milyon Artaş Milyon Artış Miyon Kişi (Yüzde) (Yüzde) (Yüzde) 2009 1987 940 13,9 9 097 42,8 6870 30,0 - 1 | 2010 2281478 (o 148 12012 320 921 O 42 2848 2011 2641843 oo 158 14330 o 193 12029 304 - 3838 2012 3128130 Oo 184 20346 (oO420 15744 O 309 5404 2013 4153055 o 328 25146 Oo 236 21456 o 363 Oi? 7577 2014 5092871 oo 226 34793 384 27843 (O 298 O 3019 15350 2015 6038432 o 186 42979 O 235 36549 Oo 313 5020 27745 2016 6627025 o 97 53409 oO243 43733 o 197 o 7438 44350 2017 6922615 oo 4,5 67681 oO267 51775 Oo 184 104 63877 2017(2) Oo 6842125 o 55 63483 o 247 49422 0189 9608 59534 2018 (2) 6 946 230 1,5 76 804 21,0 56 875 15,1 10070 82927 Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) 2013 yılı itibarıyla devlet katkısı hariç katılımcıların fon tutarını göstermektedir.

(2) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

Bireysel emeklilik sistemi toplam fon büyüklüğü, 2017 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 27,9 artışla 77,8 milyar TL'ye, katılımcı sayısı ise yüzde 4,5 artışla 6,9 milyon kişiye ulaşmıştır. 2018 Eylül sonu itibarıyla katılımcı sayısı 6,9 milyon kişi olarak gerçekleşmiş, toplam fon büyüklüğü de devlet katkısı dâhil 86,9 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bireysel emeklilikte otomatik katılım sistemi, 01/01/2017 tarihinden itibaren çalışanlara yönelik olarak uygulanmaya başlanmıştır. Türk vatandaşı veya mavi kartlı olup 45 yaşın altında ücret karşılığı çalışanlar, düzenlenen emeklilik sözleşmesiyle bir emeklilik planına kademeli olarak dâhil edilmektedir. 2018 Eylül sonu itibarıyla otomatik katılım sisteminde 4,9 milyon çalışan yer almakta olup çalışanların fon tutarı 3,8 milyar TL'ye ulaşmıştır. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar Haziran 2018 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 115ir. Bu kuruluşların aktif toplamı 158,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2018'de bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlık yönetim şirketlerinde sırasıyla yüzde 26, yüzde 29, yüzde 29,6 ve yüzde 25,5 artmıştır. Haziran 2018 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılığı söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 1, yüzde 1,7, yüzde 1,3 ve yüzde 2,7 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 33- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran | 2016 2017 2017 2018 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 26 25 26 24 Şube Sayısı (Adet) 141 139 128 140 Personel Sayısı (Kişi) 1519 1453 1472 1438 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 48 499 58 124 52 438 66 098 Dönem Net Kârı (Milyon TL) 923 952 611 661 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 62 61 61 60 Şube Sayısı (Adet) 360 388 384 389 Personel Sayısı (Kişi) 4 716 4778 4 743 4 825 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 33 080 43712 35 029 45 176 Dönem Net Kârı (Milyon TL) 670 929 455 712 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 14 14 14 14 Personel Sayısı (Kişi) 869 400 869 925 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 32 788 39113 33 047 42 840 Dönem Net Kârı (Milyon TL) 346 621 269 513 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 15 13 12 17 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 3 183 3737 3 385 4 249 Dönem Net Kârı (Milyon TL) Kaynak: BDDK, FKB Katılım Finans Türk bankacılık sektörü içerisinde önemli bir yer edinmiş olan katılım bankacılığı 2018 yılında büyümesini sürdürmüştür. Haziran 2018 itibarıyla Türk bankacılık sektörü içerisinde 2'si kamu, 3'ü özel sermayeli olmak üzere 5 katılım bankası faaliyet göstermektedir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2018 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 30 oranında artarak 185,9 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı, bu dönemde yüzde 4,8 seviyesinden yüzde 5,1'e yükselmiştir. Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler Haziran 2018 itibarıyla 111,1 milyar TL olarak gerçekleşirken kredilerin yıllık artış oranı yüzde 32 olmuştur. Katılım bankalarının en önemli fon kaynağı olan katılım fonu tutarı Haziran 2018 itibarıyla 123,7 milyar TL olup katılım fonunun toplam kaynaklar içindeki payı yüzde 66,5 düzeyindedir. Katılım bankalarının dönem net kârı Haziran 2017'de 769,1 milyon TL iken Haziran 2018 itibarıyla 1,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak kârlılığı yüzde 6,7'den yüzde 8,4'e, birikimli aktif kârlılığı ise yüzde 0,6'dan yüzde 0,7 seviyesine yükselmiştir. TABLO I: 34- Katılım Bankacılığı Temel Göstergeleri 2017 2017 2018 Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 132,9 160,1 143,1 185,9 Krediler (Milyar TL) 75,9 97,6 84,2 Mil Katılım Fonu (Milyar TL) 81,3 105,0 91,8 123,7 Banka Sayısı (Adet) 5 5 5 5 Şube Sayısı (Adet) 959 1032 990 1 065 Personel Sayısı (Bin kişi) 14,5 15,0 14,6 15,3 Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı / Ortalama Aktifler (1) 0,9 11 0,6 0,7 Dönem Net Kârı / Ortalama Özkaynaklar (1) 10,7 13,5 6,7 8,4 Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 16,2 17,0 17,4 Tahsili Gecikmiş Alacak Oranı 3,9 3,2 4,1 Kaynak: BDDK

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Katılım finans sektörü için önemli bir likidite kaynağı olan kira sertifikası ihraçları Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 2012 yılından itibaren gerçekleştirilmektedir. 2012 yılından 2018 yılı Haziran ayına kadarki dönemde yurt içinde yaklaşık 24,4 milyar TL, yurt dışında ise 6 milyar ABD doları kira sertifikası ihraç edilmiştir. 2018 yılının ilk altı ayı içerisinde yurt içinde 2,3 milyar TL kira sertifikası ihraç edilirken yurt dışında ihraç gerçekleştirilmemiştir. Katılım finans sektörü içerisinde yeni gelişmekte olan katılım sigortacılığında Haziran 2018 itibarıyla 4'ü hayat ve emeklilik, 4'ü hayat dışı olmak üzere 8 sigorta şirketi faaliyet göstermektedir. Hayat ve emeklilik şirketlerinin toplam prim üretimi Haziran 2018 itibarıyla 36,7 milyon TL iken, aynı dönemde hayat dışı şirketlerin toplam prim üretimi ise 902,6 milyon TL'dir. 1.3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 1.3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2017 yılında 2016 yılına göre 1,6 puan azalarak yüzde 33,1'e gerilemiştir. Burada, 2016 yılında yüksek miktarda tahsil edilen yapılandırma gelirlerinin yarattığı baz etkisi ve 2017 yılında ekonomiyi canlandırmak amacıyla yapılan geçici vergi indirimleri ile bazı vergi dışı gelir kalemlerinde görülen düşüş etkili olmuştur. Genel devlet gelirlerindeki düşüşün 0,3'er puanı vergi ve faktör gelirlerinden, 0,2'şer puanı vergi dışı gelirler ve özelleştirme gelirlerinden, 0,5 puanı ise sosyal fonlardan kaynaklanmaktadır. Genel devlet harcamaları 2017 yılında GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 1,1 puan azalarak yüzde 34,9 olmuştur. Bu dönemde yatırım harcamalarının GSYH payı 0,2 puan artarken, cari giderler ve cari transferlerin payları sırasıyla 0,9 puan ve 0,3 puan azalmıştır. Bu gelişmelere paralel olarak, 2017 yılında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,5 puan artış göstermiş ve yüzde 1,8 olmuştur. 2018 yılında genel devlet gelirlerinin bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla 0,4 puan azalması ve yüzde 32,7 olması beklenmektedir. Vergi dışı normal gelirlerin payının Merkez Bankası karındaki artış, bedelli askerlik ve imar barışının etkisiyle 0,4 puan; vasıtasız vergilerin payının ise 0,2 puan artacağı öngörülmektedir. Buna karşın, vasıtalı vergilerin payının 0,7 puan, faktör gelirlerinin payının 0,2 puan, sosyal fonların payının ise 0,2 puan düşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarının 2018 yılında bir önceki yıla kıyasla 0,1 puan artacağı ve yüzde 35,1 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde yatırım harcamaları ve transfer harcamalarının payının 0,1'er puan azalacağı; cari giderlerin payının ise 0,3 puan artacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2017 yılında yüzde 1,8 olan genel devlet açığının 2018 yılında 0,5 puan artarak yüzde 2,4 olacağı öngörülmektedir. 2016 ve 2017 yıllarında GSYH'ya oran olarak sırasıyla yüzde 0,6 ve yüzde 0,1 fazla veren genel devlet faiz dışı dengesinin 2018 yılında yüzde 0,2 açık vereceği tahmin edilmektedir. 2017 yılında yüzde 1,1 olan program tanımlı genel devlet açığının ise 2018 yılında yüzde 1,8'e yükselmesi beklenmektedir. Genel devlet kapsamına KİT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2017 yılında GSYH'ya oranla yüzde 1,8 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2018 yılında yüzde 2,7'ye yükseleceği öngörülmektedir. 2017 yılında yüzde 1 olan program tanımlı kamu kesimi faiz dışı açığının ise 2018 yılında yüzde 2,1'e yükselmesi beklenmektedir. 2017 yılında GSYH'ya oranla yüzde 28,3 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2018 yılında yüzde 31,1'e yükselmesi beklenmektedir. Genel devlet gelir ve harcamaları üzerindeki devresel etkiler ile bir defalık gelir ve giderlerin hariç tutulması suretiyle elde edilen yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranla 2018 yılında bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 4 seviyesinde olması; bu gelişmeye paralel olarak faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin de yüzde 1,8 açık vermesi beklenmektedir. TABLO I: 35- Genel Devlet Yapısal Denge Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2015 -2 280 -41 459 -50 825 52571 13392 2016 -36 164 -82 594 -84 298 16 573 -29 856 31 561 2017 -57323 -91 693 -106 681 2962 -31 408 -46 396 2018 -88 305 -139 848 -149 168 -6 863 -58 406 -67 725 2019 -66 227 -108 590 47231 58 452 16 090 27 449 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel devlet dengesi

(2) Vergi ve prim yapılandırması, 2B ve özelleştirme gelirleri gibi bir defalık gelir ve giderler hariç genel devlet dengesi

(3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelir ve giderler ile devresel etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen denge 2017 yılında yüzde 16 seviyesinde olan sosyal harcamaların GSYH'ya oranının 2018 yılında yüzde 16,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede, emeklilere Ramazan ve Kurban bayramlarında verilen ikramiye ödemeleri nedeniyle sosyal koruma harcamalarının GSYH'ya oranındaki artış etkili olmuştur. TABLO I: 36- Sosyal Harcamaların Gelişimi (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2013 2014 2015 2016 2017 2018(1) 2019(2) 3,8 3,9 3,9 4,2 3,8 3,8 3,7 3,8 8,1 8,1 8,2 9,1 Emekli Aylıkları ve Diğer Harcamalar 7,1 7,1 7,2 8,0 osyal Yardım ve Primsiz Ödemeler 0,8 0,8 0,9 1,0 Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri 0,1 01 01 0,1 OPLAM 15,7 15,7 15,8 17,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

b) 2019 Yılı Hedefleri

Vergi gelirlerinde beklenen GSYH'ya oranla 0,2 puanlık artışa karşın, genel devlet gelirlerinin 2019 yılında bir önceki yıla göre 0,6 puan azalması ve yüzde 32,1 olması beklenmektedir. Genel devlet harcamalarının 2019 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oranla 1,5 puan azalacağı ve yüzde 33,6 olacağı öngörülmektedir. Bu dönemde özellikle faiz giderlerindeki artışın etkisiyle transfer harcamalarının 0,5 puan artacağı; diğer yandan tasarruf tedbirlerinin de etkisiyle yatırım harcamalarının 1,3 puan, cari harcamaların ise 0,7 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2019 yılında 0,9 puanlık bir düşüşle yüzde 1,5'e gerileyeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı dengesinin 1,5 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 1,3 fazla vermesi; program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 0,2 olması beklenmektedir. 2019 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 1,2 puan azalarak yüzde 1,5 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1,9 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,2'ye gerileyeceği öngörülmektedir. 2019 yılında, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 1,9 puan azalarak yüzde 2,2 olması, faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin ise 2,4 puan iyileşerek yüzde 0,6 fazla vermesi beklenmektedir. 2019 yılında fiili dengenin 0,9 puan iyileşmesine karşın yapısal dengenin 1,9 puan iyileşmesinde temel belirleyici 2018 yılında potansiyel üretim seviyesinin üstünde olan ekonominin 2019 yılında potansiyelin altında olacağı beklentisi ile ve 2018 yılında daha yüksek düzeyde elde edilen bir defalık gelirlerdir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2019 yılında yüzde 28,5 seviyesine inmesi beklenmektedir. (senem — gani 2 un SG dna ii ci bi — ba js m m ii na © e m on ag m um AR a m m o NN o 298p o m İi A nm © wa m A 3 a Taa nn N ii mg ri gs şın © a NE ER a Ram on nan © Ni A4 © z m m NN Le e RM m Ya © a nn MAN © nr m Ra R 2 A a 8 ev Ti anmn O AMR a an own RR ign a 8 g Ee RR sd o N escesaeecasuam Ra ioecceo Ş is ei nm vo anmescsomaAnaaı dE© 0000090 NEoON0EO o Ti o m ai no downorm4simanNcocc #SşŞcoEcççodişŞşnNes ıı © mi ri MMO SOO 40© su o © İŞççŞçeoddcdçdijrieş nn ww © /ASoOAoO0j4un somun işdcdesoşçenjsu

7

o

1.3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2018 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 762,8 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 696,8 milyar TL ve bütçe açığının 65,9 milyar TL olacağı tahmin edilmiştir. Bununla birlikte, yıl içinde makroekonomik ve jeopolitik gelişmeler ile kurumların ilave ihtiyaçları sonucunda bütçe gelir ve harcamalarında Kanunda öngörülen düzeyin üzerinde bir yılsonu gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, harcamaların başlangıç ödeneğinin 59 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 52,8 milyar TL üzerine çıkarak sırasıyla 821,8 milyar TL ve 749,6 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bunun sonucunda 2018 yılında bütçe açığının 72,1 milyar TL, faiz dışı fazlanın ise 4,3 milyar TL olması beklenmektedir. 2018 yılı bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 1,9 olması öngörülen bütçe açığının yılsonunda bu seviyede gerçekleşeceği, yüzde 0,6 olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 1 düzeyine yükseleceği tahmin edilmektedir. 2018 yılında, nominal olarak bütçe hedefinin 52,8 milyar TL üzerine çıkması beklenen bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranla hedefin 0,2 puan altında kalarak yılsonunda yüzde 20 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bütçe tahminlerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 0,5 puan azalarak yüzde 16,9; vergi dışı gelirlerin ise 0,4 puan artarak yüzde 3,2 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Gelir vergisi tahsilatının 2018 yılı bütçe hedefinin nominal olarak 14,9 milyar TL, GSYH'ya oranla 0,1 puan üzerine çıkarak, 137,7 milyar TL ile yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bütçede öngörülene kıyasla, 2018 yılı kurumlar vergisi tahsilatının GSYH'ya oran olarak O,1 puan azalarak yüzde 1,8; nominal olarak ise 0,8 milyar TL artarak 66,6 milyar TL olması beklenmektedir. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2018 yılı bütçe tahmininin 5,8 milyar TL altında kalarak 60,3 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,6 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu gelişme yıl içinde yapılan KDV indirimleri, ihracatta KDV iadelerindeki artış ve bazı akaryakıt ürünlerine yönelik uygulanan tavan fiyat sisteminin etkilerinden kaynaklanmaktadır. 2018 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 11,6 milyar TL altında kalarak 56,1 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,5 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu gelişmede tüketim gelişmeleriyle bazı akaryakıt ürünlerine yönelik uygulanan tavan fiyat sistemi etkili olmuştur. Motorlu taşıt satışlarının öngörülenin altında kalması nedeniyle 2018 yılında motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 2,6 milyar TL altında 20,7 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Taşıt satışlarının tahminlerin altında kalması Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) tahsilatını da olumsuz etkilemiştir. 2018 yılı MTV tahsilatının bütçe hedefinin 0,7 milyar TL altında kalacağı ve 12,9 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2018 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 6,7 milyar TL üzerine çıkarak 44,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,2 olacağı öngörülmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının bütçe tahmininin 1,8 milyar TL üzerinde 12,3 milyar TL olarak gerçekleşeceği ve yüzde 0,3'lük milli gelir payını koruyacağı öngörülmektedir, 2018 yılında banka ve sigorta muameleleri vergisi tahsilatının bütçe hedefinin 1,8 milyar TL üzerinde 17 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2018 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 25,2 milyar TL üzerine çıkarak 132,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,6 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Benzer şekilde, gümrük vergisi tahsilatının, bütçe hedefinin 3,1 milyar TL üstüne çıkarak 17,1 milyar TL olması beklenmektedir. Harçlardan elde edilen gelirlerin, tapu harcında yapılan yüzde 25 oranındaki geçici indirimin de etkisiyle, bütçe tahmininin 1,6 milyar TL altında 21,7 milyar TL, damga vergisi gelirlerinin ise bütçe tahminine yakın bir düzeyde 17,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2018 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe hedefinin 21,7 milyar TL üzerine çıkarak 119,1 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,2 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artışın en önemli belirleyicileri; Merkez Bankasından elde edilen temettü gelirindeki artış, kamuoyunda imar barışı olarak bilinen 06/06/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren yapı kayıt belgesi verilmesine ilişkin düzenleme ve bedelli askerlik düzenlemesiyle tahsil edilen gelirlerdir. 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılmasına İlişkin Kanun kapsamında 2016 yılında 13,7 milyar TL, 2017 yılında ise 12,4 milyar TL tahsilat elde edilmiştir. 2017 yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında 2017 yılında 2 milyar TL tahsilat elde edilmiştir. Ayrıca, 7143 Sayılı Vergi ve Diğer Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması Kanunu 18/05/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu doğrultuda, 6736, 7020 ve 7143 sayılı Kanunlarla düzenlenen yapılandırma uygulamalarından elde edilecek gelirlerin 2018 yılında bütçeye ilave katkı sağlayacağı öngörülmektedir. 2018 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 54,3 milyar TL üzerine çıkarak 745,4 milyar TL ve GSYH'ya oranının yüzde 19,9 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2018 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangıç ödeneğini 18,1 milyar TL aşarak 234,7 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede tespit edildiği üzere, Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 4 ve yüzde 3,5 olarak uygulanmış, Ocak ayında ilave 1,69 ve Temmuz ayında ilave 5,15 puan enflasyon farkı verilmiştir. Enflasyon artışının yani sıra kurumların ilave istihdam kararları, kamu personeline yönelik yıl içinde yapılan iyileştirmeler ile hizmet alımı yoluyla istihdam edilen personelin kadroya geçmesi sebebiyle oluşan gösterim farkı harcama artışında etkili olmuştur. 2018 yılı bütçesinde 66,1 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alım giderlerinin, 69,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Hizmet alımı yoluyla istihdam edilen personele yapılan ödemelerin bu kalem altında gösterimine son verilmiş olmasının harcamaları düşürücü etkisine rağmen, artan hizmet maliyetleriyle ceza infaz kurumları ve üniversiteler başta olmak üzere kurumların ilave ödenek ihtiyaçları harcama tahmininin artmasında etkili olmuştur. 2018 yılı bütçesinde 299,4 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yılsonunda bu tutarın 23,7 milyar TL üzerine çıkarak 323,1 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artıştaki en yüksek pay sağlık, emeklilik ve sosyal yardım sistemine yapılan transferlerden oluşmaktadır. Sosyal güvenlik transferleriyle işsizlik sigortası fonuna yapılan hazine yardımlarında bütçe ödeneklerine göre 13,7 milyar TL tutarındaki artışta enflasyon ve emeklilere ikramiye ödemeleri gibi etkenler belirleyici olmuştur. Vergi geliri tahsilatındaki olumlu performansın etkisiyle mahalli idare ve fonlara bütçe gelirlerinden ayrılan payların, başlangıç ödeneğinin 4,7 milyar TL üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Sermaye giderleri ve sermaye transferleri toplamının yılsonunda başlangıç ödeneğinin 11,9 milyar TL üzerine çıkarak 96 milyar TL olması beklenmektedir. Bu gelişmede, kurumların ilave yatırım taleplerinin karşılanması etkili olmuştur. Borç verme kaleminin 2018 yılı bütçesinde belirlenen tutarın 1,9 milyar TL üzerinde, 22,2 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, kurumların ilave taleplerinin karşılanması etkili olmuştur. 2018 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanmanın yüzde 73,6'sı sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. Böylelikle, borç stokunun piyasa değişkenliklerine karşı duyarlılığı daha da azaltılmıştır. 2018 yılı Ocak-Eylül döneminde gerçekleştirilen Eurobond ihraçları ile uluslararası sermaye piyasalarından 4 milyar dolar finansman sağlanmıştır. Bunun yanında, Ekim ayı içerisinde ilave 2 milyar dolarlık Eurobond ihracı gerçekleştirilmiştir. İlk defa 2012 yılında yurt içi ve yurt dışı piyasalarda ihracı gerçekleştirilen kira sertifikaları 2013 yılından itibaren yurt içi piyasada düzenli olarak ihraç edilmeye başlanmıştır. Bu kapsamda, 2018 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 4 milyar TL tutarında kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. Yastık altında bulunan altınların ekonomiye kazandırılması, finansman araçlarının çeşitlendirilmesi ve yatırımcı tabanının genişletilmesi amacıyla ilk defa 2017 yılı Ekim ayında ihraç edilen Altın Tahvili ve Altına Dayalı Kira Sertifikası ihraçlarına 2018 yılında da devam edilmiştir. 2018 yılı Eylül ayı itibarıyla yapılan ihraçlar sonucunda 1,04 ton Altın Tahvili ve 1,50 ton Altına Dayalı Kira Sertifikası olmak üzere toplam 2,54 ton altın karşılığı senet ihraç edilmiştir. 2018 yılında düzenli geri alım uygulamasına devam edilmiş ve Ocak-Eylül dönemi itibarıyla gerçekleştirilen 72 geri alım ihalesi sonucunda toplamda net 1,6 milyar TL tutarında senet geri alınmıştır. 2017 yılı Ekim ayında kamuoyuna duyurulan Hazine Finansman Programında yüzde 109,7 oranında gerçekleşmesi planlanan iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla yüzde 107,8 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2018 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 104 milyar TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 57/2'si sabit kuponlu, yüzde 15,8 TÜFE'ye endeksli, yüzde 12,4'ü kuponsuz, yüzde 10,7'si değişken faizli tahvil ve yüzde 3,9'u kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. 2017 yılı sonunda 71,2 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2018 yılı Eylül ayı sonunda 63,8 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 17 düzeyinde gerçekleşmiştir. TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2015 2016 2017 2018 (1) Brüt Borç Stoku 678 245 759951 876493 1121170 İç Borç Stoku 440 124 468 644 535 448 586 988 Tahvil 440124 467 620 534473 5/9028 188 179 17,2 Bono (0) 1025 974 7959 0,0 0,0 0,0

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 880,4 milyar TL olması hedeflenmektedir. Bütçe harcamaları ise 961 milyar TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 80,6 milyar TL, GSYH'ya oranla yüzde 1,8 olacağı öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2019-2021 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasında öngörülen sıkılaştırma ile kamuda mali disiplinin devam etmesi, harcamaların sınırlandırılması ve etkinliğinin sağlanması ile kamu gelirlerinin kalitesinin artırılması olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmiştir. 2019 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,3 puan altında yüzde 19,8 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi dışı gelirlerin 0,4 puan düşeceği, vergi gelirlerinin ise 0,1 puan artacağı öngörülmektedir. 2019 yılında gelir ve kurumlar vergisi tahsilat toplamının GSYH'ya oranla 2018 yılı gerçekleşme tahmininin O,1 puan üzerinde yüzde 5,5 olması beklenmektedir. 2019 yılında dâhilde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının 2018 yılı seviyesinde yüzde 1,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2019 yılında ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, 2018 yılı gerçekleşme tahmininin 0,1 puan altında yüzde 3,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2019 yılında ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının, kur ve ithalata yönelik beklentilerin etkisiyle, 2018 yılına göre 0,2 puan artarak yüzde 3,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2019 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin GSYH'ya oran olarak 2018 yılı gerçekleşme tahmininin 0,4 puan altında yüzde 2,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, bedelli askerlik ve imar barışından elde edilmesi beklenen gelirlerin 2018 yılı bazını yükseltmesi etkili olmaktadır. 2019 yılında toplam personel giderleri, genel maaş ve ücret artış oranının toplu sözleşmede tespit edildiği üzere Ocak ve Temmuz aylarında, sırasıyla, yüzde 4 ve yüzde 5 olarak uygulanacağı dikkate alınarak belirlenmiştir. Bununla birlikte, 2018 yılının ikinci döneminde ve 2019 yılı ilk altı aylık dönemindeki enflasyonun bu dönemlerdeki maaş artışının üzerinde olması durumunda yapılacak enflasyon farkı artışları dikkate alınmıştır. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının 293,7 milyar TL olması, bu tutarın GSYH'ya oranının ise yüzde 6,6'ya yükselmesi öngörülmüştür. 2019 yılı mal ve hizmet alım giderlerinin GSYH'ya oranla bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,3 puan azalarak yüzde 1,5 olması beklenmektedir. Söz konusu düşüşte OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumların cari harcamalarına yönelik tasarruf politikası uygulaması ile daha önce hizmet alımı yapılan alanlarda çalışan taşeron personelin kadroya geçirilmesi etkili olmuştur. Cari transferlerin 2019 yılında 391,3 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak bir önceki yıl gerçekleşme tahmini seviyesinin 0,2 puan üzerinde, yüzde 8,8 olması öngörülmektedir. Sosyal güvenlik sistemine yapılan transferlerde 0,2 puan artış beklenirken, diğer hazine yardımlarında 0,1 puan artış olması programlanmıştır. Ayrıca sosyal yardımlardan yararlanma kriterlerindeki değişiklikler ve 2022 sayılı Kanun kapsamındaki aylık ödemelerindeki artışa bağlı olarak sosyal amaçlı transferlerin önceki yıla göre GSYH'ya oranla O,1 puan daha yüksek gerçekleşmesi beklenmektedir. 2019 yılında vergilerden pay olarak yerel yönetimlere ve fonlara 114,3 milyar TL kaynak ayrılmıştır. Büyümenin desteklenmesi kapsamında, ihracatın, turizmin ve diğer üretken sektörlerin teşvik edilmesine ve bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılmasına odaklanan faaliyet ve projelere yönelik transferlere devam edilecektir. 2019 yılı sermaye giderlerinin 54,4 milyar TL ile GSYH içindeki payının 2018 yılına göre 0,9 puan azalarak yüzde 1,2 seviyesinde olması programlanmıştır. Sermaye transferlerinin GSYH'ya oranının, 2019 yılında, 2018 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan azalarak yüzde 0,2 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,5 milyar TL, SUKAP için 0,8 milyar TL, SODES için 166 milyon TL, kalkınma ajansları için 332 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 1,1 milyar TL kaynak ayrılmıştır. TCDD hızlı tren yatırımlarının finansmanı için 3,5 milyar TE sermaye aktarımı yapılması planlanmaktadır. 2019 yılında borç verme kaleminin 21,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla önceki yıla göre 0,1 puan azalarak 0,5 seviyesinde olması öngörülmektedir. Ödeneğin 8,6 milyar TL'sini KİTlere yapılan sermaye transferleri, 6,7 milyar TUsini öğrenim ve harç kredileri oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 3,9 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir. 2017 yılının ikinci yarısından itibaren borçlanma faizlerinde görülen artış ve döviz kuru gelişmelerine bağlı olarak 2019 yılında faiz giderlerinin önceki yıla göre 0,6 puan artarak GSYH'ya oranla yüzde 2,6 düzeyinde olması beklenmektedir. n © © wan N a < o om Az a 2 x © r* o a) aa Se a mas ss a — — — Dani , — ac san se smanameonmn a a ao Ae nNe cs e e) Sese 4 a So NA A . 2 ' SARMA <a mı mas 2 e aa © Sisi SES gg ses y gs 95 o N Ci cöw“w ai gla - ei > a Eİslesaasmm emare e A ma ww Mi 5s - oaoa sada c Ses şose egea SOR gaga" 0j|s vjA © ni > Ölhlease xs saneasesomA4uay nr Sism “ e ojijAsSc Ss sew ses is w alg a m A ga © alan ae 2 de o nm LLM 2 SN İ 4 © AR A islem maşa na o © as m < E “aa! WAR $ “-Aa am öm 4 4 wd Sia VT v Rk “ “is sap a wv o vala ne mma aa r a anma «m am a BİZİN 2S Sag 9) ea nr S9 mın zi m a am mM lo a A mA Aa © aaa lila sa in “uman a Eİ Z—lo — a Z EO MK a © a asa ŞS MS a SOM ri . am un DO RM a Eman a a No Ee Sow EE 5 İİ İK e ENİ TAM O A ii m nr R © © Ti ii © z nn do o ri © © m an «© — N Nn m ca z — 0 bd &— m m m © Sx o m m o REC ri ri bal © ın FP rm — ri Mm İri © ) — imi © Lal El a, > vel ui . Ş < Ec Enj 8 £ © 6 — E E 5 e 35 — Tr E “ - -— £ < . 5 £ 5 vo > pi vey 3 z EE Y > < er Z < © c ş N EO Ei 5 3ip3 E 6 5 2 S a < w»L£ 8 i > S r 8 & S8 YV 5 Ö : Sb & 2 5 Li SERER EE SESE E EŞ < > na © > Eva 38a> Ez & > Z Bil DE GE YG GN Erir pi , 8 8 8 8 5 8 8 5 «ss 8383 1.3.1.2, Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2017 yılında, mahalli idare gelirleri, faktör gelirlerindeki artışa rağmen reel olarak sınırlı da olsa gerilerken nominal düzeyde ise yüzde 17,6 oranında artmış ve 102,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, yatırım harcamalarındaki yüksek düzeydeki reel artışın etkisiyle yüzde 21,4 oranında artarak 118,5 milyar TL olmuştur. Böylece, 2016 yılında GSYH'nın yüzde 0,4'ü düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açığı, artış eğilimini sürdürerek 2017 yılında GSYH'nın yüzde 0,515 seviyesine yükselmiştir. 2018 yılında, mahalli idare gelirlerinin, faktör gelirlerindeki reel azalmayla GSYH'ya oranla yüzde 3,22 seviyesine gerileyeceği, mahalli idare harcamalarının yüksek seviyesini koruyarak GSYH'ya oran olarak yüzde 3,81 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2018 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde 0,59'u seviyesinde açık vereceği beklenmektedir. TABLO I: 44-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2016 2017 (2018(1) 2019(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 27 249 31 745 37330 Büyükşehir Belediyeleri 22 609 26 292 31910 İl Özel İdareleri 2 284 2 667 3111 TOPLAM 52142 60 704 72351 (GSYH'ya Oran, Yüzde) |Belediyeler | ipa 1,02 1,00 Büyükşehir Belediyeleri 0,87 0,85 0,85 İl Özel İdareleri 0,09 0,09 0,08 TOPLAM 2,00 1,95 1,93 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program

b) Amaç ve Hedefler

2019 yılında, mahalli idare gelirlerinin 145,5 milyar TL, harcamalarının ise 150 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nın yüzde 0,11 düzeyinde, 4,5 milyar TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO I: 45- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2016 2017 2018(2) 2019(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) GELİRLER 87 162 102 451 120434 145513 1.Vergiler 63 485 74 224 89393 108 564 2.Vergi Dışı Norm. Gelir 9 584 9833 11 956 13 975 3.Faktör Gelirleri (Net) 14 094 18 484 19 084 22 974 4.Sermaye Transferi (Net) 0 0 0 0 HARCAMALAR 97 575 118 504 142391 150028 1.Cari Giderler 55 619 64313 77 607 89 408 2.Yatırım Harcamaları 33733 46 959 57 990 52 853 a.Sabit Sermaye 33712 46 935 57 960 52 823 b.Stok Değişimi 21 25 30 30 3.Cari Transferler 4814 7 002 7124 9801 4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -1 204 -3 199 -3135 -4 546 5.Sermaye Transferi (Net) 4 613 3 429 2 805 2513 GELİR-GİDER FARKI -10 413 -15 963 -21 957 -4 515 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program

1.3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2017 yılında 70 milyon TL fazla veren döner sermayeli işletmelerin 2018 yılında 666 milyon TL açık vermesi beklenmektedir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında döner sermayeli işletmelerin 970 milyon TL açık vermesi beklenmektedir. TABLO I: 46- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi | 2016 2017 (2018(1) 2019(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 54 478 62217 75 412 84 760 - İşletme Gelirleri 53 994 61 646 74515 83 664 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 484 571 897 1 096 - Bütçe Transferleri 0 0 0 0 B. Giderler 55 367 62 147 76 078 85 730 - İşletme Giderleri 53 576 60 437 73411 82 523

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. Gelirler 2,1 2,0 2,0 1,9

B. Giderler 2,1 2,0 2,0 1,9

C, Gelir-Gider Farkı 0,0 0,0 0,0 0,0

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

1.3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2018 yılında bir önceki yıla göre GSYH'ya oran olarak SGK'nın toplam gelir ve giderlerinde yaşanan artışta, emeklilere Ramazan ve Kurban Bayramlarında verilen ikramiyelerin gelir ve giderlerde faturalı ödemeleri artırması etkili olmuştur. Merkezi yönetim bütçesinden tahsil edilen faturalı ödemelerin artmasına rağmen, bu yıldan itibaren asgari ücret desteğinin merkezi yönetim bütçesi yerine İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanmasının etkisiyle 2018 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,3 puan azalarak yüzde 4 seviyesine gerilemesi beklenmektedir. TABLO I: 47- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2018(1) ( 2019(2) 2016 2017 (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

- Yatırım Harcamaları 240 215 382 229

C. Gelir-Gider Farkı -21 270 -22 998 -24 757 -47 698

D. Bütçe Transferleri 20 392 24 609 24 757 47 698

- Bütçe Transferleri (3) 106 786 132 466 149 250 185 160 E, Finansman Açığı 878 -1611 0 0 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

. (2) Program

(3) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet Katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. 2018 yılında bütçeden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 149,3 milyar TI. transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları, 2018 yılı Ocak ayında yüzde 5,69, Temmuz ayında ise yüzde 9,17 oranında artırılmıştır. Memur maaşları ve memur emekli aylıkları ise, 2018 yılı Ocak ayında yüzde 5,69, Temmuz ayında yüzde 8,65 oranında artırılmıştır. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yılın tamamında geçerli olmak üzere 2018 yılı Ocak ayında yüzde 14,2 oranında artışla brüt 2.029,5 TL'ye yükseltilmiştir. Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2017 yılında 27,7 milyar TL transfer yapılmış olup, 2018 yılında 19,9 milyar TL transfer yapılması beklenmektedir. Bu düşüşte 2018 yılı için asgari ücret desteğinin merkezi yönetim bütçesi yerine İSF'den karşılanması etkili olmuştur. 2017 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları, sırasıyla 25,2 milyar TL ve 51,3 milyar TU'ye ulaşmıştır. 2018 yılında ise, SGK ilaç ve tedavi harcamalarının sırasıyla 31,5 milyar TL ve 58,9 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2018 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,4, devlet katkısının ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nın yüzde 0,9'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2018 yılı İSF toplam giderlerinin GSYH'nın yüzde 0,6'sı seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2018 yılında aylık ortalama 430 bin kişi işsizlik ödeneği almış olup 2018 yılı işsizlik ödeneği giderlerinin 4,5 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2018 yılında toplam Fon varlığının 127,7 milyar TL'lik tutarla GSYH'nın yüzde 3,4'üne ulaşacağı tahmin edilmektedir. TABLO I: 48- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2016 2017 2018(1) 2019 (2) 2016 2017 2018(1) 2019 Gİ A. Gelirler 22273 26862 34081 41281 0,9 0,9 0,9 0,9 - Prim Gelirleri 9930 11 666 13823 15714 04 0,4 0,4 0,4 - Devlet Katkısı 3310 3895 4 608 2619 01 0, 0,1 Oi - Faiz Gelirleri 8 025 10 046 14 600 21613 0,3 0,3 0,4 0,5 B. Giderler 12145 13344 23075 20552 0,5 0,4 0,6 0,5 - Sigorta Giderleri (3) 3710 3861 4 495 6234 01 0,1 0,1 0,1 - Diğer Giderler 8 436 9 483 18581 14318 0,3 0,3 0,5 0,3 C. Gelir-Gider Farkı 10128 13518 11006 20729 04 0,4 0,3 0,5 D. Toplam Fon Varlığı 103208 116726 127732 148461 4,0 3,8 3,4 3,3 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1)Gerçekleşme Tahmini

(2)Program

(3)İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

Devredilen SSK ve Bağ-Kur emekli aylıklarının 2019 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılması öngörülmüştür. Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2019 yılının Ocak ayında yüzde 4, Temmuz ayında yüzde 5 oranında artırılması, ayrıca 2019 yılının Ocak ve Temmuz aylarında geçmiş altı aylık dönemlerde oluşacak enflasyon farklarının ilave edilmesi öngörülmüştür. 2019 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarının toplam gelirlerinin 402 milyar TL, toplam giderlerinin 449,7 milyar TL ve gelir-gider açığının 47,7 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak, gelirlerin yüzde 9, giderlerin yüzde 10,1 ve açığın yüzde 1,1 olması hedeflenmiştir. 2019 yılında ŞGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 185,2 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 4,2'si oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2019 yılında İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin GSYH'nın yüzde 0,4'ü, faiz gelirinin GSYH'nın yüzde 0,5'i, devlet katkısının ise GSYH'nın yüzde 0,1'i oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nın yüzde 0,5'i oranına ulaşması beklenmektedir. Böylece, 2019 yılında toplam Fon varlığının 148,5 milyar TL ile GSYH'nın yüzde 3,3'üne ulaşması hedeflenmektedir. 1.3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2018 yılında toplam fon gelirlerinin 22,7 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 27,3 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların finansman açığının 4,5 milyar TL olması öngörülmektedir. 2018 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 8 milyar TL nakit girişi beklenmektedir.

b) 2019 Yılı Hedefleri

2019 yılında Özelleştirme Fonunun 10 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2019 yılında fon gelirlerinin 27,8 milyar TL, fon giderlerinin 28,7 milyar TL, fon sistemi finansman açığının 0,9 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 49- Fon Gelir ve Giderleri (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2016 2017 2018(2) 2019(3) A. Fon Gelirleri 11131 13 368 22747 27 846 - Vergi Gelirleri 8 935 10 575 17 695 21 160 - Vergi Dışı Normal Gelirler 1919 1800 2172 2615 - Faktör Gelirleri (Net) 276 993 509 603 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 2371 3 467 B. Fon Giderleri 15311 22148 27 300 28701 - Cari Giderler 8811 12 085 20 305 20 365 - Faktör Giderleri (Net) 0 0 0 0 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 4 719 5 755 6 995 8337 - Sermaye Transferleri (Net) 1781 4308 0 0 C. Gelir-Gider Farkı -4181 (-8780 -4 552 - 855 D. Finansman 4181 8 780 4552 855 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - İç Borç - Alacak İlişkisi (Net) -233 -39 30 36 - Kasa - Banka Değişimi 4413 8819 4 523 820 Bilgi İçin: - Özelleştirme Gelirleri 9 583 4 995 8 000 10 000 | Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

1.3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME

a) Mevcut Durum

2018 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 18'dir. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş., TÜRKŞEKER A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir. Kİler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2017 yılında GSYH'nın binde 0,4'ü oranında toplam finansman fazlası vermiştir. 2018 yılında ise bu kuruluşların GSYH'nın binde 3,4'ü oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluşların 2018 yılında 2,9 milyar TL dönem zararı ve 12,4 milyar TL faiz dışı açık oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bu kuruluşlara 2018 yılında 12,9 milyar TL sermaye transferi, 2 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması öngörülmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 20,8 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. ÖİB tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2017 yılında TL cinsinden 2,7 milyar TL iken 2018 yılının ilk 9 ayında 5,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılı Eylül sonu itibarıyla ihalesi tamamlanmış olup onay veya sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı ise yaklaşık 3,2 milyar TL'dir. 2018 yılı içerisinde özelleştirme ihalesi gerçekleştirilen TÜRKŞEKER A.Ş.'ye ait Yozgat, Ilgın, Burdur ve Alpullu şeker fabrikalarının satış ve devir onayı alınmış olup sözleşme imza aşamasındadır. TDİ A.Ş.'ye ait Güllük ve Tekirdağ Limanlarının, EÜAŞ'a ait Gönen, Sütçüler, Dinar 2, Çine, Tohma ve Tortum hidroelektrik santrallerinin özelleştirmeleri onay aşamasındadır. Özelleştirme ihalesi 2018 yılı içerisinde gerçekleştirilen TÜRKŞEKER A.Ş.'ye ait Afyon, Çorum, Elbistan, Erzurum-Erzincan, Kırşehir, Muş, Turhal, Bor şeker fabrikalarının devir işlemleri tamamlanmıştır. Anamur, Bozyazı, Mut-Derinçay, Silifke ve Zeyne, Menzelet ve Kılavuzlu ile Manyas Hidroelektrik Santrallerinin işletme hakkı devri tamamlanmıştır. Eskişehir ilinin Alpu ilçesinde bulunan EÜAŞ'a ait Kömür Rezerv Alanı ile TDİ A.Ş.'ye ait Taşucu Limanının özelleştirilmesi için ihale ilanı yayımlanmıştır.

b) 2019 Yılı Hedefleri

KİT'ler, verimlilikleri artacak ve kamu maliyesine yükleri azalacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. 2019 yılında özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar ile KİT'lerin 201 milyon TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. Bu hedefin tutturulması; OVP ile Genel Yatırım ve Finansman Programında öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikaların gerçekleşmesi, KİT'lerde öngörülen miktarda alımların yapılması, yatırım harcamalarının belirlenen seviyede kalması ve bütçeden yapılması programlanan transferlerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir. 2019 yılında KİTlerin yeni stratejik plan dönemleri başlayacaktır. Bu kapsamda hazırlık çalışmaları sürdürülmektedir. TMO'nun 2,5 milyon ton buğday ve 0,5 milyon ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 5,2 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmüştür. TABLO 1: 50- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2017 2018(1) 2019 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 139 204 170 380 182 563 I İşletme Gelirleri 119 647 147 744 161 860 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 100 969 126 825 150 296 2. Diğer Gelirler 18 678 20 919 11 564

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 7 760 6 999 7 544

1. Amortismanlar 4932 5 526 6 562

2. Karşılıklar 2828 1473 983

III, Bütçe ve Fonlar 11797 15637 13159

NN. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 136 880 183 395 182 163

1. İşletme Giderleri 114340 151444 159 592

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 93 934 127 940 137 196

2. Diğer Giderler 20 405 23 504 22396

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 4,48 4,55 4,10

I. İşletme Gelirleri 3,85 3,95 3,64

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3,25 3,39 3,38

2. Diğer Gelirler 0,60 0,56 0,26

11. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,25 0,19 0,17

1. Amortismanlar 0,16 0,15 0,15

2. Karşılıklar 0,09 0,04 0,02

INI. Bütçe ve Fonlar 0,38 0,42 0,30

IM. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 4,41 4,90 4,09

1. İşletme Giderleri 3,68 4,05 3,59

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3,03 3,42 3,08

2. Diğer Giderler 0,66 0,63 0,50

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 51- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2018 (1) 2019 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 4202 4222 2873 1. İşletme Gelirleri 4127 4 023 2811 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3925 3916 2 749 2. Diğer Gelirler 202 107 62

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 56 40 31

1. Amortismanlar 50 27 27

2. Karşılıklar 6 13 3

III. Bütçe ve Fonlar 19 159 32

IV. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 5371 4041 3 475

I. İşletme Giderleri 4347 5681 3 096

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3709 3 446 2511

2. Diğer Giderler 638 2235 585

II. Yatırım Harcamaları 94 124 85

TI. Stok Artışı 870 -1 385 282

IV. Sabit Kıymet Artışı 48 -383 -2

V. Dolaysız Vergiler 12 3 5

VI. Temettü Ödemeleri 0 0 9

VII. Diğer Giderler 0 0 0

C. GELİR-GİDER FARKI -1 169 181 - 602

D. FİNANSMAN 1169 -181 602

1. Kasa Banka Değişimi 128 162 -31

11. İç Borçlanma (Net) 1041 - 295 628

III, Dış Borçlanma (Net) 0 - 48 4

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 0,14 0,11 0,06

I. İşletme Gelirleri 0,13 0,11 0,06

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 0,13 0,10 0,06

2. Diğer Gelirler 0,01 0,00 0,00

TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00

1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00

2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00

111. Bütçe ve Fonlar 0,00 0,00 0,00

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 0,17 0,11 0,08

1. İşletme Giderleri 0,14 0,15 0,07

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,12 0,09 0,06

2. Diğer Giderler 0,02 0,06 0,01

TI. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00

II. Stok Artışı 0,03 -0,04 0,01

IV. Sabit Kıymet Artışı 0,00 -0,01 0,00

V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00

VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00

VIL Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00

C. GELİR-GİDER FARKI -0,04 0,00 -0,01

D. FİNANSMAN 0,04 0,00 0,01

I. Kasa Banka Değişimi 0,00 0,00 0,00

11. İç Borçlanma (Net) 0,03 -0,01 0,01

II. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

BEP

5229

ünde

od

v

O.

İKİNCİ BÖLÜM

2.1, 2019 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI

2019 Yılı Programının temel amacı; ekonomide dengelenmenin sağlanması suretiyle cari dengenin iyileştirilmesi ve fiyat istikrarının yeniden tesis edilmesidir. Bu Program, ihtiva ettiği politikaları somut ve ölçülebilir tedbirler vasıtasıyla hayata geçirmeyi hedeflemektedir. 2.2. 2019 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.2.1. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 2.2.1.1. Eğitim

a) Mevcut Durum

Eğitimin temel çıkış noktası bireyin kendisini bilmesi ve tanıması, insanlığa hizmet ederek evrensel medeniyete katkı sağlaması, milli, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerlerimizi benimseyerek yaşantısına aktarmasıdır. Son dönemde, eğitim hizmetlerinin daha nitelikli, daha yaygın ve kolay ulaşılabilir sunulması konusunda önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu kapsamda beşeri ve fiziki altyapı iyileştirilmiş, okullaşma oranlarında artış sağlanmış ve derslik başına düşen öğrenci sayısı önemli ölçüde azaltılmıştır. Kız çocukları ile yoksul öğrencilerin eğitimde devamlılığını sağlamak ve taşımalı eğitimi güçlendirmek için çeşitli faaliyetler yürütülmüş, öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerine ağırlık verilmiştir. TABLO TI: 1- Eğitim Kademeleri İtibarıyla Öğrenci Sayıları ve Okullaşma Oranları 2017-2018 M N pe N Brüt Okullaşma Okullaşma ia mii Okullaşma Oranı (1) : Oranı (1) Y Oranı (1)

Yaygın Eğitim (4) 8 700 - 9 864 - 9 088 K

Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK

(1) Okullaşma oranı hesaplamasında teorik yaş okul öncesinde 4 -5 yaş (4-12 aylar), ilkokulda 5 yaş (1-3 aylar)-9 yaş (4-12 aylar), ortaokulda 9 yaş (1-3 aylar)-13 yaş, ortaöğretimde 14-17, yükseköğretimde 18-22 olarak kabul edilmiştir.

(2) Üniversiteler ve diğer eğitim kurumları dâhil, lisansüstü öğrenciler hariçtir.

(3) Yükseköğretimdeki net okullaşma oranını vermektedir.

(4) Yaygın eğitim kurumlarına ait öğrenci sayısı bilgileri bir önceki öğretim yılı sonu itibarıyla verilmiştir. Erken çocukluk eğitimi, çocukların sosyal, duygusal, bilişsel, dil ve motor gelişimini azami düzeyde destekleyen, yaşam boyu iyi olma hâline katkı sağlayan bir eğitim kademesi olup okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler neticesinde çocukların eğitime erişiminde önemli gelişmeler yaşanmıştır. 2002-2003 eğitim öğretim döneminde 4- 5 yaş için yüzde 9,3 olan brüt okullaşma oranı 2017-2018 eğitim öğretim döneminde yüzde 57,6'ya yükselmiştir. Önümüzdeki dönemde erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olması sağlanacak ve bu eğitim kademesinin niteliğinin artırılmasına yönelik ortak kalite standartları getirilecektir. Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. 2016 yılı verilerine göre Türkiye'de 5-14 yaş grubundaki çocukların yüzde 95'i okullaşmış iken OECD ortalamasında bu oran yüzde 98'dir. Ortaöğretimde okullaşma oranları açısından bölgesel farklılıklar azaltılmaya çalışılmıştır. Ortaöğretim zorunlu eğitim kapsamına alınmakla birlikte öğrencilere açık öğretime devam imkânı da tanınmıştır. 2002-2003 eğitim öğretim döneminde yüzde 67,9 olan brüt okullaşma oranı 2017-2018 eğitim öğretim döneminde yüzde 108,4'e yükselmiştir. Ortaöğretim sisteminin süreç odaklı, akademik beceriler ile birlikte diğer gelişim alanlarını da dikkate alan, bireysel farklılıklara duyarlı, teknolojinin doğru ve etkin kullanıldığı bir yapıya kavuşturulmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ortaöğretimde mesleki ve teknik eğitimin payı yüzde 34,9 olmakla birlikte mesleki ve teknik eğitime olan talebin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bölgelerin ihtiyaç duyduğu alanlarda özel sektörle işbirliği içerisinde 20 tematik mesleki ve teknik eğitim kurumu açılmış olup yaygınlaştırma çalışmalarına ağırlık verilmektedir. Mesleki ve teknik eğitimde alan eğitiminin 9'uncu sınıftan itibaren başlanması ve müfredatın esnek ve modüler olarak yapılandırılması sağlanacaktır. Son dönemde hizmete alınan yeni dersliklerle birlikte öğrenme ortamlarının niceliğinde önemli iyileşmeler sağlanmıştır. 2002-2003 eğitim öğretim döneminde ilköğretimde 39 olan derslik başına düşen öğrenci sayısı 2017-2018 eğitim öğretim döneminde 24'e düşerek önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Ortaöğretimde ise derslik başına düşen öğrenci sayısı söz konusu dönemler arasında 27'den 21'e düşmüştür. Tüm eğitim kademeleri itibarıyla derslik başına düşen öğrenci sayıları azaltılmış ve uluslararası standartlara ulaşılmıştır. 2016 yılı verilerine göre ilkokulda derslik başına düşen öğrenci sayısı Türkiye ve OECD ortalamasında 21 iken ortaokul kademesinde Türkiye'de 24, OECD ortalamasında ise 239ür. Ortaöğretimde öğretmen başına düşen öğrenci sayısı Türkiye ve OECD ortalamasında 13tür. Önümüzdeki dönemde öğrenme ortamlarının fiziki niteliğinin artırılmasına ağırlık verilerek bütün okullara öğrencilerin ilgi, mizaç ve yeteneklerinin gelişimine yönelik Tasarım-Beceri Atölyeleri kurulacaktır. Eğitimin tüm kademelerinde erişimde sağlanan ilerlemelere birlikte eğitimin kalitesinin artırılmasına yönelik ilave çalışmalar sürdürülecektir. Bu kapsamda, fırsat eşitliği, öğretmen nitelikleri, öğrenme ortamları, müfredat ve kurumsal kapasite önemli politika başlıkları olarak öne çıkmaktadır. Fırsat eşitliği bağlamında ikili eğitimden tekli eğitime geçme çalışmaları devam etmektedir. 2017-2018 öğretim dönemi itibarıyla ikili eğitimde okuyan ilkokul öğrencilerinin oranı yüzde 41,3, ortaokul öğrencilerinin oranı yüzde 33,6, ortaöğretim öğrencilerinin oranı ise yüzde 6,8'dir. Özel sektörün eğitim hizmetleri sunumundaki payı öğrenci bazında 2017-2018 eğitim öğretim döneminde yüzde 8,3 olarak gerçekleşmiştir. Özel öğretimde yenilikçi uygulamaların hayata geçirilmesine yönelik özel ve resmi eğitim kurumları arasında iş birliklerinin desteklenmesine odaklanılacak ve özel öğretim kurumlarına yönelik teftiş ve rehberlik sistemlerine, öğrenme merkezli olarak dönüştürülmesi sağlanacaktır. Eğitim fakültelerinde, öğretmen yetiştirme programlarının özgün bir yapılanmayla uygulama ağırlıklı düzenlenmesi sağlanacak, öğretmenlerin mesleki gelişimi lisansüstü düzeyde desteklenecek ve pedagojik formasyon programları yerine lisansüstü düzeyde Öğretmenlik Mesleği Uzmanlık Programı açılacaktır. Elverişsiz koşullarda görev yapan öğretmenler için teşvik mekanizması kurulacak, öğretmenlik mesleği mevzuatına ilişkin çalışmalara başlanılacaktır. 2017-2018 eğitim öğretim dönemi itibarıyla güncellenen müfredatın işlevselliğinin artırılması için, farklı aktör ve kurumların katılımıyla dijital eğitim ve öğretim içeriği geliştirme ekosisteminin oluşturulması ve sınıf içi öğretim uygulamalarındaki iyi örneklerin geliştirilerek paylaşıma açılması sağlanacaktır. Çocukların öğrenmesiyle ilgili tüm aktörlerin okulu iyileştirme çalışmalarında yer aldığı Okul Gelişim Modeli kurularak her okula Okul Gelişim Planı hedefleriyle uyumlu okul gelişim bütçesi verilecektir. Bu kapsamda, şartları elverişsiz okullara pozitif ayrımcılık yapılacaktır. 23/10/2018 tarihinde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 2023 Eğitim Vizyonu Belgesi ilan edilmiştir. Belgede yukarıda bahsedilen hususlar dâhil eğitimin bütün alan ve kademelerini içeren bütüncül bir yaklaşımla 3 yıllık dönemde yapılacaklar belirlenmiştir. Bu süre zarfında okullar arası farklılıkların azaltılması, okulların çocuklar için yaşanılabilir alanlar haline dönüştürülmesi, sınav baskısının azaltılması, meslek liselerinin tercih edilebilir hale getirilmesi, çocuklara yeniçağ becerilerinin kazandırılması, öğretmen ve okul yöneticilerinin mesleki tatmin duygusunun yükseltilmesi, erken çocukluk eğitiminin yaygınlaştırılması ve özel ihtiyaçları olan çocuklara hak ettikleri eğitim olanaklarının sunulması vizyon belgesinin temel hedefleridir. Vizyon belgesi ilk dönemi olan 2018-2019 eğitim öğretim yılı tasarım, simülasyon, öncü pilotlamalar ve yeniliklerin kısmi uygulama yılı olarak belirlenmiştir. İkinci dönem olan 2019-2020 eğitim öğretim yılında ise pilot uygulamaların ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve tasarım aşaması tamamlanan eylemlerin uygulanmasına başlanacaktır. Üçüncü dönem olan 2020-2021 eğitim öğretim döneminde ise eylemlerin tümü hayata geçirilecek ve belirlenen eylemlerin etki analizi yapılacaktır. Yükseköğretim okullaşma oranlarında önemli artış sağlanmakla birlikte Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemine (ÖSYS) başvuru, sınava tekrar girme ve boş kontenjan sayısındaki artış, yükseköğretim kontenjan planlamasının gözden geçirilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bu amaçla 7033 sayılı Kanunla Yükseköğretim Kurulu (YÖK) bünyesinde kurulan Yükseköğretim Eğitim Programları Danışma Kurulu kontenjan planlaması çalışmalarına başlamıştır. Üniversitelerin misyon bazında farklılaşması ihtiyacından yola çıkılarak 2006-2008 yılları arasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla YÖK tarafından Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında 5 üniversite desteklenmektedir. Diğer yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programı kapsamında 10 araştırma üniversitesi belirlenmiştir. Yeni kurulan üniversitelerle birlikte, fiziki mekân ihtiyaçlarında artış meydana gelmiştir. Yükseköğretim kurumlarında ilave kapalı alanlar yaratılması gereği bulunmakla birlikte mevcut kapalı alanların daha verimli şekilde kullanılması önemini korumaktadır. Bu kapsamda, devlet üniversitelerinin mevcut mekânlarının envanteri çıkarılmış, bu mekânların verimlilik analizi yapılmış ve yükseköğretim mekânlarının ülkemize özgü tasarım ilkeleri kılavuzu oluşturulmuştur. Önümüzdeki dönemde üniversitelerin yeni mekan talepleri, oluşturulması planlanan Yükseköğretim Mekanları Yatırım Karar Destek Sistemi (Mek-Sis) yazılımı üzerinden oluşturulan veriler baz alınarak değerlendirilecektir.

b) Amaç ve Hedefler

Eğitim-öğretim sisteminin hedefi, çağın ve geleceğin becerileriyle donanmış ve bu donanımı insanlık hayrına sarf edebilen bilime sevdalı, kültüre meraklı ve duyarlı, nitelikli, ahlaklı bireyler yetiştirerek onları günümüzün bilgi yoğun ve rekabetçi dünyasına en iyi şekilde hazırlamak, ailenin aktif şekilde yer aldığı eğitim-öğretim sistemi oluşturmak, eğitimöğretim alanında sıçrama yaparak nicelikten niteliğe bir hamleyi gerçekleştirmektir. 2023 Eğitim Vizyonu çerçevesinde bireylerin kişilik ve kabiliyetlerini geliştiren, fırsat eşitliğine dayalı, kaliteyi yükselten bir dönüşüm programı uygulanacaktır. Fırsat eşitliği, öğretmen nitelikleri, öğrenme ortamları, müfredat ve kurumsal kapasite bu dönüşüm sürecini destekleyecek şekilde güçlendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir

Yapılacak

Açıklama

Kuruluşlar

Eğitim sisteminde, bireylerin kişilik ve kabiliyetlerini geliştiren, hayat boyu öğrenme yaklaşımı çerçevesinde işgücü piyasasıyla uyumunu güçlendiren, fırsat eşitliğine dayalı, kalite odaklı dönüşüm sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.144 Tedbir 1. Hayat boyu Milli Eğitim Bakanlığı Aralık Yaş itibariyle örgün eğitim kapsamı öğrenme programlarına (S), Aile, Çalışma ve o Sonu dışında kalmış bireylere yönelik yönelik nitelik ve erişim Sosyal Hizmetler diplomaya esas müfredatın yapısı artırılacaktır. Bakanlığı, temel beceriler korunmak kaydıyla Üniversiteler, STK'lar sadeleştirilecek, hayat boyu öğrenme süreçlerinde farklı hedef kitlelere ulaşmak ve öğrenmeye erişimi artırabilmek için uzaktan eğitim teknolojilerinden yaygınlıkla yararlanılacaktır. “Ulusal Hayat Boyu Öğrenme İzleme Sistemi” kurulacaktır. Tedbir 2. Kurumsal rehberlik Milli Eğitim Bakanlığı | | Aralık Teftiş sistemimizin kurumsal ve teftiş hizmetleri etkinliği (S) Sonu rehberlik ile inceleme, araştırma artacak şekilde ve soruşturma bileşenleri ayrılarak yapılandırılacaktır. okul gelişimine yönelik kurumsal rehberlik, özel bir uzmanlık alanı olarak yapılandırılacaktır. Okul gelişimine yönelik rehberlik bileşeni, il ve ilçe düzeyinde yapılandırılacaktır. Okul ve program türlerine bağlı ihtisaslaşmış Kurumsal Rehberlik ve Teftiş dalları oluşturulacaktır. Tedbir 3. Rehberlik hizmetleri Milli Eğitim Bakanlığı Kariyer Rehberliği sistemi Aralık ihtiyaçlara yönelik olarak (S), Aile, Çalışma ve yapılandırılacak ve tüm öğretim yapılandırılacaktır. Ruhsal, Sosyal Hizmetler kademeleri düzeyinde çocukların bilişsel ve fiziki gelişimlerini Bakanlığı, Sağlık kendini tanıyarak (mizaç, yetenek, desteklemeye yönelik Bakanlığı, Emniyet ilgi, değerler, kişilik ve aile) kariyer faaliyetlerle öğrencilerin Genel Müdürlüğü, profili oluşturması, iş-meslek öğrenmeye hazır bulunmuşluk (| Valilikler, Üniversiteler, tanıma yollarını, kaynaklarını düzeyleri artırılacaktır. İlgili Meslek Örgütleri, öğrenmesi ve kariyer gelişim İlgili STK'lar dosyasının öğrenci eportfolyosuyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır. PDR hizmetlerine ilişkin mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. Okul türlerinin azaltıldığı, programlar arası esnek geçişlerin olduğu, öğrencilerin ruhsal ve fiziksel gelişimleri ile becerilerini artırmaya yönelik sportif, sanatsal ve kültürel aktivitelerin daha fazla yer aldığı, bilgi ve iletişim teknolojilerine entegre olmuş bir müfredatın bulunduğu, sınav odaklı olmayan, bireysel farklılıkları gözeten bir dönüşüm programı uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.145) Tedbir 4. İlkokul ve Milli Eğitim Bakanlığı İlkokul müfredatı çocukların ilgi, ortaokullar gelişimsel açıdan (S), Aile, Çalışma ve |Sonu yetenek ve mizaçlarına uygun yeniden yapılandırılacaktır. Sosyal Hizmetler olarak iyileştirilecek, ilkokullarda Bakanlığı, not yerine çocukların gelişimsel Üniversiteler, STK'lar özellikleri dikkate alınarak çok yönlü değerlendirme sistemi kurulacaktır. Okul, mahalle spor kulüpleri kurulacak, tasarım beceri atölyeleri açılacak, teneffüs süreleri artırılacaktır. Tedbir 5. Ülke genelinde Milli Eğitim Bakanlığı Yabancı dil eğitiminde dil (S), TÜBİTAK, TRT, | | Sonu politikalarını, dil öğretim yabancı dil eğitimi seviye ve okul türlerine göre Üniversiteler, STK'lar standartlarını ve sınıf içi uyarlanacak, yabancı dil uygulamalar ile öğretmen eğitiminde öğretmen nitelik ve yeterliklerini belirleyecek olan bir yeterlilikleri yükseltilecektir. Ulusal Yabancı Dil Eğitimi Konseyi oluşturulacaktır. Disiplinler arası yaklaşımla Matematik, Fen, Sosyal Bilgiler ve Görsel Sanatlar gibi farklı disiplinlerin İngilizce dil eğitimine entegrasyonu sağlanarak, öğrencilerin yabancı dili kullanımlarını farklı alanlara aktarmaları mümkün kılınacaktır. İngilizce öğrenimi çevrimiçi ve mobil teknolojilerle desteklenecektir. Milli Eğitim —— Aralık Tedbir 6. İmam hatip İmam hatip okullarının (S), Diyanet İşleri Sonu okullarının müfredat, ders programlarının ders saati ve ders yapısı ve dil yeterlikleri Başkanığı, türü azaltılacak, yönelime bağlı Üniversiteler, STK'lar iyileştirilecektir. modüler bir yapı kurulacaktır. Arapça ve diğer yabancı dil alanlarında nitelikli destek eğitimleri düzenlenecektir. Öğrencilerin sosyal, zihinsel, duygusal ve fiziksel gelişimine katkı sağlayan okul öncesi eğitim, imkânları kısıtlı hane ve bölgelerin erişimini destekleyecek şekilde yaygınlaştırılacaktır. Kalkınma Planı p.146 Tedbir 7. Erken çocukluk Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık Kırsal ve düşük yoğunluklu eğitim hizmeti (S), Aile, Çalışma ve | | Sonu yerleşim bölgelerindeki çocuklar yaygınlaştırılacaktır. Sosyal Hizmetler için esnek zamanlı ve alternatif Bakanlığı, Yerel erken çocukluk eğitimi modelleri Yönetimler, STK'lar uygulanacaktır. Toplum temelli erken çocukluk hizmetlerinin yayılımı bağlamında merkezler, atölyeler ve gezici otobüs sınıflar devreye sokulacaktır. Oyun temelli gelişim etkinliklerinin yer aldığı yaz okulu programları açılacaktır. Özel eğitime gereksinim duyan engellilerin ve özel yetenekli bireylerin, bütünleştirme eğitimi doğrultusunda, uygun ortamlarda eğitimlerinin sağlanması amacıyla beşeri ve fiziki altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.148 Tedbir 8. Özel yeteneklilere Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık Milli Eğitim Bakanlığı “Özel yönelik kurumsal yapı ve (S), TÜBİTAK, Sonu Yeteneklilerin Eğitimi, Bilim ve süreçler iyileştirilecek, Üniversiteler, STK'lar Değerlendirme Kurulu” öğrenme ortamları, ders oluşturulacaktır. Özel yetenekli yapıları ve materyalleri bireylerin eğitimi için, örgün ve geliştirilecektir. yaygın eğitimi kapsayan müfredat çalışmaları başlatılacaktır. Bilim Sanat Merkezleri yeniden yapılandırılarak okullardaki Tasarım ve Beceri Atölyeleriyle ilişkilendirilecektir. Özel yetenekli bireylerin eğitimi için mevzuat çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 9. Özel eğitime Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık Özel eğitimin ülke genelinde etkin ihtiyacı olan öğrencilere (S), Aile, Çalışma ve o !Sonu Koordinasyonunun gerçekleşmesi yönelik hizmetlerin kalitesi Sosyal Hizmetler amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı artırılacaktır. Bakanlığı, Sağlık yönetiminde kurumlar arası bir Bakanlığı, Valilikler, izleme ve uygulama mekanizması Üniversiteler, İlgili oluşturulacaktır. Özel gereksinimli SE Örgütleri, ligili çocukların tespiti için Türkiye genelinde il bazlı taramalar yapılacak ve ihtiyaç haritaları oluşturulacaktır. Özel eğitim gereksinimi duyan her çocuğumuza ulaşmak için taşınabilir eğitim setleri oluşturulacak ve eğitimsiz çocuğumuz bırakılmayacaktır. İhtiyaç duyan aile ve çocuklara evden eğitim konusunda gerekli altyapı oluşturulacaktır. Özel eğitim hizmetinin yayılımı için mobil platformlar kurulacak, yerel yönetimler alana yönelik olarak teşvik edilecektir. Eğitim sisteminin performansının değertendirilmesine imkân tanıyacak şekilde öğrenci kazanımlarının izlenebilmesini teminen, sınıf temelli başarı düzeyleri, yeterlilikleri ve standartları belirlenecek, ulusal düzeyde çoklu değerlendirme ve denetleme mekanizması geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.151) Tedbir 10. Ortaöğretimde Aralık İmkân ve koşulları bakımından Milli Eğitim Bakanlığı okullar arası başarı farkı (S), Valilikler Sonu desteklenmesi gereken okulları azaltılacaktır. Okul Gelişim Planları ile uyumlu olarak kaynak planlanmasında öncelikli hâle getirecek bir yatırım planlaması yapılacaktır. Bakanlık, il, ilçe ve okul düzeyinde yapılan izleme değerlendirme çalışmalarında sosyo-ekonomik açıdan kısıtlı koşulları sebebiyle Okul Gelişim Planlarında hedefledikleri başarıyı gösteremedikleri belirlenen okullardaki öğrencilerin akademik ve sosyal gelişmeleri için destek programları uygulanacaktır. Tedbir 11. Fen ve sosyal Milli Eğitim Bakanlığı (| Aralık Fen ve Sosyal Bilimler Liselerinde bilimler liselerindeki öğretimin | | (S), TÜBİTAK, Sonu görev yapacak öğretmenler, niteliği iyileştirilecektir. Üniversiteler bilimsel disiplin alanlarında sahip oldukları diploma, yapmış oldukları bilimsel çalışmalar, yürüttükleri ulusal/ uluslararası projeler, mesleki başarıları, deneyimleri vb. ölçütler doğrultusunda değerlendirileceklerdir. Öğrencilerin ve öğretmenlerin üniversitelerin araştırma olanaklarından ve laboratuvarlarından yararlanmaları sağlanacaktır. Bilim insanlarının öğrencilere eğitim ve araştırma koçluğu yapmaları teşvik edilecektir. Tedbir 12. Eğitim kalitesinin (| | Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık Belirlenecek sınıf düzeylerinde arttırılması için ölçme ve (5), ÖSYM, Sonu herhangi bir notlandırma değerlendirme yöntemleri | Üniversiteler olmaksızın alınan kararların etkinleştirilecek, öğrencilerin işleyişini öğrencilerin akademik Sosyı al, kültürel ve sportif çıktıları üzerinden görebilmek etkinlikleri izlenecek, Pe i K / amacıyla Öğrenci Başarı İzleme ademeler arası geçiş Arast lacaktır. H k sınavlarının eğitim sistemi praşlırması yapılacaktır, Her çocu üzerindeki etkisi azaltılacaktır. için bir e-portfolyo N oluşturulacaktır, Sınavla öğrenci alan okul sayıları kademeli olarak azaltılacaktır. Öğretmenlik mesleği daha cazip hale getirilecek; öğretmen yetiştiren fakülteler ile okullar arasındaki etkileşim güçlendirilecek; öğretmen yetiştirme ve geliştirme sistemi, öğretmen ve öğrenci yeterliliklerini esas alan, kişisel ve mesleki gelişimi sürekli teşvik eden, kariyer gelişimi ve performansa dayanan bir yapıda düzenlenecektir. Tedbir 13. Öğretmenlerin ve | Milli Eğitim Bakanlığı (| Aralık Öğretmenlerin mesleki gelişimi okul yöneticilerinin mesleki (S), Hazine ve Maliye | Sonu lisansüstü düzeyde gelişimleri yeniden Bakanlığı, Üniversiteler desteklenecektir. Sertifikaya dayalı yapılandırılacak ve insan pedagojik formasyon yerine kaynağının verimli kullanılması lisansüstü düzeyde “Öğretmenlik sağlanacaktır. Mesleği Uzmanlık Programı” açılacaktır. Okul yöneticiliği yüksek lisans düzeyinde mesleki uzmanlık becerisine dayalı profesyonel bir kariyer alanı olarak yapılandırılacaktır. Ücretli öğretmenlerimizin ücretleri iyileştirilecektir. Sözleşmeli öğretmenlerin görev sürelerine ilişkin düzenleme yapılacaktır. Öğretmenlik meslek mevzuatının düzenlemesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Okul yöneticiliğine atamada yeterliliklere dayalı yazılı sınav uygulaması ve belirlenecek diğer nesnel ölçütler kullanılacaktır. Eğitimde alternatif finansman modelleri geliştirilecek, özel sektörün eğitim kurumu açması, özel kesim ve meslek örgütlerinin mesleki eğitim sürecine idari ve mali yönden aktif katılımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.156) Milli Eğitim Bakanlığı | Aralık Her okula, oluşturulacak çeşitli Tedbir 14. Okulların finansman yöntemleri (S), Hazine ve Maliye | Sonu ölçütlere ve Okul Gelişim Planı'na çeşitlendirilecektir. Bakanlığı, Strateji ve dayalı olarak okul gelişim bütçesi Bütçe Başkanlığı verilecektir. Şartları elverişsiz okullara pozitif ayrımcılık yapılacaktır. Eğitime ve okullara bağış yapacak kişilerin farklı miktar, tema ve yöntemle bağış yapabilmesi için il ve MEB düzeyinde bir yapı kurulacak, mevzuat, yazılım ve erişim düzenlemeleri yapılacaktır. Türkiye genelinde eğitimde elverişsiz koşullara sahip okulların görülebildiği Coğrafi Bilgi Sistemi üzerinden eğitim hayırseverlerine bağış için seçenekler sunulacaktır. Özel sektör ve sivil toplum iş birlikleriyle eğitim kurumlarının finansmanına destek sağlanacaktır. Tedbir 15. Özel öğretim Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık Özel öğretim kurumlarındaki teftişkurumlarına yönelik yönetim (S), STK'lar Sonu rehberlik çalışmaları öğrenmeyi ve teftiş yapısının etkililiği geliştirme odaklı bir yapıya dönüştürecek, bu okullardaki artırılacaktır. tümüyle yeni model ve programlar, akreditasyon koşulları dikkate alınarak yeni pilot okullar eklinde yapılandırılacaktır. Örgün ve yaygın eğitim kurumlarında bilgi ve iletişim teknolojisi altyapısı geliştirilecek, öğrenci ve öğretmenlerin bu teknolojileri kullanma yetkinlikleri artırılacaktır. Kalkınma Planı p.157 Tedbir 16. Dijital içerik ve Milli Eğitim Bakanlığı || Aralık İçerik normları ve kalite becerilerin gelişmesi için (S), TÜBİTAK Sonu standartları tüm olası kullanım ekosistem kurulacak, dijital senaryolarını destekleyecek şekilde içerik geliştirilecek ve “Ulusal Dijital İçerik Arşivi” öğretmen eğitimi yapılacaktır. oluşturulacaktır. Dijital içerikleri etkin olarak kullanma ve geliştirme kültürü edinmiş lider öğretmenler yetiştirilerek bu kültürün okullarda yaygınlaşması sağlanacaktır. Sınıf öğretmenlerine bilgisayarsız ortamda algoritmik düşünce öğretimine yönelik yüz yüze hizmet içi eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 17. Ülke genelinde Milli Eğitim Bakanlığı | | Aralık Bakanlığın MEBBİS, E-Okul, Eyönetim ve öğrenme (S) Sonu Yaygın, Açık Öğretim Sistemleri ve tekniklerinin izlenmesi, Merkezi Sınav Sonuçları gibi değerlendirilmesi ve mevcut sistemlerinden gelen geliştirilmesi için okul bazında veriler kolay erişilebilir bir Eğitsel veriye dayalı planlama ve Veri Ambar'nda yönetim sistemine bütünleştirilecektir. Öğrenci geçilecektir. başarısının izlenmesi araştırması, “Öğrenme Analitiği Platformu”, veri denetim birimi, veli bilgilendirme sistemi, okular için coğrafi bilgi sistemi veri sistemlerinin oluşturulması için hazırlık çalışmalarına başlanacaktır. Eğitim sistemi ile işgücü piyasası arasındaki uyum; hayat boyu öğrenme perspektifinden hareketle iş yaşamının gerektirdiği beceri ve yetkinliklerin kazandırılması, girişimcilik kültürünün benimsenmesi, mesleki ve teknik eğitimde okul-işletme ilişkisinin orta ve uzun vadeli sektör projeksiyonlarını dikkate alacak biçimde güçlendirilmesi yoluyla artırılacaktır. Kalkınma Planı p.158 Tedbir 18. Mesleki ve teknik Güncellenen müfredatlar ve ihtiyaç Milli Eğitim Bakanlığı eğitimde eğitim ortamları ve analizleri doğrultusunda atölye ve (S), Sanayi ve laboratuvarların standart donatım insan kaynakları geliştirilecek, Teknoloji Bakanlığı, listeleri ile mimari yerleşim planları mesleki ve teknik eğitime Savunma Sanayii atfedilen değer artırılacak, Başkanlığı, KOSGEB, yenilenecek, öğrencilerin işbaşı yerli ve milli savunma ASELSAN, HAVELSAN, eğitim ve yabancı dil becerilerini sanayinin ihtiyaç duyduğu Türk Havacılık ve Uzay geliştirilmesi amacıyla yurtdışı nitelikli insan gücü Sanayii A.Ş. hareketlilik projeleri hazırlanacaktır. Mesleki ve teknik yetiştrilecektir. eğitim okullarında üretilen başarılı projelere mikro kredi sağlanacaktır. Savunma sanayi kuruluşlarının ihtiyaç duyduğu stratejik insan gücünün yetiştirilmesine destek verilecektir. Tedbir 19. Mesleki ve teknik | | Milli Eğitim Bakanlığı | Aralık Mesleki ve teknik ortaöğretim eğitimde eğitim-istihdam- (S), Aile, Çalışma ve | | Sonu kurumlarının Türkiye'deki sektör üretim ilişkisi Sosyal Hizmetler Liderleri ile etkileşimi artırılacak, güçlendirilecektir. Bakanlığı, Strateji ve bu kurum mezunlarına istihdamda Bütçe Başkanlığı, öncelik verilmesi ile mesleki eğitim TUİK, IŞKUR, SGK, alanları ve seviyelerine göre farklı ücret uygulanması teşvik edilecektir. Eğitim-İşgücü Veri Tabanı güncelleştirme ve geliştirme çalışmaları yürütülecektir. İlgili kuruluşlardan eğitim ve istihdam ilişkisine dair derlenen verilerin analizi ve raporlanması sağlanacaktır. Eğitim programi ve meslek bazında arz ve talep dengesi oluşturulacaktır. Yükseköğretim sistemi, hesap verebilirlik temelinde özerklik, performans odaklılık, ihtisaslaşma ve çeşitlilik ilkeleri çerçevesinde kalite odaklı rekabetçi bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.161 Tedbir 20. Üniversitelerin YÖK (5), Hazine ve Aralık Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon ihtisaslaşmasına yönelik Maliye Bakanlığı, Sonu Farklılaşması ve İhtisaslaşması programların uygulanmasına Sanayi ve Teknoloji Projesi kapsamında seçilen beş devam edilecektir. Bakanlığı, Strateji ve pilot üniversitede ihtisaslaşma Bütçe Başkanlığı, çalışmaları desteklenmeye devam Üniversiteler edilecektir. İlave beş üniversite daha proje kapsamına alınacaktır. Araştırma Üniversiteleri Programı kapsamında belirlenen 10 araştırma üniversitesi ve beş aday araştırma üniversitesinin uluslararası alandaki rekabet gücünü artırmaya yönelik desteklere devam edilecektir. Tedbir 21. Yükseköğretim Strateji ve Bütçe Aralık Yeni mekân tasarımlarına yönelik Mekânları Yatırım Karar Başkanlığı (S), Sonu rehber doküman üretilerek Destek Sistemi (Mek-Sis) Hazine ve Maliye Yükseköğretim Mekânları Karar Projesi tamamlanacaktır. Bakanlığı, YÖK, Destek Sistemi kurulacaktır. Üniversiteler Tedbir 22. Öğretim elemanı (o | YÖK (S), Strateji ve (| | Aralık Yeni kurulan üniversitelerde açığı, yurt geneline dengeli Bütçe Başkanlığı, Sonu öğretim üyesi açığının yarattığı dağılım gözetilerek Hazine ve Maliye olumsuzlukları gidermek amacıyla azaltılacaktır. Bakanlığı, TÜBİTAK, uzaktan eğitim imkânları da Üniversiteler kullanılarak gelişmiş üniversitelerin öğretim elemanı ve altyapısından yararlanılacaktır. Öğretim görevlisi, okutman ve uzman sayısını artırmak suretiyle yeni üniversitelerdeki öğretim elemanı açığı azaltılacaktır. Kısmi zamanlı ders verme özendirilecektir. 2.2.1.2. Sağlık

a) Mevcut Durum

Sağlıkta Dönüşüm Programıyla; aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, hastane ve hasta yatak sayıları, sağlık personeli, koruyucu sağlık, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele ve hasta hakları başta olmak üzere sağlık hizmetlerine erişim ve sağlık hizmet kalitesine ilişkin önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Ancak, fiziki altyapı ve sağlık personelinin kent-kır ve bölgeler arası dağılımındaki farklılıklar ile sağlık hizmetlerinin finansmanının sürdürülebilirliğine ilişkin ihtiyaçlar önemini korumaktadır. TABLO 11: 2- Sağlık Alanında Gelişmeler 2014 2015 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire Sayısı Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (1) Sağlık Personelinin Dengeli Dağılım Oranı (2) Hekim Başına Düşen Hemşire Sayısı Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) (3) Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) İBES Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.

(2) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.

(3) Bebek ölüm hızı rakamlarını 28 hafta ve üzeri veya 1000 gr ve üzeri bebek ölümlerini kapsamaktadır. 2016 yılında, bin canlı doğumda 7,2 olan bebek ölüm hızı (28 hafta ve üzeri veya 1000 gr ve üzeri), 2017 yılında 6,8'e gerilemiş olmakla birlikte bölgesel farklılıklar önemini korumaktadır. Bebek ölüm hızı İBBS-1 düzeyinde 2017 yılında Doğu Marmara ve Batı Karadeniz Bölgelerinde bin canlı doğumda 4,9 iken, Ortadoğu Anadolu Bölgesinde 9,6 ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde 10,2 olmuştur. Bebek ölüm hızı (tüm haftalar) 2016 yılı itibarıyla OECD'de (35 ülke) bin canlı doğumda ortalama 3,9, AB-28'de 3,6, ülkemizde ise 2017 yılında 9,1 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı, 2002 yılında yüzde 78 iken 2017 yılına kadar hızla artış göstererek yüzde 96'ya ulaşmıştır. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2007 yılında 21,2 olarak gerçekleşen oranın 2017 yılında 14,6'ya düştüğü görülmektedir. Bu oran, 2015 yılı itibarıyla OECD'de (35 ülke) yüz bin canlı doğumda 14 olarak gerçekleşmiştir. GRAFİK II: 1- Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) ve Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) 30 25 alan. Se “e “ra, Ss “ay ES ——. İstssosenaderassü 14,6 Ee EE ee 2006 2007 2008 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Anne Ölüm Oranı smmm Bebek ölüm hızı sss Kaynak: Sağlık Bakanlığı Anne ve bebek sağlığı açısından önemli olan doğum öncesi bakım alma ve doğumun bir sağlık kuruluşunda yapılma oranlarında son 10 yılda ciddi iyileşmeler görülmüş ve bu oranlar 2017 yılında sırasıyla yüzde 99,7 ve yüzde 98'e ulaşmıştır. Diğer taraftan 2012 yılında yüzde 48,0 olan sezaryen doğumların tüm doğumlar içindeki payı 2017 yılında yüzde 53,1'e yükselmiştir. Bu oran 2016 yılı itibarıyla AB-25te yüzde 28, OECD'de (27 ülke) ise ortalama yüzde 32 olarak gerçekleşmiştir. TÜİK Ölüm Nedeni İstatistiklerine göre 2017 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 39,7'si dolaşım sistemi hastalıklarından, yüzde 19,6'sı iyi ve kötü huylu tümörlerden, yüzde 12,0'ı solunum yolu hastalıklarından, yüzde 4,8'i ise beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmaktadır. Söz konusu oranlar dikkate alındığında ülkemizde ölümlerin önemli bir kısmının bulaşıcı olmayan hastalıklardan kaynaklandığı görülmektedir. Kalp-damar hastalıkları ve kanser başta olmak üzere bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel faktörler; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir. Ülkemizde yaşlı nüfus oranının artma eğiliminde olduğu göz önünde bulundurulduğunda bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik olarak sağlığın geliştirilmesine ilişkin hizmetlerin güçlendirilmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Toplumda Fiziksel Aktivitenin Artırılması Projesi kapsamında Ekim 2018 itibarıyla 375.000 bisiklet dağıtılmıştır. Sağlık hizmet altyapısında son yıllarda özellikle hem yatak kapasitesi hem de hasta yataklarının niteliğinin artırılması açısından iyileşmeler görülmektedir. Nitelikli yatak sayısı Sağlıkta Dönüşüm Programı sonrasında önemli ölçüde artırılmış, 2002 yılında 18.934 olan toplam nitelikli yatak sayısı, 2016 yılında 113.166'ya yükselmiştir. 2017 yılında nitelikli yatak sayısı daha da artırılarak toplam nitelikli yatak sayısı 127.347'ye ulaştırılmıştır. Nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2016 yılında yüzde 61,3 iken 2017 yılında 67,2'ye çıkarılmıştır. Kamu kaynaklarına ilave olarak sağlık yatırımlarında kamu-özel işbirliği (KÖİ) yönteminden de önemli ölçüde faydalanılmış ve bu yöntemle birçok ilde toplam 45.488 yatak kapasitesine sahip 34 Şehir Hastanesi Projesinin yapımı planlanmıştır. 2018 yılı Ekim ayı itibarıyla söz konusu projelerden toplam 6.651 yatak kapasiteli Yozgat, Mersin, Isparta, Adana, Kayseri ve Elazığ şehir hastaneleri hizmete alınmıştır. TABLO II: 3- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları |,|, | 2009 2012 2013 2014 2015 2016 2017 OECD AB-28 Yatak Sayısı (Bin) 188,6 200,1 2020 2068 2096 2178 2258 Nitelikli yatak oranı (yüzde) 4,7 52,6 553 59,7 613 67,2 - 10.000 kişiye Düşen Yatak Sayısı 26,5 264 266 266 273 279 458 514 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 65,1 o 66,0 68,7 o 69,66 o 68,1 68,1 75,9(1) 74,1(1 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, DSÖ, OECD

(1) 2016 yılına ait akut bakım verisidir. (Fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir.) Sağlık hizmetlerine olan talep her yıl artmakta olup 2007-2017 döneminde hastanelere yapılan toplam müracaat sayısı yüzde 86,6 artarken, özel sektörde bu artış yüzde 194,9 olarak gerçekleşmiştir. Özel sektörün toplam hastane müracaatları içerisindeki payı 2007 yılında yüzde 9,8 iken 2017 yılında yüzde 15,5'e yükselmiştir. Toplam hastane müracaat sayısının artışında sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılması etkili olmuştur. 2017 yılında Türkiye'deki hastanelerin yatak doluluk oranı 2016 yılı oranına göre değişmemiş, yüzde 68,1 olarak gerçekleşmiştir. Hastanelerde akut yatak doluluk oranı OECD ve AB'de sırasıyla yüzde 75,9 ve yüzde 74,1'dir. TABLO TI: 4- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı Sağlık Bakanlığı 113849( 209630) 254343| 292100| 306826| 340081| 353703 Üniversite 9637 15 025 24 437 32145 34 539 36 420 38 964 Özel 6 158 24 486 59 069 72333 77217 71 148 72 209 Toplam 129644 | 249141 | 337850 | 396578 | 418 582 | 447 649 | 483876 Kaynak: Sağlık Bakanlığı TABLO 11: 5- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler, 2017 Yatak Uzman Doluluk Hekim Oranı Sayısı (Yüzde) (Kişi) 7606| 2591 1 982 815 14 415 4121 1526 23810 Kaynak: Sağlık Bakanlığı 2017 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 21,8'ine, uzman hekim sayısının yüzde 29,4'üne sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 31'ini gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 18,3'üne ve uzman hekim sayısının yüzde 17,8'ine sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 16,5'ini gerçekleştirmiştir. Müracaat sayılarının ve hasta devir hızlarının üniversitelerde daha düşük olduğu görülmektedir. Üniversite hastanelerinde hastaların ortalama kalış süreleri 5,6 gün iken, özel sektör hastanelerinde 2,7 gün, Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise 4,5 gündür. Kronik hastalıklardan kaynaklı uzun süreli hastane yatışları ve daha karmaşık ameliyatların çoğunun üniversite hastanelerinde yapılması bu durumun ortaya çıkmasında etkili olmaktadır. 2017 yılı itibarıyla ülkemizde hekim sayısı 149.997, diş hekimi sayısı 27.889 ve hemşire sayısı 166.142'dir. Yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 186 ve hemşire sayısı 206 iken AB- 28'de 2016 yılı için bu sayılar sırasıyla 378 ve 839, OECD'de ise yine 2016 yılı için 351 ve 955'dir. Sağlık personeli ülke ortalaması, yüksek gelir seviyesi ülkelerinin ortalamasının gerisinde olup özellikle hemşire açığı daha belirgindir. Hekim açığını azaltmak amacıyla 2007-2008 öğretim döneminde 5.253 olan tıp fakültesi kontenjanı, 2018-2019 öğretim döneminde 14.616'ya yükseltilmiş olup yüzde 178 artış gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde hemşire kontenjanı ise yüzde 157 artırılarak 5.824'ten 14.966'ya çıkarılmıştır. Hemşireler temel olarak halk sağlığında ve klinik hizmetlerde görev alabildiklerinden, hemşire sayısının artırılması uzun vadede sağlık hizmetlerinde kaliteyi artırıcı ve maliyetleri düşürücü etkiye sahip olacaktır. AB-28'de 2,4, OECD ortalamasında ise 2,9 olan doktor başına hemşire sayısı ülkemizde 1,1'dir. Uluslararası mukayeselere göre ülkemizde düşük olan 100 bin kişiye düşen hekim sayısı, mevcut kontenjanlarla 10 yıl içerisinde OECD ortalamasına yaklaşarak ABD ve Japonya'daki oranlarla benzer seviyeye ulaşacaktır. 2009 yılında toplam sağlık harcamalarının GSYH'ye oranı yüzde 5,8'e ulaşmış iken, özellikle ilaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler neticesinde bu oran 2016 yılında yüzde 4,6 olarak gerçekleşmiştir. Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2016 yılında bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 78,5 seviyesinde gerçekleşmiştir. Yaşlanan nüfus, hastalık yükünün değişmesi, sağlık teknolojilerindeki gelişmeler ve daha kaliteli sağlık hizmeti talebi gibi sebeplerle sağlık harcamalarının artabileceği öngörülmektedir. 26/07/2018 tarihli ve 7146 sayılı Kanunla, uluslararası sağlık hizmetleri alanında ülkemizde sunulan hizmetlerin tanıtımını yapmak, kamu ve özel sektörün sağlık turizmine yönelik faaliyetlerini desteklemek ve koordine etmek üzere Uluslararası Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketi (USHAŞ) kurulmuştur. Madde bağımlılığıyla mücadelenin artırılması amacıyla, 2014 yılında üç olan Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Merkezi (ÇEMATEM) sayısı 2018 yılı itibarıyla sekize, 24 olan Alkol- Madde Bağımlılığı Araştırma Tedavi ve Eğitim Merkezi (AMATEM) sayısı 39'a ve bu kurumlardaki toplam yatak sayısı 710'dan 1.062'ye yükseltilmiştir. Söz konusu tesislerin sayı ve nitelik olarak iyileştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Başta antibiyotik olmak üzere gereksiz ilaç kullanımının azaltılması ve akılcı ilaç kullanımının geliştirilmesine yönelik ihtiyaç devam etmektedir. OECD ülkelerinde 2016 yılında ortalama 20,7 olan 1.000 kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı, Türkiye'de aynı yılda 40,5 iken 2017 yılında 35,3'e düşmüş ve hedeflenen 37 seviyesinin altında gerçekleşmiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Vatandaşlarımızın yaşam kalitesi ve süresinin yükseltilmesi ile ekonomik, sosyal ve kültürel hayata bilinçli, aktif ve sağlıklı bir şekilde katılımlarının sağlanması temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda veriye ve kanıta dayalı politikalarla desteklenen, erişilebilir, nitelikli, maliyet etkin ve sürdürülebilir bir sağlık hizmeti sunumu esastır, Bu amaca ulaşmak için öncelikle Koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi; birinci basamak sağlık hizmetlerinin etkinleştirilmesi; altyapı ve sağlık personeli ihtiyacının karşılanması ve ülke genelindeki dağılımlarının dengelenmesi; sağlık hizmetlerinin eşitlik ve hakkaniyet ilkesiyle, hasta haklarına saygılı, erişilebilir, etkin ve kaliteli bir yapıya kavuşturulması; akılcı ilaç kullanım mekanizmalarının oluşturulması hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği i

Politika/Tedbir Yapılacak Süre vap ae .

Kuruluşlar ş

Sağlıklı hayat tarzı teşvik edilecek ve daha erişilebilir, uygun, etkili ve etkin bir sağlık hizmeti sunulacaktır. (Kalkınma Planı p Tedbir 23. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Bulaşıcı olmayan hastalıklara olmayan hastalıklar ve Aile, Çalışma ve Sosyal Sonu yönelik farkındalığın artırılması

önlenmesi için sağlıklı bunun yanında ilkokullarda okul beslenme yemeği programına alışkanlıklarının başlanacaktır. Tüketicilerin, geliştirilmesine yönelik besin içeriklerini sağlık açısından ilgili paydaşlarla daha kolay değerlendirmesini koordineli bir şekilde sağlamak amacıyla, gıda mevcut programlar ambalajlarındaki renkli ön yüz yaygınlaştırılacak ve etiketleme uygulamasına ilave düzenlemeler geçilecektir. apılacaktır. Tedbir 24, Bebek ve Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Tüm bebek ve çocukların çocuk sağlığının Üniversiteler, STK Sonu hemoglobin ölçümleri planlanan geliştirilmesine yönelik zamanda yapılarak Demir ve D olarak tamamlayıcı vitamini preparatlarının aile beslenme hekimleri aracılığıyla belirlenen desteklenecektir. program kriterleri dâhilinde bebeklere ulaştırılması ve preparatların kullanımının izlenmesi sağlanarak kullanım Tedbir 25. Acil sağlık Sağlık Bakanlığı (S), Aralık | Acil sağlık istasyonları nitelik ve düzeyi artırılacaktır. hizmet sunumu Ulaştırma ve Altyapı Sonu nicelik açısından iyileştirilecek, kapsam ve kapasite Bakanlığı, Belediyeler, acil sağlık istasyonlarının olarak güçlendirilecek, Sahil Güvenlik yenilenmesi ve yeni acil sağlık acil servis tedavi Komutanlığı, istasyonlarının yapılması, acil hizmetleri geliştirilecek, Üniversiteler sağlık ambulans sayısı doğal afetlerde ve artırılacak, güvenlik olağanüstü durumlarda hizmetlerinde kullanılacak olan hizli ve etkin sağlık kasa tipi ambulans kullanımı hizmetine erişim sağlanacaktır. ğlanacaktır. Tedbir 26. Evde sağlık Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Evde Sağlık Hizmetleri personel, hizmeti uygulamasının Aile, Çalışma ve Sosyal Sonu araç ve ekip standartları erişilebilir ve etkin Hizmetler Bakanlığı, belirlenecek, ihtiyaçların tespit olması sağlanacaktır. SGK, Mahalli İdareler edilmesine yönelik saha çalışması yapılacak, başta yaşlı ve kronik hastalığı olan vatandaşlar olmak üzere evde sağlık hizmetlerine erişimin artırılması amacıyla hizmeti sunum kapasitesi fiziksel altyapı ve insan kaynağı sayısı genişletilecektir. Tedbir 27. Özellikli Sağlık Bakanlığı (5), Aralık Başta diyaliz hizmetleri olmak sağlık hizmetlerinin SGK, Üniversiteler, Özel | Sonu üzere özellikli sağlık hizmetlerine ulaşılabilir ve Sağlık Kuruluşları yönelik kapasite, cihaz ve sürdürülebilir olması personel altyapısı göz önünde sağlanacaktır. bulundurularak artırılacaktır. Özellikli sağlık hizmetlerinde tescil mevzuatı hazırlanacaktır. Erişkin kalp-damar cerrahi merkezleri ve yoğun bakım servislerinde hizmet esaslı seviyelendirmeye geçilecektir. Geleneksel ve tamamlayıcı tıp merkezi sayısı ve kamu hastanelerindeki geleneksel ve tamamlayıcı tıp ünite sayısı artırılacaktır. Tedbir 28. Birinci Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Aile hekimliği uygulaması basamak sağlık SGK, STK'lar sonu kapsamında verilen hizmet hizmetlerinin etkinliği sunumunun geliştirilmesi artırılacak, sağlık amacıyla aile hekimliği birimi harcamalarının sayısı artırılarak aile hekimi azaltılması amacıyla başına düşen nüfus koruyucu ve önleyici azaltılacaktır. Başta tarama sağlık hizmetleri programları olmak üzere kronik geliştirilecektir. hastalıkların takibi aile hekimliği uygulamasına entegre edilecektir. Aile Hekimliği sisteminin bilinirliğinin artırılmasına yönelik kampanya ve etkinlikler düzenlenecek, birinci basamak sağlık hizmet sunum sürecinde kağıt ortamında yürütülen işlemlerin kaydı Halk Sağlığı Bilgi Yönetim Sisteminde (HSYS) elektronik ortama aktarılacaktır. Tedbir 29. Maliyet Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Mücbir sebeplerle sarf avantajı sağlamak SGK sonu malzemesi ve ilaç satın alımı amacıyla Tedarik yapamayan illerde stok kopması Paylaşım Platformu ve bu sebeple sağlık hizmeti (TTP) ve tedarik zinciri sunumunun aksamasını önlemek iyileştirme çalışmaları için tedarik paylaşım platformu yürütülecektir. ile stok gün düzeyi 60 gün üzerinde olan sağlık kuruluşlarındaki tüm miktarların mecburi paylaşılması sağlanacaktır. Alternatif alım yöntemleri ve lojistik işbirlikleri ile stok seviyeleri düşürülecek satın alma süreçleri | hızlandırılacaktır. Tedbir 30. İlaç Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Eğitim ve araştırma rolü olan sektörüne yönelik Ar- Strateji ve Bütçe sonu hastanelerde klinik araştırma Ge çalışmaları Başkanlığı, YÖK, merkezi sayısı artırılacak, Ar-Ge kapsamında klinik TÜSEB, Üniversiteler altyapıları geliştirilecek ve etkin araştırma merkezleri ve yönetimleri sağlanacaktır. birimlerinin sayıları artırılacak, altyapıları geliştirilecektir. İl | Sağlık hizmet sunumunda klinik müdahalelerin etkililiğini, hasta ve sağlık çalışanlarının güvenliği ve memnuniyetini dikkate alan yaklaşımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.175) Tedbir 31. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), Aralık Klinik kalitenin Üniversiteler, Kamu hizmetlerinde klinik kalite ölçümlenmesine yönelik Sonu ve Özel Sağlık mevcutta oluşturulan 11 sağlık geliştirilecek, kamu hastanelerinde sağlık olgusuna ilişkin verilerin Kuruluşları yayımlanması sağlanacak, 5 hizmetinden duyulan yeni sağlık olgusuna ilişkin memnuniyet oranı ve operasyonel verimlilik göstergeler oluşturulacaktır. artırılacaktır. Veri kalitesinin ve güvenilirliğinin geliştirilmesi için veri kontrol süreçleri iyileştirilecektir. Kamu hastanelerinde, klinik kalite, vatandaş memnuniyeti, operasyonel etkinlik ve verimlilik alanlarında gösterilen performans sistematik biçimde takip edilecek, sağlık personeli teşvik mekanizmasının parçası haline getirilecek ve vatandaş memnuniyeti sonuçları kurumların ve sağlık çalışanlarının performans değerlendirmelerine dâhil edilecektir. Tedbir 32. Sağlık hizmeti Sağlık Bakanlığı (S), Sağlık hizmeti sunumuna sunumuna yönelik kalite YÖK, Üniversiteler yönelik kalite standartları standartları geliştirilecek geliştirilecek ve bu standartlar ve bu standartlar doğrultusunda kurum ve doğrultusunda kurum ve kuruluşlar düzenli olarak kuruluşlar düzenli olarak yerinde değerlendirilecek ve yerinde değerlendirilecek sağlık tesislerinin verimlilik ve sağlık tesislerinin düzeyi artırılacaktır. verimlilik düzeyi artırılacaktır. Akılcı ilaç kullanımı için sağlık personelinin ve halkın bilinçlendirilmesi sağlanacak, ilaç ve tıbbi cihazların kalitesi, kullanımı ve bunlara yönelik harcamaların etkinliği kontrol edilecektir. (Kalkınma Planı p.177) Sağlık Bakanlığı Aralık Sonu Akılcı ilaç kullanımının Tedbir 33. Farkındalık ve izleme değerlendirme (S) Hazine ve yaygınlaştırılması amacıyla Maliye Bakanlığı, faaliyetleri yürütülerek ilaç antibiyotik bulunduran reçete kullanımının optimize Strateji ve Bütçe yüzdesi yüksek olan iller Başkanlığı, SGK, edilmesi, ilaç öncelikli olmak üzere, halka ve YÖK, Üniversiteler, maliyetlerinin azaltılması sağlık çalışanlarına yönelik Özel Sağlık ve akılcı ilaç kullanımının bilinçlendirme, eğitim, izleme geliştirilmesi Kuruluşları ve değerlendirme faaliyetleri sağlanacaktır. yürütülecektir. 2017 yılında 35,3 olan bin kişiye düşen günlük antibiyotik tüketim miktarının 2019 yılında 34'e düşürülmesi hedeflenmektedir. Veri ve kanıta dayalı sağlık politikalarını geliştirmek amacıyla uluslararası karşılaştırmalara imkân verecek standart ve kalitede verilerin üretilmesi sağlanacaktır. | (Kalkınma Planı p.182 Sağlık Bakanlığı Aralık Sonu Sağlık İstatistiklerinin Tedbir 34. Sağlık veri setleri yeniden (S), YÖK, SGK, Uluslararası Standartlara Göre TÜİK yapılandırılacak ve Uyumlaştırılması Projesi uluslararası mukayeseye tamamlanacak ve imkân veren bir veri yapısı saglik.net'ten uluslararası oluşturulacaktır. standartlarda toplanan göstergelerin oranı artırılacaktır. Sağlık Turizminin Geliştirilmesi Programı Tedbir 35. Ülkemizin Sağlık Bakanlığı Aralık Sağlık turizmi yetki belgesine sahip sağlık turizmi alanında (9), Kültür ve Sonu sağlık tesisi ve aracı kuruluşların tanınırlığının artırılması Turizm Bakanlığı, akreditasyonları sağlanacak, USHAŞ sağlanacak, sağlık Ticaret Bakanlığı, teşkilat altyapısı tamamlanarak turizmine yönelik hizmet Yatırım Ofisi, hizmete alınacak, yabancılara sunum kapasitesi Türkiye Sağlık yönelik çağrı merkezinin tanıtımı geliştirilecektir. Hizmetlerinde yapılacak ve aktif kullanım Kalite ve sağlanacaktır. Akreditasyon Enstitüsü | Sağlıklı Yaşam ve Hareketlilik Programı Aralık | Madde bağımlılığının tedavisini Tedbir 36. Uyuşturucu Sağlık Bakanlığı Sonu | sağlayan AMATEM ve ÇEMATEM'ler madde bağımlılarına (S), nicelik ve nitelik olarak yönelik tedavi ve Aile, Çalışma ve geliştirilecektir. Bağımlı Hastalara rehabilitasyon hizmetleri Sosyal Hizmetler güçlendirilecektir. Bakanlığı, İçişleri Rehabilitasyon (BAHAR) merkezlerine ilişkin mevzuat Bakanlığı, STK'lar faaliyetleri tamamlanacak, söz konusu merkezlerin sayısı ve hizmet | sunum kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 37. Ruh sağlığı Sağlık Bakanlığı 0-6 Yaş Çocuğun Psikososyal Aralık Sonu | Gelişiminin Desteklenmesi Programı hizmetleri nitelik ve nicelik (S), Adalet açısından geliştirilecektir. Bakanlığı, Aile, tüm yurda yaygınlaştırılacak, Çalışma ve Sosyal çocukluk çağı nörogelişimsel Hizmetler bozukluklar, çocuk ve ergenlere Bakanlığı, Milli yönelik ruhsal travma tedavisi ve Eğitim Bakanlığı, kanser hastalarının psikolojisi STK'lar konularında personele yönelik hizmet içi eğitim verilecektir. Ayrıca çocuk izlem merkezleri (ÇİM) personeline yönelik Çocukla Adli Görüşmeci Eğitimi verilecektir. Tedbir 38. Meme, Sağlık Bakanlığı Aralık Vatandaşların taramalara katılmaları için farkındalığı artıracak serviks, kolorektal kanser (5), SGK, Sonu taramaları Üniversiteler, kampanyalar düzenlenecek ve aile hekimlerinin kanser taramalarına yaygınlaştırılacak ve STK'lar katılımı artırılacaktır. Ulusal web kanser hastalığının tabanlı Kanser Kayıtçılığı programı izlenmesi ve yönetimi için geliştirilecek, Kanser Taramaları kanser kayıt sistemi Çağrı Merkezi Pilot uygulaması geliştirilecektir. yaygınlaştırılacak, Kanser Erken Teşhis Tarama ve Eğitim Merkezleri KETEM) sayısı artırılacaktır. 2.2.1.3, Adalet

a) Mevcut Durum

02/07/2018 tarihli ve 703 sayılı Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameyle adalet hizmetleri alanında önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu kapsamda, Türkiye Adalet Akademisi kapatılmış; 112 Acil Çağrı Merkezini asılsız ihbarda bulunarak meşgul ettiği tespit edilen kişilere idari para cezası verilmesi hükmü getirilmiş; Adli Tıp Kurumu ve Ceza İnfaz Kurumları ile Tutukevleri İşyurtları Kurumunun teşkilatlanması, görev ve yetkileri yeniden düzenlenmiştir. 30/11/2017 tarihli ve 7062 sayılı Yüksek Seçim Kurulu Kanunu ile Yüksek Seçim Kurulunun kuruluşu, teşkilatı, görev ve yetkileri ile çalışma usul ve esasları yeniden düzenlenmiştir. 15/03/2018 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7101 sayılı İcra ve İflas Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, iflasın ertelenmesinde alacaklıların herhangi bir şekilde söz sahibi olamaması, sürecin borçlu ve mahkeme arasında yürütülmesi ve diğer sorunlar sebebiyle “iflasın ertelenmesi” kurumu yürürlükten kaldırılmış; yerine gerçek kişilerin de konkordato ilan etmesine imkân sağlayan, alacaklı ile borçlunun bir müzakere sonrasında anlaşması ve bu anlaşmanın mahkemece tasdiki esasına dayanan konkordato kurumunun daha etkin bir şekilde kullanılması amacına yönelik hükümler getirilmiştir. 02/06/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu Yönetmeliği ile hukuk uyuşmazlıklarının arabuluculuk yoluyla çözümlenmesine ilişkin her türlü arabuluculuk faaliyeti, dava şartı olarak düzenlenen arabuluculuk sürecinin usul ve esasları, arabuluculuk sınavının yapılması, arabulucular sicilinin düzenlenmesi ve Arabuluculuk Kurulunun çalışma usul ve esasları düzenlenmiştir. 23/06/2017 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak 01/09/2017 tarihinde yürürlüğe giren Soruşturma, Kovuşturma veya Yargılama Hedef Sürelerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik hükümlerine göre belirlenen hedef sürelerin, adli yargı ilk derece mahkemeleri ile idari yargı ilk derece mahkemelerinde uygulanmasına 03/09/2018 tarihi itibarıyla, Cumhuriyet başsavcılıklarında ise 01/10/2018 tarihi itibarıyla başlanmıştır. İlköğretim 6. ve 7. sınıflarda seçmeli ders olarak okutulan Hukuk ve Adalet dersi 2018- 2019 öğretim döneminde 8. sınıflarda da okutulmaya başlanmıştır. Ekim 2018 itibarıyla hakim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 16.991, adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 60.726'dır. Hakim sayısı ile mahkemelere bağlı olarak çalışan adalet personeli sayısı genel olarak AB üyesi ülkelerdeki ortalamanın altında kalmaktadır. 2010 yılında 70.000 olan avukat sayısı Ocak 2018 itibarıyla yüzde 52 artarak 106.496 olmuştur. TABLO II: 6- 100.000 Kişiye Düşen Hakim, Savcı ve Avukat Sayısı (2016) Ülkeler Almanya

Slovenya

126

11

Kaynak: Avrupa Etkin Yargı Komisyonu (CEPEJ), Avrupa Yargı Sistemleri Yargının Etkinliği ve Kalitesi Raporu, 2018. Ülkemizde adli yardıma kamu bütçesinden kişi başına ayrılan yıllık pay 2014 yılında 1,3 Avro olup bu miktar 2016 yılında seviyesini korumuş olmasına rağmen çoğu AB ülkesine kıyasla düşük kalmaktadır. TABLO II: 7- Kamu Bütçesinden Kişi Başına Ayrılan Adli Yardım Miktarı (2016) Ülkeler Kişi Başına Ayrılan Ortalama Miktar (Avro) Almanya 8,23 Fransa 5,06 Hollanda 27,42 İngiltere ve Galler 31,00 İspanya 5,64 İsviçre 19,07 İtalya 3,85 Portekiz 5,85 Slovenya 1,50 Türkiye 1,28 Kaynak: Avrupa Etkin Yargı Komisyonu (CEPEJ), Avrupa Yargı Sistemleri Yargının Etkinliği ve Kalitesi Raporu, 2018. Adalet hizmetlerinin etkin olarak sunulabilmesi için modern adliye binalarının yapılması ve yenilenmesi çalışmalarına devam edilmiştir. 2018 yılının ilk on ayında 17 adalet hizmet binası inşaatı tamamlanmıştır. Adalet hizmet binalarından 26'sının inşaatı devam etmektedir. Bölge adliye mahkemelerinin faaliyete geçirilmesine yönelik 14 bölge adliye mahkemesi hizmet binasının inşaatı tamamlanmış olup birinin inşaatı devam etmektedir. Adli süreç ve hizmetleri elektronik ortama taşıyan ve öncelikle yargı organları arasında bilgi ağını oluşturan e-adalet sisteminin kurulması için UYAP Bilişim Sisteminin donanım ve yazılım altyapısı tamamlanmış olup sistemin geliştirilmesine devam edilmektedir. UYAP etebligat altyapısı oluşturularak hizmete sunulmuş ve ülke genelinde aktif olarak kullanılmaya başlanmıştır. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup sistem kurulumunun 2018 yılı sonu itibarıyla tamamlanması beklenmektedir. Ekim 2018 itibarıyla ceza ve hukuk mahkemelerinde 2.484, Cumhuriyet savcılıklarında 304, bölge adliye mahkemelerinde 82 yerde sistem çalışmakta olup 222 ceza infaz kurumuna 543 kurulum yapılmıştır. Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde iyileşme sağlanmıştır. Küçük olan ve etkin kullanılamayan ceza infaz kurumları ve tutukevleri kapatılırken modern ceza infaz kurumları ve tutukevleri inşa edilerek toplam kapasite yükseltilmiştir. Ekim 2018 itibarıyla ceza infaz kurumları ve tutukevleri toplamı 385, toplam kapasite ise 211.766 kişi olmuştur.

b) Amaç ve Hedefler

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri ile evrensel hukuk normları doğrultusunda yargılamanın adil, hızlı, etkin, güvenli ve isabetli şekilde işlemesi adalet sisteminin temel amacıdır. Adli ve idari yargıda yargılamanın hızlandırılması, mağdur haklarının korunması, yargıda bazı alanlarda ihtisaslaşmanın sağlanması, avukatlık ve noterlik sisteminin iyileştirilmesi esastır. €) Politika ve Tedbirler a , Sorumlu/ İşbirliği Yapılacak İşlem ve Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Açıklama Yargıya ulaşılabilirliği kolaylaştırmak amacıyla savunma hakkı ve adli yardım güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.189) Adalet Bakanlığı (5), Aralık | Mağdur haklarına ilişkin meva | Tedbir 39. Mağdur Hazine ve Maliye Sonu | çalışmaları tamamlanarak, suç haklarını korumaya yönelik olarak hazırlanan mevzuat Bakanlığı, mağdurlarının haklarının alışmaları tamamlanacaktır. Türkiye Barolar Birliği korunması sağlanacaktır. Tedbir 40. Avukatlık Adalet Bakanlığı (S), Aralık | Sistematik ve içerik olarak mesleğine ilişkin mevzuatın İlgili Kamu Kurum ve Sonu | sorunlar bulunan avukatlık güncel ihtiyaçlar Kuruluşları mevzuatı güncel ihtiyaçları doğrultusunda yenilenmesi karşılayacak şekilde sağlanacaktır. yenilenecektir. Tedbir 41. Yargıda hedef Adalet Bakanlığı (5), Aralık Yargıya güvenin artırılması ve sürelerin belirlenmesi gibi Sonu yargının hızlandırılmasını HSK çalışmalarla performans sağlamak üzere, yargıda hedef esaslı izleme ve sürelerin belirlenmesi gibi değerlendirme sistemi çalışmalarla performans esaslı kurulacaktır. izleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi için gerekli çalışmalar yapılacak; bu çerçevede hedef sürelerin ve oluşturulacak diğer ölçütlerin hakim ve savcıların performansına yansıtılması sağlanacaktır. Koruyucu ve önleyici hukuk yaklaşımı yaygınlaştırılacaktır. Hukuk uyuşmazlıklarında basitleştirilmiş bir yargılama usulü uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.190) Aralık | İdari yargıda karar yazma Tedbir 42, İdari yargıda Adalet Bakanlığı (5), yargılamanın hızlandırılması İlgili Kamu Kurum ve Sonu | süresinin belirlenmesi, tek amacıyla mevzuat Kuruluşları hakimle bakılan davaların çalışmaları yapılacaktır. sayısının artırılması ve yetki kurallarında değişiklik yapılması hususlarını içeren mevzuat çalışmaları yapılarak kurum ve kuruluşların görüşüne sunulacaktır. Aralık | Noterlik mesleğine giriş için yazılı Adalet Bakanlığı (5), Tedbir 43. Noterlik reformu Sonu | sınav şartı getirilmesi, noter Türkiye Noterler Birliği, gerçekleştirilecek ve noterliklerin görev alanı Ilgili Kamu Kurum ve yardımcılığı kurumunun ihdas çekişmesiz yargı işlerini de Kuruluşları edilmesi ve noterlerin yapmış kapsayacak şekilde olduğu işlemlere eklenebilecek genişletilecektir. yargıya konu işlerin değerlendirilmesine yönelik düzenlemeler içeren mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Aralık | Yargının finans ve enerji gibi Adalet Bakanlığı (5), Tedbir 44, Yargının finans Sonu | alanlarda ihtisaslaşmasını ve enerji gibi sektörlere Hakimler ve Savcılar Kurulu, İlgili Kamu sağlamak üzere yeni ihtisas ilişkin alanlarda ihtisaslaşması sağlanacak ve Kurum ve Kuruluşları mahkemeleri kurulmasına yönelik meslekte uzmanlaşma hazırlık çalışmaları yapılacak; yaygınlaştırılacaktır. hakim ve savcıların bu alanlardaki kapasitesinin artırılması sağlanacaktır. İcra sisteminin mahkemeye bağımlılığı azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.193) Tedbir 45. İcra ve iflas Adalet Bakanlığı (S), Aynı yerde birden fazla icra işlerinin alacaklı ile borçlu İlgili Kamu Kurum ve Sonu | dairesi uygulaması yerine tek bir arasındaki hassas dengenin Kuruluşları icra dairesi kurulması ve icra gözetilmesi suretiyle daha hizmetlerinin uzmanlaşmış alt hizli yapılması sağlanacak ve bürolar eliyle yürütülmesini bu kapsamda yeni icra hedefleyen ve pilot adliyelerde dairesi modeli uygulanmasına başlanılan yeni yaygınlaştırılacaktır. icra dairesi modelinin ülke genelinde yaygınlaştırılması çalışmaları sürdürülecektir. Hukukun tüm dallarında alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına ağırlık verilecektir. (Kalkınma Planı p.194) Adalet Bakanlığı (S), Aralık | Yargının iş yükünü azaltmak ! Tedbir 46. Zorunlu İlgili Kamu Kurum ve Sonu | amacıyla bazı dava türlerinde ve arabuluculuk ve sulh gibi Kuruluşları belirli miktara kadar olan alacak alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır. davalarında zorunlu arabuluculuğun uygulanabilmesi için ihtiyaç analizi yapılarak, zorunlu arabuluculuk ve sulh gibi alternatif uyuşmazlık yöntemlerinin kapsamı genişletilecektir. 2.2.1.4. Güvenlik

a) Mevcut Durum

02/07/2018 tarihli ve 703 sayılı Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameyle güvenlik hizmetleri alanında önemli değişiklikler ve düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda; Milli Mayın Faaliyet Merkezi kaldırılmış; Kamu Düzeni ve Güvenliği Müsteşarlığı kapatılmış ve Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı, Cumhurbaşkanlığına bağlı bir Başkanlığa dönüştürülmüştür. Genelkurmay Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığına bağlı kurum ve kuruluşlar arasında yer alırken, 4 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Milli Savunma Bakanına bağlanmıştır. Emniyet Genel Müdürlüğünce yürütülen pasaport ve sürücü belgesi hizmetlerine ilişkin iş ve işlemler, 02/04/2018 tarihi itibarıyla İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne devredilmiştir. 03/08/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7146 sayılı Askerlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile bedelli askerlik imkânı getirilmiştir. Buna göre, 01/01/1994 tarihinden önce doğan yükümlülerin 15.000 TL ödemek ve 21 gün temel askerlik eğitimine tabi tutulmak suretiyle askerlik hizmetini yerine getirmiş sayılacağı hükme bağlanmıştır. Ayrıca, oturma veya çalışma iznine sahip olarak işçi, işveren sıfatıyla veya bir meslek ya da sanatı icra ederek en az üç yıl süreyle fiilen yabancı ülkelerde bulunan yükümlülerin de 2.000 Avro veya karşılığı yabancı ülke parasını ödeyerek Milli Savunma Bakanlığınca verilecek uzaktan eğitimi almak suretiyle askerlik hizmetini yerine getirmiş sayılacağı düzenlenmiştir. Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), Eylül 2018 itibarıyla tüm il merkezlerinde ve 517 ilçede kurulmuş olup 404 ilçede sistemin kurulumu devam etmektedir. Birden fazla olan acil çağrı numaralarının tek numara (112) altında toplanması için İçişleri Bakanlığının koordinatörlüğünde yürütülen Acil Çağrı Merkezleri Projesi Eylül 2018 itibarıyla 32 ilde tamamlanarak faaliyete geçmiştir. Projenin kademeli olarak ülke geneline yaygınlaştırılması kapsamında 17 ildeki inşaat tamamlanmış, donanım kurulum ihalesi çalışmalarına başlanmıştır. 20 ilde ise inşaatlar devam etmektedir. Ankara Veri Merkezinin donanım ve altyapı kurulumu tamamlanarak Acil Çağrı Merkezi yazılımları merkezi olarak Haziran 2018'den itibaren hizmet vermeye başlamıştır. Bu gelişmelere rağmen güvenlik hizmetleri sunan kuruluşlar arasında işbirliği ve koordinasyonun artırılması, güvenlik birimlerinin personel sorunlarının çözülmesi, toplum destekli kolluk yaklaşımının etkinleştirilmesi, ulusal bilgi güvenliğinin yeterli düzeye çıkarılması, önleyici ve koruyucu güvenlik hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve hizmet sunumunda risk yönetimine geçilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kamu düzeni ve güvenliğinin, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin, toplumun güven ve huzurunun tam anlamıyla sağlanması temel amaçtır. Milli güvenliğimizi tehdit eden tüm terör ve suç örgütleriyle mücadelenin kararlılıkla sürdürülmesi, güvenlik güçlerinin teknik kabiliyet, koordinasyon ve insan kaynakları yönünden güçlendirilmesi, suçla mücadelede bilişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılması esastır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu /İşbirliği N

Politika/Tedbir Yapılacak Yapılacak işlem ve

Kuruluşlar il

Güvenlik hizmetleri alanındaki personel nitelik ve nicelik bakımından iyileştirilecek, profesyonelleşme artırılacak, personelin fiziki ve teknolojik donamını geliştirilecektir. Kalkınma Planı p.209 Tedbir 47. Kamu düzenini İçişleri Bakanlığı (S), Aralık | Güvenlik birimlerinin bilişim ve güvenliğini tehdit eden Emniyet Genel Sonu | teknolojilerini etkin kullanarak olayların öngörülmesi ve Müdürlüğü, Jandarma kamu düzeni ve güvenliğini tehdit önlenmesi için bilişim Genel Komutanlığı, Sahil eden olayların oluşmadan teknolojilerinin etkin Güvenlik Komutanlığı, önlenebilmesine yönelik projeler şekilde kullanılacağı İlgili Kamu Kurum ve geliştirilecektir. projeler hayata Kuruluşları geçirilecektir. Tedbir 48. Önleyici ve İçişleri Bakanlığı (S), Aralık | Önleyici ve koruyucu güvenlik koruyucu güvenlik Emniyet Genel Sonu | yaklaşımı esas alınarak özellikle hizmetlerine öncelik Müdürlüğü, Jandarma organize suçlarla mücadelede risk verilerek risk yönetimine Genel Komutanlığı, Sahil yönetimine geçilmesi için gerekli geçilecek, organize suçlarla Güvenlik Komutanlığı, çalışmalar yapılacaktır. ilgili olarak suçla İlgili Kamu Kurum ve mücadelede risk yönetim Kuruluşları ve analiz mekanizması oluşturulacaktır. Tedbir 49. Entegre sınır İçişleri Bakanlığı (S), Aralık | Entegre sınır güvenliğine güvenliği sistemi Emniyet Genel Sonu | geçilmesine ilişkin çalışmalar tüm

kapasitesi artırılacak;

vatandaşların bilinçlendirilmesi

çalışmaları yürütülecek, diğer

ülkeler ve uluslararası kuruluşlar

ile işbirliği faaliyetleri

artırılacaktır. Terörle mücadeleye

etkin bir şekilde devam edilecek;

terörün finansmanının

önlenmesine ve terör kaynaklı

ekonomik kayıpların azaltılmasına

yönelik faaliyetlere ağırlık

verilecektir.

Tedbir 50. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), Uyuşturucuyla mücadele birimlerinin uyuşturucuyla Emniyet Genel Sonu | birimlerinde görev yapan mücadele kapasitesi Müdürlüğü, Jandarma personelin mesleki bilgi ve artırılacaktır, Genel Komutanlığı, Sahil kapasitesi artırılacak, Güvenlik Komutanlığı, vatandaşların uyuşturucuyla İlgili Kamu Kurum ve mücadele konusunda Kuruluşları bilinçlendirilmesi çalışmaları yürütülecek, uyuşturucuyla mücadelede diğer ülkeler ve uluslararası kuruluşlar ile işbirliği faaliyetleri artırılacaktır. 2.2.1.5. Temel Hak ve Özgürlükler

a) Mevcut Durum

02/07/2018 tarihli ve 703 sayılı Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile temel hak ve özgürlükler alanında bazı değişiklikler ve düzenlemeler yapılmıştır. Buna göre; - 06/04/2016 tarihli ve 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanununda yapılan değişiklikle, daha önce Başbakanlıkla ilişkilendirilmiş olan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakan ile ilişkili hâle getirilmiş; Cumhurbaşkanının bu teşkilatın yönetimi ile ilgili yetkilerini gerekli gördüğü hallerde bakan vasıtasıyla kullanabileceği belirtilmiştir. Ayrıca, Kurumun karar organı olan Kurulun on bir üyesinin de Cumhurbaşkanı tarafından atanması hükmü getirilmiştir. 24/07/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2018/1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle de Kurum Adalet Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir. - 24/03/2016 tarihli ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununda yapılan değişiklikle, daha önce Başbakanlıkla ilişkili olan Kişisel Verileri Koruma Kurumu Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakan ile ilişkilendirilmiştir. 24/07/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2018/1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile de Kurum Adalet Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir. 20/07/2016 tarihli ve 2016/9064 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla 21/07/2016 tarihinden başlamak üzere doksan gün süreyle ilan edilen ve yedi kez süresi uzatılan Olağanüstü Hal uygulaması, sürenin yeniden uzatılmaması sebebiyle 19/07/2018 tarihinde sona ermiştir. 31/07/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7145 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, mevcut terör örgütleriyle olağan dönemde hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde etkin mücadele edilebilmesine yönelik olarak, anayasal güvence altındaki temel hak ve özgürlükler korunmak suretiyle soruşturma ve kovuşturmalar ile disiplin soruşturmaları bakımından gerekli olan hükümler ve ihtiyaç duyulan idari tedbirler düzenlenmiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Çoğulcu ve özgürlükçü bir demokrasi anlayışıyla bireylerin ve toplumdaki farklı kesimlerin kendilerini özgürce ifade ettiği, insan hakları konusunda yeterli bilinç düzeyine ulaştığı, toplumsal düzene, inançlara ve yaşam tarzlarına saygıyı ilke kabul eden bir toplumsal yapının geliştirilmesi temel amaçtır. Cinsiyet, yaş, ırk, dil, din, sağlık durumu, gelir, siyasi tercih gibi ayrımların yapılmadığı, çoğulculuğu, adaleti, dayanışmayı, kadınerkek eşitliğini ve bütün vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini güvence altına alan anlayışın güçlendirilmesi esastır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Temel haklar ve özgürlükler evrensel ölçüt ve uygulamalar ışığında geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.231) Tedbir 541. Türkiye İnsan Türkiye İnsan Hakları ve Türkiye İnsan Hakları ve Hakları ve Eşitlik Eşitlik Kurumu (5), Adalet Eşitlik Kurumunu daha Bakanlığı etkin ve işlevsel Kurumunun altyapısı güçlendirilecektir. kılabilmek amacıyla Kurumun personel, mali, teknik ve fiziki altyapısı güçlendirilecektir. 2.2.1.6. Sivil Toplum Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sivil toplum kuruluşları (STK) kamu kaynakları dışında ilave kaynak yaratma potansiyelleri, esneklik, hizmet verilen kitleye yakınlık ve teknik bilgi sahibi olma gibi özellikleri sayesinde ekonomik ve sosyal kalkınmaya, toplumsal bilinçlenmeye, sosyal sermayenin ve demokratik süreçlerin gelişimine katkı sağlamaktadır. İletişim teknolojilerinin başta sosyal medya ağları olmak üzere yaygın, kolay, hızlı ve göreceli ucuz haberleşmeyi mümkün kılması, STK'ların uluslararası bilgi alışverişine ve işbirliğine olanak tanımıştır. Bu durum bireysel farkındalık yaratarak kişi, kurum ve kuruluşların sorunların çözümü için harekete geçmesini kolaylaştırmaktadır. Ülkemizde STK'lar, son dönemlerde gündem oluşturan ekonomik krizler, göç ve çevre sorunları karşısında toplumsal dayanışma ve ilave kaynak yaratma potansiyelleriyle önemli bir paydaş konumuna gelmiştir. STK'ların yerele, hizmet sunulan kitleye yakın olmaları aynı zamanda karar alma mekanizmaları ile faydalanıcılar arasında bir köprü işlevi görmelerini sağlamakta ve yerel yönetimlerde katılımcı süreçlere katkı sunmaktadır. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma süreçleri uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte zaman ve teknoloji ile uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Türkiye'de sivil toplum yasal olarak dernekler, vakıflar, sendikalar, meslek örgütleri ve kooperatiflerden müteşekkil olup bu kuruluşların çoğunluğunu dernekler oluşturmaktadır. Sivil alan kapsamında yer alan değişik konularda faaliyet gösteren platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin STK tanımına dâhil edilmemeleri yasal ve idari açıdan sorun oluşturmaktadır. Ekim 2018 itibarıyla, ülkemizde 114.078 faal dernek bulunmaktadır. Bu sayı içinde en yüksek oran yüzde 31,3 ile mesleki ve sosyal dayanışma derneklerine aittir. İkinci sırada yüzde 20,4 ile spor ve spor ile ilgili dernekler yer alırken hak ve savunuculuk konusunda hizmet sağlayan derneklerin oranı ise yüzde 1,5'tir. Temmuz 2018 itibarıyla, faal olan 5.158 yeni vakıf daha çok eğitim, sağlık, sosyal yardım ve hizmetler, çevre ve doğal hayat, sanat, yaşlılık, çocuklar, yoksulluk gibi sosyal sorunlar kapsamında hizmet sunmaktadır. Ülkemizde STK'ların niteliksel yapılarını yansıtan veri bulunmamaktadır. Bu nedenle, BM Sivil Toplum Kuruluşları Uluslararası Sınıflaması (ICNPO) ile uyumlu bir STK veri tabanı oluşturulması için çalışmalar devam etmektedir. Türkiye'de STK'lara ilişkin yasal değişiklikler Türkiye'nin AB adaylık statüsü süreciyle ivme kazanmıştır. STK'lara yönelik önemli idari ve yasal düzenlemeler yapılarak örgütlenme hak ve özgürlüğüne daha fazla imkân sağlayan bir ortam oluşturulmuştur. Kamu kesimi ile STK'lar arasında daha yapıcı bir işbirliğinin geliştirilmesine ve işlevselleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ülkemizde STK'lara yönelik bütünsel, kapsayıcı, kurumsal ve yasal düzenleme bulunmaması nedeniyle sivil topluma yönelik uygulama ve düzenlemeler farklı kamu kurumlarınca yürütülmektedir. Kamu ile sivil toplum kuruluşları arasındaki koordinasyonun ve işbirliğinin sağlanması, güçlendirilmesi, sivil toplum kuruluşlarının etkinliğinin artırılması ve hizmet kalitesinin yükseltilmesi, sivil topluma yönelik hizmetlerin etkin ve verimli bir şekilde sunulabilmesi amacıyla 13/09/2018 tarihli ve 30534 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 17 numaralı Bazı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile İçişleri Bakanlığı Dernekler Dairesi Başkanlığının yapısı değiştirilerek İçişleri Bakanlığı bünyesinde Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü kurulmuş ve teşkilat ve görevleri hakkında yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Diğer yandan sivil toplumun gelişimi, güçlendirilmesi ve desteklenmesi için hukuki statüleri, kurumsal yapıları, faaliyetleri, kamu kurumlarıyla ilişkileri gibi yasal ve idari hususlara ilişkin bütüncül bir mevzuat düzenlemesine ve kamu-STK işbirliğinin kapsamının belirlenerek, geliştirilmesine duyulan ihtiyaç devam etmektedir. STK'ların mali kaynak, eğitim, toplumsal alışkanlıklar, katılımcılık kültüründeki yetersizlik, kendi fonlarını yaratamama problemi, birbirleriyle ilişkilerinin zayıflığı gibi hususlar yapısal eksiklikler olarak eksiklikler olarak karşımıza çıkmaktadır. Zaman ve teknoloji ile uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesi ile STK'lara yönelik yasal düzenleme ihtiyacı sürmektedir. Türkiye'de bireysel bağışçılık ve hayırseverlikte geleneksel yaklaşımlar devam etmektedir. Bu kapsamda gerek bireysel gerekse kurumsal bağışçılar destek verecekleri alanlarda sosyal yardım ve eğitim konularına öncelik vermektedir. Ülkemizde son dönemlerde sosyal girişimciliğin gelişmesi, özel sektörün giderek artan oranda STK'ların çalışmalarına ve çeşitli kamu-STK işbirliği projelerine destek vermesi bu alanda önemli katkılar sağlarken kendi faaliyetlerine olan ilgi ve talebi artırmaktadır. Diğer yandan son yıllarda "sosyal yenilik” kavramı toplumsal, ekonomik, kültürel ve çevresel sorunlara yenilikçi çözümler üretmeyi amaçlayan girişimciler, kamu kuruluşları ve STK'lar için önemli kavramlardan birisi hâline gelmiştir. STK'ara vergi muafiyeti ile diğer kamu destekleri sağlanmakta ve kamu-STK işbirlikleri kurulabilmektedir. Bu kapsamda 403 dernek ve 260 vakıf vergiden muaftır. Ancak, STK'ların finansal kaynakları büyük ölçüde özel bağışlar ile sponsorluk yoluyla tanınan vergisel ayrıcalıklar ve diğer konulardaki teşviklerden ibaret olup bu durum STK'ların çoğunu kamu hibelerine bağımlı kılmaktadır. Bu çerçevede, kaynak miktarı ve çeşitliliğinin artırılması ile kamu-STK işbirliğinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Nitelik, sürdürülebilirlik, kurumsallaşma, kendi içinde demokratikleşme, şeffaflık ve hesap verebilirlik, finansman, ortak çalışmalar yürütebilme kültürü, destek araçlarının etkinleştirilmesi, teknik, idari ve kurumsal kapasite ülkemizdeki STK'ların çeşitliliği, yaygınlığı ve verimliliği açısından geliştirilmesi gerekli alanlardır.

b) Amaç ve Hedefler

Güçlü, çeşitli, çoğulcu ve sürdürülebilir bir sivil toplum için uygun bir ortam oluşturularak sosyal ve ekonomik kalkınma süreçlerine toplumun tüm kesimlerinin daha etkin katılımının sağlanması temel amaçtır. Bu kapsamda STK'ların kurumsal kapasiteleri ile yasal çerçeve ve idari yapılanma geliştirilecek, sivil toplum-kamu-özel sektör işbirliği artırılacak ve sosyal diyalog ortamı geliştirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar

Açıklama

STK'ların kurumsal kapasitelerini güçlendirmek, sürdürülebilirliklerini ve hesap verebilirliklerini sağlamak amacıyla kapsayıcı yasal ve kurumsal düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.240) Tedbir 52. STK'lara İçişleri Bakanlığı (S), Aralık Paydaş kurumlarla birlikte sivil ilişkin ikincil mevzuat Adalet Bakanlığı, Aile, Sonu toplumun gelişmesi, güçlenmesi çalışmaları yapılacaktır. Çalışma ve Sosyal ve desteklenmesi, kamu Hizmetler Bakanlığı, kurumlarıyla ilişkileri gibi Dışişleri Bakanlığı, alanlara yönelik ihtiyaç analizi Gençlik ve Spor yapılarak gerekli ikincil mevzuat Bakanlığı, Hazine ve düzenlemeleri Maliye Bakanlığı, gerçekleştirilecektir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, AFAD, Üniversiteler, STK'lar Tedbir 53. STK'lara İçişleri Bakanlığı (S), Aralık DERBİS veri tabanında bulunan ilişkin bilgi sisteminin Gençlik ve Spor Sonu bilgilerin diğer kamu kurum ve geliştirilmesine devam Bakanlığı, Emniyet kuruluşları ile paylaşılmasına edilecek, kamu kurum ve Genel Müdürlüğü, yönelik entegrasyon kuruluşları ile Jandarma Genel çalışmalarına devam edilecektir. entegrasyonlar Komutanlığı, MASAK, gerçekleştirilecektir. TÜİK, AFAD, TÜRKSAT İçişleri Bakanlığı (S), Aralık Kamu yararına çalışma Tedbir 54. Kamu Adalet Bakanlığı, Aile, Sonu statüsüne sahip sivil toplum yararına çalışma statüsüne sahip sivil Çalışma ve Sosyal kuruluşlarının şeffaf ve hesap toplum kuruluşlarının Hizmetler Bakanlığı, verilebilir olmasını sağlamak şeffaflık ve hesap Gençlik ve Spor üzere gerekli mevzuat verilebilirliklerini Bakanlığı, Hazine ve çalışmaları yapılacaktır. Maliye Bakanlığı, Afet artırmaya yönelik çalışmalar yapılacaktır. ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, STK'lar Aralık | Tüm dernek üyeliklerinin İçişleri Bakanlığı (S), Tedbir 55. Gerçek ve Sonu DERBİS'e girilmesi için gerekli tüzel kişilerin e-devlet TURKSAD, STK'lar üzerinden dernek üyelik güncellemeler yapılacak ve ebilgilerinin devlet üzerinden kişilerin kendi sorgulanabilmesi üyeliklerini sorgulayabilmesine sağlanacaktır. ilişkin servis açılacaktır. 2.2.1.7. Aile ve Kadın

a) Mevcut Durum

Toplumun çekirdeğini oluşturan, bireyleri ve toplumu bir arada tutan aile kurumu güçlü toplumun temelidir. Aile kurumu, sanayileşme ve kentleşmeyle birlikte ortaya çıkan toplumsal sorunların küreselleşmeyle daha da büyümesi ve çeşitlenmesi karşısında büyük tehditlerle karşı karşıya kalmıştır. Toplumsal hayatta karşılaşılan sorunlar; aile parçalanmaları, göç, boşanmalardaki artış, aile eğitimindeki yetersizlikler ve toplumdan ziyade bireyin öneminin ön plana çıkarılması gibi etkenlere bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. TÜİK verilerine göre 2017 yılı sonu itibarıyla ülkemizde toplam 22.206.776 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalklarının oranı, 2016 yılında yüzde 66,4 iken 2017 yılında yüzde 66,1'e düşmüştür. Geniş ailelerden oluşan hanehalklarının oranı ise, 2016 yılında yüzde 16,3 iken 2017 yılında yüzde 16'ya gerilemiştir. Tek kişilik hanehalklarının oranı 2016 yılında yüzde 14,9 iken bu oranın 2017 yılında yüzde 15,4'e yükseldiği görülmektedir. Ülkemizde 2017 yılında toplam hanehalklarının yüzde 8,5'i yalnız ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bunların yüzde 1,8'i baba ve çocuk, yüzde 6,7'si ise anne ve çocuk olan hanehalklarıdır. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalklarının oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmektedir. TABLO II: 8- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı Hanehalkı tipleri Tek kişilik hanehalkı Çekirdek aileden oluşan hanehalkı -Sadece eşlerden oluşan çekirdek aile idi 14,3 14,2 14,2 “Eş ve çocuklardan oluşan çekirdek aile 45,7 44,8 44,0 43,5 “Yalnız ebeveyn ve çocuklardan oluşan çekirdek aile 7,6 7,8 8,2 8,5 Baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aile 1,5 1,6 1,7 1,8 Anne ve çocuklardan oluşan çekirdek aile 6,l 6,2 6,5 6,7 Geniş aileden oluşan hanehalkı 16,7 16,5 16,3 16,09 Çekirdek aile bulunmayan hanehalkı 2,1 2,2 2,4 2,5 Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2014-2017 Ailenin bütünlüğünün korunmasına, güçlendirilmesine ve sosyal refahının artırılmasına yönelik aile eğitim programları yaygınlaştırlarak devam etmektedir. Sosyal Hizmet Merkezlerinde sunulan hizmetlerle aile bireylerinin ekonomik ve sosyal yaşama katılımlarının artırılması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, ailelere yönelik danışmanlık hizmetleri yaygınlaştırılmış, afet ve acil durumlarda ailelere yönelik psiko-sosyal destek, zararlı madde kullanımı, göç etmiş ailelere ilişkin sorunlar, aile değerleri, kuşaklar arası ilişkiler ve ergen profili gibi birçok konuda araştırmalar yapılmaktadır. Yapılan araştırmalardan çıkan sonuçlar, ailede tespit edilen sorunların çözümüne yönelik politikalara yansıtılmaktadır. Kültürel değişimin hızlanması, aile kurumunun önemini daha da artırmaktadır. Ekonomik gelişmenin sosyal kalkınmayla tamamlanabilmesi için aile kurumunun güçlendirilmesi, statüsünün geliştirilmesi ve aile üyelerinin yaşam standartlarının yükseltilmesini amaçlayan politikalar temel öncelikler hâline gelmiştir. 2017 yılında 569.459 evlenme ve 128.411 boşanma gerçekleşmiştir. 2007-2017 döneminde ülkemizde gerçekleşen evlilik sayısında yüzde 10,7 oranında azalma olurken, boşanma sayısında ise yüzde 37,3 oranında bir artış olduğu görülmektedir. Bu kapsamda özellikle tek ebeveynli ailelerin sorunlarının çözümüne yönelik izleme ve destekleme hizmetlerinin ve erken yaşta evliliklerin önlenmesi amacıyla erkekleri de kapsayacak biçimde farkındalık artırma çalışmalarının yaygınlaştırılması önem arz etmektedir. Aile destek hizmeti sunan Sosyal Hizmet Merkezi gibi kurum ve kuruluşların hizmet kalitesinin ve kapasitesinin geliştirilmesi ile koordinasyonunun sağlanmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir. Değişen yaşam koşullarında stres, rol çatışması, aile formunun değişmesi, geleneksel rollerden modern ilişki kalıplarına geçiş, sosyo-ekonomik durum her tür yapıdaki aileyi derinden etkilemektedir. Bu faktörler, ailelerin toplumda meydana gelebilecek sosyal, psikolojik, ekonomik ve çevresel etkilere karşı hazırlıklı olmalarını ve desteklenmelerini gerektirmektedir. Aile ortamı, psiko-sosyal yönden gelişen bireyin en çok etkileşime uğradığı yerdir. Aile içinde yaşanan anlaşmazlıkların çözümünde ya da yönetilmesinde aile üyelerinin etkili iletişim ve krizle baş edebilme becerisini yeterli düzeyde kullanma; öfke, saldırganlık, problem çözme ve çatışma yönetimi gibi konularda psiko-eğitim programları ve psikolojik danışma hizmetlerinin düzenlenmesi gerekmektedir. Aile içi sağlıklı ilişkiler, bireyin kendine güvenmesini, kendine ve diğer bireylere sevgi ve saygıyla yaklaşmasını, kimlik kazanmasını, kişilik gelişimini, sosyal beceriler geliştirmesini ve topluma uyum sürecini kolaylaştırmaktadır. Aile içi iletişimin sağlıklı ve etkin olduğu ailelerde bireyler, duygu ve düşüncelerini ifade edebilmekte ve aile adına verilen kararlara katılmaktadır. Bu nedenle aile içi ilişkilerde eşitlikçi ve katılımcı yaklaşım desteklenmelidir. 2018 yılının ilk dokuz ayında Aile Eğitim Programı kapsamında 236.636 kişiye, Evlilik Öncesi Eğitim Programı kapsamında 198.657 kişiye eğitim verilmiştir. 4.612 kişi ise boşanma danışmanlığı hizmetinden yararlanmıştır. Bunun yanı sıra afet ve acil durumlarda ailelere sunulacak psiko-sosyal destek hizmetlerine yönelik eğiticilerin eğitilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Toplum içerisinde kadın ve erkeğin farklılıklarının göz önüne alınarak güçlendirilmesine yönelik yatırımların artırılması gerektiği görüşü, dünyada toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik çalışmaların son yıllarda giderek önem kazanmasını sağlamıştır. Bu yaklaşım, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının geneline yansımış olup Amaç 5: “Toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması ve tüm kadınların ve kız çocuklarının güçlenmesi” olarak ifade edilmiştir. Söz konusu küresel gelişmeler ışığında, ülkemizde kadınların toplumsal konumunun güçlendirilmesi ve eşit fırsatlardan yararlanmaları için ekonomik, sosyal ve kültürel etkinlik alanlarının genişletilmesine, kalkınma sürecine, iş hayatına ve karar alma mekanizmalarına daha fazla katılımlarının sağlanmasına ve kadına karşı şiddetin önlenmesine dair çalışmalara devam edilmektedir. Kadınların işgücü piyasasına dâhil olamamasının önündeki en önemli engellerden biri kurumsal çocuk bakım hizmetlerinin yetersizliğidir. Bu kapsamda, kaliteli, güvenilir ve erişilebilir erken çocukluk eğitimi ve bakım hizmetlerinde alternatif modellerin geliştirilmesi ve uygulanması gerekmektedir. Kadınların ekonomik ve sosyal yaşama katılımlarının güçlendirilmesi, hak, firsat ve imkânlardan eşit şekilde yararlanmalarının sağlanması, kadın erkek fırsat eşitliğinin tüm ana plan ve politikalara yansıtılması amacıyla hazırlanan, Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2018-2023 yıllarını kapsamaktadır. Kadına yönelik şiddetle mücadele politikası kapsamında hazırlanan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı (2016-2020) ile Erken Yaşta ve Zorla Evliliklerle Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem Planı uygulanmaya devam edilmektedir. Fiziksel, duygusal, cinsel, ekonomik ve sözlü istismara veya şiddete uğrayan kadınların, şiddetten korunması, psiko-sosyal ve ekonomik sorunlarının çözülmesi, güçlendirilmesi ve bu dönemde kadınların varsa çocukları ile birlikte ihtiyaçlarının da karşılanmak suretiyle geçici süreyle kalabilecekleri kadın konukevleri kurulmaktadır. TABLO II: 9- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı Kadın Kadın Yararlanan Kişi Sayısı Kuruluş Türü Konukevi | Konukevi 2017 2018 (Eylül Sonu) Sayısı | Kapasitesi | Kadın | Çocuk | Toplam| Kadın | Çocuk | Toplam| Aile, Çalışma ve Sosyal 2697 33413 23575 56988 27783 20666 48449 Hizmetler Bakanlığı Belediye 725 2195 1502 3697 2393 1630 4023 STK 20 16 11 27 0 0 0 Göç İdaresi 2 28 0 28 18 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü Toplam 144 kadın konukevi 3.454 kapasite ile hizmetlerini sürdürmeye devam etmektedir. 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanunun etkin bir şekilde uygulanabilmesi açısından kritik olan ve 2018 yılı itibarıyla 75 ilde hizmet veren Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinin (ŞÖNİM) 2019 yılı sonunda 81 ile yaygınlaştırılması beklenmektedir. ŞÖNİM'lerde 788 personel hizmet vermekte olup 208.000 kişi hizmet almıştır. Ayrıca yerel yönetimler ve STK'lar tarafından işletilen kadın danışma merkezlerinde danışma ve yönlendirme hizmeti verilmektedir. Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğü'nün verilerine göre Türkiye'de 176 Kadın Danışma Merkezi bulunmaktadır. Ancak, yaygınlaştırılan bu hizmet birimlerinin aynı zamanda niteliksel kapasitesinin artırılması ve standardizasyonunun sağlanması ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kadınların sosyal, kültürel ve ekonomik yaşamdaki rolünün güçlendirilmesi, aile kurumunun statüsünün geliştirilmesi ve sosyal refahın artırılması sağlanarak toplumsal bütünleşmenin kuvvetlendirilmesi temel amaçtır. Aile refahının korunması ve aile yardımlarının geliştirilmesine; ailelere sosyal, ekonomik ve hukuki problemlerinde rehberlik yapılması amacıyla verilen aile danışmanlık hizmetinin daha kapsamlı, etkin ve yaygın hâle getirilmesine; bu alanda hizmet sunmak üzere alternatif modellerin geliştirilmesiyle evlilik öncesi eğitim, aile danışmanlığı ve aile eğitimi hizmet standartlarının oluşturulmasına yönelik çalışmalar etkin hâle getirilecektir. Toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya yönelik politika ve programların hayata geçirilmesi için toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme araçlarının kullanılması, kadınların işgücüne katılımının artırılması, sosyal güvencelerinin sağlanması ile iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik modellerin geliştirilmesi, karar alma mekanizmalarında kadınların aktif olarak yer alması ve kadına yönelik şiddetin azaltılması sağlanacaktır. Konukevi sonrası kadınların gelişmeleri ve güçlenmeleri için yardımcı olmak, güvenli bir yaşam kurmalarını sağlamak, şiddetin tekrarlanmasını önlemek, şiddetin tekrarlanması durumunda korunmalarını sağlamak, izleme ve destek çalışmalarını nitelikli bir şekilde verebilmek, kadının ve çocuklarının güçlenmelerini sağlayarak konukevi hizmetine tekrar gerek duyulmasını engellemek amacıyla yürütülmekte olan Kadın Konukevi Sonrası Güçlenme Modeli Geliştirme Projesi 2019 yılında tamamlanacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Süre Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir | yapılacak Kuruluşlar Açıklama

İ Aile yardımlarının geliştirilmesi, aile danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi, evlilik öncesi eğitimin yaygınlaştırılması, sosyal yardım ve hizmetlerin aile temelli sunulması temin edilecektir. (Kalkınma Planı p.250) ii Tedbir 56. Aile Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık (| Ailelerin kendi içinde sorun çözme Eğitim Programının Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu kapasitesini artırmak, bireylerin ve

Belediyeler Birliği, Meslek Aile ve Boşanma Danışmanlığı Kuruluşları, STK'lar hizmetinden yararlanan kişi sayısı 27.500'e yükseltilecektir. Aile danışmanlık hizmetinin daha geniş kesimlere ulaştırılmasına yönelik olarak meslek elemanlarına verilen temel ve gözetmen eğitimlerine ve AEP eğitici eğitimlerine devam edilecektir. Aile mahkemeleri ile işbirliği güçlendirilecektir. | Tedbir 57. Göç, Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık | Afet ve acil durumlarda psiko-sosyal

koordineli ve etkin I Bakanlığı, Diyanet İşleri

bir şekilde Başkanlığı, AFAD İ

sunabilmek için Başkanlığı, Türk Kızılayı, |

hizmet sunum STK'lar

kapasitesi |

geliştirilecektir. |

Kadınların karar alma mekanizmalarında daha fazla yer almaları, istihdamının artırılması, eğitim ve beceri düzeylerinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.251) Tedbir 58. Kadınların | Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Şiddet gören kadınlara yönelik ekonomik ve sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu hizmet veren birimlerin kurumsal yaşamda Kamu Kurum ve kapasitesinin geliştirilmesi, kurumlar güçlenmelerine Kuruluşları, Mahalli arası işbirliğinin ve kadınların yönelik projeler İdareler, Üniversiteler, istihdama katılımının artırılması yürütülecek, eğitimler STK'lar amacıyla, Kadın Hizmet Birimlerinin verilecektir. Kurumsal Kapasitesinin Artırılması, Psiko-Sosyal Destek ve Müdahale Programı Geliştirilmesi ve Kadın Konukevi Sonrası Güçlendirme Modeli Geliştirilmesi projeleri tamamlanacaktır. Kadınlara Mesleki Yeterlilik Belgesi Kazandırma Programı düzenlenecektir. Sosyal ve ekonomik politikalar, ailenin korunması ve güçlendirilmesine katkı yapacak şekilde birbirini tamamlayıcı ve destekleyici bir anlayışla tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.252) | Tedbir 59. Aile Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık AEP kapsamında yeni geliştirmiş Eğitim Prpgramı Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu olan “Tek Ebeveynli Aileler” ve içerikleri ortaya Üniversiteler, STK'lar “Değerlerin Edinilmesinde Ailenin çıkan ihtiyaçlar Rolü” Modülleri ile “Çocuk doğrultusunda Yetiştirmede Temel Beceriler” ve yeniden “Gençler İçin Yaşam Becerileri” düzenlenecek, yeni eğitim paketleri halk eğitimleri modül ve eğitim gerçekleştirilecektir. Ayrıca setleri kullanılarak “Kuşaklararası İletişim” Modülü halk eğitimleri geliştirilecektir. gerçekleştirilecektir. Görsel, işitsel ve sosyal medyanın ve internetin aile üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik tedbirler alınacak, aile içi iletişim ve etkileşim konularında eğitim programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.253) Tedbir 60. Görsel Aile, Çalışma ve Sosyal | | Aralık AEP kapsamındaki bilgilerin görsel, ve işitsel medya Hizmetler Bakanlığı (5), Sonu işitsel ve sosyal medya kanalları kullanılarak aile, Kamu Kurum ve üzerinden düzenli olarak paylaşılarak evlilik, aile içi Kuruluşları, Mahalli geniş kitlelere ulaştırılması iletişim ve etkileşim İdareler, Üniversiteler, sağlanacaktır. AEP kapsamında konularında eğitim STK'lar önceki spot filmler gözden geçirilecek programları ve yeni filmler hazırlanacaktır. Ayrıca yaygınlaştırılacaktır. kamu spotu oluşturulacaktır. - Tedbir 61. Görsel, Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık AEP'nin Medya Okur-Yazarlığı

kapsamında eğitim verilen kişi sayısı

87.000'e yükseltilecektir.

Boşanmaların azaltılması amacıyla aile danışmanlığı ve uzlaştırma mekanizmaları geliştirilecektir. Tek ebeveynli ailelerin karşılaştıkları sorunların çözümüne yönelik izleme ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.254) Tedbir 62. Evlilik Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Gerçek Kişiler ve Özel Hukuk Tüzel Ni öncesi eğitim, aile Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu Kişileri ile Kamu Kurum ve danışmanlığı ve aile Adalet Bakanlığı, İçişleri Kuruluşlarınca Açılacak Aile Danışma eğitimi hizmet Bakanlığı, Milli Eğitim Merkezleri Yönetmeliği Revize standartları Bakanlığı, Diyanet İşleri Taslağı hazırlanacaktır. Aile Eğitim oluşturulacaktır. Başkanlığı, Mesleki Programı Yönetmeliği Taslağı Yeterlilik Kurumu, YÖK hazırlanacaktır, İzinsiz aile danışmanlığı hizmeti sunan merkezlerin kapatılmasına yönelik çalışmalar yürütülmesine devam edilecektir. Kadına yönelik şiddetin ve ayrımcılığın ortadan kaldırılabilmesi amacıyla özellikle erken çocukluktan başlayarak örgün ve yaygın eğitim yoluyla toplumsal bilinç düzeyi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.256) Tedbir 63. Kadına Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Erken Yaşta ve Zorla Evliliklerle yönelik şiddetin Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem azaltılması için Kamu Kurum ve Planı (2018-2023) uygulanacaktır. toplumsal bilinç Kuruluşları, Erken Yaşta Evliliklerle Mücadele İl düzeyinin Mahalli İdareler, Eylem Planları izleme çalışması yükseltilmesi, verilen Üniversiteler, STK'lar yapılacaktır. Erken yaşta ve zorla hizmetlerin etkinlik evliliğin önlenmesi için çalışan kamu ve kalitesinin kurumları ve sivil toplum kuruluşları artırılması bünyesinde görev yapan hizmet sağlanacaktır. sağlayıcılara (kolluk görevlileri, sağlık personeli, sosyal hizmet görevlileri, yargı personeli, mülki idare personeli, vb.) yönelik çalıştaylar, seminerler ve eğitimler düzenlenecektir. Toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme konusunda farkındalık oluşturulacak ve örnek uygulamalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.257) Tedbir 64. Kamu Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Türkiye'de Toplumsal Cinsiyete politikaları ve Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu Duyarlı Bütçeleme ve Planlamanın uygulamalarında Hazine ve Maliye Uygulanması Projesi hazırlık toplumsal cinsiyet Bakanlığı, Strateji ve çalışmaları tamamlanacaktır. Bu eşitliğinin Bütçe Başkanlığı, Mahalli kapsamda, kamu plan, program ve sağlanması amacıyla İdareler, | bütçelerinin kadınların ve erkeklerin Toplumsal Cinsiyete Üniversiteler, STK'lar farklılaşan ihtiyaçları göz önünde Duyarlı Bütçelemeye bulundurularak hazırlanması ile ilişkin hazırlık uygulanmasına yönelik çalışmalar çalışmaları yürütülecektir. İ tamamlanacaktır. | 2.2.1.8. Çocuk ve Gençlik

a) Mevcut Durum

2017 yılı sonu itibarıyla Türkiye'de 22.883.288 çocuk (0-17 yaş) ve 12.983.097 genç (15-24 yaş) olup bunlar toplam nüfusun sırasıyla yüzde 28,3'ünü ve 16,1'ni oluşturmaktadır. Türkiye, AB ülkeleriyle karşılaştırıldığında çocuk ve genç nüfus oranlarının en yüksek olduğu ülkedir. Söz konusu demografik yapının bir fırsata dönüşebilmesi için sosyo-ekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitime erişim sorunları, yoksulluk, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, çocuk yaşta evlilikler, çocuk işçiliği, suça sürüklenme, çocuğa yönelik şiddet ve cinsel istismar, aile yapısındaki çözülmeler, aidiyet ve dayanışma duygusunun zayıflaması ve bağımlılık gibi önemli risk alanlarında politika ve hizmetlerin kurumsallaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Çocukların potansiyellerine erişimi açısından kritik önemi haiz erken dönem müdahaleleri bağlamında gebelikten başlamak üzere çocuk sağlığına ve çocuğun psikososyal gelişimini desteklemeye yönelik programlar uygulanmakta, okul öncesi eğitim hizmetlerinde kalite ve erişimi artırmaya, alternatif model oluşturmaya yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ancak erken dönem çocuk gelişimi programlarının kapsam, nitelik ve nicelik bağlamında geliştirilmesi, sağlık, eğitim, sosyal hizmet ve yardım ile diğer alanlarla entegre bir biçimde sunulması ihtiyacı devam etmektedir. Ebeveyn kaybı, boşanma, aile kurumunun çözülmesi, yoksulluk gibi sosyal ve ekonomik nedenlerden dolayı korunmaya muhtaç duruma düşen çocuklara sunulan hizmetler önemini korumaktadır. Söz konusu çocuklara sunulan bakım hizmetlerinde koğuş tipi bakım modelinden çocuk evleri ve sitesi modeline geçiş tamamlanmış olup yeni modelde hizmet standartlarının oluşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ağustos 2018 itibarıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı yatılı kuruluşlarda kalan çocuk sayısı 14.678 olup, hâlihazırda 1.195 adet çocuk evinde 6.365 çocuk, 110 adet çocuk sitesinde ise 6.638 çocuk kalmaktadır. Yoksulluk içinde olup temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatını sürdürmekte güçlük çeken çocukların bakımı konusunda ailelerin desteklenmesi amacıyla verilen Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetlerinden Ekim 2018 itibarıyla 121.013 çocuk yararlanmıştır. Söz konusu destek hizmetlerinin etkinliğini artırmak, ailelerde farkındalık oluşturmak, çocukların okul dışı zamanlarını kaliteli ve verimli kullanabilecekleri ortam ve imkânlar sunmak amacıyla “SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi (Okul Destek Projesi)” uygulanmaya başlanmış, bu kapsamda Ekim 2018 itibarıyla 2.147 çocuğa ulaşılmıştır. Kurum bakımından ayrılan çocuk ve gençler için istihdamda kolaylık, evlenme yardımı gibi uygulamalara ilave olarak onların kurum sonrasındaki hayatlarını destekleyici, sorunla karşılaşmaları hâlinde yardımcı ve yönlendirici psiko-sosyal destek hizmetlerine ihtiyaç bulunmaktadır. Uygulanan politikaların ve yürütülen projelerin başarısına rağmen çocuk işçiliği sorunu önemini korumaktadır. Çocuk işçiliğinin en kötü biçimlerinin önlenmesine yönelik faaliyetlerde program temelli bir yaklaşımın benimsenmesi, uygulamaya yönelik kurumsal bir yapının oluşturulması ve faaliyetlerin sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışan çocukları da kapsayacak şekilde geliştirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Diğer yandan bizzat çalışmayan ancak mevsimlik tarım işleri nedeniyle aileleriyle birlikte göç eden çocukların eğitim, sağlık ve barınma koşullarının iyileştirilmesine yönelik faaliyetlerin geliştirilerek yaygınlaştırılması önem arz etmektedir. Çocukların sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışmasına yönelik ikincil mevzuat çalışmaları ise devam etmektedir. Sokakta çalışmak veya dilenmek zorunda bırakılan çocukları korumak ve bu tür durumlara kamu eliyle hızlı müdahale edilmesini sağlamaya yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Türkiye genelinde mobil ekipler oluşturulmuş; 2018 yılı Ekim ayı itibarıyla 130 mobil ekiple yaklaşık 10.500 çocuğa ulaşılmıştır. Yoksul ailelerde yaşayan çocuklar birçok sosyal olanaktan mahrum olarak yetişmekte; eğitim hayatından uzaklaşma, şiddete yönelme, çalışma ve sokakta yaşama gibi birçok riske maruz kalabilmektedir. 2017 yılında çocuklarda yoksulluk oranı medyan gelirin yüzde 60'ı dikkate alınarak hesaplandığında yüzde 30,2'dir. Yoksulluğun nesiller arası transferini azaltmaya ve firsat eşitliğini artırmaya yönelik olarak eğitim materyali, öğle yemeği, okul sütü, ücretsiz ders kitabı, şartlı eğitim ve sağlık, öğrenci taşıma ve iaşe yardımları ile engelli öğrencilerin ücretsiz taşınması gibi uygulamalar sürdürülmektedir. Bu bağlamda şartlı sağlık ve eğitim yardımlarından 2018 yılı sonunda yaklaşık 3,3 milyon çocuğun yararlanacağı tahmin edilmektedir. Suça sürüklenmiş çocukların yargılanma ve rehabilitasyon süreçlerinin iyileştirilmesi ve Çocuk Koruma Kanununda yer alan tedbirlerin uygulanmasında etkinlik ve koordinasyon ihtiyacı devam etmektedir. Bu çocuklara yönelik koruyucu ve destekleyici tedbirlerin uygulanması, güçlendirilmesi ve bunların izlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Diğer yandan çocuk koruma sisteminin, koruyucu ve önleyici müdahale özelliği güçlendirilerek çocukların mağdur olmadan gerekli destek hizmetlerine ulaşmasını sağlayan bir yapıya kavuşturulması, hizmet sunan kuruluşların kapasitelerinin geliştirilmesi, aralarındaki işbirliği ve eşgüdümün güçlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Çocuk ve çocuk ağır ceza mahkemelerindeki toplam dava sayısı 2016 yılında 92.089 iken, 2017 yılında 87.091 olarak gerçekleşmiştir. Buna paralel olarak çocuk sanık sayısı azalmakta olup 2016 yılında açılmış tüm davalar içindeki çocuk sanık sayısı 135.517 iken 2017 yılında ciddi bir düşüşle 120.789 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu çocukların yüzde 50,6'sı çocuk ve çocuk ağır ceza mahkemelerinde yargılanmıştır. Çocuk mahkemelerinde açılan davaların ortalama görülme süresi 2016 yılında 258 gün iken 2017 yılında 263 güne çıkmıştır. 2017 yılı sonu itibarıyla 108 çocuk mahkemesi ve 18 çocuk ağır ceza mahkemesi bulunmakta olup söz konusu veriler çocuk mahkemelerinin yaygınlaştırılmasına ve çocuk adalet sisteminin iyileştirilmesine olan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Diğer yandan tutuklu çocukların yetişkinlerden ayrı ortamlarda kalmalarını sağlamaya yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Madde bağımlılığının çocuk ve gençler arasında giderek yaygınlaşması üzerine 2018- 2023 Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı kabul edilmiştir. Diğer yandan bağımlı çocuk ve gençlerin tıbbi tedavileri ile sosyo-psikolojik açıdan rehabilitasyonlarını ve topluma uyumlarını sağlamaya yönelik kurumsal yapı ve hizmet modellerinin geliştirilerek yaygınlaştırılmasına, bu alanda koruyucu ve önleyici faaliyetlerin artırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. 2018 yılı Eylül sonu itibarıyla, ülkemizde yaklaşık 1,6 milyon Suriyeli çocuk ve 600 bin genç bulunmaktadır. Ülkemizdeki Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 47'sini çocuklar, yüzde 17'sini ise gençler oluşturmaktadır. Ülkemizdeki sığınmacı çocuk ve gençlere yönelik sağlık, eğitim, sosyal yardım, sosyal hizmet, istihdam, güvenlik gibi alanlarda sunulan hizmetler ile yaşam becerilerini ve sosyal uyumlarını geliştirmeye yönelik programların çeşitlendirilerek artırılması ihtiyacı devam etmektedir. Çocuk ve gençlere yönelik okul içi ve dışı serbest zaman etkinliklerinin geliştirilerek çoğaltılması, engelli çocukların toplumsal yaşama katılımlarının artırılması açısından da önem arz etmektedir. Bilgisayar, telefon, tablet ve internet kullanımına bağlı riskleri azaltmaya yönelik uygulamaların geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Gençlerin işgücüne katılımının düşüklüğü, eğitimden işgücü piyasasına geçişte yaşadığı sıkıntılar, işsizlik oranlarının yüksek olması ve temel becerilerindeki eksiklik sorunları önemini korumaktadır. Gençlerde hem genel işsizlik hem de tarım dışı işsizlik oranı, yetişkinlerdeki işsizlik oranının yaklaşık iki katıdır. 2017 yılı 15-24 yaş işsizlik oranları erkeklerde yüzde 17,8, kadınlarda yüzde 26,1'dir. Tarımdışı işsizlik oranları da sırasıyla yüzde 20,1 ila yüzde 31,9'dur. Ayrıca genç nüfus içinde kadınların işgücüne katılım ve istihdam oranları sırasıyla yüzde 31,1 ve 23 iken erkeklerde sırasıyla yüzde 55,2 ve 45,4tür. 2017 yılı OECD verilerine göre, ülkemizde gençlerin (15-29 yaş grubu) yüzde 42,5'i eğitimde, yüzde 30,3'ü istihdamdadır. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı ise yüzde 27,2 olup bu oran yüzde 13,4 olan OECD ve AB ortalamalarının yaklaşık iki katıdır. Cinsiyete göre bu oranlar; erkeklerde OECD'de yüzde 10,9 ülkemizde yüzde 15,8 iken kadınlarda OECD'de yüzde 15,6, ülkemizde yüzde 39,9'dur. Söz konusu veriler bu alanda politika ve hizmet geliştirilmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır. Gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarını ve sağlıklı bireyler olarak yetişmelerini sağlayacak, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularını güçlendirecek hizmetlerin sunulması ve çeşitlendirilmesi gerekmektedir. Bu amaçla politika ve hizmetlerin geliştirilmesi, yürütülmesi ve kurumlar arası eşgüdümün artırılması ihtiyacı devam etmektedir. Gençlik merkezleri ve kampları ile hareketlilik programları yaygınlaştırılmış; artan üniversite sayısına paralel olarak gençlere yönelik burs, kredi ve barınma imkânları iyileştirilmiştir. 2018 Eylül sonu itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 283 gençlik merkezinin 1.026.969'u kadın, 958.353'ü erkek olmak üzere toplam 1.985.322 üyesi bulunmaktadır. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve sosyal faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine yönelik ikincil mevzuat çalışmalarının tamamlanması ve Konseye işlevsel bir yapı kazandırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Hareketlilik programlarının çeşitlendirilmesi, kapsam olarak genişletilmesi ve başta özel politika geliştirilmesi gereken gençler için olmak üzere daha erişilebilir hâle getirilmesi gençlerin sosyal ve kültürel gelişimleri, bilgi ve becerilerini artırmaları ve vizyon kazanmalarına katkı sağlayacaktır. Bu kapsamda AB Eğitim ve Gençlik Programları Başkanlığınca başta gençler olmak üzere vatandaşların hareketliliğini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik programlar yürütülmektedir. 2014-2020 yıllarını kapsayan Erasmus* Programı çerçevesinde 2014-2016 yıllarında kabul edilen projelerden 150 binin üzerinde katılımcı yararlanmıştır.

b) Amaç ve Hedefler

Çocukların üstün yararı gözetilerek iyi olma hallerinin desteklenmesi, temel hak ve özgürlüklerinden yararlanmaları ile potansiyellerini geliştirmeye ve gerçekleştirmeye yönelik fırsat ve imkânların artırılması, başta eğitim, sağlık, adalet ve sosyal hizmetler olmak üzere temel kamu hizmetlerine erişimlerinin artırılması; gençlerin ise bilgi toplumunun gerekleriyle donanmış, ülke kalkınmasında aktif, yaşam becerileri güçlü, özgüven sahibi, insani ve milli değerleri haiz, girişimci ve katılımcı olmalarının sağlanması ve gençlere sunulan hizmetlerin kalitesinin yükseltilmesi temel amaçtır. Çocukların yoksulluktan kaynaklanan yoksunluklarının giderilmesi, erken çocukluk gelişiminin desteklenmesi, kız çocuklarının okullaşma ve okula devam oranlarının yükseltilmesi; eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarının artırılması hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Çocukların iyi olma hallerini ve refahlarını destekleyici bütüncül modeller geliştirilerek daha iyi eğitim ve sağlık hizmeti almaları sağlanacak, temel becerileri geliştirilecek, özellikle zor şartlar altındaki ve risk grubundaki çocukların yaşam kalitesi yükseltilecek, toplumla bütünleşmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265) Tedbir 65. Çocuğa saygı Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık Çocuğa saygı kültürü temelinde kültürüne ve çocuk Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu çocuklar için ve çocuklarla birlikte haklarına yönelik bilinç ve Adalet Bakanlığı, Kültür çalışan tüm meslek gruplarına duyarlılığın geliştirilmesi ve Turizm Bakanlığı, yönelik çocuk haklarına ilişkin faaliyetleri artırılacak ve Milli Eğitim Bakanlığı, eğitimlere devam edilecektir. çeşitlendirilecektir. Sağlık Bakanlığı, Çocuk haklarını tanıtmaya yönelik Mahalli İdareler, çalıştay, forum, konferans vb. Üniversiteler, İlgili toplantı ve etkinlikler yapılacak, STK'lar bilinçlendirici kamuoyu kampanyaları düzenlenecek, görsel ve yazılı materyaller ile kamu spotlarının kullanımına devam edilecektir.

imkânları artırılacaktır. ailelerin çocuklarının kreş ve gündüz bakımevi hizmetlerinden yararlanma imkânları artırılacaktır. Tedbir 67. Koruma ve Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Kurum bakımında kalan 3-6 yaş bakım altında bulunan Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu arası tüm çocukların okul öncesi bütün çocukların erken Milli Eğitim Bakanlığı, eğitimden yararlanması çocukluk döneminde eğitim Mahalli İdareler, İlgili sağlanacaktır. almaları sağlanacaktır. STK'lar Tedbir 68. Koruma ve Aralık | Sosyal hizmet kuruluşlarında Aile, Çalışma ve Sosyal bakım altındaki çocukların Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu bakım ve koruma altında olan

Üniversiteler, İlgili takviye kurslarından

STK'lar yararlandırılacak, eğitim

sisteminin dışında kalanlar ise

mesleki eğitime

yönlendirilecektir. Kuruluşlarda

uygulanan psiko-sosyal destek ve

gelişim programları geliştirilecek

ve yaygınlaştırılacak, gençlik

kamplarına katılan çocuk sayıları

artırılacaktır.

Tedbir 69. Sosyal hizmet

Aralık Kurum bakımından ayrılan

Aile, Çalışma ve Sosyal

modellerinden reşit olarak

Sonu çocukların hayatının geri

Hizmetler Bakanlığı (S),

veya eğitimini

Strateji ve Bütçe

kalanında karşılaştıkları

tamamlayarak ayrılan

Başkanlığı,

sorunlarla ilgili danışmanlık ve

gençlerin bakım sonrası

Üniversiteler, Milli

rehberlik hizmetleri geliştirilecek,

süreçte sosyal hayata

Eğitim Bakanlığı, İlgili

çalıştay düzenlenecek, personel

uyumları desteklenecektir,

STK'lar

için eğitim modülleri, gençler için

bilgilendirme dokümanları

hazırlanacaktır.

Tedbir 70. Çocuğa yönelik Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık | Çocuğa yönelik ihmal ve ihmal ve istismarı Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu istismarın önlenmesi ve önleyecek program ve İlgili Kamu Kurum ve azaltılması için ailelere ve uygulamalar Kuruluşları, İlgili çocuklara eğitimler verilecek, bu geliştirilecektir. STK'lar konularda rehber öğretmenlere hizmet içi eğitim seminerleri düzenlenerek rehber öğretmenlerin öğrencilere, ailelere ve bütün öğretmenlere ulaşması sağlanacaktır. Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı çocuk ve gençler ile suça sürüklenme riski olan çocuk ve gençlerin ailelerine ulaşılarak rehberlik ve danışmanlık hizmetleri sunulacaktır. Tedbir 71. Sosyal Uyum Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık | Suriyeli çocukların toplumsal Programı Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu uyumun sağlanması ve yaygınlaştırılacaktır. Adalet Bakanlığı, farkındalığın arttırılmasını İçişleri Bakanlığı, Kültür sağlamaya yönelik sosyal, ve Turizm Bakanlığı, kültürel, sportif etkinlikler ile Milli Eğitim Bakanlığı, akran eğitimi yoluyla verilen Sağlık Bakanlığı, eğitimler ülke geneline Mahalli İdareler, yaygınlaştırılacaktır. Üniversiteler, TRT, RTÜK, İlgili STK'lar Korunmaya muhtaç çocuklara yönelik öncelikle aile yanında bakım olmak üzere koruyucu aile ve evlat edinme gibi alternatif modeller yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.283) Tedbir 72. Korunmaya Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık Koruyucu aile sayısının artırılması | muhtaç çocuklara yönelik Hizmetler Bakanlığı (5), | sonu amacıyla tanıtım faaliyetleri öncelikle aile yanında i Kamu Kurum ve yürütülecek ve koruyucu aile bakım olmak üzere Kuruluşları, birimlerinde görev yapan meslek koruyucu aile hizmeti i İl Özel İdareleri, | elemanlarının rehberlik ve yaygınlaştırılacaktır. Belediyeler | eğitimler yoluyla yetkinliklerinin ilerletilmesi sağlanacaktır. Tedbir 73. Korunmaya Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık Ekonomik yoksunluk muhtaç çocukların kendi Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu nedeniyle kurum bakımına aileleri yanında | Strateji ve Bütçe | verilmek istenen çocukların desteklenmesine öncelik Başkanlığı aile yanında desteklenmesi verilecektir. için yürütülen Sosyal Ekonomik Destek Hizmetinin (SED) etkinliği ve yaygınlığı artırılacak, bu kapsamda sunulan hizmetler çeşitlendirilecektir, —— Ai ii iii ij Çocuk koruma ve adalet sistemleri koordineli olarak, önleyici mekanizma ve uygulamalara sahip, risk takibi ve erken uyarı sistemini içeren bir yapıya kavuşturulacak, altyapı ve personel ihtiyaçları giderilecek, bu alandaki hizmetlerin kalitesi artırılacak, korunmaya muhtaç çocuklara yönelik hizmetler çocukların sosyal ve kişisel gelişimlerini destekleyecek bir yapıda sunulacaktır. (Kalkınma Planı p.266) Tedbir 74. Risk altındaki Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık | Suç mağduru, suça sürüklenen çocuklara yönelik psikolojik Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu | ve sokakta risk altında bulunan destek programları Adalet Bakanlığı, Milli çocuklara yönelik mevcut ve yeni yaygınlaşacak, bakım Eğitim Bakanlığı, Sağlık açılacak kuruluşlarda izmetleri ihtisaslaştırılacak , 4 ii ” , ve sayıları artırılacaktır. Bakanlığı, Emniyet ihtisaslaşma sağlanacak, hizmet Genel Müdürlüğü, model ve standartları Üniversiteler, İlgili oluşturulacaktır. Anka Psiko- STK'lar sosyal Destek Programı geliştirilen hizmet model ve standartları ihtiyaç doğrultusunda ve refakatsiz çocuklara yönelik modül eklenerek güncellenecek, ilgili eğitimler tamamlanacak, psikolojik destek programları yaygınlaştırılacaktır, Tedbir 75. Denetimli Adalet Bakanlığı (S), Aralık | Denetimli serbestlik altında serbestlik altında bulunan İlgili Kamu Kurum ve Sonu | bulunan çocuklara yönelik çocuklara yönelik sunulan Kuruluşları, sunulan hizmetlerin, çocuğun hizmetler iyileştirilecektir. Üniversiteler, STK'lar temel ihtiyaçlarının ve toplumla bütünleşmesinin odak alındığı ayrı bir yapılanma ile gerçekleştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 76. Ceza Adalet Bakanlığı (S), Aralık Mağdur haklarına ilişkin mevzuata mahkemelerinde adli İlgili Kamu Kurum ve Sonu yönelik gerekli çalışmalar görüşme odaları Kuruluşları yapılacak, görüşme odalarında oluşturulmasına devam görev yapacak psikolog, edilecektir. pedagoglar ve ilgili diğer personeller atanacak, adli görüşme odalarının açılmasına devam edilecektir. Tedbir 77. Çocukların Ülke genelinde çocuk ve gençlerin Emniyet Genel Aralık suça maruz kalmalarının Müdürlüğü (S), Milli Sonu korunmasına yönelik denetimler önlenmesine yönelik Eğitim Bakanlığı artırılacaktır. Çocukların suça çalışmalar yürütülecek ve sürüklenmesini önlemek, suça ilgili emniyet birimlerinin sürüklenen çocukları suçtan ve kapasitesi artırılacaktır. zararlı alışkanlıklardan uzak tutup gerekli önlemleri almak, soruşturmaların niteliğini ve çalışmaların sağlıklı yürütülebilmesini sağlamak için Çocuk Şube Müdürlüğü başta olmak üzere ilgili emniyet birimlerine eğitim verilecektir, Sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı gezici ve geçici tarım işlerinde çalışma gibi çocuk işçiliğinin en kötü biçimleri önlenecektir. (Kalkınma Planı p.267) Tedbir 78. Çocuk Aile, Çalışma ve Sosyal Çocuk işçiliğinin önlenmesine işçiliğinin önlenmesine Hizmetler Bakanlığı (S), yönelik farkındalığı artıracak yönelik çalışmalara devam İçişleri Bakanlığı, Milli çalışmalar yapılacaktır. Gezici ve edilecektir. Eğitim Bakanlığı, Tarım geçici tarım işlerinde çocuk ve Orman Bakanlığı, işçiliğiyle mücadeleye yönelik Gençlik ve Spor çalışmalar yürütülecektir. Sokakta Bakanlığı, İlgili Kamu yaşadığı, çalıştırıldığı tespit edilen Kurum ve Kuruluşları, çocuklar ile gezici ve geçici tarım İlgili STK'lar ve Sosyal işçisi ailelerin çocuklarının eğitim Taraflar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında daha aktif rol almaları sağlanacak, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin katılımını artıracak biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.268) Tedbir 79. Eğitimde ve Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık | Eğitimde ve istihdamda olamayan

birey, aile ve toplum odaklı İlgili STK'ar ve Sosyal

bütüncül bir mekanizma

Taraflar

geliştirilecektir.

Tedbir 80. Türkiye Ulusal

Gençlik ve Spor Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine

Gençlik Konseyinin aktif

Bakanlığı (S), Sonu yönelik ikincil mevzuat çalışmaları hale getirilmesine yönelik Üniversiteler, Mahalli tamamlanacak ve Konseye üyelik çalışmalar İdareler, İlgili STK'lar işlemlerine yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır. gerçekleştirilecektir. Tedbir 81. Gençlerin Gençlik ve Spor Gençlerin kişisel ve sosyal kişisel ve sosyal gelişimine Bakanlığı (S), Milli Sonu gelişimine katkı sağlamak katkı sağlamak amacıyla Eğitim Bakanlığı, YÖK, amacıyla düzenlenen eğitim düzenlenen programlar ile Üniversiteler, İlgili faaliyetlerinin, rehberlik faaliyetlerin sayısı ve STK'lar hizmetlerinin ve gençlik alanında kalitesi artırılacaktır. yapılan inceleme ve araştırmaların sayısı ve kalitesi artırılacaktır. Gençlerin şiddete ve zararlı alışkanlıklara yönelmelerini önlemek üzere spor, kültür, sanat gibi alanlarda gelişimlerini destekleyici programların uygulanmasına devam edilecektir, (Kalkınma Planı p.269) Tedbir 82. İhtiyaç ve Gençlik ve Spor Aralık Gençlik merkezi bulunmayan talebe göre gençlik Bakanlığı (S), İlgili Sonu ilçelerde genç nüfus oranları ve merkezi olmayan ilçelerde Kamu Kurum ve ihtiyaç dikkate alınarak, kamu kurum ve kuruluşlardan kurum ve kuruluşlarına ait Kuruluşları, STK'lar tahsis yoluyla edinilecek taşınmazlar Gençlik Merkezlerine uygun nitelikteki dönüştürülecektir. Gençlik taşınmazların gençlik merkezi açılamayan, açılması merkezi olarak hizmete uygun olmayan yerlerde ise açılması için çalışmalar gençlere mobil gençlik merkezleri yapılacaktır. Gençlik yolu ile ulaşılması sağlanacaktır. merkezi açılamayan yerlere mobil gençlik merkezleri aracılığıyla ulaşılarak gençlere yönelik faaliyet ve projeler gerçekleştirilecektir. Tedbir 83. Gençlik Gençlik ve Spor Aralık Gençlik merkezleri ve gençlik merkezlerinde ve Bakanlığı (S), Aile Sonu kamplarının fiziki şartları kamplarında sunulan Çalışma ve Sosyal iyileştirilecek, fiziki altyapı ve hizmetlerin kalitesi Hizmetler Bakanlığı, sosyal faaliyetler açısından engelli artırılacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı, genç ve çocuklar için daha Sağlık Bakanlığı, erişilebilir hale getirilecek, Üniversiteler, Spor faaliyetler gençlerin tercihleri Federasyonları, İlgili doğrultusunda çeşitlendirilecektir. STK'lar Tedbir 84. Gençlerin Gençlik ve Spor Aralık | Bakanlığa bağlı yurtlarda sanat ve spor aktiviteleri Bakanlığı (S), Milli Sonu | öğrencilerin taleplerine göre konusunda farkındalıkları Eğitim Bakanlığı, Kültür eğitim, sosyal, kültürel ve sportif artırılarak bu faaliyetlere ve Turizm Bakanlığı, faaliyetler düzenlenecek, kurslar yönlendirilmeleri Mahalli İdareler, İlgili açılacaktır. sağlanacaktır. STK'lar Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık | İlgili paydaşlarla gençlerin sosyal Tedbir 85. Gençlerin sosyal medya bağımlılığı Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu | medya ve dijital oyun bağımlılığı konusunda mücadele Belediyeler, STK'lar, konusunda mücadele Üniversiteler mekanizmaları geliştirilecektir. mekanizmaları geliştirilecektir. Tedbir 86. Gençlerin Aralık | Gençleri suçtan ve istismardan Gençlik ve Spor suçtan ve istismardan Sonu | korumak ve onları gelebilecek Bakanlığı Aile (S), korunması amacıyla eğitim Çalışma ve Sosyal tüm olumsuzluklara karşı güçlü hizmetleri ebeveynlerle Hizmetler Bakanlığı, kılmak için aile temelli hizmetler koordineli bir şekilde Milli Eğitim Bakanlığı, verilecektir. yürütülecektir. YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'ar Tedbir 87. Uyuşturucu İle Aralık | Aile Eğitim Programı (AEP) Aile, Çalışma ve Sosyal Mücadele Eğitimleri ülke Sonu | çerçevesinde ebeveynlere ve Hizmetler Bakanlığı (5), genelinde Müftülükler, İl Askeri ergenlere sunulan madde yaygınlaştırılacaktır. Birlikleri, Yerel kullanım riski ve madde Yönetimler İlgili STK'lar bağımlılığından korunmaya yönelik eğitimlerin kapsamı geliştirilecek, AÇSH personelinin konuya ilişkin kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 88. Bağımlılık Gençlik ve Spor Gençleri ve gençlik çalışanlarını yapıcı madde kullanımı ve Sonu | bağımlılık konusunda Bakanlığı (S), Sağlık bağımlılığın zararları Bakanlığı, Milli Eğitim bilinçlendirmeye ve konusunda çocuklar, Bakanlığı, Spor bilgilendirmeye yönelik öğrenciler, gençlere ve Federasyonları, İlgili Bağımlılıkla Mücadele Farkındalık onlarla birlikte çalışan STK'lar Eğitimleri devam ettirilecektir. meslek gruplarının Gençlik Merkezleri ve gençlik farkındalık düzeyi kamplarında tütün ve tütün artırılacaktır. ürünleri ile mücadele çalışmalarına devam edilecek; Bakanlık yurtlarında barınan öğrencilere ek olarak yaklaşık 800.000 gence ve gençlik çalışanına bağımlılık konusunda eğitim verilecektir. Tedbir 89. Çocukların ve Gençlik ve Spor Aralık | Teknoloji ile internetin çocukların gençlerin güvenli internete Bakanlığı (S), Aile, Sonu | ve gençlerin gelişimi üzerindeki erişim imkânları Çalışma ve Sosyal olumsuz etkileri de göz önünde artırılacaktır. Hizmetler Bakanlığı, bulundurularak bu kesimlerin Hazine ve Maliye aktif ve sosyal hayattan Bakanlığı, İçişleri uzaklaşmasına sebep olmayacak Bakanlığı, Strateji ve ve güvenli bir şekilde bu imkân Bütçe Başkanlığı, Milli ve hizmetlere erişimlerini Eğitim Bakanlığı, artıracak çalışmalar devam Ulaştırma ve Altyapı edilecektir. Bu kapsamda Sanal Bakanlığı, Üniversiteler, Hayatta Kaybettiğimiz Gerçekler, İlgili STK'lar Kod Adı 2023 Projesi ve Gençlik Merkezleri Akademisi İnovasyon Atölyesinde gençlere internet kullanımını daha güvenli ve bilinçli hale getirerek kullanıcı güvenliğini artırıcı programlar geliştirmelerini sağlayacak eğitimler geliştirilerek faaliyetlerin devamlılığı sağlanacaktır. Tedbir 90. Gençlerin Gençlik ve Spor Gençlerin şiddet, madde şiddet, madde bağımlılığı, Bakanlığı Aile (S), bağımlılığı, internet ve sosyal

yönelik gerçekleştirilecek projeler ve bilinçlendirme

alternatif projeler ve çalışmaları yapılacaktır.

bilinçlendirme çalışmaları

apılacaktır.

Tedbir 91. Hükümlülük Adalet Bakanlığı (S),

Gençlerin hükümlülük sonrası

sürelerinden sonra İlgili Kamu Kurum ve

Sonu | topluma entegrasyonunu

topluma yeniden entegre Kuruluşları, İlgili STK'ar

sağlayıcı ve ekonomik-sosyal

olmalarını ve suçtan uzak

hayata girişlerini kolaylaştırmak

kalarak toplum içerisinde

üzere hükümlülük sürelerince

de olumlu örnek teşkil

verilen eğitimler, kurslar ve

etmelerini sağlayacak

programların sayısı ve kalitesi

şekilde suça karışan

artırılacaktır.

gençler için hükümlülük

süreleri boyunca kişisel,

ruhsal ve manevi yönden

gelişimlerini destekleyen

proje ve faaliyetler

arttırılacaktır.

2.2.1,9. Sosyal Koruma

a) Mevcut Durum

Ülkemizde, yoksulluk göstergelerinde 2007 yılından bu yana önemli iyileşmeler kaydedilmiştir. Bu kapsamda, eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı olarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı, 2007 yılında yüzde 23,4 düzeyinde iken 2017 yılında yüzde 20,1'e gerilemiştir. TABLO TI: 10- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısı ve Yoksulluk Oranları (Yüzde) 2007 2012 2013 2014 2015 2016 2017

Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(1) 2011 yılı satın alma gücü paritesi baz alınarak Dünya Bankası tarafından üretilmektedir. 2007 yılında 0,406 seviyesindeki Gini katsayısı 2017 yılı itibarıyla 0,405 seviyesindedir. En zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı ise 2017 yılında 7,5 olarak gerçekleşmiştir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksinde ülkemiz, 2017 yılında 0,791 endeks değeriyle 189 ülke arasında 64'üncü sırada ve yüksek insani gelişmişlik kategorisinde yer almıştır. Ülkemizde sosyal transferlerin büyük bir bölümü primli sistem kapsamındaki transferlerden oluşmaktadır. Diğer taraftan son 10 yılda toplam sosyal yardımların GSYH içindeki payı artış göstermiştir. Bu kapsamda yoksulluğun nesiller arası aktarımını engellemek için, özellikle eğitim ve sağlık alanındaki sosyal yardımlara önem verilmiştir. Diğer taraftan, göç, kentleşme, aile yapısında meydana gelen değişim, nüfus artışı ve işsizlik gibi nedenlerle sosyal yardımlara olan ihtiyaç devam etmektedir. Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen sosyal yardım programları kapsamında yapılan yardım harcamalarının GSYH'ya oranı 2007 yılında 0,96 iken bu oran 2017 yılında 1,03 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 11- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları Kurum Yardım Türü Yararlanıcı Tutar Yararlanıcı Tutar Yararlanıcı Tutar Sayısı (1) Sayısı (1) Bin TL Sayısı (1) (Bin TL Yaşlı ve Engelli Aylığı 1294938 4 129 564 1335 451 4 763 796 1313822 5 282 568 Sosyal ve Ekonomik Me, Çakşma Detek Çoruk 401561 oo 476561 ooo 136551 0 623714 0161493 834691 ve Sosyal Hizmetler || Evde Bakım 467778 o 4378200 Ooo 481228 (o 5038843 O 499737 5720106 Bakanlığı gypyner (Fon) Tarafından Verilen Tüm (| 3017969 O 4852751 (o 3154069 O 5018450 O 3201253 O 5730580 Sosyal Yardımlar De sağlik Sigortası 8983853 O 6405637 (o 6683106 (o 7002820 (o 6732639 7743979 engeller) 3 626 21 582 3734 24747 4 653 29941 Muhtaç Aylığı (yetim ve ge İmaret Hizmetleri 20215 25670 20315 28 785 20 195 33 203 Müdürlüğü Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç 17 658 12353 20 674 17 178 21290 20302 öğrenciler) Burs (ilk ve MEB ortaöğretimdeki muhtaç (o 244141 O 442668 O 259481 O 508542 142205 330228 öğrenciler , Burs (yükseköğretimdeki YURT-KUR muhtaç öğrenciler) (2' 375 284 1266 752 531 208 1831107 548 156 2 053 739 TKİ-TTK Kömür Yardımı 2139 667 804 985 2 082309 999 622 2 088 881 970 457 Belediyeler o Tüm Sosyal Yardımlar * 1250 000 - 2 062955 N 3220150 TOPLAM 24 066 723 27 920 559 31 969 944 TOPLAM)/GSYH (Yüzde) (3) 1,03 1,08 1,03 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından derlenmiştir.

(1) SYDV'ler (Fon) tarafından verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanıcı sayısı hane sayısını, diğer yardım programlarında ise kişi sayısını ifade etmektedir.

(2) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir.

(3) Yeni milli gelir serisi kullanılarak hesaplandığından veriler geçmişe dönük olarak güncellenmiştir. Başta Suriyeliler olmak üzere yabancı uyruklu yoksul kişilerin ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla AB'den gelecek fondan karşılanmak üzere Dünya Gıda Programı (WEP), Türk Kızılayı ve Avrupa İnsani Yardım Fonu (ECHO) işbirliğinde Acil Sosyal Güvenlik Ağı modeli çerçevesinde Sosyal Uyum Yardımı (SUY) Programı yürütülmektedir. Geçici Koruma Statüsüyle ülkemizde bulunan kişilerden geçici koruma merkezlerinde yaşayanlara yönelik ise AFAD tarafından Gıda Kart uygulaması yürütülmektedir. SUY Programı kapsamında 2017 yılında yaklaşık 1,3 milyon sığınmacıya kişi başı aylık 120 TL nakdi yardım yapılması planlanmış ve 2018 yılı Ekim ayı sonu itibarıyla yaklaşık 1,4 milyon ihtiyaç sahibine yardım yapılmıştır. 2018 yılının ilk on ayında yapılan SUY toplamı yaklaşık 1,5 milyar TL olup, programın başlatıldığı 2016 yılı Aralık ayından 2018 yılı Ekim ayına kadar yapılan toplam yardım tutarı ise 2,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. Şartlı Eğitim Yardımı Programı, Suriyeli ve diğer mülteci çocukları da kapsayacak şekilde yaygınlaştırılarak 2017 yılında Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımı Programı başlatılmıştır. AB tarafından finanse edilen ve Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Türk Kızılayı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı arasında oluşturulan ortaklıkla uygulanan bu Program sayesinde 2018 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla ülkemizde 373.720 yabancı öğrenci eğitim hizmetinden faydalanmaktadır. Sosyal yardım alan çalışabilir durumdaki yoksul kesimin, yoksulluktan kalıcı bir şekilde kurtulabilmesi için işgücü piyasasıyla bağlantılarının kurulması ve güçlendirilmesi amacıyla düzenlenen Sosyal Yardım Yararlanıcılarının İstihdamına İlişkin Yönetmelik 2018 yılı Ocak ayı itibarıyla yürürlüğe girmiştir. Engelli vatandaşlarımızın ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjanı Programı kapsamında istihdam edilen engelli memur sayısı 2002 yılında 5.777 iken 2018 yılı Mart ayı itibarıyla 51.814'e yükselmiştir. Ayrıca 4857 sayılı Kanun uyarınca engelli istihdamı şartıyla sağlanan sigorta primi teşviki kapsamında istihdam edilen engelli sayısı 2018 yılı Temmuz ayı itibarıyla 87.407'dir. TABLOTI: 12- Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 2015 2016 2017 2018 (1) lus Türleri Kuruluş Türleri Sayı oKapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Çocuk Yuvası (0-12 Yaş) (2) 7 496 6 323 - - - - Çocuk Evi (0-18 Yaş) (3) 1057 6107 1092 5 626 1 189 6830 1195 6 365 Yetiştirme Yurdu (13-18 . . N . Yaş) (4) 10 563 8 396 Çocuk Yuvası ve Kız Yetiştirme Yurdu (0-18 Yaş) 6 655 4 24 * ” - Gül eri Sitesi (Sevgi 86 601 OS? 5257 O106 6878 110 6638 (ey vk Destek Merkezleri 67 2336 OoO68 1463 OoO65 1962 o 65 1675 Huzurevi 132. 13488 141 14412 Oo 144 14793 o 146 o 14889 OS n Merkezi (6) 224 7438 o227 8165 Oo 239 8674 245 7840 Sosyal Hizmet Merkezi 175 - 216 - 260 - 298 - Kadın Konuk Evi ve İk Kabul gp 2636 oO101 2657 oO102 2667 110 2697 ana MAN A Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyla

(2) 0-12 yaşlarındaki çocuklara yönelik Sevgi Evleri bu rakama dâhildir.

(3) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(4) 13-18 yaşlarındaki çocuklara yönelik Sevgi Evleri bu rakama dâhildir.

(5) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Çocuk Destek Merkezleri Yönetmeliği ile Çocuk Destek Merkezine dönüştürülmüştür.

(6) Umutevleri ve gündüzlü kuruluşlar dâhil edilmiştir. Nüfusun giderek artması, kentleşme, aile yapısında meydana gelen değişim ve göç gibi nedenlerle sosyal hizmetlere olan ihtiyaç giderek artmaktadır. Bu doğrultuda, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı olarak sosyal hizmet sunan birimlerin sayısında artış görülmektedir. Toplam nüfus içerisindeki payının yüzde 6,9 olduğu tahmin edilen engelli vatandaşlarımıza yönelik bakım hizmeti sunan Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı Engelli Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi sayısı 2015 yılında 224 iken 2018 yılı Ağustos ayı itibarıyla 245'e ulaşmış olup kurum bakımı için sıra bekleyen engelli bulunmamaktadır. Engelli vatandaşlarımıza sunulan hizmetler kapsamında özel bakım merkezlerinde bakım hizmeti alan engelli sayısı 2018 yılı Nisan ayı itibarıyla 15.312, evde bakım yardımından yararlanan engelli sayısı ise 504.563 olmuştur. Engellilere evde bakım hizmeti veren kişilere yapılan toplam ödeme 2017 yılı sonunda 5,72 milyar TL'ye ulaşmış, özel bakım merkezlerine de toplam 400 milyon TL kaynak aktarılmıştır. Toplam nüfus içerisinde yaşlı nüfus oranının artmasıyla birlikte bu kesimin sosyal hizmetlere olan ihtiyacı da artmaktadır. Bu doğrultuda, yaşlılara yönelik sosyal hizmet sunan kuruluş sayısı, bu hizmetlerden faydalanan kişi sayısı ve yapılan harcamalar önemli ölçüde yükselmiştir. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı huzurevlerinin sayısı 2015 yılında 132 iken 2018 yılında 146'ya çıkmıştır. TABLO 11: 13- AÇSHB ve MEB'in Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı (Bin TL) Harcama Yapılan Kesim Kuruluş 2015 2016 2017 2018 (1) Çocuk-Genç AÇSHB 1173911 1 488 199 1 623381 1112423 Yaşlı AÇSHB 367 101 600 577 611 469 259 683 Kurum Bakımı AÇSHB 344711 490 855 551 415 491 898 Engelli Özel Kuruluşta Bakım AÇSHB 186 031 261 518 399 958 391 573 Özel Eğitim MEB 1362 478 2 125 036 2418 400 1 825 767 Toplum-Aile-Kadın AÇSHB 159 805 259 181 375 974 168 860 Toplam 3594037 5 225 366 5 980 598 4 250 204 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (AÇSHB), Milli Eğitim Bakanlığı (MEB)

(1) Ağustos ayı itibarıyla.

Korunmaya muhtaç duruma düşen çocukların bakım hizmeti kapsamının genişletilmesi ve kadınlara yönelik kapsamlı ve işlevsel sosyal koruma programlarının ve uygulamalarının geliştirilmesi ihtiyacı önemini korumaktadır. Yaşlıların kendi çevrelerinden uzaklaşmadan evlerinde desteklenmesine yönelik hizmetlerin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması önemli görülmektedir. Sosyal sorunların ortaya çıkmadan önce engellenmesi ve bu sorunlarla etkin bir mücadelenin sağlanmasına yönelik sosyal hizmet ve yardımlarda koruyucu ve önleyici hizmetlere yönelik ihtiyaç devam etmektedir. Bu kapsamda sosyal yardım ve hizmet alanında ailenin ihtiyaçlarına bütüncül olarak yaklaşmayı ve sosyal yardım ve hizmetleri arz odaklı sunmayı amaçlayan Aile Sosyal Destek Programının (ASDEP) ülke genelinde yaygınlaştırılması için Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından çalışmalara devam edilmektedir. Önümüzdeki dönemde ASDEP modeline ilişkin hukuki düzenlemelerin yapılarak bu uygulamanın sosyal yardımlarla ilgili mevzuata eklenmesine yönelik ihtiyaç önemini korumaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin fırsatlara erişimlerinin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımlarının artırılması ve yaşam kalitelerinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır. Bu kapsamda sosyal hizmet ve yardım alanında ailenin ihtiyaçlarına bütünsel olarak yaklaşan arz odaklı ve istihdam bağlantılı bir sistem kurulması esastır. Sosyal koruma sistemi sosyal, ekonomik ve yerel şartlar dikkate alınarak, nüfusun tümünü kapsayan, etkin, dezavantajlı kesimleri toplumla bütünleştiren, toplumun her kesimine sorumluluk vererek sosyal dışlanma ve yoksulluk riskini en aza indiren bir yapıya kavuşturulacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

w i Sorumlu/İşbirliği “| — Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Vergi ve sosyal transferlerin gelir dağılımı eşitsizliğini ve yoksulluğu azaltıcı etkisi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.278) Tedbir 92. Gelir dağılımını Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Hedefleme mekanizmaları, iyileştirmeyi ve yoksulluğu Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu (| yararlanma koşulları ve azaltmayı hedefleyen sosyal İlgili Kamu Kurum ve değerlendirme kriterleri farklı transferlerin etkinliğinin Kuruluşları olan sosyal yardımların hane artırılmasına yönelik odaklı bir yaklaşımla mevzuat hazırlıkları sunulmasına yönelik olarak tamamlanacaktır. , başta evde bakım olmak | Üzere mevzuatta gerekli düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 93. Bütünleşik Aile, Çalışma ve Sosyal Veri tabanlarının Sosyal Yardım Bilgi Sistemi Hizmetler Bakanlığı (S), entegrasyonu sağlanarak ile Aile Bilgi Sisteminin İlgili Kamu Kurum ve sağlıklı bilgi akışı entegrasyonu sağlanacaktır. Kuruluşları, İlgili STK'lar oluşturulacaktır. Yoksulluk ve Puanlama Formülü sosyal dışlanma gibi göstergeleri ve Bütünleşik sorunların yoğunlaştığı Sosyal Yardım Bilgi Sistemi alanlar, Puanlama Formülü verileri kullanılarak sosyal göstergeleri ve Bütünleşik uyum analizleri yapılacaktır. Sosyal Yardım Bilgi Sistemi verileri kullanılarak tespit edilecek ve mahalle bazlı sosyal uyum analizlerinin yapılmasına yedi ilde devam edilecektir. Yoksulluğun nesiller arası aktarımının önlenmesi amacıyla başta eğitim olmak üzere temel kamu hizmetlerine erişimde fırsat eşitliği daha da güçlendirilecek; yoksullukla mücadelede ; sivil toplumun katılımı artırılacak ve yerel yönetimlerin rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma i Planı p.279) Tedbir 94. Sivil toplumun Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Koruyucu aile hizmetleri sosya! hizmet ve yardımlara | Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu (| başi? olmak üzerelile,

edilecektir. gönüllülüğün önemini

vurgulayan kamu spotu gibi

bilgilendirici ve tanıtıcı

faaliyetler yürütülecektir.

| Tedbir 95. Mahalli Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Mahalli idarelerin Aile,

İlgili STK'lar i edilerek sisteme zorunlu

veri girişi yapmaları ve

sistemden bilgi alabilmeleri

sağlanacaktır,

Sosyal Destek Programı (ASDEP) modeli uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.280) Tedbir 96. Sosyal hizmet Aile, Çalışma ve Sosyal || Aralık (| ASDEP personeline hizmet ve yardımlarda etkinliğin Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu | içi eğitim programı artırılmasına yönelik olarak, İçişleri Bakanlığı, İlgili verilecek, ASDEP bilgi işlem gile Sosyal Destek Kamu Kurum ve altyapısı tamamlanacak ve Programının (ASDEP) Kuruluşları "yapı ği altyapısı iyileştirilecek ve sistemin raporlama yönü sosyal hizmetlere erişimi güçlendirilecek, Vaka kolaylaştırmak amacıyla Yönetim Modeli geliştirilecek Sosyal Hizmet Merkezi sayısı ve ASDEP soru formu revize artırılacaktır. edilerek sahada test edildikten sonra uygulamaya alınacaktır. Ayrıca, Sosyal Yardım Artı (*) dönemine geçilerek sosyal yardım faydalanıcısı vatandaşların diğer kamu hizmetlerine (sosyal hizmet, | istihdam, eğitim, sağlık vb.) , erişimleri arttırılacaktır. Sosyal hizmet ve yardım alanında nitelikli personel eksikliği giderilecek, aile yanında bakımı destekleyen modeller geliştirilecek, kurum bakımı hizmetlerinin standart ve niteliği iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.282) Tedbir 97. Sosyal hizmet | Aile, Çalışma ve Sosyal | | Aralık (| Kurum bakım hizmetlerinden alanında kurum bakımı Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu (| yararlananlara nitelikli hizmet hizmetlerine ilişkin Sağlık Bakanlığı, sunulması ve denetim standartlar geliştirilecek ve Üniversiteler, İlgili yapılabilmesi için standartlar bu hizmetlerin niteliği STKlar ice N oluşturulacaktır. Psiko-sosyal iyileştirilecektir. Destek ve Gelişim Programı tüm kuruluşlarda hayata geçirilecektir. Mi ——

süreli bakım hizmetleri

yönetmelik çıkarılacaktır.

geliştirilecek ve yerel

Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi

yönetimlerce bu alanda

Sistemi içerisine Evde Bakım

sağlanan hizmetlerin |

Yardımı modülü eklenecektir.

artırılması teşvik edilecektir. |

Engellilere yönelik eğitim, istihdam ve bakım hizmetlerinin etkinliği ve denetimi artırılacak, bu kapsamda kaynaklar daha verimli kullanılacak ve fiziksel çevre şartları engellilere uygun hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.284) Tedbir 99. Engellilere Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aralık Engellilerin okula yönelik okul öncesi Aile, Çalışma ve Sosyal Sonu başlamadan önce, almaları danışmanlık ve rehberlik Hizmetler Bakanlığı gereken eğitim konusunda hizmetleri geliştirilecek ve verilen rehberlik ve özel eğitim ve rehabilitasyon danışmanlık hizmetleri merkezleri etkin bir biçimde geliştirilecektir. Engellilere denetlenecektir. hizmet veren özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinin denetimine ağırlık verilecektir. Engelli eğitim desteği harcamaları gözden geçirilecek, farklı uygulama apıları geliştirilecektir. Tedbir 100. Engellilere Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Ev tipi sosyal hizmet yönelik bakım ve destek Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu birimleri ile ilgili mevzuat hizmetlerinin etkinliği, İl Özel İdareleri ve çalışmaları tamamlanacak, yaygınlığı ve denetimi Belediyeler 2019 yılında engellilere artırılacak, bakım ve yönelik ev tipi kuruluş sayısı rehabilitasyon kuruluşlarının artırılacak ve evde destek fiziki şartları iyileştirilecektir. hizmeti yaygınlaştırılarak bu hizmetlerin denetimi artırılacaktır. Tedbir 101. Engellilerin Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Fiziki çevre şartlarının ekonomik ve sosyal hayata Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu engellilere uygun hale katılımlarının artırılması için Tüm Kamu Kurumları ve getirilmesine yönelik olarak sosyal ve fiziki çevre şartları Kuruluşları, İl Özel 5378 sayılı Kanun'da iyileştirilmeye devam İdareleri ve Belediyeler öngörülen idari para cezası edilecektir. uygulanmaya başlanacaktır. Yaşlıların kendi çevrelerinden uzaklaşmadan evlerinde bakımını sağlamaya yönelik hizmetler çeşitlendirilerek yaygınlaştırılacak ve yaşlılara yönelik kurumsal bakım hizmetlerinin sayı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 285) Tedbir 102. Yaşlılara Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Yalnız yaşayan yaşlılar yönelik bakım ve destek i Hizmetler Bakanlığı (S), | sonu başta olmak üzere, günlük hizmetlerinin etkinlik, | Sağlık Bakanlığı, İl Özel ihtiyaçlarının yaygınlık ve denetimi İdareleri ve Belediyeler karşılanabilmesi için artırılacak, kuruluşların fiziki yaşlılara evlerinde sağlık, şartları iyileştirilecektir. temizlik, günlük bakım, alışveriş gibi konularda destek verilmesine yönelik Yaşlı Destek Programı (YADES) uygulanmaya | devam edilecektir. Yaşlılara yönelik yatılı ve gündüzlü bakım hizmetlerinin sunulduğu kuruluşların sayısı ve niteliği artırılacaktır. Ayrıca yerel yönetimlerin ve sivil toplum kuruluşlarının bu konudaki rolleri güçlendirilecektir. 2.2.1.10. Kültür ve Sanat

a) Mevcut Durum

Kültür ve sanat alanında edebiyat, yayın sektörü, sinema, tiyatro gibi birçok sahada önemli gelişmeler yaşanmıştır. Edebiyat sahne sanatları ve sinema sektörüne verilen desteklerdeki artış bu kapsamdaki gelişmeler arasındadır. Ayrıca ortak tarihi geçmişimiz olan ülkelere yönelik kültürel girişimler artmış, Yunus Emre Enstitüsüne bağlı kültür merkezleri vasıtasıyla uygulanan yeni projelerle kültürel ilişkiler üzerinden dostluk bağlarının güçlendirilmesine yönelik adımlar atılmıştır. Türk Edebiyatının Dışa Açılımı (TEDA) Projesi kapsamında desteklenen eser sayısı 2018 yılı itibarıyla 2.696'ya, yayımlanan eser sayısı ise 2.087'ye ulaşmıştır. Projenin başladığı 2005 yılından bugüne kadar 22,2 milyon TL kaynak kullanılmıştır. Projede yaşanan niceliksel gelişmelere karşın, edebiyatımızın bazı önemli isimlerine ait eserlerin çevirisinin yeterince yapılmaması; etki alanı düşünüldüğünde İngilizceye çevrilen eser sayısının diğer dillere kıyasla yetersiz kalması ve çevirilerin kalitesini kontrol edecek mekanizmaların geliştirilmesi gibi hususlar önemini korumaktadır. Bunun yanı sıra 2014 yılında başlatılan Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Projesi kapsamında 2014-2018 yılları arasında toplam 104 esere 896 bin TL destek verilmiştir. Diğer yandan son sekiz yılın verilerine bakıldığında, ISBN ve ISSN verilen eser sayısındaki artış trendi, ülkemizdeki yayıncılık ve bilgi üretimi faaliyetlerinin önemli bir noktaya geldiğini göstermekle birlikte belirli yıllarda gözlenen ters yönlü gelişmelerin sebeplerinin tespiti önem arz etmektedir. GRAFİK 11: 2- ISBN ve ISSN Verilen Yayın Sayısı | —. 60335. 950 | 60.000 — Rp - 900 50.000 | | - 850 < 43.096 42.626 z 40.000 7 | il 800 | - 750 | 30.000 goy — ————— m - 700 2000 ———. ............ gg 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 ISBN —8-—-1SSN Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı 2018 yılı itibarıyla 46 ülkede 56 kültür merkeziyle faaliyet gösteren Yunus Emre Enstitüsü, diğer ülkelerle kültürel ilişkilerimizin geliştirilmesine katkı vermeye devam etmiştir. Yurt içinde ve yurt dışında bulunan kültürel mirasımızın kayıt altına alınması ve korunmasına yönelik envanter ve restorasyon çalışmaları devam etmektedir. Tarihi mirasın korunması kapsamında verilen destekler önemli oranda artmış olmakla birlikte, restorasyon çalışmalarında bütüncül koruma ilkesinin uygulanması ve özgün malzeme kullanımı gibi niteliğe ilişkin bazı hususlar önemini korumaktadır. Bu bağlamda tematik projelere ağırlık verilmesi ve Restorasyon Teknikleri Araştırma Merkezinin faaliyete geçirilmesi önem arz etmektedir. Sinema sektöründe yaşanan olumlu gelişmeler son yıllarda artarak devam etmiştir. Bu gelişim sürecinde destekleyici politikalar ve verilen teşvikler sektöre önemli katkı sağlamıştır. Sinema ve dizi yapımlarında gözle görülür bir başarı sağlayan sektör, önemli bir ekonomik büyüklüğe ulaşmıştır. Ulusal sinema eserlerinin izleyiciyle buluşturulması, nitelikli eser üretiminin teşvik edilmesi ve sinema alanındaki ulusal kültür mirasımızın gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlamak amacıyla, 2005 yılından bu yana 485 uzun metraj film projesine 187,7 milyon TL olmak üzere sektöre toplam 430 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2017 yılında toplam seyirci sayısı 49,3 milyona, gişe gelirleri ise 599,2 milyon TL olmuştur. 2018 yılında ise sinema sektörüne aktarılan kaynaklar Eylül ayı itibarıyla yaklaşık 58,1 milyon TL'ye ulaşmıştır. Ülkemiz sineması yüzde 56/lık yerli film izleme oranı ile önceki yıllarda elde ettiği Avrupa'daki birincilik konumunu sürdürmüştür. TABLO 11: 14- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler N Vizyona ei Sinema Vizyona Giren Yerli F ilm Toplam Yerli Film (O Toplam Sektörüne Giren Seyirci Seyirci ig Toplam Hasılat Hasılat Verilen Yıllar Yerli Film a Sayısı Sayısı nı i Sayısı Film (Bin) (Bin) (Bin TL) (Bin TL) Destek Y Sayısı (Bin TL) 2005 27 221 11000(1) 27000(1) 69 000 176 000 9 454

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü

(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 2018 Eylül ayı sonu itibarıyla verilmiştir.

Son yıllarda film üretiminde ve izleyici sayılarında elde edilen sayısal artışın yanı sıra, nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte Türk sinemasının uluslararası rekabet edebilirliğinin artırılması ve marka olma potansiyelini gerçekleştirebilmesi için yeni stratejilere ve ödül-destek mekanizmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Sahne sanatlarına yönelik destekler son yıllarda artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, 2017-2018 sezonunda 229 özel tiyatroya toplam 5,2 milyon TL destek verilmiştir. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasıdır. Tiyatro sayısı ve verilen desteklerin artışına paralel olarak seyirci sayılarında da artış gözlenmektedir. 2016-2017 sezonu itibarıyla tiyatro salonu sayısı 783, oynanan eser sayısı 8.948 ve seyirci sayısı 7 milyona ulaşmıştır. Son yıllarda ülkemiz kültürel altyapı unsurlarında nicelik itibarıyla olumlu gelişmeler yaşandığı gözlenmektedir. Bu kapsamda 2012 yılından 2017 yılına müze ve ören yeri sayısı 492'den 576'ya, sinema salonu sayısı 1.998'den 2.692'ye, halk ve çocuk kütüphaneleri sayısı 1.112'den 1.152'ye, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından inşa edilen kültür merkezi sayısı 89'dan 113'e çıkmıştır. Bununla birlikte kültür merkezi ve müze gibi yapıların niteliklerinin geliştirilmesi, yeni işletme biçimlerinin ve kamuya arz modellerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Okuma kültürünün geliştirilmesi bağlamında son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2012 yılında başlattığı Halk ve Çocuk Kütüphanelerinin Rehabilitasyonu Projesi kapsamında şimdiye kadar toplam 102 kütüphanenin rehabilitasyonu gerçekleştirilmiş olup 70 kütüphanenin rehabilitasyon çalışmaları devam etmektedir. Proje ile yapılan yenileme çalışması neticesinde, söz konusu kütüphanelerin toplumsal imajları açısından önemli bir mesafe alınmış; üye sayıları önemli ölçüde artmış ve kullanıcı profili değişmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 2018 yılında 1.304'e ulaşmıştır. 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetleri artırmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi önem arz etmekte olup devletin kültür ve sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir. Veri eksikliği nedeniyle ülkemize ait ilgili göstergeler uluslararası kültür istatistiklerinde ve raporlarında sunulamamaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek gerekli güncellemelerin yapılması, kamu ve akademi işbirliği ile yürütülen Kültür İstatistiklerini Geliştirme Projesinin tamamlanması önem arz etmektedir. Kültürel altyapının güçlendirilmesi, kültürel etkinliklerin yaygınlaştırılması; diğer ülkeler ve özellikle Türki Cumhuriyetler, soydaş ve akraba topluluklarla kültürel ilişkilerimizin geliştirilmesi; yurt içi ve yurt dışında bulunan kültür varlıklarımızın envanterinin çıkarılması ve restorasyonu önemini korumaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunarak geliştirilmesi, gelecek nesillere aktarılması, kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılması ile milli kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a , Sorumlu /İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapacak Kuruluşlar Açıklama

Ortak tarihi geçmişimiz olan ülkeler başta olmak üzere dünya ülkeleriyle kültürel ilişkilerimiz geliştirilecek, kültür endüstrisinin milli gelir, ihracat ve ülke tanıtımına katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.296) Tedbir 103. Kültür Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür İstatistiklerinin istatistiklerinin (S) TÜİK, Üniversiteler, Geliştirilmesi Projesi uluslararası standartlara STK'lar kapsamında veri toplama ve bilişim altyapısı oluşturma uyumlu hâle getirilmesi için çalışmaları tamamlanacaktır. altyapı oluşturulacaktır. Görsel, işitsel ve sahne sanatları başta olmak üzere kültürel ve sanatsal faaliyetlerin gelişiminde ve sunumunda mahalli idarelerin, özel ve sivil girişimlerin rolü artırılacaktır. Kalkınma Planı p.299 Tedbir 104, Kültürel tesis Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki kültür ve faaliyetler kademeli

(5), Yerel Yönetimler,

merkezlerinin yerel

olarak yerel yönetim

Üniversiteler, STK'lar

önetimler ile üniversitelere

bl tahsis sağlanacaktır.

Tedbir 105. Sahne Kültür ve Turizm Bakanlığı Özel tiyatrolara verilen sanatları alanındaki özel (S), Hazine ve Maliye desteklere yönelik objektif girişimlere Bakanlığı, Yerel Yönetimler, göstergeler içeren bir mekanizma geliştirilecek ve verilecek destekler STK'lar bu kapsamda destekler artırılacak, destek artırılacaktır. Sahne mekanizmalarına sanatlarının gelişimi için yönelik objektif göstergeler Türkçe telif eserlerin nitelik geliştirilecektir. ve nicelik olarak zenginleşmesini sağlamak üzere Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü tarafından verilen destekler artırılacaktır. Kültür ve Turizm Bakanlığı | Aralık Tedbir 106. Kültürel Sinema salonu olmayan faaliyetlere erişimin kısıtlı kentlere yazlık sinema (S), Kalkınma Ajansları, Sonu kurulacak ve sinema için olduğu yerlerde yaşayan Bölge Kalkınma İdareleri, gerekli makine-teçhizat vatandaşların kültür-sanat Yerel Yönetimler, temin edilecektir. Yerel Üniversiteler, STK'lar faaliyetlerine daha yoğun ve tiyatro gruplarının küçük aktif biçimde katılmasına ölçekli malzeme ve kostüm yönelik faaliyetler ihtiyaçları karşılanacak, yapılacaktır. turne, atölye vb. faaliyetleri desteklenecektir. Sokak oyunları, kısa film, film, kültür-sanat festivali, yerel spor müsabakaları gibi faaliyetler desteklenecektir. Tarihimizin önemli şahsiyetleri, olayları, masal kahramanları ve kültürel zenginlik unsurlarımız belgesel, dizi ve çizgi filmlere dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.300) Tedbir 107. Çocuklara Kültür ve Turizm Bakanlığı Aralık Çizgi film, belgesel ve film yönelik animasyon, çizgi (S), Aile, Çalışma ve Sosyal | Sonu gibi yapımların içeriklerinde film ve bilgisayar oyunu gibi Hizmetler Bakanlığı, tarihi olaylara, şahsiyetlere yapımların tarihi ve kültürel Diyanet İşleri Başkanlığı, emi kültür öğelerimize değerlerimizi içermeleri ve RTÜK, TRT, Türk Dil Ayrıca bu yapımların i çocukların sorumlu bireyler Kurumu, Türk Tarih i ' Miladi çocukların zihinsel, bedensel olarak yetişmelerine katkı Kurumu, Üniversiteler ve dilsel becerilerini sağlamaları teşvik destekleyecek şekilde edilecektir. hazırlanması sağlanacaktır. Çocukların sevebilecekleri ve sorumlu birey olarak etişmelerini sağlayacak içeriğe sahip bilgisayar oyunlarının ve animasyonların üretilmesi teşvik edilecektir. Tedbir 108. Tarihimiz ve Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarihi ve kültürel açıdan önemli, ortak kimlik ortak kültürel değerlerimiz (S), Strateji ve Bütçe duygusunu besleyen olaylar, Başkanlığı, Diyanet İşleri açısından önem taşıyan, şahsiyetler ve mekânlara olaylar, şahsiyetler ve Başkanlığı, TRT, Türk Tarih ilişkin film, dizi, belgesel gibi mekânlara ilişkin tanıtıcı Kurumu, Türk Dil Kurumu, nitelikli yapımların ortaya TİKA, Vakıflar Genel faaliyetler artırılacaktır. çıkması ve bu yapımların Müdürlüğü, Yunus Emre tüm kültürel havzamıza Enstitüsü, Kalkınma ulaştırılmasına yönelik Ajansları, Bölge Kalkınma strateji geliştirilecektir. İdareleri, Üniversiteler, Özel Sektör, STK'lar Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesini sağlayacak yapımlar yaygınlaştırılacak ve sektörün ihracata katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.302) Tedbir 109, Sinema Kültür ve Turizm Bakanlığı | Aralık Türk sinemasında sağlanan sanatının geliştirilmesi ve (S), Ticaret Bakanlığı, YÖK, | Sonu değişim, gelişme ve güçlendirilmesine yönelik TRT, Meslek Odaları, büyümeyi sürdürülebilir mevzuat çalışmaları Üniversiteler, Özel Sektör kılmak, eser niteliğinde artış yapılacaktır. oluşturmak, üretilen eserlerin daha fazla seyirciyle buluşmasını sağlamak, ülkemizi film üretim merkezi hâline getirmek amacıyla mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 110. Türkiye Film Kültür ve Turizm Bakanlığı | Aralık Başta sinema eserleri olmak Arşivi ve Sinema Müzesi (S), Strateji ve Bütçe Sonu üzere ülkemizin görsel ve kurulacaktır. Başkanlığı, TRT, Meslek işitsel mirasının korunmasını Odaları, Özel Sektör sağlamak ve araştırma, eğitim, kültür faaliyetleri gibi ticari olmayan amaçlarla erişime sunmak için ulusal film arşivi ve müzesi kurulacaktır. Film mirasımızın ve kostüm, afiş gibi film dışı materyallerin kataloglanması, korunması, restorasyonu ve envanterlerinin çıkarılması sağlanacaktır. Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 111. Yurt içi ve yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı Aralık Yurt içindeki ve yurt dışındaki dışında kültürel mirasımızı (S), Bölge Kalkınma Sonu tarihi eserlerimiz ve kültürel korumaya yönelik İdareleri, Diyanet İşleri mirasımızın aslına uygun restorasyon faaliyetlerinin Başkanlığı, TİKA, Vakıflar olarak korunması sayısı artırılacaktır, Genel Müdürlüğü, Yunus sağlanacaktır, Tarihi dokunun Emre Enstitüsü, Yerel bütüncül olarak korunması ve Yönetimler, Üniversiteler, tarihi farkındalığın arttırılması STK'lar amacıyla Sur-ı Sultani ve Yıldız Sarayı gibi tematik projelere ağırlık verilecektir. Tedbir 112. Yazma Türkiye Yazma Eserler Yazma eserlerin eserlerin korunması ve Kurumu Başkanlığı (5), restorasyonu, tıpkıbasımı ve Diyanet İşleri Başkanlığı, incelenmesine yönelik transkripsiyonu yapılacak, faaliyetler artırılacaktır. Türkiye Bilimler Akademisi, dijital ortama aktarma Türk Tarih Kurumu, Vakıflar çalışmalarına devam Genel Müdürlüğü edilecektir. Yazma eserlerden 40 Temel Türk Bilim Klasiği Projesi kapsamında tıpkıbasımı, transkripsiyonu, başka dillerde olanlarının tercümesi yapılacak ve muhtevasına ilişkin araştırmalar ürütülecektir. Tedbir 113. Restorasyon Kültür ve Turizm Bakanlığı Aralık Tarihi eserlerin restorasyon Teknikleri Araştırma ve (S), Çevre ve Şehircilik Sonu uygulamalarının niteliğini Uygulama Merkezi Bakanlığı, Vakıflar Genel artırmak ve bu alanın kalite kurulacaktır. Müdürlüğü, Türkiye standartlarının oluşturulması Belediyeler Birliği, amacıyla Restorasyon Üniversiteler Teknikleri Araştırma ve Uygulama Merkezi kurulacaktır. Tedbir 114. Kültürel Kültür ve Turizm Bakanlığı | Aralık Taşınmaz Ulusal Envanter mirasımıza ilişkin veri (S), Dışişleri Bakanlığı, Sonu Sistemi (TUES) ve Müzeler sayısal ortama Bölge Kalkınma İdareleri, Ulusal Envanter Sistemi aktarılacaktır. TIKA, Türk Tarih Kurumu, (MUES) projeleri kapsamında Vakıflar Genel Müdürlüğü veri girişleri sırasıyla yüzde 50 ve yüzde 10 oranında tamamlanacaktır. Halk Kültürü Araştırmaları arşivi dijital ortama aktarılacak, arşivde fiziki mekân düzenlemesi yapılacaktır. Afet riskine duyarlı kültür mirası tespit edilecek ve öncelikli olarak koruma altına alınacaktır. Aralık Somut Olmayan Kültürel Tedbir 115. Somut Kültür ve Turizm Bakanlığı olmayan kültürel miras (S), Dışişleri Bakanlığı, Sonu Mirasın Korunması Sözleşmesi unsurlarımız ile ilgili UNESCO Türkiye Milli kapsamında kültürel miras toplumsal farkındalığı ve Komisyonu değerlerimizin tespit görünürlüğü artırmak edilmesine, korunmasına ve amacıyla yurt içi ve yurt gelecek kuşaklara dışında çalışmalar aktarılmasına katkı sağlamak yürütülecektir. amacıyla envanter çalışmalarına devam edilecektir. Ayrıca, sözleşme kapsamında somut olmayan kültürel mirasımızı görünür kılmak amacıyla UNESCO listelerine unsur kaydettirilme lışmaları devam edecektir. Tarihi kent bölgelerinin bir bütün olarak korunması, kültür ve sanat hayatının merkezi haline gelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.305) Aralık | Tarihi dokunun bütüncül Tedbir 116. Tarihi Kent Kültür ve Turizm Bakanlığı Bölgelerinin Tasarımı, (S), Bölge Kalkınma Sonu olarak korunması için, ilgili İdareleri, Kalkınma Canlandırılması ve Tanıtımı kuruluşların yürüttükleri Ajansları, Üniversiteler, Projesi hayata geçirilecektir. restorasyon, sokak Yerel Yönetimler, STK'lar sağlıklaştırma vb. eşgüdümü sağlanacaktır. Bu projelerle eş zamanlı olarak yürüyüş yolları, kent müzeleri, pansiyonlar, bedesten vb. mekânlar tasarlanacaktır. Gerekli bölgelerde koruma amaçlı imar planları hazırlanacaktır. Türkçe'deki bozulma ve yabancılaşmanın önüne geçmek amacıyla bilim, eğitim, öğretim ve yayın kuruluşları başta olmak üzere, hayatın tüm alanlarında Türkçe'nin doğru ve etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.306 Tedbir 117, Türkçenin söz Türk Dil Kurumu (S), Kültür | Aralık | Türk Dil Kurumu tarafından varlığı belirlenecek ve ve Turizm Bakanlığı, Milli Sonu oluşturulan etimolojik sözlük Türkçenin etimolojik Eğitim Bakanlığı, Türkiye hazırlanmasına yönelik heyet sözlüğünün hazırlanmasına Bilimler Akademisi, çalışmalarına devam yönelik çalışmalar Üniversiteler, STK'lar edecektir. Projede çalışacak sürdürülecektir. ekibe yapılacak ödemelere ilişkin TDK mevzuatında yapılması gereken ikincil mevzuat düzenlemeleri hazırlanacaktır. Türkiye Bilimler Akademisi tarafından yürütülen Tietze-Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati Projesinin son cildi ayımlanacaktır. Türkçe'nin dünyada tanınan ve daha fazla konuşulan bir dil olmasına yönelik çalışmalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.307) Tedbir 118. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı | Aralık Yeni açılacak Yunus Emre kültürünü ve dilini tanıtmak (S), Dışişleri Bakanlığı, Türk | Sonu Enstitüsü kültür merkezlerinin ve yaygınlaştırmak amacıyla Dil Kurumu, TİKA, Yunus Türk kültürünü yansıtan faaliyet gösteren Yunus Emre Enstitüsü, öğelerle tadilat ve tefrişatı Emre Enstitüsü kültür Üniversiteler, STK'lar yapılacaktır. Türk mutfağı ve merkezlerine verilen Türk sinemasının tanınması destekler artırılacaktır. ve faaliyette bulunulan ülkelerdeki muhatap kitleye ulaştırılması için gerekli alışmalar yapılacaktır. Okuma kültürü yaygınlaştırılacak, çocukların erken yaşlarda kültür ve sanat eğitimi almaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.308) Tedbir 119. Okuma Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye'de okuma kültürünün geliştirilmesi ve (S), Milli Eğitim Bakanlığı, alışkanlığının mevcut yaygınlaştırılmasına yönelik Valilikler, Yerel Yönetimler, durumunu tespit etmek üzere Bölge Kalkınma İdareleri faaliyetler yapılacaktır. Okuma Kültürü Haritası çıkarılacaktır. İlköğretim okullarında 300 Z-kütüphane kurulacak, çocuk kütüphaneleri öncelikli olmak üzere 20 halk kütüphanesinin rehabilitasyonu tamamlanacaktır. Belirlenen kütüphanelerin onarım ve restorasyon projeleri kullanıcı dostu tasarımlarla hazırlanacaktır. 2.2.1.11. İstihdam ve Çalışma Hayatı

a) Mevcut Durum

2017 yılındaki güçlü büyüme ile istihdam ve çalışma hayatının geliştirilmesine yönelik alınan tedbirlerin olumlu yansımalarıyla ekonominin istihdam yaratma kapasitesi devam etmektedir. TÜİK tarafından revize edilen verilere göre 2011-2017 döneminde yıllık istihdam artışı oranına bakıldığında Türkiye yüzde 3,2 ile OECD ülkeleri arasında ikinci sırada yer almıştır. Aynı dönemde büyümenin istihdam esnekliği yıllık ortalama 0,6 iken 2017 yılında 0,5 olmuştur. 2017 yılında istihdam oranı ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak sırasıyla yüzde 47,1 ve yüzde 52,8 olmuştur. İşsizlik oranı 2016 ve 2017 yıllarında yüzde 10,9 olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca, Haziran 2018 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre değişmeyen bu oran yüzde 10,2 olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılında yüzde 13 olan tarım dışı işsizlik oranının seviyesini korumasına rağmen, genç işsizliği oranı yüzde 19,6'dan 2017 yılında yüzde 20,8'e çıkmıştır. Haziran 2018 itibarıyla bu oranlar sırasıyla yüzde 12,1 ve yüzde 22,7 olmuştur. Bu gelişmelerle birlikte, işgücüne dâhil olmayan nüfus 2017 yılında bir önceki yıla göre 66 bin kişi artmıştır. Ülkemizde kadınların işgücüne katılma ve istihdam oranları son yıllarda önemli bir artış göstermiştir. Türkiye'de 2017 yılında kadınların işgücüne katılma oranı bir önceki yıla göre 1,1 puan artarak yüzde 33,6 olarak gerçekleşmiştir. Kadın istihdam oranı ise 2017 yılında 0,9 puan artarak yüzde 28,9 olmuştur. AB'ye bakıldığında, 2017 yılında kadınların işgücüne katılma oranının yüzde 51,8 olduğu görülmektedir. AB ülkelerinde kadın istihdam oranı 2017 yılında 0,6 puan artarak yüzde 47,7 olmuştur. Son dönemde ülkemizde işgücü verimliliği artış göstermekle beraber, özellikle mesleki ve teknik eğitimdeki sorunlar, hizmet içi eğitim ve yaşam boyu eğitim faaliyetlerinin yetersizliği, sermaye birikimi ve teknolojik yenilenme süreçlerindeki eksiklikler gibi nedenlerle, AB ülkelerine göre daha düşüktür. ILO verilerinde, çalışılan saat başına satın alma gücü paritesine göre GSYH olarak hesaplanan işgücü verimliliğinde Türkiye 2018 yılında 61 ülke arasında 41'inci sırada yer almaktadır. 2018 yılında 1.603 TL olarak belirlenen ortalama aylık net asgari ücret bir önceki yıla göre nominal olarak yüzde 14,2 artmıştır. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2018 yılında yüzde 15,4 artarken ortalama kamu işçi ücretleri nominal olarak yüzde 11,7 artmıştır. TABLO II: 15- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri (154 Yaş, Yüzde) Türkiye AB-28 2015 2016 2017 2015 2016 2017 İşgücüne Katılma Oranı (İKO) 51,3 52,0 52,8 57,6 57,8 İKO (Kadın) 31,4 32,5 33,6 51,3 51,6 51,8 İKO (Erkek) 71,6 72,0 72,5 64,3 64,3 64,4 İstihdam Oranı 46,0 463 47,1) 522 528 53,5 İstihdam Oranı (Kadın) 27,5 28,0 28,9 46,4 47,1 47,7 İstihdam Oranı (Erkek) 65,0 65,1 65,6 58,3 59,0 59,6 İstihdamın Sektörel Dağılımı

Genç İşsizliği Oranı (15-24) 18,5 19,6 20,3 18,7 16,8

Tarım Dışı İşsizlik Oranı

12,4 13,0

Kaynak: TÜİK, Eurostat, OECD

696 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile kamu kurumlarına hizmet vermekte olan alt işveren işçilerine, ilgili kamu kurumlarında sürekli işçi olarak kadroya girme imkânı getirilmiştir. Konuya ilişkin yayımlanan tebliğ ile kadroya geçiş sürecinin yürütülmesine dair usul ve esaslar ortaya konmuştur. Yapılan bu değişikliklerle uzun süredir kamuoyunun gündeminde olan alt işveren işçilerine kadro verilmesi sağlanmıştır. İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin sektörel olarak uzmanlaşmalarını sağlayacak eğitim programlarının kapsamı genişletilerek uygulanmaya devam edilmektedir. Kamuoyunda gerekli algı düzeyinin oluşması ve iş sağlığı ve güvenliği kültürünün yerleşmesi amacıyla başta görsel medya araçları olmak üzere çeşitli tanıtım usulleri kullanılarak bu alandaki bilinç düzeyi artırılmıştır. Çalışanların uygun iş sağlığı ve güvenliği koşullarına sahip olmasının ön koşulu olan kayıtlı istihdamın artırılmasına yönelik yürütülen faaliyetlere devam edilmektedir. Bu faaliyetlerin yanı sıra özellikle çok tehlikeli sektörlerde denetimlerin artırılması ve teknolojik yenilemeye yönelik teşviklerin uygulanmasıyla önümüzdeki dönemde iş kazası ve meslek hastalığı sayılarının azaltılması hedeflenmektedir. Nitelik düzeyi düşük ve işgücü piyasasına girişte zorluk yaşayan bireylerin niteliklerini artırmayı, iş yaratmayı, kamu istihdam hizmetlerini ve işgücünün eğitimini içeren aktif işgücü politikalarına ayrılan kaynaklar son yıllarda önemli ölçüde artırılmıştır. İŞKUR'un aktif işgücü programları kapsamında yaptığı harcamalar, 2017 yılında 2011 yılına göre 12 kat artmıştır. Ağustos 2018 itibarıyla söz konusu harcamalar yaklaşık 3,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO 11: 16- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (1994-100) 105,7 106,7 111,5 110,1 117,4 121,2 163,7 174,5 179,2 180,7 184,6 202,3 190,0 192,1 2013 203,0 216,4 276,2 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim -4,2 1,0 4,5 -13 6,6 3,3 0,8 6,6 27 0,9 22 Asgari Ücret (3) -1,3 Li 4,8 0,9 6,6 NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (2) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (1994-100) Kamu İşçisi 88,2 87,0 87,8 87,4 91,3 Memur 154,3 161,1 160,8 162,5 162,7 Asgari Ücret (3) 188,1 193,2 196,6 199,0 207,5 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim -2,0 14 Asgari Ücret (3) (o 0,9 Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.

(1) Reel hesaplamalarda Yİ-ÜFE (2003-100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(2) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(3) Yıllık ortalamalar esas alınmıştır.

Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir. TABLO II: 17- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı Mesleki Toplum İşbaşı (o Girişimcilik Yıllar Eğitim Yararına Eğitim Eğitim Toplam Harcama Kursları Programlar Programı (Programı (Kişi) (Bin TL) (Kişi) (Kişi) (Kişi) (Kişi) 2010 156 584 42 066 4671 8 306 211 627 392 643 2011 145 393 64 085 16 393 24 145 250 016 397 035 2012 215 399 191 998 31 773 25 475 464645 o 1196687 2013 131 249 197 182 63 660 25 166 417257 o1210974 2014 109 666 216 108 59 456 31 648 416878 o 1414579 2015 169 402 523 225 159 076 41 907 893610 3272316 2016 119172 172 995 238 205 63 261 593633 (5462098 2017 117 580 266 924 297 255 94 016 775775 o 4817443 2018 (1) 79 898 239 076 221 682 53 827 594483 3239055 Kaynak: İŞKUR

(1) 2018 yılı Ocak-Ağustos dönemi verileridir.

İŞKUR tarafından yapılan işgücü piyasası ihtiyaç analizleri temelinde, aktif işgücü programlarının piyasanın gereksinimlerine göre tasarlanması ve uygulanması ihtiyacı sürmektedir. Ayrıca İŞKUR tarafından yürütülen aktif işgücü programlarının etkilerinin değerlendirilmesi gerekliliği devam etmektedir. OECD verilerine göre, 2016 yılı itibarıyla 15-29 yaş grubu genç nüfus içerisinde istihdamda ve eğitimde yer almayanların oranı ülkemizde yüzde 28,2 ve OECD'de yüzde 14,2 iken bu oranlar 2017 yılında sırasıyla yüzde 27,2 ve yüzde 13,2 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu oran 2017 yılında Türkiye'de kadınlar için yüzde 39,9, erkeklerde ise yüzde 15,1 olup kadınlarda eğitim ve istihdamın dışında olma durumunun erkeklere göre daha kalıcı olduğu görülmektedir. 2017 yılında işgücünün yüzde 56'sı, istihdamın yüzde 56,8'i ve işsizlerin yüzde 49,2'si lise altı eğitim seviyesindekilerden ve okuryazar olmayanlardan oluşmaktadır. Mevcut işgücünün niteliği ve verimliliğinin düşük olması nedeniyle işgücü arz ve talebi arasında yaşanan uyumsuzluk işgücü piyasasının etkinliğini azaltan önemli bir faktördür. Eğitimle birlikte özellikle yabancı dil, iletişim, problem çözme, ekip çalışmasına yatkınlık, eleştirel ve analitik düşünme, bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanabilme gibi temel beceriler istihdam edilebilirlik açısından önemini korumaktadır. İstihdam ve eğitim arasındaki bağın yeterince kurulamaması ile mesleki eğitimin işgücü piyasası ihtiyaçları doğrultusunda istenilen ölçüde verilememesi, insan gücü niteliği ile işgücü piyasasının talebi arasında uyumsuzluğa yol açmakta ve eş zamanlı olarak hem işsizliğe hem de boş iş pozisyonlarına neden olmaktadır. Bu çerçevede eğitim sisteminde yer alanların ve sistem dışına çıkmış olanların bilgi ve becerilerinin iş piyasasına uygun olarak geliştirilmesi önem arz etmektedir. TABLO 11: 18- 2016 Yılında İşgücünün Eğitim Düzeyi (Yüzde) İstihdam İşsizlik İşgücü İstihdam (İşsiz İKO Oranı Oranı Okuryazar Olmayanlar 3,4 3,6 1,8 18,8 17,7 5,8 Lise Altı 52,6 53,2 47,4 48,9 44,1 Lise 10,1 9,9 12,3 54,8 47,6 Mesleki ve Teknik Lise 10,7 10,5 11,6 66,1 58,2 Yükseköğretim 23,2 22,8 26,9 80,2 70,1 Toplam 100 100 100 - - Kaynak: TÜİK İşgücü piyasasında önemli gelişmeler yaşanmakla birlikte, başta gençlerde ve kadınlarda olmak üzere işgücü ve istihdama katılım ile yüksek işsizlik, iş kazaları, kayıt dışı istihdam, işgücü niteliği, istihdamın eğitim ve sosyal yardımlarla olan ilişkisi ve kırılgan istihdam önemini korumaktadır. İşgücü piyasasında etkinliğin artırılması amacıyla güvenceli esnek çalışma, aktif ve pasif işgücü programları gibi alanlarda sosyal diyalog mekanizmaları güçlendirilerek ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir. 2018 yılında istihdam teşviklerinde etkinliğin artırılması amacıyla, mevcut teşviklere ek olarak “Bir Senden Bir Benden İstihdam Teşviki” uygulaması ile ilave istihdam teşviki hayata geçirilmiştir. Ayrıca, işbaşı eğitim programlarında bilişim sektöründe yer alan 25 meslek için program süresi ve kursiyer harçlıkları artırılmış ve bu meslekler için daha önce kursiyerlere ödenen katılım ücreti 61,65 TL'den 75 TL'ye çıkarılmıştır. Geleceğin meslekleri olarak belirlenen bu 25 meslek için program süresi 9 aya uzatılmıştır. 27/09/2017 tarihinde Aktif İşgücü Programları Yönetmeliğinde yapılan düzenleme ile Toplum Yararına Programlardan (TYP) yararlanma süresi 24 ayla sınırlandırılmış ve TYP'lerin program süresi sonunda uzatılmasının önüne geçilmiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş fırsatlarının sunulduğu, işgücünün niteliğinin yükseltilip etkin kullanıldığı, toplumsal cinsiyet eşitliği ile işçi sağlığı ve güvenliği şartlarının iyileştirildiği, güvenceli esneklik yaklaşımının benimsendiği bir işgücü piyasasının oluşturulması temel amaçtır. Esneklik ile güvence arasındaki dengenin sağlandığı, verimliliği esas alan ücret sisteminin oluşturulduğu, teknolojik gelişme ve değişime uyum sağlayabilecek istihdam olanaklarıyla herkese cinsiyet eşitliğine dayalı hak ve fırsatların sunulduğu etkin bir işgücü piyasası oluşturulacaktır.

a) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Süre Yapılacak İşlem ve |—( |

Öncelik/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Bölgesel, yerel ve sektörel işgücü dinamikleri dikkate alınarak, başta kadın ve gençler olmak üzere tüm kesimler için nitelikli istihdam imkânları geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.314)

İşveren Sendikaları sağlanacaktır. Kamu sektörüne

Konfederasyonları, hizmet veren kreşlerin

Meslek Kuruluşları kontenjanlarının doldurulması

amacıyla ilgili mevzuat gözden

geçirilecektir.

Tedbir 121. Dijital Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık Gençlerin eğitim seviyesinin ve ekonomide nitelikli Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu işgücünün niteliğinin yükseltilmesi işgücü ihtiyacının İŞKUR, SGK, Mesleki | ile gelişen teknolojinin içerisinde karşılanabilmesi amacıyla Yeterlilik Kurumu sadece tüketici konumda olmamaları gelişen sanayinin sağlanarak üretkenliklerinin gerekliliklerine bağlı desteklenmesi amacı ile teknolojiye olarak ortaya çıkan yeni olan ilgisi ve yatkınlığı meslek alanlarında | değerlendirilerek verilecek işgücünün eğitimlerle başta yazılım, algoritma yetiştirilmesine yönelik | ve endüstriyel tasarım olmak üzere kurs ve programlar belirli konularda temel beceriler düzenlenecektir. | kazanmaları sağlanacaktır.

Konfederasyonları, uygulanması sağlanacaktır.

Meslek Kuruluşları

——

Tedbir 123. Engellilerin Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık İŞKUR tarafından uygulanan eğitim meslek edinmesi Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu programlarına yeni bir modül amacıyla uzaktan eğitim İŞKUR, Hazine ve eklenerek meslek edindirme programları Maliye Bakanlığı amacıyla engellilere yönelik uzaktan geliştirilecektir. eğitim programları düzenlenecektir. Mesleki rehberlik ve danışmanlık hizmetleri başta olmak üzere aktif işgücü politikaları etki analizlerine dayandırılarak yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.317) Tedbir 124. Eğitim- | TÜİK (S), Aile, Çalışma | Aralık Konuya ilişkin olarak ilgili İşgücü Veri Tabanı ve Sosyal Hizmetler Sonu kuruluşlardan temin edilen güncelleştirilecektir. Bakanlığı, Milli Eğitim verilerde kapsam ve kalite Bakanlığı, ÖSYM, YÖK artırılacaktır. Veri kaynağı olan kuruluşlar biraraya gelerek, ortaklaşa çalışmalarla elde edilecek çıktıları belirleyecektir. Gelen veriler içerisinde tutarlılık analizleri, eksik verilerin tespiti ve diğer kaynaklarla karşılaştırma çalışmaları yapılacak ve sonuç tabloları hazırlanacaktır. Tedbir 125. Özel Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık (| 2019 yılsonuna kadar 30 yeni İş politika gerektiren Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu Kulübü açılarak toplam İş Kulübü gruplardaki kişilere iş Hazine ve Maliye sayısı 66'ya çıkarılacaktır. İş arama motivasyonu ve Bakanlığı, Strateji ve Kulüplerinde görev alacak İş ve , yöntem desteği vermek Bütçe Başkanlığı Meslek Danışmanları belirlenecek, İş amacıyla İş Kulüplerinin Kulübü Liderlik Eğitimi almaları sayısı artırılacaktır. sağlanacak, İş Kulüplerinin fiziksel ortamı oluşturulacak ve tefrişatları yapılacaktır. Tedbir 126. Gençlerin, Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık İstihdam teşviklerinin etki analizi kadınların ve sosyal Hizmetler Bakanlığı (5), | Sonu yapılacaktır. Bu çalışma neticesinde yardım alanların işgücü İŞKUR, Hazine ve ortaya çıkan ihtiyaçlara göre, piyasasına katılımını Maliye Bakanlığı gençleri kadınları ve sosyal yardım sağlamaya yönelik; alanları istihdama dahil etmek hedef grup, sektör, bölge amacıyla, hedef grup, sektör, bölge odaklı aktif işgücü odaklı biçimde aktif işgücü programlarının programları ve teşvikler yeniden uygulanmasını ve yapılandırılacaktır. istihdam edilmelerini sağlamaya yönelik teşvikler geliştirilecektir. Temel ve Mesleki Becerileri Geliştirme Programı

gençlerin sahip olduğu Sendikaları | dayalı olarak her bir meslek koduna yetkinlikler belirlenecektir. Konfederasyonları, ait işgücü piyasasında ihtiyaç Meslek Kuruluşları duyulan beceri detayları tespit | edilecektir. Sosyal taraflarla diyalog içerisinde tüm işçiler açısından erişilebilirliği sağlanacağı, bireysel hesaba dayanan bir kıdem tazminatı sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.320) Tedbir 128. Sosyal Aile, Çalışma ve Sosyal | Aralık Sosyal tarafların mutabakatıyla tüm tarafların mutabakatıyla Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu işçilerin erişilebilirliğini güvence kıdem tazminatı reformu Hazine ve Maliye | altına alan bireysel hesaba dayalı bir gerçekleştirilecektir. Bakanlığı, İşçi İşveren | | kıdem tazminatı reformu Sendikaları | yapılacaktır. Çalışma hayatında iş sağlığı ve güvenliği kültürü geliştirilecek, denetim ve teşvik uygulamaları ile iş sağlığı ve güvenliği standartlarına uyum artırılacak ve bu alanda yeterli sayı ve nitelikte uzman personel yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323

STK'lar yapılacaktır.

2.2.1.12. Sosyal Güvenlik

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadeleye ilişkin çalışmalar ve prim teşviklerinin de etkisiyle, 2017 yılında yüzde 87,1 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılması ve toplumsal bilincin artırılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. İstihdam seviyesinin artırılması, kayıt dışı istihdamın ve işgücü maliyetlerinin azaltılması yönünde teşvik politikaları uygulanmaya devam edilmektedir. 21/03/2018 tarihli ve 7103 sayılı Kanunla, 1 Ocak 2018 - 31 Aralık 2020 tarihleri arasında ortalama işçi sayısına ilave olarak İŞKUR'a kayıtlı işsizler arasından istihdam edilen 18 yaşından büyük kadın sigortalının, 18-25 yaş arası erkek sigortalının ve İŞKUR'a engelli olarak kayıtlı sigortalının işe giriş tarihi itibarıyla 18 ay süreyle, diğer sigortalıların ise işe giriş tarihi itibarıyla 12 ay süreyle sigortalı ve işveren hissesi primlerinin tamamının işsizlik sigortası fonundan karşılanmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. Söz konusu teşvik, imalat veya bilişim sektöründeki işyerlerinde prime esas kazanç tutarı üzerinden, diğer sektörlerde ise prime esas kazanç alt sınırı üzerinden verilmektedir. Aynı Kanun kapsamında; imalat sektöründe faaliyet gösteren, ustalık belgesi sahibi olan ve 2017 yılındaki sigortalı ortalaması 1 ila 3 arasında olan işverenlerin ortalama işçi sayısına ilave olarak 2018 yılında istihdam edecekleri 18-25 yaş arası işçilerin prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigortalı ve işveren hissesi primlerinin tamamının iki ayda bir işsizlik sigortası fonundan karşılanmasını içeren “Bir Senden Bir Benden” uygulamasına başlanmıştır. 7103 sayılı Kanun'la yapılan düzenleme neticesinde, sigorta primi teşvik ve desteklerden yararlanma hakkı olduğu halde yararlanmayan işverenler için 01/06/2018 tarihine kadar başvuruda bulunulması kaydıyla 2018 yılı Mart ayı ve öncesi aylar için yararlanma hakkı getirilmiştir. 2016 yılında uygulanmaya başlanan asgari ücret prim desteğinin, 09/04/2018 tarihli ve 2018/11668 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla, 2018 yılı Ocak-Eylül döneminde uygulanması öngörülmüş olup söz konusu prim desteği sigortalı başına aylık 100 TL olarak belirlenmiştir. İş sağlığı ve güvenliği koşullarının geliştirilmesi ve iş kazaları ve meslek hastalıkları için sosyal güvenlik sisteminden yapılan harcamaların azaltılması yönünde teşvik edici politikalar uygulanmasına devam edilmektedir. 04/04/2015 tarihli ve 6645 sayılı Kanunla işyerinde üç yıl süreyle ölümlü veya sürekli iş göremezlikle sonuçlanan iş kazası meydana gelmemiş olan, çok tehlikeli sınıfta yer alan ve ondan fazla çalışanı bulunan işyerlerinde sigortalıların işsizlik sigortası işveren payının bir sonraki takvim yılından geçerli olmak üzere ve üç yıl süreyle yüzde 1 olarak alınmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. Bu kapsamda 2016 Ocak - 2018 Aralık döneminde gerekli teşvik şartlarını sağlayan işverenler bu teşvikten 2019 yılı Ocak ayından itibaren yararlanmaya başlayacaklardır. 08/03/2017 tarihinde yürürlüğe giren 6824 sayılı Kanunla getirilen Esnaf Ahilik Sandığının uygulanmasına ilişkin yürürlük tarihi, 05/01/2017 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 01/01/2020 tarihine ertelenmiştir. 18/05/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7143 sayılı Vergi ve Diğer Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile Sosyal Güvenlik Kurumuna ait olan prim, idari para cezası ve diğer borçların yapılandırılmasına yönelik düzenleme gerçekleştirilmiştir. Yapılandırma, 2018 yılı Mart ayı ve önceki aylara ilişkin borçları kapsamakta olup, sigortalı ve işverenlere borçlarını 2 aylık dönemler hâlinde azami 18 eşit taksitte ödeme imkânı getirilmiştir. Aynı Kanunla 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na eklenen Ek 18 inci madde gereğince; ödemenin yapılacağı tarihte Sosyal Güvenlik Kurumundan emekli aylığı, vazife malullüğü aylığı, malullük aylığı, ölüm aylığı, sürekli iş göremezlik geliri ve ölüm geliri alanlar ile aylık alan şehit yakınları, gaziler, muharip gaziler, güvenlik korucuları, şampiyon sporcular ve terörden zarar gören sivil vatandaşlar ile bu kişilerin hak sahiplerine Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramında 1.000'er TL tutarında bayram ikramiyesi ödenmesi uygulaması başlamıştır. TABLO 11: 19- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2016

I. Kamu Çalışanlarının Sigortalı Sayıları 11424005 11382943 11531726 1. Aktif Sigortalılar 3032971 2 982 548 2987 396 2. Aylık Alanlar (dosya) 1 865 983 1 913 966 1 969 889 3. Bağımlılar 6 525051 6 486 429 6574 441 4, Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,63 1,56 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,77 2,82 11. Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı Sayıları 40 173 495 41531 629 42 964 552 1. Aktif Sigortalılar ? 13 743 643 13 440 553 14 499 409

8. Aktif Sig./Pasif Sig. (142434445)/(6) 2,30 2,28

9. Bağımlılık Oranı (647)(142434445) 1,71 1,70

III. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 14 770 066 14 205 086 14 725 296

6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243)/(4) 1,17 1,16

7. Bağımlılık Oranı (4*5)/(14243) 4,03 4,08

IV. Özel Sandıklar Toplamı 386 572 392 201

1. Aktif Sigortalılar 140111 140 174

2. Aylık Alanlar 89 483 85 920

3. Bağımlılar 156 978 166 107

4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,57 1,63

5. Bağımlılık Oranı (2t3)/(1) 1,76 1,80

V. Genel Toplam (kişi) 67330 236 68 212 646 70 363 848

1. Aktif Sigortalılar 18 952 426 18 546 936 19 699 982

7. Aylık Alanlar (dosya) 10 897 648 11 140 498 11510392 8. Bağımlılar 34 943 152 35 099 349 35 696 290 9. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243441516)/(7) 1,92 1,91 1,95 10. Bağımlılık Oranı (748)/(14243444546) 2,19 2,17 2,11

VI. Genel Nüfus Toplamı 78 741 053 79814871 80 810 525

VII. Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde 85,5 85,5 87,1

Kaynak: SGK

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.

(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.

(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.

Geçmişte uygulanan erken emeklilik ve yüksek aylık bağlama oranlarından kaynaklanan yükümlülüklerin devam etmesi nedeniyle sosyal sigorta sisteminin gelirleri giderlerini karşılayamamakta, yapılan reformlara rağmen sistem açık vermeye devam etmektedir. İstihdamı artırmaya yönelik prim teşviki uygulamaları sosyal sigorta kapsamının genişlemesine bir miktar katkı sağlamıştır. Finansman açığını kapatmak için sisteme bütçeden yapılan transfer tutarının GSYH'ye oranı; sosyal sigorta primlerine devlet katkısı, ek ödemeler, faturalı ödemeler, ek karşılıklar, sosyal sigorta primleriyle ilgili teşvik tutarları ve ödeme gücü olmayanların GSS primleri hariç olmak üzere, 2016 yılında yüzde 0,78'den 2017 yılında yüzde 0,79'a yükselmiştir. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli olan aktif/pasif oranı 2016 yılı sonunda 1,91 iken bu oran 2017 yılında 1,95 olarak gerçekleşmiştir. Sosyal sigorta sistemi gelirlerini olumsuz yönde etkileyen faktörlerden biri olan kayıt dışı istihdam oranı ise 2017 yılında yüzde 34 olmuştur. 2017 yılında yüzde 8,5 olan 65 yaş üzeri nüfusun toplam nüfusa oranının 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2050'de yüzde 20,8'e yükselmesi ve nüfusun giderek yaşlanması beklenmektedir. 65 yaş üzerindeki nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı incelendiğinde ise 2017 yılında yüzde 12,6 olan bu oranın 2023 yılında yüzde 14,9'a, 2050'de ise 32,9'a yükseleceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede yaşlı bağımlı nüfus oranındaki artışın sosyal sigorta giderleri üzerinde baskı oluşturması beklenmektedir. Diğer taraftan, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler de GSS giderlerini artırıcı bir etki yapacaktır. Kayıt dışı istihdamın payının yüksek olması ve kayıtlı çalışanların bir bölümünün sosyal sigorta primlerinin gerçek ücretlerinden düşük seviyede bir prime esas kazanç üzerinden yatırılması, sosyal sigorta sisteminin mali sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemeye devam etmektedir. Kişileri gerçek gelirleri üzerinden prim ödemeye teşvik eden, kayıtlı istihdamı önceleyen, sosyal yardım ve istihdam arasındaki ilişkiyi geliştiren bütünleşik politikalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kapsamda 15/07/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanunla muhtasar beyenname ile aylık prim ve hizmet bildirgeleri birleştirilmiştir. 01/06/2017 tarihinde Kırşehir ilinde pilot uygulama başlatılmıştır. Daha sonra pilot uygulama 01/01/2018 tarihi itibarıyla Amasya, Bartın ve Çankırı illerini de kapsayacak şekilde genişletilmiştir. 2016 yılında başlatılan ve bireylerin emeklilik döneminde hayat standartlarını koruyabilmelerini hedefleyen ve bireysel emeklilik sistemine otomatik katılımı öngören uygulama farklı çalışan kesimlerin kademeli olarak bu sisteme dâhil edilmesini içermektedir. Bu doğrultuda, kamu çalışanlarının 1 Nisan 2017, özel sektör çalışanlarının ise işyerinde çalışan kişi sayısına göre 1 Ocak 2017 - 1 Ocak 2019 döneminde farklı tarihlerde olmak üzere bireysel emeklilik sistemine otomatik katılımı öngörülmüştür. Geri ödeme kapsamında olmayan sağlık hizmetlerinin sağlanmasında tamamlayıcı sağlık sigortası modellerinin geliştirilmesi ile devlet katkısı teşviki getirilen tamamlayıcı emeklilik kapsamındaki nüfusun artırılmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir. Bu çerçevede çalışanların işverenleri aracılığıyla bireysel emeklilik sistemine otomatik katılımı uygulaması yeniden yapılandırılarak daha sürdürülebilir hâle getirilecektir.

b) Amaç ve Hedefler

Sosyal güvenlik sisteminin nüfusun tamamını kapsayan, kaynakları daha etkin bir biçimde kullanan, daha kaliteli hizmet veren, mali açıdan sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır. Çalışanları sosyal sigorta çatısı altında toplayan, kayıt dışı istihdamla daha etkin bir şekilde mücadele edecek mekanizmalara sahip bir sistem hedeflenmektedir. SGK çatısı altında toplanan farklı sosyal sigorta programlarına ilişkin bilgi sistemlerinin bütünleştirilmesini ve bu şekilde hizmetlerin daha etkin, verimli ve hızlı hâle getirilmesi için Sosyal Güvenlik Entegrasyon Projesi 2021 yılında tamamlanacaktır,

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği ,

Politika / Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak İşlem ve Açıklama Kuruluşlar Sosyal güvenlikte hak ve prim geliri kayıplarına yol açan kayıt dışılıkla etkin mücadele kapsamında, denetime, koordinasyona, bilişim altyapısına ve bilinçlendirme faaliyetlerine önem verilecektir. (Kalkınma Planı p.328) Tedbir 130. SGK SGK (S), Aile, Aralık İlgili kurumlarla veri paylaşımı denetim mekanizmaları Çalışma ve Sosyal Sonu protokolleri imzalanarak güçlendirilerek sosyal Hizmetler elektronik ortamda alınan sigorta sistemi Bakanlığı, Çevre verilerin kapsamı genişletilecek, gelirlerindeki kayıp ve ve Şehircilik kurumlardan alınan verilerden kaçaklar azaltılacaktır. Bakanlığı, Hazine de yararlanılarak yapılacak ve Maliye analizler neticesinde riskli Bakanlığı, Sanayi olduğu belirlenen sektör ve ve Teknoloji işyerlerine yönelik planlı ve risk Bakanlığı, Ticaret odaklı denetimler Bakanlığı, Strateji yaygınlaştırılacaktır. Ayrıca, ve Bütçe ücreti eksik bildirilen kalifiye Başkanlığı, İŞKUR, mesleklerdeki kişilerin meslek İlgili Kamu Kurum kodu uygulamasından ve Kuruluşları ile faydalanılarak tespitine yönelik Meslek Örgütleri çalışmalara devam edilecektir. Belirlenecek sektörlerde kayıtlı istihdam konusunda rehberlik ve bilgilendirme eğitimi yapılacaktır. Sosyal güvenlik denetmenlerince yapılan denetimlerin tek bir elektronik altyapı üzerinden takibini sağlamak amacıyla Elektronik Denetim Takip Sisteminin | kurulması sağlanacaktır. Tedbir 131. SGK'dan TT SGK (S) Aralık Mevcut veri altyapısında, veri haksız gelir/aylık Sonu madenciliği teknikleriyle, alınmasını önlemeye sahtecilik analizleri ve büyük yönelik tedbirler veri analizleri alınacaktır. gerçekleştirilecektir Sosyal güvenlik mevzuatı sade ve anlaşılır bir yapıya kavuşturulacak, kişileri sistemden uzaklaştıran bürokratik formaliteler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.329) Tedbir 132. Sosyal SGK (S), Aile, Aralık Bireylerin sosyal güvenliğe güvenlik mevzuatı Çalışma ve Sosyal Sonu ilişkin hak ve yükümlülüklerini sadeleştirilecektir. Hizmetler doğrudan mevzuata Bakanlığı, Hazine başvurarak anlayabilmelerini ve Maliye kolaylaştırmak için öncelikli Bakanlığı, Strateji olarak belirlenecek konulardan ve Bütçe başlamak üzere mevzuat Başkanlığı sadeleştirmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Bu kapsamda SGK mevzuatı tek bir ekranda birleştirilerek e- Mevzuat sistemi oluşturulacak ve mevzuatın anlaşılabilir, hızlı ve kolay erişilebilir hale getirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 133. Kolay SGK (S), İlgili Aralık Ev hizmetlerinde çalışan işverenlik uygulaması Kamu Kurum ve Sonu sigortalılarda olduğu gibi yaygınlaştırılacaktır. Kuruluşları ile apartman ve İşhanı Meslek Örgütleri görevlilerinin işverenlerine ve kolay işverenlik kapsamında işyeri bildirgesi, aylık prim ve hizmet belgesi vermek yerine bir form ile SGK'ya bildirimde bulunabilmeleri imkânı veren uygulamanın hayata geçirilmesine yönelik olarak ikincil mevzuat hazırlanacaktır. Bu kapsamda gerekli yazılım altyapısı oluşturulacaktır. Kişilerin sosyal güvenliğe ilişkin hak ve yükümlülüklerinden haberdar olmaları, iş ve işlemlerini yürütürken kullanacakları erişim kanallarını tanımaları sağlanacak ve bu kanalların erişilebilirlikleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.330) Tedbir 134, Sigortalı SGK (S), Milli Aralık Prime esas kazancı belirli nüfusun yükseltilmesi Eğitim Bakanlığı, Sonu seviyenin üzerinde azalan kapsamında sosyal Diyanet İşleri sigortalılar SMS yoluyla güvenliğe ilişkin hak ve Başkanlığı, bilgilendirilecektir. Yapılacak yükümlülükler konusunda Üniversiteler, İlgili analizler sonucunda riskli farkındalık artırılacaktır. Kamu Kurum ve olduğu tespit edilen Kuruluşları, işverenlere bilgilendirici Meslek Örgütleri rehberlik ziyaretleri ve İlgili STK'lar gerçekleştirilecektir. Tedbir 135. Çalışma SGK (5S), Aile, Aralık İlgili kurum/kuruluşlarla gücünü ve meslekte Çalışma ve Sosyal Sonu birlikte çalışılarak hazırlanacak kazanma gücünü Hizmetler mevzuat doğrultusunda kaybeden sigortalılar için Bakanlığı mesleki rehabilitasyon mesleki rehabilitasyon uygulamasına başlanacaktır, uygulaması hayata geçirilecektir. Tedbir 136. Sigortalıların SGK (S), Sağlık Aralık Kurum tarafından maluliyet durumlarıyla Bakanlığı Sonu değerlendirilen maluliyet ilgili bildirim sistemi raporlarının elektronik geliştirilecektir. ortamda alınmasına yönelik ğ ğ altyapı oluşturulacaktır. Tıbbi ve ekonomik değerlendirme çalışmalarını dikkate alan bir geri ödeme sistemi oluşturulacak geri ödeme kapsamında olmayan sağlık hizmetlerinin sağlanması için tamamlayıcı sağlık sigortacılığı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p. 332) Tedbir 137. Tanı İlişkili SGK (S), Sağlık Aralık SGK bünyesinde TİG'e yönelik Gruplara (TIG) dayalı geri Bakanlığı, İlgili Sonu geri ödeme altyapısı ödeme yönteminin Kamu Kurum ve oluşturulacak, pilot çalışma yaygınlaştırılması Kuruluşları yapılacak hastanelerden kapsamında pilot gelecek olan TİG verilerinin çalışmalara başlanacaktır. mevcut ödeme yöntemiyle karşılaştırmalı çalışması yapılacaktır. 2.2.1.13. Spor

a) Mevcut Durum

Türkiye'de lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi 2017 yılında da devam etmiştir. 2017 yılı Eylül ayında 6,9 milyon olan lisanslı sporcu sayısı (SGM, TFF, MEB toplamı) Eylül 2018 itibarıyla 8,3 milyona, 13.724 olan spor kulübü sayısı, 15.620'e, 221.046 olan antrenör sayısı ise 233.368'e yükselmiştir, Engellilerin spora katılımını artırmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz spor okullarının açılmasına devam edilmiştir. Sporun toplumun her kesimine yaygınlaştırılması ve spor ile ilgili kaynakları en etkin şekilde kullanımının sağlanması amacıyla beden eğitimi ve spor tesislerinin açılması desteklenmeye devam edilmiştir. Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanter programı aracılığıyla kamuya ait spor tesislerinin envanterinin çıkarılmasına başlanmıştır. Gençlik ve Spor Bakanlığına ait envanter programına veri giriş işlemleri tamamlanmış olup söz konusu hizmetin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılması çalışmaları devam etmektedir. Pilot uygulaması tamamlanan Türkiye Sportif Yetenek Taraması ve Spora Yönlendirme Projesi kapsamında, Eylül 2018 itibarıyla ilkokul düzeyinde yaklaşık 500 bin öğrenciye tarama testleri gerçekleştirilmiştir. 208 yılı sonuna kadar 1 milyon öğrenciye ulaşılması hedeflenmektedir. Spor alanında kaydedilen gelişmelere rağmen, fiziki ve beşeri altyapının güçlendirilerek ülke genelinde dengeli dağılımının sağlanması, spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılması, başarılı sporcuların yetiştirilmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacı devam etmektedir. Mahalli idarelerin spor alanındaki etkinliklerinin artırılması, spor kulüpleri ve federasyonlarının kapasitelerinin güçlendirilmesi, spordaki şiddet ve doping olaylarının önlenmesi ve spor finansmanının çeşitlendirilerek artırılması gerekmektedir. Vatandaşları spor yapmaya teşvik etmek amacıyla geliştirilen projelerin etki değerlendirmesinin yapılabilmesi için halkın spor yapma alışkanlıklarını ölçen, uluslararası standartlara uygun saha çalışmalarının düzenli olarak yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Geniş kitlelerin sporu yaşam biçimi olarak benimsediği, dezavantajlı gruplar dâhil talep eden herkesin spor faaliyetlerine erişiminin sağlanabildiği, uluslararası şampiyonalarda çok sayıda sporcusu ile derece alan, Olimpiyat Oyunları başta olmak üzere dünyadaki prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle sporun her dalında dünya çapında rekabet edebilir seviyeye ulaşmış bir ülke olmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği ;

Politika/ Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak işlem ve

Açıklama

Kuruluşlar

Vatandaşların fiziksel hareketliliğini teşvik edecek programlar geliştirilecek, uygun rekreasyon alanları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.338) Tedbir 138. Halkın Gençlik ve Spor Aralık Halkın spora ilgisini artıracak projeler spora olan ilgisini Bakanlığı (S), Hazine ve | Sonu desteklenecek, spor tesislerine erişim artıracak proje ve Maliye Bakanlığı, Strateji imkânları iyileştirilecek, kişilerin aktif kampanyalar hayata (| ve Bütçe Başkanlığı, olarak spor yapmasını teşvik edecek geçirilecektir. RTÜK, TRT, kampanyalar düzenlenecektir. Basın Kuruluşları, Medyada, spor yapmayı teşvik edici Mahalli İdareler, ve farklı spor branşlarını tanıtıcı Üniversiteler, Spor programlara yer verilmesi Federasyonları, Ilgili sağlanacaktır. STK'lar Tedbir 139. Engelli Gençlik ve Spor Aralık Engelli sporcuların, spor tesislerine vatandaşların Bakanlığı (S), Aile, Sonu erişimleri için illerde engelli otobüsleri sportif faaliyetlere Çalışma ve Sosyal temin edilecek ve tesisler engelli katılımlarını teşvik Hizmetler Bakanlığı, vatandaşların kullanımına elverişli hale edecek projeler Mahalli İdareler, Spor getirilecektir. geliştirilecektir. Federasyonları, İlgili STK'lar Erken çocukluk eğitiminden başlamak üzere tüm eğitim kademelerinde spor eğitimi içerik ve uygulama olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.339) Tedbir 140. İlk ve Milli Eğitim Bakanlığı Aralık Spor eğitimi okul öncesinden ortaöğretim (S), Gençlik ve Spor Sonu başlayarak ilk ve ortaöğretim kademelerinde Bakanlığı, Spor kademelerinde yaygınlaştırılacak, verilen spor eğitimi Federasyonları, çocukların farklı spor branşlarıyla iyileştirilecektir. Üniversiteler, İlgili uğraşması sağlanacaktır, STK'lar Okul spor müsabakaları faaliyet çeşitiliği ile okul spor kulübü sayısı artırılacak ve okullara antrenör desteği sağlanmaya devam edilecektir. A Kamuya ait tüm spor tesislerinin bütün vatandaşların kullanımına açık olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.341) Tedbir 141. Kamuya | Gençlik ve Spor Aralık | Kamuya ait spor tesisleri toplumun ait tüm spor tesisleri | | Bakanlığı (S), Milli Sonu | tüm kesimlerinin kullanımına vatandaşların Eğitim Bakanlığı, sunulacak, bu kapsamda, spor kullanımına Üniversiteler, tesisleri envanteri veri girişlerinin açılacaktır. Mahalli İdareler tamamlanması ve internet ortamında vatandaşların kullanımına açılması sağlanacaktır. Başarılı sporcu yetiştirmek amacıyla elit sporcu seçme, yönlendirme ve normlandırma sistemleri geliştirilecek, gerekli fiziki ve beşeri altyapı imkânları oluşturulacak, Olümpik Sporcu Kamp Eğitim Merkezleri kurulacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 142. Elit | Gençlik ve Spor Aralık | Spor alanında yetenekli bireylerin kategorisinde yer | Bakanlığı (S), Milli Sonu | erken yaşta tespit edilebilmesi ve alma potansiyeli Eğitim Bakanlığı, gerekli yönlendirmenin sile lendirme Spor yapılabilmesi amacıyla hayata ve nornlandırma Federasyonları, geçirilen Türkiye Sportif Yetenek Üniversiteler Taraması ve Spora Yönlendirme sistemleri ON! geliştirilecektir. Projesinin uygulanmasına devam edilecektir. Sporcu sağlığı merkezleri, hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak yaygınlaştırılacak, spor hekimi ihtiyacının giderilmesine yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.343) Tedbir 143. Sporcu | Gençlik ve Spor Aralık (| Sporcu sağlığı merkezleri konusunda sağlığı merkezlerinin | | Bakanlığı (5), Sonu (| bölgeler itibarıyla mevcut durum ve hizmet kapasitesi Sağlık Bakanlığı, ihtiyaç tespiti çalışması yapılacak, nitelik ve nicelik YÖK, Üniversiteler, ihtiyaca göre yeni merkezlerin olarak Spor kurulması sağlanacaktır. Sporcu iyileştirilecektir. Federasyonları sağlığı merkezleri hizmet kalitesi ve çeşitliliği açısından çağın gereklerine uyumlu şekilde güçlendirilecektir. Tedbir 144. Spor Sağlık Bakanlığı Sportif başarının elde edilmesinde hekimi ihtiyacı (S), Gençlik ve kritik öneme sahip olan sporcu tespit edilerek Spor Bakanlığı, sağlığına yönelik hizmetlerin yeterli sayıda YÖK, Üniversiteler geliştirilmesi amacıyla spor hekimi uzman hekimin yetiştirilmesine ağırlık verilecek ve yetiştirilmesi bu kapsamda ihtiyaç duyulan spor sağlanacaktır. hekim sayısı tespit edilerek bir planlama dâhilinde yetiştirilmesi için gerekli altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. Eğitim başta olmak üzere sporun her alanında teknoloji kullanımı yaygınlaştırılacak, federasyonlar ve özel sektörün işbirliği sağlanarak bu alandaki Ar-Ge çalışmaları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.344) Gençlik ve Spor Türkiye'de uluslararası düzeyde Tedbir 145. Spor endüstrisi ve Bakanlığı (S), Sonu (| rekabet gücüne sahip yüksek katma teknolojileri Sanayi ve Teknoloji değerli spor ürünleri geliştirmeye alanındaki Bakanlığı, Spor yönelik çalışmalar başlatılarak çalışmalar Federasyonları, Türkiye'nin dünya spor desteklenecektir. Spor Kulüpleri endüstrisinden aldığı pay artırılacak ve istihdam imkânları iyileştirilecektir. Spor malzemeleri ve teknolojileri alanında yerli ürün kullanımının artırılması teşvik edilecektir. 2.2.1,14. Nüfus Dinamikleri

a) Mevcut Durum

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verilerine göre ülke nüfusumuz 2017 yılı sonunda 80,8 milyona ulaşmıştır. Uzun süredir azalma eğiliminde olan toplam doğurganlık hızı yenileme seviyesi (kadın başına 2,1 çocuk) civarında durağanlaşmış, 2017 yılında da kadın başına 2,07 çocuk düzeyinde gerçekleşmiştir. Doğurganlık hızındaki uzun süreli aşağı yönlü hareketin temel nedenleri kadınların eğitim seviyesinin yükselmesi ve işgücüne katılımlarının artması, şehirleşme, geniş aile yapısının azalması ve ortalama evlenme yaşının yükselmesi olarak görülmektedir. Son 10 yıldır yaşanan toplam doğurganlık hızının durağanlaşmasının temel nedeni ise doğumların ertelenmesi olarak değerlendirilmektedir. Nitekim Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasına (TNSA) göre doğurganlık hızının en yüksek olduğu yaş grubu 20-24'ten 25-29'a yükselmiştir. 2008 yılı TNSA'ya göre ortalama ideal çocuk sayısı 2,5 iken, Onuncu Kalkınma Planı ile benimsenen doğurganlık yanlısı politikaların da etkisiyle, 2013 yılında bu sayı 2,8'e yükselmiştir. Eğitim ve gelirin yüksek olduğu toplum kesimlerinde doğurganlık seviyesi genel seviyeden daha düşük gerçekleşmektedir. Uzun vadede düşen doğurganlık hızının son 10 yılda durağanlaşması ve doğurganlık yanlısı nüfus politikalarının uygulamaya geçirilmesiyle Onuncu Kalkınma Planında yer alan toplam doğurganlık hızında yenileme seviyesinin korunması hedefine ulaşılmıştır. TABLO II: 20- Demografik Göstergeler Toplam doğurganlık hızı (kadın başına) Doğuşta beklenen yaşam süresi (yıl) (1) Erkek 74,4 75,3 78,9 Nüfus artış hızı (binde) as İma DA Nüfus (bin) 74724 78741 | 79815 80811 Kaynak: TUİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.

(1) Doğuşta beklenen yaşam süresine ait son veri 2015-2017 dönemine aittir. Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2017 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65 yaş) yaklaşık 6,9 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 8,5'e ulaşmıştır. Yaşlı nüfusun artmasıyla çalışma çağı nüfusunun bakmakla yükümlü olduğu nüfus gelecekte artacak ve üretken nüfusun payı azalacaktır. TÜİK tarafından 2018 yılında güncellenen projeksiyonlara göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranının 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı tahmin edilmektedir. Yaşlanma sürecine hazırlık yapılması amacıyla öncelikle hukuki ve kurumsal altyapının oluşturulmasına, araştırma ve kayıt sistemlerinin geliştirilmesine yönelik politikaların hayata geçirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. 2017 yılında mülga Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 27.817'si uzatma olmak üzere toplam 87.182 çalışma izni verilmiştir. Çalışma izni alanların yüzde 35'i yükseköğretim mezunudur. Diğer taraftan 15.765 yabancıya, ev içi çocuk ve yaşlı bakımı için çalışma izni verilmiştir. Mevsimlik ve kayıt dışı çalışanlar dikkate alındığında ülkemizdeki yabancı çalışan sayısının daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir. Yüksek nitelikli insan gücünün ülkemize kazandırılması için kolaylaştırılmış yeni bir çalışma iznini düzenleyen Turkuaz Kart Yönetmeliği 14/03/2017 tarihinde yürürlüğe girmiş olmakla birlikte Turkuaz Kart uygulaması henüz hayata geçirilememiştir. Türkiye, uluslararası yükseköğretim alanında sadece bölgesinde değil dünya genelinde bir cazibe merkezi konumundadır. 2012 yılına kadar çoğunluğu Orta Asya ve Balkan ülkelerinden olmak üzere ortalama 8 bin başvuru alan Türkiye Burslarına 2018 itibarıyla 157 farklı ülkeden 135 bin başvuru yapılmış ve 5 bine yakın öğrenci burslu olarak üniversitelerimizde okuma hakkı kazanmıştır. 2017-2018 öğretim döneminde Türkiye'de 17.500 öğrenci Türkiye Bursları ile öğrenim görmektedir. Nisan 2017 tarihinde yayımlanan Yurtdışı Vatandaşlara Burs Verilmesine İlişkin Yönetmelik kapsamında oluşturulan Yurtdışı Vatandaşlar Bursları ile yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın bulundukları ülkenin eğitim, kültür ve akademik hayatlarına katılımlarını ve başarılarını desteklemek amaçlanmıştır. Yurt dışında yaşayan Türk çocuklarına anadilleri olan Türkçeyi öğretmek için ihtiyaç duyulan öğreticileri yetiştirmek üzere Yurt Dışındaki Türk Çocuklarına Türkçe Öğretimi Tezli Yüksek Lisans Programı 2018 yılı Ekim ayı itibarıyla başlamıştır. 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaş neticesinde meydana gelen göçmen krizi süresince Ekim 2018 itibarıyla yaklaşık 3,6 milyon Suriyeli sığınmacıya geçici koruma statüsü sağlanmış ve kayıt altına alınmıştır. Bu nüfusa eğitim, sağlık, sosyal yardım ve koruma ile işgücü piyasasına erişim hakkı sağlanmıştır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin kayıt bilgilerinin doğrulanması için başlatılan Yeniden Kayıtlama Projesi kapsamında Eylül 2018 itibarıyla yaklaşık 3 milyon kişiye ulaşılarak kayıtlar yenilenmiştir. 2010 yılından 2017 yılı sonuna kadar yapılan uluslararası koruma başvuru sayısı 363.772'ye ulaşmış olup en çok başvuru Irak ve Afganistan uyruklu kişilerce yapılmıştır. 2018 yılı içerisinde ülkemizde 198.247 düzensiz göçmen yakalanmıştır. 2014-2018 yılları arasında geçici koruma kapsamında 14.541 kişi üçüncü ülkelere yerleştirilmiştir. Tüm bu veriler ışığında Türkiye dünyada en fazla sığınmacıya ev sahipliği yapan ülke konumuna gelmiştir. Göçmen akımına mali destek sağlama ve sorumluluk paylaşma amacıyla 29/11/2015 tarihinde Avrupa Birliği ile bir anlaşma yapılmıştır. Bu anlaşmayla 2016 ve 2017 dönemi için insani yardım, eğitim, sağlık ve işgücü piyasası alanlarında Avrupa Birliği toplamda 3 milyar Avro destek sağlamayı taahhüt etmiştir. Bu bağlamda 3 milyar Avro 72 proje kapsamında sözleşmeye bağlanmış, bunun 1,94 milyar Avrosu uygulayıcı kurumların hesaplarına aktarılmıştır. Söz konusu anlaşmanın ikinci fazı için öngörülen 3 milyar Avro kapsamında 2018-2019 yılları için beş proje sözleşmeye bağlanarak 450 milyon Avro taahhüt altına alınmıştır. 2017 yılında İçişleri Bakanının başkanlığında toplanan Göç Politikaları Kurulunda Milli Göç Politikasının oluşturulması karara bağlanmış ve çalışmalara başlanmıştır. Şubat 2018 tarihindeki Kurulun beşinci toplantısında Uyum Strateji Belgesi ve Ulusal Eylem Planı onaylanmıştır. Milli Göç Politika belgesinin hazırlanması kapsamında gerekli görülen Yabancıların Statülerine Göre İhtiyaç Analizi projesi çalışmaları devam etmektedir. Etkin bir göç yönetimi için gerekli olan yıllık göç akış istatistikleri (yurt dışından gelen ve yurt dışına giden göç) TÜİK tarafından idari kayıtlara dayalı olarak ilk kez üretilerek 2018 yılı Eylül ayında yayımlanmıştır. Göç alanında güvenilir bir veri sisteminin oluşturulması, yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ekonomik ve sosyal statülerinin güçlendirilmesi ve ülkemizle ilişkilerinin geliştirilmesi, göç ve uluslararası koruma alanında hukuki ve kurumsal yapılanma eksikliklerinin tamamlanması, uluslararası korumadan faydalananlar için sağlık, barınma ve eğitim sorunlarının giderilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Sahip olduğumuz genç nüfusun yarattığı demografik fırsat penceresinden azami derecede faydalanılması, toplam doğurganlık hızındaki düşüşlerin önlenerek dinamik nüfus yapısının korunması ve nüfusun yaşam kalitesinin yükseltilmesi temel amaçtır. Ülkemizin ekonomik, sosyal, kültürel ve dış politika önceliklerini gözeten, insan odaklı bir milli göç politikası oluşturularak etkin bir şekilde uygulanması esastır. Başta AB ülkelerinde olmak üzere yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ekonomik ve Sosyal statülerinin güçlendirilmesiyle ülkemizle ilişkilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

e , Sorumlu/ İşbirliği N Yapılacak İşlem ve

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Nüfusa ilişkin kayıt sistemleri; doğrum, ölüm, iç ve dış göçe ilişkin verilerin güncel olarak takip edilmesine imkân verecek şekilde geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p. 353) Tedbir 146. 2018 Türkiye Hacettepe Üniversitesi Aralık | Ülkemizde nüfus ve üreme Nüfus ve Sağlık Araştırması (S), Aile, Çalışma ve Sonu | sağlığı alanındaki veri yapılacaktır. Sosyal Hizmetler ihtiyacını karşılamak üzere Bakanlığı, Sağlık Hacettepe Üniversitesi Bakanlığı, Strateji ve Nüfus Etütleri Enstitüsü Bütçe Başkanlığı, tarafından 2018 TNSA TÜBİTAK, TÜİK çalışmalarına devam edilecektir. Ülkenin ekonomik ve sosyal yapısını destekleyecek şekilde seçici bir yaklaşımla nitelikli yabancı işgücü artırılacak ve yabancı kaçak işçi sayısı azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p. 354) Tedbir 147. Kayıt dışı yabancı Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık | Kayıt dışı yabancı istihdamla işgücü istihdamının Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu mücadele kapsamında önlenebilmesi için öncelikli Dışişleri Bakanlığı, Hazine çalışma izni sürecine dair olarak Geçici Koruma ve Maliye Bakanlığı, Göç bilgi sahibi olmayan Kapsamındaki sığınmacılara İdaresi Genel Müdürlüğü, yabancılara ve işverenlere yönelik bilgilendirme ve SGK yönelik kamu kurum ve bilinçlendirme faaliyetleri : kuruluşlarının bilgilendirme artırılacaktır. faaliyetleri çeşitlendirilecektir. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın sorunlarının çözümüne yönelik faaliyetler çeşitlendirilecek ve ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.355) Tedbir 148. Yurt dışında Yurtdışı Türkler ve Akraba | Aralık | Yurt dışında yaşayan yaşayan vatandaşlarımızın Topluluklar Başkanlığı (S), | Sonu vatandaşlarımızın özellikle ülkemizle bağları Aile, Çalışma ve Sosyal gençlere yönelik olarak güçlendirilecektir. Hizmetler Bakanlığı, düzenlenecek hareketlilik Dışişleri Bakanlığı, Gençlik programları ve sosyo-kültürel ve Spor Bakanlığı, Yunus programlarla Türkiye ile Emre Enstitüsü, YÖK bağları güçlendirilecektir. Ülkemize yurt dışından gelen göçmen, uluslararası korumaya muhtaç olanlar, kaçak işçiler ve transit geçiş yapanlara ilişkin etkin bir izleme ve takip sistemi oluşturulacak ve uluslararası koruma statüsü tanınan kişilerin ülkeye uyumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 149. Milli Göç Politika Göç İdaresi Genel Aralık Etkin bir göç yönetimi Belgesi hazırlanacaktır. Müdürlüğü (S), Aile, Sonu oluşturulması amacına Çalışma ve Sosyal yönelik olarak ülkemizde Hizmetler Bakanlığı, yasal olarak ikamet eden ve Avrupa Birliği Başkanlığı, uluslararası koruma Dışişleri Bakanlığı, Hazine kapsamında olan yabancılara ve Maliye Bakanlığı, İçişleri dair gerekli görülen alanlarda Bakanlığı, Kültür ve Turizm politikaları belirleyen Milli Bakanlığı, Milli Eğitim Göç Politika Belgesi Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, hazırlanacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, AFAD Tedbir 150. Ülkemizdeki Göç İdaresi Genel Aralık o | Ülkemizdeki yabancıların o | yabancıların toplumla Müdürlüğü (5), İlgili Kamu | Sonu toplumla uyumunun uyumunun kolaylaştırılmasına Kurum ve Kuruluşları, kolaylaştırılmasına yönelik yönelik farkındalık çalışması STK'lar ülke genelinde bilgilendirme yürütülecektir. toplantıları yapılacak, çeşitli dillerde afiş, broşür, video gibi bilgilendirme materyali hazırlanarak dağıtılacaktır. Tedbir 151. Göç izleme ve Göç İdaresi Genel Aralık GöçNet sisteminin etkin takip sistemi iyileştirilecektir. Müdürlüğü (S), Aile, Sonu çalışması sağlanacak, Çalışma ve Sosyal entegrasyon yapılan kurum Hizmetler Bakanlığı, sayısı artırılacaktır. Dışişleri Bakanlığı, Kültür Yabancıların bildirim ve Turizm Bakanlığı, Milli yükümlülüklerini biyometrik Eğitim Bakanlığı, Sağlık doğrulama ile yerine Bakanlığı, Emniyet Genel getirmesi için gerekli altyapı Müdürlüğü, Jandarma çalışmaları Genel Komutanlığı, Sahil tamamlanacaktır. Geçici Güvenlik Komutanlığı, koruma kapsamındaki YÖK, İŞKUR, TÜİK yabancıların verileri güncellenecektir. Tedbir 152. Ülkemizdeki Göç İdaresi Genel Aralık (| Ülkemizdeki yabancıların yabancıların uyumunu Müdürlüğü (S), Milli Sonu uyumunu desteklemek için desteklemek için bir uyum Eğitim Bakanlığı Milli Eğitim Bakanlığı ile eğitim programı işbirliğinde verilen Türkçe oluşturulacaktır. ve meslek edindirme kurslarına katılımları arttırılacak ve müstakil bir uyum eğitim programı oluşturulacaktır. 2.2.1.15. Kamuda Stratejik Yönetim

a) Mevcut Durum

Kamu idareleri tarafından orta vadeli amaç ve hedeflerin somutlaştırılarak faaliyetlerin bu amaç ve hedefler doğrultusunda belirlendiği, bütçelendirildiği, uygulandığı ve performansının ölçüldüğü stratejik yönetim döngüsünün temel araçları olan stratejik planlar, performans programları ve faaliyet raporlarının uyumlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, KİTer, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik planlar, performans programları hazırlanarak uygulamaya konulmuş ve sonuçlar faaliyet raporlarıyla izlenmiştir. Yeni kurulan kamu idareleri ve devlet üniversitelerinin söz konusu belgelere yönelik hazırlık çalışmaları devam etmektedir. 2018 yılında, Ekim ayı itibarıyla mülga Kalkınma Bakanlığı tarafından yedi merkezi kamu idaresi ile 19 devlet üniversitesine; Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından ise dokuz merkezi kamu idaresi ile sekiz devlet üniversitesine ait olmak üzere toplam 43 adet stratejik plan değerlendirilmiştir. Bu kapsamda söz konusu planlar, üst politika dokümanlarına ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Kamu İdarelerinde Stratejik Planlamaya İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik güncellenerek 26/02/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmış ve yürürlüğe girmiştir. Kamu İdareleri İçin Stratejik Planlama Kılavuzunun ikinci sürümünün güncelleme çalışmaları kapsamında merkezi idareler, üniversiteler ve KİT'ler için farklılaştırılmış şekilde hazırlanan Kılavuz ve rehber taslaklarına ilişkin görüş alışverişi süreci sona ermiş ve söz konusu belgeler yayımlanarak kamu idarelerinin kullanımına sunulmuştur. Ayrıca, devlet üniversitelerinde stratejik planlama çalışmalarında kullanılmak üzere YÖK ve üniversitelerle işbirliği içerisinde performans göstergeleri seti hazırlanmıştır. Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi Taslağı ise ilgili belediyelerin görüşüne açılmıştır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişle birlikte Kalkınma Bakanlığı lağvedilerek, 24/07/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Strateji ve Bütçe Başkanlığı kurulmuş; stratejik planlama, performans programı ve faaliyet raporu gibi daha önce farklı bakanlıkların sorumluluğu altında bulunan stratejik yönetim bileşenlerine ilişkin merkezi uyumlaştırma fonksiyonu, Strateji ve Bütçe Başkanlığında birleştirilmiştir. Cumhurbaşkanlığı 100 Günlük İcraat Programı kapsamında bakanlıklar ile bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşlarının 2019-2023 dönemi stratejik planlarının 2018 Kasım ayı sonuna kadar hazırlanmasına yönelik bir eylem belirlenmiştir. Söz konusu eylem kapsamında 2019-2023 dönemi stratejik planlarının hazırlanmasında dikkate alınacak hususlar belirlenerek kamu idarelerine gönderilmiş ve stratejik plan hazırlık çalışmaları başlatılmıştır. Bütçelerin, üst politika belgelerinde yer alan politikalar ile stratejik planlarındaki amaç ve hedeflerle bağlantısını güçlendirmek ve kamu hizmetlerini program yaklaşımıyla ele alan bütçe yapısına geçilmesi için çalışmalar yürütülmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması, hesap verebilirlik anlayışının planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır. Ayrıca kamu idarelerinde stratejik düşünme boyutunun güçlendirilerek kaynak kullanımında stratejik planları temel alan bir yaklaşımın benimsenmesi sağlanacaktır. Bu çerçevede, stratejik planların uygulanmasına yönelik performansın daha etkin bir biçimde izlenmesi ve değerlendirilmesine imkân verecek şekilde performans programlarına ilişkin mevzuat ile diğer düzenlemelerin gözden geçirilerek stratejik planların bütçe bağlantısının güçlendirilmesi hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği ,

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Yapılacak İşlem ve Açıklama Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimleri nitelik ve nicelik yönünden güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.375) Tedbir 153. Kamu Aralık | Kamu idarelerinde stratejik Strateji ve Bütçe idarelerinde stratejik Başkanlığı (S), Sayıştay, yönetim süreçlerinin etkili bir İlgili Kamu Kurum ve yönetime ilişkin idari ve şekilde yürütülmesi amacıyla beşeri kapasiteyi Kuruluşları strateji geliştirme birimlerinin geliştirmeye yönelik uygulama kapasitesini eğitim programları geliştirmeye yönelik eğitim tasarlanacaktır. programları düzenlenecektir. Stratejik yönetime ilişkin mevzuat, kılavuz ve rehberler uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir. (Kalkınma Planı Tedbir 154. Strateji ve Bütçe Aralık | İlgili kurumlarla görüş alışverişi Belediyelere yönelik Başkanlığı (S), İçişleri Sonu | tamamlanarak Belediyeler İçin stratejik planlama Bakanlığı Stratejik Planlama Rehberi rehberi yayımlanacaktır, yayımlanacaktır. Tedbir 155. Performans Strateji ve Bütçe Aralık | Kamu idarelerinde stratejik programlarına ilişkin Başkanlığı (S), Hazine ve | sonu | yönetim süreçlerinin daha etkili ikincil mevzuat ve rehber Maliye Bakanlığı, yürütülmesi amacıyla Kamu ile stratejik yönetimin Sayıştay, İlgili Kamu İdareleri İçin Stratejik Planlama diğer bileşenlerine Kurum ve Kuruluşları Kılavuzu ile performans programı yönelik ikincil mevzuat, ve faaliyet raporlarına ilişkin kılavuz ve rehberler mevzuat ve rehberler arasındaki arasındaki uyum uyumun sağlanmasına yönelik güçlendirilecektir. mevzuat yenilenecektir. 2.2.1.16. Kamuda İnsan Kaynakları

a) Mevcut Durum

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş sonrasında kamu personel sisteminin modern kamu yönetimi anlayışına ve ülkemizin ihtiyaçlarına uygun olarak yapılandırılması önemini korumaktadır. Kamu hizmetleri ile personel sayı ve yapısının analiz edilmesi, mevcut insan kaynaklarının etkin bir şekilde kullanılması, hizmet-personel-ücret ilişkisinin sağlıklı bir şekilde kurulması ihtiyacı kamu personel sisteminde göze çarpan sorunlardır. Kamu personelinin performansının ölçülmesinde nesnel ve açık standartların geliştirilmesi önem arz etmektedir. Kamu personeli kayıt sisteminin tek bir veri tabanında toplanması amacına yönelik altyapı çalışmaları tamamlanmış olup bu kapsamda hâlihazırda kamuda çalışanlara ilişkin kadro, yurt dışı eğitim ve engelli istihdamı gibi veri ve bilgilere ulaşılabilmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kamu sektöründe, işe alımdan emekliliğe kadar bütün süreçlerde hizmet kalitesi ve personel verimliliğinin yükseltilmesi temel amaçtır. Hizmet içi eğitim uygulamalarının yaygınlaştırılması suretiyle kamu personelinin bilgi ve beceri düzeyinin artırılması, kamu insan kaynakları süreçlerinde liyakatin temel alınması, uygun kurumlardan başlanarak etkin çalışma biçimlerinin yaygınlaştırılması ve işlevsel bir performans değerlendirme sisteminin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği .

Politika/ Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak İşlem ve Açıklama Kuruluşlar Kamu sektöründe hizmet kalitesi ve personel verimliliğini yükseltecek bir insan kaynağı yönetim modeli oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.381) Tedbir 156. Kamu Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Kamu kurum ve kuruluşlarında personeli bilgi sistemi Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu etkili bir insan kaynakları çalışması Hazine ve Maliye planlaması yapabilmek amacıyla tamamlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve yürütülmekte olan kamu Bütçe Başkanlığı personeli bilgi sistemi çalışması tamamlanacaktır. Tedbir 157. Kamu Aile, Çalışma ve Sosyal Kamu kurum ve kuruluşlarında personel sisteminde Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu etkili bir insan kaynakları esnek çalışma Hazine ve Maliye planlaması yapabilmek için esnek modelleri Bakanlığı, Strateji ve çalışma modelleri geliştirilecektir. geliştirilecektir. Bütçe Başkanlığı Tedbir 158. Kamu Aile, Çalışma ve Sosyal Aralık Kamu kurum ve kuruluşlarında sektöründe çalışanlar Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu personel sistemi, işe alımdan için yetenek ölçümü, Hazine ve Maliye emeklilik sonrasına kadarki tekrar yerleştirme ve Bakanlığı, Strateji ve süreçleri kapsayan bir insan norm kadro Bütçe Başkanlığı kaynakları yönetimi anlayışıyla ele çalışmaları yapılacak, alınması amacıyla bir model kamu sektörü insan geliştirilecektir. Etkinlik ve kaynağının ödül ve verimlilik analizini de içeren yeni performans sistemleri vasıtasıyla etkin bir sistem oluşturulacak, verimlilik yönetimi | ve başarı ödüllendirilecek, sağlanacaktır. | kamuda performansı da dikkate alan bir değerlendirme sistemi teşkil etmek amacıyla yönetmelik İl hazırlanacaktır. 2.2.1.17. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin, kalite ve etkinliği artırmak üzere, kullanıcı talep ve ihtiyaçlarına uygun olarak değer üretecek şekilde tasarlanması, elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu doğrultuda; Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hazırlanan 2016-2019 Ulusal e-Devlet Stratejisi ve Eylem Planının uygulanmasına devam edilmektedir. 2018 yılında, T.C. Kimlik Kartı Projesi çerçevesinde elektronik kimlik kartlarının dağıtımına, Kamu Entegre Veri Merkezi oluşturulmasına yönelik fizibilite çalışmalarına ve kamu verisinin katma değerli hizmetler geliştirilmesi amacıyla üçüncü taraflarla paylaşımına yönelik çalışmalara devam edilmiş, e-yazışma entegrasyonunu gerçekleştiren kurum sayısında ve e-yazışma üzerinden gerçekleşen belge paylaşımında önemli düzeyde artış kaydedilmiştir. Öte yandan, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş düzenlemeleri kapsamında, e-devlet çalışmalarını da koordine etmek üzere Dijital Dönüşüm Ofisi kurulmuştur. e-Devlet Kapısına yeni hizmetlerin dâhil edilmesine devam edilmiştir. Ekim 2018 itibarıyla 473 kurum ve kuruluşun 3.927 hizmetine e-Devlet Kapısı üzerinden ulaşılabilmektedir. Bu hizmetler arasında yerel yönetim hizmetlerinin yanı sıra özel sektör tarafından sunulan bazı hizmetlere ilişkin fatura ve abonelik servisleri de bulunmaktadır. Ekim 2017 itibarıyla yaklaşık 34 milyon olan e-Devlet Kapısı kayıtlı kullanıcı sayısı Ekim 2018 itibarıyla 40 milyonu aşmıştır. Aynı dönem itibarıyla e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden sunulan hizmet sayısı 1.855'e ulaşmıştır. TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre, 2018 yılında 16-74 yaş arası nüfusun içinde e-devlet hizmetlerini kullananların oranı bir önceki yıla göre yaklaşık 3 puan artarak yüzde 45,6'ya yükselmiştir. TÜİK tarafından 2018 yılında gerçekleştirilen Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasında girişimlerin edevlet hizmetlerini kullanımına ilişkin ölçüm yapılmamış olup, 2017 yılı araştırması verilerine göre, 10 ve üzeri çalışanı bulunan tüm girişimlerin yüzde 86,2'si e-devlet hizmetlerini kullanmaktadır. TÜİK tarafından yapılan Yaşam Memnuniyeti Araştırması sonuçlarına göre elektronik ortamda sunulan kamu hizmetlerinden memnuniyet oranı 2017 yılında yüzde 92,5 olarak gerçekleşmiştir. 2018 Yılı Yatırım Programında 255 kamu BİT yatırım projesi için yaklaşık 5,07 milyar TL ödenek ayrılmıştır. 2018 yılı BİT yatırım ödeneklerinden en fazla payı, yaklaşık yüzde 52'yle önemli e-devlet projeleri yürüten İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Sosyal Güvenlik Kurumu ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörü almıştır. Bu sektörü yaklaşık yüzde 29'luk payla eğitim sektörü takip etmiştir. Toplam BİT yatırım ödeneklerinin önemli bir kısmı FATİH Projesi için tahsis edilmiştir. Kamu BİT yatırımları için sene başında tahsis edilen ödeneğin toplam kamu yatırım ödeneği içindeki oranı 2002 yılında yüzde 2,9 iken, 2018 yılında yüzde 5,8'e çıkmıştır. Dijital Dönüşüm Ofisinin kurulması sonrası e-devlet çalışmalarının yönetişimine ilişkin hukuki ve kurumsal çerçevenin yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. Kurumsal bilişim stratejilerinin oluşturulması, e-devlet kurumsal mimarisinin oluşturulması, kurumsal olgunluk ve insan kaynağı yetkinlik modelleri geliştirilmesi de bu bağlamda ön plana çıkan ihtiyaçlar arasındadır. e-Devlet hizmet ve uygulamalarının yaygınlaşmasıyla bilgi sistemlerinin idamesine yönelik harcamalar artarken sanallaştırma, mobil uygulamalar, bilgi güvenliği ve bulut bilişime yönelik projelerin sayısında artış gözlenmektedir. Bulut bilişim projelerine yönelik usul, esas ve standartların belirlenmesi ve kamu bulut bilişim altyapısı ile ulusal coğrafi bilgi sistemi altlığı oluşturulması ihtiyacı devam etmektedir. TABLO 11: 21- Kamu BİT Yatırım Ödenekleri Sektörel Dağılımı 2016 2017 2018 BinTL Yüzde BinTL Yüzde BinTL (Yüzde Diğer Kamu Hizmetleri 1716844 (o 32,86) 2333600 Oo 48,80) 2642666 Eğitim 2376833 (o45,49) 1383323 Oo 28,93) 1472055 Ulaştırma-Haberleşme 577913 (o 11,06 478194 (— 10,00 359 450

5225423 100) 4782208 100 | 5 066515

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Kamu kurumlarının bilgi teknolojileri hizmet alımları sürecinde, kurumsal ihtiyaçların tanımlanması ve proje yönetiminde etkinliğin azalmasına yol açacak şekilde ihale mevzuatından muaf hizmet alımı yoluna başvurmalarının önüne geçmek amacıyla kamu ihale süreçlerinin iyileştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Kamu bilgi sistemlerinde uzun vadeli sürdürülebilirliğin maliyet etkin bir şekilde sağlanması amacıyla, açık kaynak kodlu yazılıma daha fazla yönelinmesi gerekmektedir. TÜBİTAK bünyesinde bazı açık kaynak kodlu yazılımlar geliştiriliyor olsa da açık kaynak kodlu yazılımın temel gereksinimlerinden olan geniş bir geliştirici topluluğuna ulaşılabilme konusunda yeterince ilerleme sağlanamamıştır. Bu itibarla, TÜBİTAK ve üniversiteleri de kapsayacak bir ekosistem oluşturulması ihtiyacı sürmektedir. Türkiye, Birleşmiş Milletlerin 2018 yılı araştırmasına göre, e-devlet gelişmişlik endeksinde 193 ülke arasında 53'üncü sırada yer almıştır. 2016 yılı raporunda 68'inci sırada yer alan ülkemizin sıralamada kaydettiği ilerleme önemli oranda çevrimiçi hizmet sunumunda elde edilen başarıdan kaynaklanmaktadır. Nitekim Türkiye endeksin bu alt göstergesi itibarıyla 28'inci sırada yer almıştır. Benzer bir ilerleme e-katılımcılık endeksinde de gerçekleşmiş ve Türkiye bir önceki rapor döneminde 60'ıncı sırada yer alırken 2018 araştırmasında 37'nci sıraya yükselmiştir. Diğer taraftan, kullanıcı odaklılık, şeffaflık, sınır ötesi kullanılabilirlik ve temel sağlayıcılar gibi unsurlar açısından kıyaslamalara imkân veren AB'nin 2017 yılı e-devlet karşılaştırmasında, Türkiye, kullanıcı odaklılıkta AB ortalamaları seviyesinde bir performans ortaya koyarken, diğer üç unsur açısından ortalamanın altında bir seviyeye gerilemiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Etkin bir kamu yönetimine katkıda bulunmak üzere, vatandaşlar ve iş dünyasının elektronik ortamda sunulacak kamu hizmetlerine e-Devlet Kapısı başta olmak kaydıyla çeşitli platformlardan güvenilir şekilde erişebilecekleri, kullanıcıların | ihtiyaçlarına odaklanmış, katılımcı, şeffaf ve hesap verebilir bir e-devlet yapısının oluşturulması temel amaçtır. Bu kapsamda; 2016-2019 Ulusal e-Devlet Stratejisi ve Eylem Planının uygulanmasına devam edilecektir. Dijital Dönüşüm Ofisinin kurulması sonrası, e-devlet çalışmalarının kurumlar üstü ve kurumlar arası düzeyde etkin koordinasyon içerisinde yürütülmesini sağlayacak e-devlet organizasyon yapısı oluşturulacaktır. Kamu kurumlarının e-devlet projesi hazırlama ve yönetme kapasiteleri geliştirilecek, bilgi işlem birimlerindeki insan kaynağı güçlendirilecektir. e-Devlet proje ve uygulamaları bütünsel bir yaklaşımla ele alınacak, kamu BİT yatırım projeleri kurumlar arası işbirliği ve bilgi paylaşımını esas alan bir anlayışla; bulut bilişim, mobil uygulama eğilimleri, vb. unsurlar dikkate alınarak yürütülecek ve kamuda açık kaynak kodlu yazılım kullanımı desteklenecektir. Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunumunda vatandaş ve iş dünyasının ihtiyaçları temel alınacak, kamu iş süreçlerinin bu anlayış çerçevesinde basitleştirilmesine ve iyileştirilmesine devam edilecektir. e-Devlet hizmet sunumunda kullanıcı talep ve ihtiyaçlarının belirlenmesi ve karşılanmasında katılımcılığa önem verilecektir. Kamu verisinin, ticari veya ticari amaçlar dışında katma değer sağlayacak şekilde tekrar kullanılabilmesini temin etmek için üçüncü taraflarla paylaşımına yönelik hukuki ve teknik altyapı oluşturulacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği N

Politika/Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak İşlem ve

Kuruluşlar çıklama

e-Devlet çalışmaları etkin kamu yönetimi bakış açısıyla yürütülecek, kurumlar üstü ve kurumlar arası düzeyde güçlü bir yönetim ve koordinasyon yapısına kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.402) Tedbir 159. Kamu Dijital Dönüşüm Ofisi Eylül Kamu sektörünün dijital kesiminde dijital (S), İlgili Kamu Kurum | Sonu dönüşümünün yönetişimini dönüşüme yönelik ve Kuruluşları etkinleştirmek üzere kurumlar sürekliliği olan bir sistem üstü, kurumlar arası ve kurum ve yönetim modeli düzeyinde etkin bir yönetişim oluşturulacaktır. mekanizması tasarlanarak bir program dâhilinde hayata geçirilecektir. e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri tamamlanacaktır. Ortak altyapıların kurulmasına ve ortak standartların belirlenmesine devam edilecek; mahalli idareler de dâhil olmak üzere, kamuda ortak uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.403) Tedbir 160. e-Devlet Ulaştırma ve Altyapı Aralık Olgunluk seviyesi yüksek Kapısı üzerinden sunulan Bakanlığı (S), Dijital Sonu hizmetler ile iş dünyasına hizmetlerin sayısı Dönüşüm Ofisi, yönelik hizmetler başta olmak artırılacak ve kullanımı TÜRKSAT, İlgili Kamu üzere kamu hizmetlerinin eyaygınlaştırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları Devlet Kapısına dâhil edilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 161. Mekânsal İçişleri Bakanlığı Aralık MAKS veri modeline uygun Adres Kayıt Sistemi (S), İlgili Kamu Sonu olarak coğrafi adres verisi (MAKS) Veri Üretimi ve Kurum ve üretimine devam edilecek, bu Yaygınlaştırma Projesi Kuruluşları verilerin Ulusal Adres Veri kapsamında veri üretimi Tabanı ile entegrasyonu yaygınlaştırılacaktır. sağlanacak; ülke çapında yaygınlaştırma faaliyetleri sürdürülecektir. Tedbir 162. Kamu Ulaştırma ve Eylül Kamu Entegre Veri Merkezi Entegre Veri Merkezinin Altyapı Bakanlığı Sonu Fizibilite Etüdü çalışması fizibilite çalışmaları (5), Dijital tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Dönüşüm Ofisi, TSE, TÜBİTAK, TÜRKSAT Tedbir 163. Mill e-Posta || Ulaşırmave o0o0—0Â| Aralık (| Milli e-Posta Projesi hayata Projesi hayata Altyapı Bakanlığı Sonu geçirilecek; bu çerçevede geçirilecektir. (S), İlgili Kamu gerekli yazılımların temini, Kurum ve geliştirmesi ve Kuruluşları yaygınlaştırılması sağlanacaktır. | |||. Tedbir 164. Kamu Dijital Dönüşüm Aralık Kamu verisinin paylaşılmasını verisinin paylaşılmasına Ofisi (S), İlgili Sonu teminen açık veri strateji ve yönelik çalışmalar Kamu Kurum ve politikaları belirlenecek ve Açık hızlandırılacaktır. Kuruluşları Veri Paylaşım Portalı oluşturularak pilot veriler yayımlanacaktır. Tedbir 165. Esnaf ve Ticaret Bakanlığı Tüm tüzel kişilikler ve diğer sanatkârlar ile dernek ve (S), İçişleri Sonu ekonomik birimlerin tekil vakıflar Merkezi Sicil Kayıt Bakanlığı, Vakıflar numara ile MERSİS'de Sistemine (MERSİS) dâhil Genel Müdürlüğü, birleştirilmesi amacıyla esnaf ve edilecektir. İlgili Kamu Kurum sanatkârlar ile dernek ve ve Kuruluşları vakıflar sisteme dâhil edilecektir. Tedbir 166. Türkiye Çevre ve Şehircilik Aralık Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Ulusal Coğrafi Bilgi Bakanlığı (5), İlgili Sonu Sistemi Altyapısının kurulması Sistemi kurularak akıllı Bakanlıklar, Harita ve sürekliliğinin sağlanması şehirlere geçişin altyapısı Genel Komutanlığı, kapsamında, ulusal coğrafi bilgi hazırlanacaktır. Yerel Yönetimler, stratejisi ve sektörel öncelikleri Üniversiteler de dikkate alarak ulusal ölçekte kullanılacak veri üretim, uyumlaştırma ve paylaşım standardı oluşturulacaktır. Bu kapsamda sekiz adet coğrafi veri tema standardı belirlenecektir. Bu suretle, kurumlar arası coğrafi veri hizmet süreçleri iyileştirilecek ve akilli şehir uygulamalarının hayata geçirilmesi kolaylaşacaktır. Tedbir 167. Ortak ve Kamu İhale Kurumu Haziran EKAP üzerinde idarelerin ortak toplu alımın (9) Sonu alıma uygun ihtiyaçlarının yaygınlaştırılmasına temini konusunda satın alma yönelik elektronik planları oluşturarak bu platform kurulacaktır. konudaki işlemleri elektronik ortamda yürütebilecekleri bir platform kurulacak ve gerekli ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. Tedbir 168. e-İhale tüm Kamu İhale Kurumu Haziran (| e-İhalenin tüm alım türlerinde alım türlerinde ve (5) Sonu ve usullerinde kullanımı ile usullerinde kullanılacak; yaklaşık maliyeti belirli bir yaklaşık maliyeti belirli bir tutara kadar olan alımlarda tutara kadar olan zorunlu hale getirilmesine alımlarda zorunlu hale yönelik ikincil mevzuat getirilecektir. hazırlanacak; EKAP geliştirmeleri tamamlanacak ve paydaşlara eğitim verilecektir. << İ e-Devlet hizmet sunumunda kullanıcı talep ve ihtiyaçlarının belirlenmesi ve karşılanmasında mobil uygulamalara ve e-katılıma önem verilecektir. (Kalkınma Planı p.406) Tedbir 169. Kamu Ulaştırma ve Altyapı | | Aralık (| Kamu hizmetlerinin sunumunda kurumlarının sosyal medya Bakanlığı (S), Dijital Sonu sosyal medya imkânlarının daha kullanımını düzenleyen Dönüşüm Ofisi, etkin kullanılabilmesi ve kamu rehber hazırlanacaktır. Strateji ve Bütçe kurumlarının sosyal medya Başkanlığı, İletişim kullanımının teşvik edilmesi Başkanlığı i amacıyla bir rehber hazırlanacaktır. Açık kaynak kodlu yazılımlar, büyük veri, bulut bilişim, yeşil bilişim, mobil platform, nesnelerin interneti gibi ürün, hizmet ve yönelimler değerlendirilerek kamu için uygun olabilecek çözümler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.412) Tedbir 170. Kamu Dijital Dönüşüm Mart Kamu kurum ve kuruluşlarının yatırımlarında açık kaynak Ofisi (S), Sonu Yatırım Programı kapsamında

konacaktır. hazırlanıp uygulamaya

konulacaktır.

Tedbir 171. Açık kaynak TÜBİTAK (S), İ Aralık Kamuda açık kaynak kodlu kodlu veritabanı Kamu Kurum ve Sonu veritabanı konusunda kulllanımının kamuda Kuruluşları farkındalık oluşturulması, yaygınlaşması uzman ve geliştirici yetiştirilmesi sağlanacaktır. için eğitim programları hazırlanması, açık kaynak kodlu veritabanlarına geçiş için kamu kurumlarına tanıtım ve rehberlik faaliyetleri yürütülmesi ve ilgili mevzuatın geliştirilmesine destek olunması konularında çalışmalar yürütülecektir. 2.2.2. YENİLİKÇİ ÜRETİM, İSTİKRARLI YÜKSEK BÜYÜME 2.2.2.1. Büyüme ve İstihdam

a) Amaç

Büyümenin istikrarlı bir şekilde devam ettirilmesi amacıyla, enflasyon ve cari açığın makul seviyelere düşürülmesi ve ekonomideki dengelenme sürecinin kontrollü bir şekilde devam etmesi sağlanacaktır. Büyümeyi sürdürülebilir kılacak nitelikli insan gücü ve güçlü toplum hedefi ile ilgili projeler ve programlar hayata geçirilecektir. Böylece, bireyden başlayarak, toplumdaki tüm kademe ve kurumları içeren bir değişim ile sürdürülebilir ve yüksek ekonomik büyümeyi sağlamada kalıcı bir altyapı oluşturulmuş olacaktır. 2.2.2.2. Yurtiçi Tasarruflar

a) Amaç ve Hedefler

Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıcı, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi önem arz etmektedir. Emekliliğe yönelik ve uzun vadeli tasarrufları artırmak amacıyla oluşturulan bireysel emeklilik sistemi, 2017 yılı başında uygulanmasına başlanan ve çalışanların kademeli geçişleri halen devam etmekte olan Otomatik Katılım Sisteminin de katkısıyla gelişimini sürdürmektedir. Önümüzdeki dönemde katılımcı sayısı ve fon büyüklüğü artışının sürdürülebilir kılınmasına yönelik iyileştirmeler gerçekleştirilecektir. OVP'de öngörülen ekonomik dengelenme sürecinin en temel destekleyicisi olan mali disiplin ile kamuda tasarruf sağlanacak ve kamu kaynaklarının verimli kullanılması sağlanacaktır. Bireysel emeklilik sistemini geliştirme çalışmalarına ek olarak yurt içi tasarrufları artırmak için lüks ve ithalat yoğunluğu yüksek tüketim malları için caydırıcı vergilendirme ve bilinçli tüketimin teşvik edilmesi gibi düzenlemelere de gidilecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir Yapılacak

Açıklama

Kuruluşlar

Yurtiçi Tasarrufların Artırılması ve İsrafın Önlenmesi Programı Tedbir 172. Bireysel Hazine ve Maliye Aralık Otomatik katılım sisteminde emeklilik sistemine Bakanlığı (S) Sonu kalma oranlarını iyileştirmeye otomatik olarak katılım yönelik birincil ve ikincil uygulaması gözden mevzuatta değişiklik çalışmaları geçirilecek, sistemin yürütülecektir. yeniden yapılandırılması ve genel süreçlerin iyileştirilmesine ve netleştirilmesine yönelik olarak operasyonel düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 173. Uluslararası Hazine ve Maliye Haziran (o | ÖTV'ye tabi listeler gözden yükümlülükler Bakanlığı (S) Sonu geçirilerek, kapsam dışında gözetilerek, lüks ve/veya bulunan lüks ve/veya ithalat ithalat yoğunluğu yüksek yoğunluğu yüksek tüketim tüketim malları tespit malların kapsama alınmasına edilerek caydırıcı yönelik öneri hazırlanacaktır. vergilendirme yapılacaktır. Tedbir 174. Finansal SPK (5) Aralık Finansal eğitim programlarının Okuryazarlığa ilişkin Sonu etkinliğinin Ulusal Strateji ve Eylem değerlendirilmesinde Planının belirlenen kullanılacak yöntemlerin tespit takvim çerçevesinde edilmesi ve çeşitli kesimlere uygulanmasına devam yönelik finansal eğitim edilecektir. programları yürütülmesi sağlanacaktır. Ayrıca, “kamusal ve özel emeklilik sistemleri ile ilgili farkındalık" ve "Milli Eğitim Bakanlığı ile yürütülecek ortak bir çalışma ile öğretmenlerin MEBSİS üzerinden sertifikalandırılması" çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 175. Yurt içi BDDK (S) Yasal altyapı oluşturulacaktır, tasarrufların arttırılması ve birikimlerin uzun vadeli finansal araçlara yönlendirilmesi amacıyla yapı tasarrufu sistemine ilişkin yasal altyapı oluşturulacaktır. 2.2.2.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Cari işlemler açığının sürdürülebilir bir seviyede tutulması ve makroekonomik istikrarın desteklenmesi, ödemeler dengesi politika ve tedbirlerinin temel amacını oluşturmaktadır. Bu amaç doğrultusunda, ithalata bağımlılığı azaltmak ve ihracatı arttırmak amacıyla yerli üretim ve dünyadaki en iyi uygulamalar göz önünde bulundurularak teknoloji ve Ar-Ge yatırımları kamu-özel iş birliği modelleri ile gerçekleştirilecektir. Bu bağlamda, ekonomide dengelenme sürecine katkı veren, yurtiçinden girdi teminini özendirerek ithal girdilere olan bağımlılığın azaltılmasına katkı sağlayacak, küresel değer zincirlerinde yurtiçi yüksek katma değer yoğun ürünlerin ihracatına odaklanan, ticaret ortaklarında çeşitliliği ve turizmde yakalanan gelir seviyesini artıracak politikaların uygulanması hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapılacak

Açıklama

Kuruluşlar

İhracatçıların yeni pazarlara erişmesine yönelik mevcut imkânlar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p. 478) Tedbir 176. Yeni pazar, Ticaret Bakanlığı (S) Aralık Makroekonomik hedeflerle i yeni ürün, yeni ihracatçı Sonu uyumlu, katılımcılığın ve hedefi ve küresel değer ihracatta sürekliliğin temel zinciri bakış açısıyla alındığı politikalar Ihracat Ana Planı doğrultusunda İhracat Ana oluşturulacaktır. Planı oluşturulacaktır. Tedbir 177. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Gümrük Birliğinin Birliğinin güncellenmesine Hazine ve Maliye Sonu güncellenmesi müzakerelerine yönelik çalışmalar Bakanlığı, Dışişleri yönelik hazırlıklar tüm tamamlanacaktır. Bakanlığı paydaşların katılımı ile yürütülecektir. — Tedbir 178, Ekonomide Ticaret Bakanlığı (S) Aralık Tedbir hedefleri çerçevesinde, rekabetçiliğin ve Sonu Japonya, Ukrayna, Endonezya verimliliğin artması, tercihli ve Tayland ile STA pazara giriş imkânlarının müzakereleri ve Gürcistan ve geliştirilmesi amacıyla, Malezya ile devam eden makroekonomik hedefleri kapsam geliştirme müzakereleri destekleyici yeni serbest tamamlanma hedefiyle ticaret anlaşmaları sürdürülecektir. 2018 yılında müzakere edilecek ve müzakereleri tamamlanmış olan yürürlükteki serbest ticaret Katar, Sudan ve Venezuela anlaşmalarının kapsamının anlaşmalarıyla revize edilmiş genişletilmesine olan Sırbistan ve EFTA çalışılacaktır. anlaşmalarının iç yürürlük süreçlerinin tamamlanması takip edilecektir. Tedbir 179. Kuşak ve Yol Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Çin ile farklı alanlarda ilerleyen Girişimi çerçevesinde Çin Hazine ve Maliye Sonu ilişkilerde ticari ve ekonomik ile ikili ticari ve ekonomik Bakanlığı, Dışişleri ölçeğin artırılması çalışmaları ilişkiler geliştirilecektir. Bakanlığı sürdürülecektir. Tedbir 180. Ülkemizin Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Türk yatırımcılarının Afrika'daki Afrika Pazar Stratejisi, bu Hazine ve Maliye Sonu yatırımlarının artırılması ve kıtada yatırım yapan şirket Bakanlığı, Dışişleri haklarının korunması örneklerine, ülkelerin Bakanlığı çalışmaları devam edecektir. insan kaynağı profillerine, iş ortamlarına ve sektörel bilgilerine kadar pek çok bilgiyi içerecek şekilde ve veriye dayalı bir yapıda oluşturulacaktır. Tedbir 181. İhracatçıların (| Ticaret Bakanlığı (S) Aralık Ticarette en yüksek faydayı küresel ticari verileri Sonu sağlayacak pazarların tespit yakından takip edilmesi kolaylaştırılacaktır. edebilmesini sağlamaya yönelik Elektronik İhracat Platformu kurulacaktır. Tedbir 182. Uluslararası Ticaret Bakanlığı (S) Aralık (© | Uluslararası ticaretin ticaretin kolaylaştırılması, Sonu kolaylaştırılması ve yurt içi gümrük işlemlerinin pazarların haksız rekabetten hızlandırılması, kaçakçılığın korunmasına yönelik faaliyetler ve kaçakçılıktan gerçekleştirilecektir. kaynaklanan gelir kaybının engellenmesi için gümrük bilgi sistemleri uçtan uca bir bakış açısıyla ve büyük veri analizi, ileri analitik yetkinliklerini de içerecek şekilde güçlendirilecektir. Tedbir 183. Türk | Ticaret Bakanlığı (5), Aralık Ürün pazarlama faaliyetleri Eximbank tarafından Türk Eximbank Sonu artırılacaktır. TCMB Reeskont sunulan ihracat finansman imkânı çerçevesinde Türk desteği ve bu destekten Eximbank'a tanınan 17 milyar faydalanan ihracatçı sayısı ABD doları tutarındaki kredi KOBİ'lere ağırlık verilerek limitinin kullanım oranı artırılacaktır. artırılacaktır. Ayrıca Ticaret Bakanlığı tarafından verilen Döviz Kredilerine yönelik faiz/kâr Payı desteği ile ihracatçılara maliyet avantajı sağlanacaktır. Tedbir 184. Uluslararası Ticaret Bakanlığı (S), Aralık O | Orta Batı Asya ve Afrika Kredi Programı Türk Eximbank Sonu ülkeleriyle yeni kredi kapsamında ülkemizden | anlaşmaları imzalanacak, gerçekleştirilen mal ve | mevcut kredi anlaşmalarının hizmet ihracatının yürürlüğe girmesi takip edilecek desteklenmesi amacı ile ve gelen kredi talepleri ihracatçı firmalar ile Türk | değerlendirmeye alınacaktır. müteahhitleri tarafından Alıcı kredisi programlarının yurt dışında üstlenilen bankalar, ihracatçılar ve alıcılar projelerin desteklenmesine nezdinde bilinilirliğinin yönelik olarak alıcı kredisi artırılmasına yönelik tanıtım sağlanacak ve diğer ülke faaliyetlerinde bulunulacaktır. ihracat destek kuruluşları Ayrıca diğer ülke ihracat kredi ve/veya çok taraflı , kuruluşları ve/veya çok taraflı kalkınma bankaları ile | kalkınma bankalarıyla yeni işbirliği anlaşmaları reasürans ve birlikte finansman yapılarak söz konusu | anlaşmaları imzalanması için kredilerin maliyetlerinin | irtibat sağlanacaktır. düşürülmesine yönelik | çalışma yapılacaktır. | Tedbir 185. Katma | Ticaret Bakanlığı (S), Aralik (o | KOBİ'lerile orta-ileri teknolojili değeri yüksek ve orta- İ Türk Eximbank Sonu ve katma değeri yüksek ihracat yüksek teknolojili ürün yapan firmalar öncelikli olmak ihracatının ve ihracata üzere orta- uzun vadeli kredi yönelik yatırımların daha kullanımları artırılacaktır. Ortafazla desteklenmesi uzun vadeli kredilerin amacıyla orta-uzun vadeli finansmanı için Dünya Bankası, kredilerin toplam krediler Avrupa Yatırım Bankası, İslam içindeki payı artırılacaktır. Kalkınma Bankası gibi uluslararası kuruluşlardan yeni finansman sağlanmasına ve TCMB'nin Türk Eximbank'a tanıdığı reeskont limitinin 2 milyar TL'sinin orta-uzun vadeli | krediler için kullandırılması | konusunda çalışmalar | yapılacaktır. BH A AŞ Pı Ri Talay TT Tedbir 186. İhracatçıların (o | Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Hem mevcut sigorta ve garanti değişen finansman Türk Eximbank Sonu programlarının ihtiyaçlarının karşılanması yaygınlaştırılması hem de hususu dikkate alınarak İşletme Sermayesi Kredi ihracat kredi sigortası Garantisi ve ihracatçı/yurt dışı kullandırım hacmi müteahhitlere düzenlenecek artırılacak ve teminat mektupları başta olmak yaygınlaştırılacaktır. üzere yeni sigorta ve garanti programlarının uygulamaya konulması suretiyle sigorta/garanti hacmi artırılacaktır. Ayrıca ürünlerimizde çeşitlilik sağlamak amacıyla yeni garanti ve sigorta programları uygulamaya konulacaktır. Tedbir 187. Hizmet Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Döviz Kazandırıcı Hizmet sektörlerinin uluslararası TİM, DEİK, İhracatçı Sonu Sektörleri Markalaşma rekabet gücünün Birlikleri, İş Dünyası Destekleri Hakkında Kararın arttırılmasına yönelik Kuruluşları, Sektörel etkili şekilde uygulanması Markalaşma Destek STK'lar sürdürülecektir. Ayrıca Programlarının kapsamı Bakanlıkça uygun görülen yeni genişletiletilecektir. hizmet sektörlerinin destek programlarından yararlanmasına yönelik altyapı çalışmaları tamamlanarak ilgili sektörlerde destek süreçleri başlatılacaktır, Tedbir 188. Yurt Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Yurt dışında stratejik dışındaki stratejik TİM, TOBB Sonu pazarlarda, Türkiye Ticaret pazarlarda yeni Türkiye Merkezlerinin içinde yer alan Ticaret Merkezleri Türk firmalarımızın ürünlerini kurulacaktır, sergileme imkânı bulduğu ve firmalarımıza hukuki ve mali danışmanlık, iş geliştirme hizmetlerinin sunulduğu Türkiye Ticaret Merkezleri ülkemizin tanıtım üssü olarak faaliyet göstermeye devam edecek olup farklı model ve başarılı örneklere ulaşılabilmesine yönelik çalışmalar devam ettirilecektir. Tedbir 189. İhracatçılara Ticaret Bakanlığı (5), Aralık 2019 yılında toplam 140 alım pazar desteği sağlanması TİM, Dış Ekonomik Sonu heyeti, 240 genel ve sektörel amacıyla alım heyetleri ve İlişkiler Kurulu, ticaret heyeti (20 adet genel, ticaret heyetleri İhracatçı Birlikleri, İlgili 220 adet sektörel) organizasyonları Kamu Kurum ve gerçekleştirilecektir. desteklenecektir. Kuruluşları, İş Dünyası Kuruluşları, Sektörel STK'lar Tedbir 190, Sektörel Ticaret Bakanlığı (S), Aralık 2019 yılında toplam 40 adet nitelikli uluslararası yurt içi | TİM, İhracatçı Birlikleri | Sonu sektörel nitelikli yurt içi fuarın fuarların desteklenmesine | Genel Sekreterlikleri destek kapsamına alınacağı ilişkin mevzuatta yapılan öngörülmektedir. değişiklikle destek kapsamına alınan fuarların çeşitliliği ve destekten yararlanan fuar sayısı artırılacaktır. Tedbir 191. Firmaların Ticaret Bakanlığı (S), Aralık İlgili taraflarla görüşmelerin, karşı karşıya kaldıkları TİM, İhracatçı Birlikleri, | Sonu tasarım, test ve kesin kabul bürokratik işlemler TCMB, Türk Eximbank işlemlerinin tamamlanarak azaltılacaktır. ve Ticari Bankalar Otomasyon Projesinin tüm modülleri yürürlüğe konulacaktır. Tedbir 192. Dâhilde Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Paydaşlarla görüşülerek DİR işleme rejimi (DİR) Hazine ve Maliye Sonu kapsamına yönelik kriterler kapsamında belirli şartları Bakanlığı, TİM, oluşturulacak ve buna yönelik taşıyan firmalara İhracatçı Birlikleri, mevzuat düzenlemeleri hayata basitleştirilmiş usullerle Ticaret ve Sanayi geçirilecektir. işlem yapabilme imkânı Odaları sağlanacaktır. Tedbir 193. Taşradaki Ticaret Bakanlığı (5), Aralık İlgili STK'lar aracılığı ile Dış yapılanmalardan TOBB, TİM, Organize Sonu Ticaret Bilgilendirme faydalanılmak sureti ile Sanayi Bölgeleri Üst Seminerleri düzenlenecektir. ihracat desteklerine Kuruluşu yönelik farkındalık artırılacaktır. Tedbir 194. Türk ihraç Ticaret Bakanlığı (S), Aralık (| DTÖ içtihadından kaynaklanan ürünlerine yönelik muhtelif | | İlgili kamu kurum ve Sonu haklarımız ilgili tüm ülkelerce başlatılan ticaret kuruluşları, özel sektör platformlarda savunulacaktır. politikası önlemi (anti- temsilcileri damping, telafi edici vergi ve korunma) süreçlerine karşı ihracatçılar savunulacaktır. Tedbir 195. Türkiye Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Türkiye Markası Stantlarında Tanıtım Grubu, ülkemiz TİM, Türkiye Tanıtım Sonu yapılacak tanıtım faaliyetlerinin tanıtımının sistemli, Grubu, İhracatçı çeşidi ve etkinliği artırılacaktır. yeknesak ve güçlü bir Birlikleri ve şekilde yapılmasını yetkilendirilmiş fuar teminen etkin bir şekilde organizatörleri çalıştırılacaktır. Türkiye'nin geleneksel ihracat pazarlarındaki payını düşürmeden, AB-dışı ülkelere olan mal ve hizmet ihracatını artırmak için gerekli düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p, 481 Aralık | | İlgili stratejinin | 7 Tedbir 196. Ekonomik Ticaret Bakanlığı (S), İşbirliği Teşkilatı (EİT) Dışişleri Bakanlığı Sonu gerçekleştirilmesi için EİT üye bünyesinde Ticaretin ülkeleri ile toplantının 2019 yılı Kolaylaştırılması Stratejisi ilk çeyreğinde yapılması oluşturulacaktır. öngörülmektedir. Tedbir 197. Çin, Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Ülke eylem planlarında Hindistan, Meksika ve Dışişleri Bakanlığı, Sonu belirtilen eylemler hayata Rusya Ticaret Eylem Enerji ve Tabii geçirilecektir. Planlarının (2019-2021) Kaynaklar Bakanlığı, uygulanmasına devam Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve edilecektir. Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, Eximbank, TCMB, Türk Hava Yolları, Yükseköğretim Kurulu, Makine İmalatçıları Birliği, Taşıt Araçları Yan Sanayileri Derneği, Türkiye Bankalar Birliği Başkanlığı İhracat desteklerinde etkililik esas alınacak, gelişme potansiyeli olan sektörlere öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p. 482) Tedbir 198. İhracat Ticaret Bakanlığı (5) Aralık İhracat teşvik sisteminin şeffaf teşvik sistemi daha verimli Sonu ve verimli yapıya sahip olması ve etkin olarak yeniden sağlanacaktır. yapılandırılacaktır. Tedbir 199. Güvenlik Sanayi ve Teknoloji Aralık Savunma ve güvenlik hizmetlerinde kullanılan Bakanlığı (S), İçişleri Sonu alanlarındaki yerlileştirme araç, gereç ve teknik Bakanlığı çalışmalarına devam ekipmanda yerli üretimin edilecektir. payı artırılacaktır. Türkiye'nin ikili ve çok taraflı yükümlülükleri çerçevesinde yurtiçi üretimde yerli ara malı kullanımının ve katma değerin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 484) Tedbir 200. Yerli Ticaret Bakanlığı (5), Aralık Yerli ürün farkındalığının ürünlerin tüketimi Sanayi ve Teknoloji Sonu artırılması ile ithalat talebinin özendirilerek yerli malının Bakanlığı azalması sağlanacaktır. görünürlüğü ve farkındalığı artırılacaktır. 2.2.2.4, Enflasyon ve Para Politikası

a) Amaç

2019 yılında para politikasının temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır. Bu doğrultuda uygulanacak enflasyon hedeflemesi rejiminde finansal istikrar da gözetilmeye devam edilecektir.

b) Politikalar

Merkez Bankası fiyat istikrarı temel amacı doğrultusunda elindeki tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. Hazine ve Maliye Bakanlığı sıkı mali disiplin ile enflasyonla mücadeleye destek verecektir. Enflasyon hedeflemesi temel para politikası rejimi olmaya devam edecektir. Bu çerçevede, enflasyon hedefleri, Hükümet ve Merkez Bankası tarafından üç yıllık vadede belirlenmeye devam edilecektir. Temel para politikası aracı olarak kısa vadeli faiz oranlarının kullanılmasının yanı sıra zorunlu karşılık oranları ile Türk Lirası ve döviz cinsi likidite uygulamaları da kullanılmaya devam edilecektir. Para politikasının hesap verebilirliğini ve şeffaflığını temin etmek amacıyla, enflasyon gerçekleşmeleri, enflasyonu etkileyen unsurlar ve enflasyonun hedefle uyumlu seyretmesi için uygulanacak para politikası üçer aylık dönemlerde Enflasyon Raporu aracılığıyla kamuoyuna açıklanacaktır. Gerçekleşen enflasyonun yıl sonunda belirsizlik aralığının dışında kalması durumunda Hükümete açık mektup yazılacaktır. Dalgalı döviz kuru rejimi uygulamasına devam edilecektir. Piyasa derinliğinin kaybolmasına bağlı olarak döviz kurlarında sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda döviz satım ihaleleri yapılabileceği gibi spekülatif davranışlar gözlenmesi durumunda piyasaya doğrudan müdahale edilebilecektir. Piyasadaki döviz likiditesini dengelemek amacıyla gerektiğinde döviz alım ve satım ihaleleri esnek bir şekilde gerçekleştirilecektir. İhracat reeskont kredileri aracılığıyla rezerv biriktirilmeye devam edilecektir. Para politikasında alınan kararlara ve uygulamasında kullanılan araçlara ilişkin iletişim kanalları güçlendirilecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapılacak

Süre Açıklama

Kuruluşlar

Fiyat istikrarı ve finansal istikrar amaçları doğrultusunda, krediler ve döviz kuru kanallarının daha etkin çalışması için geleneksel ve geliştirilen yeni araçlarla birlikte, destekleyici bir araç olarak iletişimin de kullanılmasına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 494) Tedbir 201. Enflasyonu Hazine ve Maliye Haziran | Enflasyonu etkileyen maktu etkileyen maktu Bakanlığı (S) 2019 vergilerdeki ve hadlerdeki vergilerdeki ve hadlerdeki güncellemede dikkate alınan güncellemelerde geçmiş ölçütlerin OVP'de yer alan enflasyon verisi yerine enflasyon hedefiyle OVP'de yer alan belirlenmesinin bütçe gelirleri enflasyon hedeflerinin ve enflasyon üzerinde etkilerini dikkate alınması değerlendiren bir rapor konusunda gerekli hazırlanacaktır. değerlendirmeler yapılacaktır. Tedbir 202. Enflasyonla mücadele için kamunun Hazine ve Maliye Aralık Enflasyonla mücadele için alacağı tedbirlerin Bakanlığı (S) Sonu kamunun alacağı tedbirlerin yanında, ekonominin tüm yanında, ekonominin tüm paydaşlarının ve paydaşlarının ve vatandaşların vatandaşların destek destek vereceği bir Enflasyon vereceği bir Enflasyon ile ile Topyekün Mücadele Topyekün Mücadele Programı hayata geçirilecektir. Programı hayata geçirilecektir. Dalgalı döviz kuru rejimi uygulamasına Plan döneminde de devam edilecektir. Piyasa derinliğinin kaybolmasına bağlı olarak, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasaya doğrudan müdahale edilebilecektir. (Kalkınma Planı p. 497) Tedbir 203. Kira artış l il N in oranına dair üst Sınır, Hazine ve Maliye Aralık Kira artış oranına dâir üst sınır, döviz kuru ve emtia Bakanlığı (S) Sonu döviz kuru ve emtia fiyatlarındaki gelişmelere fiyatlarındaki gelişmelere duyarlılığı yüksek olan duyarlılığı yüksek olan üretici üretici fiyatları yerine fiyatları yerine tüketici tüketici fiyatlarına göre fiyatlarına göre belirlenecektir. belirlenecektir. 2.2.2.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Mali piyasaların büyümeyi ve reel sektörü destekleyen, yurt içi tasarrufların artmasına katkı sağlayan, finansal ürün çeşitliliğine sahip, işlem maliyetlerinin düşük olduğu, yenilikçi, etkin ve şeffaf bir yapıya kavuşturulması amaçlanmaktadır. Finansal istikrar temin edilecek, finansal istikrarı ve güvenliği esas alan yeni bir finansal mimari oluşturulacaktır. İstanbul'un uluslararası bir finans merkezi haline getirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Öncelik/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Reel ekonominin ihtiyaçlarını karşılayacak ve büyümeyi finanse edecek her türlü finansal aracın ihraç edilebildiği, işlem maliyetlerinin düşük olduğu, güçlü bir teknolojik ve beşeri altyapıya sahip, etkin bir biçimde denetlenen, yenilikçi ve şeffaf işleyen bir mali piyasanın oluşturulması amaçlanmaktadır. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 204. Merkezi yurt BDDK (S) Mevzuat çalışması yapılacaktır. dışında kurulu finansal kuruluşlardan kaynak sağlanması amacıyla gerekli mevzuat değişikliği yapılacaktır. Tedbir 205. Reel BDDK (S), TCMB Aralık Finansal istikrarın korunması sektörde faaliyet gösteren Sonu çerçevesinde, belirli büyüklüğe büyük grupların borçluluk sahip şirketler ile büyük düzeyine ikin grupların borçlarını izlemeye ve düeemeer. gerekli önlemleri almaya geliş i yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 206. Operasyonel BDDK (S) İlgili şirketlerin üstlendiği riskin kiralamaya ilişkin kontrol altına alınması ve cari mevzuat çalışması açığın azaltılmasına yönelik yapılacaktır. olarak mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 207. Bankaların BDDK (S) Aralık Bankaların güncel mali güncel mali yapılarını ve Sonu yapılarını ve aktif kalitelerini aktif kalitelerini tespit tespit etmek için mali bünye etmek için mali bünye değerlendirme çalışmaları değerlendirme çalışmaları yapılacaktır. Bu çalışmaların yapılacaktır. sonuçlarına göre gerektiğinde bankacılık sektörünün mali yapısını güçlendirecek, böylece reel sektörün uygun maliyetlerle krediye erişimini ve mevcut kredilerinin yeniden yapılandırılmasını temin edecek bir politika seti devreye sokulacaktır. Tedbir 208. Finansal Hazine ve Maliye Aralık Finansal istikrarının sağlanması istikrarın sağlanması ve Bakanlığı (S) Sonu ve bütüncül veri akışının bütüncül veri akışının zamanında kamuya temin zamanında kamuya temin edilmesi için gerekli yasal ve edilmesi için gerekli yasal teknik altyapı kurulacaktır. ve teknik altyapı Güçlü veri akışı ile beraber kurulacaktır. özellikle önümüzdeki dönemde finansal sistemdeki kredi riski, likidite riski ve kur riski gibi risklerin izlenmesinde daha etkin bir risk yönetim sistemi kurulması çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 209. Türkiye Hazine ve Maliye Finansal hizmetlerin Finansal Hizmetler Kurulu Bakanlığı (S), BDDK, düzenlenmesi ve denetlenmesi kurulacaktır. SPK için Türkiye Finansal Hizmetler Kurulu kurulacaktır. Tedbir 210. Banka Hazine ve Maliye Finansal derinleşme ve finansal bilançolarındaki varlıkların Bakanlığı (S), BDDK, istikrar kapsamında, banka seküritizasyonu teşvik SPK bilançolarındaki varlıkların edilecektir. seküritizasyonu teşvik edilecektir. Tedbir 211. Kamu Hazine ve Maliye Aralık Yabancı para ihraçları yapmak yatırım kuruluşları Bakanlığı (S), SPK sonu için kamu yatırım kuruluşları birleştirilerek güçlü bir birleştirilerek güçlü bir kurumsal finansman kurumsal finansman şirketi şirketi oluşturulacak ve oluşturulurken, kamu portföy kamu portföy yönetim yönetim şirketleri birleştirilmek şirketleri birleştirilmek suretiyle güçlü bir alım suretiyle güçlü bir alım kapasitesi sağlanacaktır. kapasitesi sağlanacaktır. Tedbir 212. Finansal Aralık Finansal güvenlik ve istikrarın Hazine ve Maliye İstikrar ve Kalkınma Bakanlığı (S), SBB, Sonu sürdürülebilmesi amacıyla Komitesi (FİKKO) FİKKO'nun kurulmasına yönelik TCMB, BDDK, SPK, kurulacaktır. mevzuat çalışması yapılacaktır. TMSF Mali piyasalarda ürün ve hizmet çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.514) Aralık Türk Lirası cinsi varlıkların faiz Tedbir 213. Türk Lirası Hazine ve Maliye cinsi varlıkların faiz Bakanlığı (S), TCMB Sonu riskinden korunmasında ve riskinden korunmasında değişken faizli enstrümanların ve değişken faizli fiyatlamasında kullanılabilecek enstrümanların referans faizler fiyatlamasında oluşturulacaktır. kullanılabilecek referans faizler oluşturulacaktır. SPK (S) Aralık Dijital dönüşüm teşvik edilerek Tedbir 214. Yenilikçi projelerin finansmanı için Sonu yenilikçi projelerin finansmanı Kitlesel Fonlama için Kitlesel Fonlama (Crowdfunding) ve IPO (Crowdfunding) ve IPO alternatifi olarak ICO alternatifi olarak ICO (Initial (Initial Coin Offering) gibi Coin Offering) gibi modern ve modern ve yeni nesil yeni nesil finansman yöntemleri finansman modelleri yaygınlaştırılacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 215. Emlak Çevre ve Şehircilik Bankanın, faaliyet izni Bankası yeniden Bakanlığı (S), BDDK, Sonu alınmasına ilişkin başvuru yapılandırılacaktır. TMSF süreci başlamış olmakla birlikte; bankanın faaliyete geçebilmesi için gerekli teknik ve yasal altyapı oluşturulacak olup gayrimenkul finansmanını yönlendirecek bir banka haline gelebilmesi amacına yönelik olarak mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. Tedbir 216. Türkiye Hazine ve Maliye Türkiye Reasürans Havuzuna Reasürans Havuzu Bakanlığı (S), Türkiye Sonu ilişkin model belirlenecek ve söz kurulacaktır. Sigorta, Reasürans ve konusu havuzun faaliyete Emeklilik Şirketleri geçmesine yönelik çalışmalar Birliği yürütülecektir. Tedbir 217. Türkiye SPK (S), Hazine ve Aralık Gelir Vergisi ve Merkezi Kayıt Elektronik Fon Alım Satım Maliye Bakanlığı, Sonu Kuruluşuna ilişkin mevzuatta Platformu'nun (TEFAS) Merkezi Kayıt Kuruluşu, değişiklik yapılacak, Takasbank yerli ve yabancı Takasbank ve Merkezi Kayıt Kuruluşunda yatırımcılar tarafından gerekli altyapı oluşturulacaktır. kullanımının teşvik Hazine ve Maliye Bakanlığının edilmesine ilişkin mevzuat uygun görüşüyle Emeklilik ve altyapı çalışmaları Yatırım Fonlarının Kuruluş ve yürütülecektir. Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Hakkında Yönetmelik ile Emeklilik Yatırım Fonlarına İlişkin Rehberde değişiklik yapılacaktır. Finans sektöründeki tüketici ve yatırımcı hakları, kurumsal yönetim ilkeleri çerçevesinde şeffaf, âdil ve teşvik edici uygulamalarla güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 218. Özel sektör SPK (S), Hazine ve Haziran | Sermaye Piyasası Kanunu, Türk borçlanma aracı Maliye Bakanlığı, sonu Ticaret Kanunu, Borçlar Kanunu yatırımcılarının haklarının Ticaret Bakanlığı ve İcra ve İflas Kanunlarında iyileştirilmesine yönelik gerekli değişiklikler yapılacaktır. çalışmalar geliştirilecektir. Türk katılım bankacılığının, küresel finans pazarından daha fazla pay alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.516) Tedbir 219. Kalkınma ve BDDK (S) Aralık Kalkınma ve yatırım yatırım bankalarının Sonu bankalarının katılım bankacılığı faizsiz finansman yöntemlerine dayalı olarak da yöntemlerini faaliyet göstermelerine yönelik kullanmalarına yönelik yasal altyapı çalışması yasal altyapı yapılacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 220. Katılım BDDK (S) Aralık Katılım bankacılığının bankacılığının Sonu yaygınlaştırılması amacıyla yeni yaygınlaştırılması iş modeli/pencere sistemi amacıyla yeni iş uygulamasına yönelik modeli/pencere sistemi düzenlemeler yapılacaktır. uygulamasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 221. Faizsiz Kamu Gözetimi Aralık AAOITFI tarafından yayımlanan finans alanında Kurumu (S) Sonu etik, yönetişim, muhasebe ve yayımlanan uluslararası denetim standartları tercüme standartlar mevzuatımıza edilerek mevzuatımıza kazandırılacaktır. kazandırılacaktır. Yatırımlara uzun vadeli finansman sağlayan kalkınma bankacılığı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.517) Hazine ve Maliye Aralık Türkiye Kalkınma ve Yatırım Tedbir 222. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bakanlığı (S) Sonu Bankasının esas sözleşmesi Bankasının, sermaye hazırlanacak, genel kurulu piyasalarının toplanacak ve yeniden kuwvetlendirilmesi ve yapılandırmanın finansmanına kalkınmaya destek yönelik sermaye transferi verilmesi amacıyla, yapılacaktır. Kanununda yer aldığı şekilde yeniden yapılandırılması tamamlanacaktır. Tedbir 223. Türkiye Türkiye Kalkınma ve Aralık Fonun kuruluş süreçleri Kalkınma Fonu faaliyete Yatırım Bankası (S) Sonu tamamlanacak, kaynak tahsisini başlayacaktır. takiben Fon yatırım kararları almaya başlayacaktır. Tedbir 224. Eximbank'ın Ticaret Bakanlığı (S) Aralık Eximbank'ın öz kaynakları öz kaynakları Sonu güçlendirilecek ve Bankanın güçlendirilecek ve sağladığı finansman imkânları Bankanın nakdi kredi, geliştirilecek ve ihracat kredi sigortası ve çeşitlendirilecektir. garanti imkânları geliştirilecek ve eşitlendirilecektir. 2.2.2.6. Maliye Politikası

a) Amaç

Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde, enflasyonla mücadelenin desteklenmesine, ekonomik istikrarın korunmasına, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır. Önceki yıllarda gerçekleştirilen yapısal reformlar ve titizlikle gözetilen mali disiplin sonucunda Türkiye ekonomisinin dış şoklara karşı dayanıklılığının en önemli göstergelerinden biri haline gelen kamu maliyesinin bu güçlü yapısının korunması temel amaçtır. Bu bağlamda, kamu harcamalarının sınırlandırılması, etkinliğinin artırılması ve kamuda cari harcamalarda tasarruf sağlanması ile kamu gelirleri içinde vergi gelirlerinin payının artırılması suretiyle sağlıklı ve sürekli kaynaklardan kamu geliri elde edilmesi hedeflenmektedir. Süreklilik arz etmeyen ve konjonktüre duyarlı gelirlerin oluşturduğu geçici kaynaklara karşılık kalıcı mahiyette harcama oluşturulmayacaktır. Vergi, prim ve diğer kamu alacaklarına ilişkin yapılandırmaya gidilmeyecektir. Politikalar ve Tedbirler: Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve Yapılacak Süre Politika / Tedbir Açıklama Kuruluşlar Vergilemenin daha adil olmasını ve mali fonksiyonunu yerine getirmesini sağlayacak şekilde vergi tabanı genişletilecektir. (Kalkınma Planı p. 537) Tedbir 225. İstisna, muafiyet Hazine ve Maliye Kaldırılacak istisna, muafiyet ve indirimler incelenerek Bakanlığı (S) Sonu ve indirim hükümlerine ilişkin etkinliği olmayanların mevzuat önerileri kaldırılması önerilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 226. Farklı veri Gelir İdaresi Aralık Vergi Veri Analiz Merkezi için kaynaklarını toplayan Vergi Başkanlığı (S) Sonu gerekli bina ile personelin Veri Analiz Merkezi kurularak temini ve eğitimi sağlanacak; kayıt dışı ekonomiyle Merkez, gerekli yazılım ve mücadeleye katkı verilecektir. donanım altyapısının temininin ardından faaliyete başlayacaktır. Mart KDVİRA kontrolünün sadece bir Gelir İdaresi Tedbir 227. KDV iadeleri hızlandırılacaktır. Başkanlığı (S) Sonu alt şeklinde değil daha alt seviyelere kadar yapılması, vergiye uyum düzeyi düşük mükelleflerle ilgili olarak inceleme sonucu beklenilmeden GİB Risk Analiz sisteminin tespitleri uyarınca gerekli işlemlerin yapılması, vergiye uyum düzeyi yüksek mükelleflerin tespit edilerek işlemlerinin kolaylaştırılması ve YMM Raporu olmadan talep edilen iadenin yarısının hemen yapılabilmesini teminen gerekli güvenlik tedbirlerinin alınması sağlanacaktır. Vergiye gönüllü uyumun artırılması ve kayıt dışı ekonominin azaltılmasıyla sağlanacak ilave kaynaklar, işlem vergilerinin düşürülmesi başta olmak üzere üretim ve istihdamı teşvik ederek büyümeye katkı sağlayacak şekilde değerlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 536) Tedbir 228. Mükellef Gelir İdaresi Başkanlığı Vergi İletişim Merkezinde gelen Hizmetleri Merkezi (S) aramadan giden aramaya Etkinleştirilecektir. geçilmesi ve yeni hizmet kanallarının uygulamaya geçmesi durumunda ihtiyaca cevap verecek yeni bir hizmet binasının temin edilmesi sağlanacaktır. Yeni uygulamaya girecek hizmetlerin gerçekleştirilebilmesi için mevcut yazılımlar geliştirilecek, yeni yazılım ve donanım ihtiyacı temin edilecek, insan kaynağı kapasitesi artırılacaktır. Gelir İdaresi Başkanlığı Tedbir 229. Defter beyan Defter-Beyan Sistemi sisteminin kapsamı işletme kapsamına giren yaklaşık 2,2

(5)

hesabı esasına göre defter

milyon mükellefin kayıtlarının

tutan mükellefleri 2

elektronik ortamda tutulmasına

kapsayacak şekilde

imkan tanınması, gelir, gider,

genişletilecektir.

stok gibi kayıtlarının elektronik

ortamda gerçekleştirilmesi,

defter tutmak zorunda

olanların defterlerinin bu

kayıtlardan hareketle elektronik

ortamda oluşturulması ve

saklanması, beyannamelerin

kolay, hızlı ve uzman yardımına

ihtiyaç duyulmaksızın

hazırlanabilmesi sağlanacaktır.

Yatırım teşvik uygulamalarında maliyet-etkinlik, hesap verebilirlik, şeffaflık, öngörülebilirlik, esneklik, atıl kapasite oluşturulmaması ile verimlilik ilkeleri gözetilerek istihdam, yüksek katma değer ve ihracat artışına yönelik yatırım alanlarına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p. 607) Tedbir 230. Nakdi ve Sanayi ve Teknoloji Teşvikler, mevzuat ve vergisel teşvikler başta olmak Bakanlığı (S), İlgili Sonu uygulama olarak gözden üzere tüm teşvik Kamu Kurum ve geçirilecek, teşvik sisteminin mekanizmaları gözden Kuruluşları bütüncül, sade ve etkin hale geçirilerek bütüncül, sade ve getirilmesine yönelik kapsamlı etkin hale getirilecektir. Söz çalışma yapılacaktır. konusu teşviklerin makroekonomik hedefler ve bütçeyle uyumu sağlanacaktır. İsrafın önlenmesi, verimlilik artışı sağlanması ve harcama programlarının önceliklendirilmesi suretiyle kamu harcamaları kontrol altında tutulacaktır. Kamu harcamalarının etkinleştirilmesiyle elde edilecek tasarruf ve tahsis edilecek ilave kaynaklar; büyümeyi destekleyecek yatırım harcamalarında, teşviklerde ve Ar-Ge desteklerinde kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p. 534) Tedbir 231. Kamu Maliyesi Hazine ve Maliye Kamuda kaynakların verimli Dönüşüm ve Değişim Ofisi Bakanlığı (S) kullanılması, maliyetlerin ve kamu maliyesinde kalıcı harcamaların azaltılması, iyileştirmeler sağlayacaktır. gelirlerin kalitesinin artırılması amacıyla Hazine ve Maliye Bakanlığı bünyesinde Kamu Maliyesi Dönüşüm ve Değişim Ofisi kurulacaktır. Bu ofis tarafından hazırlanacak ve takibi yapılacak Tasarruf ve Gelir Dönüşüm Programıyla kamu maliyesinde kalıcı iyileştirmeler sağlanacaktır. Tedbir 232. Kamu Hazine ve Maliye Aralık Cari harcamalarda tasarruf kurumlarını tasarrufa teşvik Bakanlığı (S) Sonu sağlanmasına yönelik proje ve etmek amacıyla cari iş teklifleri alınacak, yapılacak harcamalarda tasarruf değerlendirme çerçevesinde sağlamayı amaçlayan proje ve teklif edilen proje ve işlere işlere finansman desteği proj > ödenek tahsis edilecek, proje sağlanacaktır. dönemi sonunda sonuçlar değerlendirilecek ve iyi uygulama örnekleri diğer kamu kurumlarına tanıtılacak ve yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 233. Döner sermayeli Hazine ve Maliye Aralık Döner sermayeli işletmelerin işletmelere ilişkin Bakanlığı (S), İlgili Sonu bütçe disiplini içerisinde açık, düzenlemeler yapılacaktır. Kamu Kurum Ve şeffaf ve hesap verebilir bir Kuruluşları idari ve mali yapıda çalışmalarını sağlayacak düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 234. Merkezi yönetim Strateji ve Bütçe Haziran | Kamu idarelerinin bütçe teklif bütçesinin hazırlık ve Başkanlığı (S), Hazine | Sonu süreçlerinin tümüyle uygulama süreçleri tümüyle ve Maliye Bakanlığı, elektronik ortamda elektronik ortam üzerinden İlgili Kamu Kurum ve yapılabilmesine ilişkin bilgi gerçekleştirilecektir. Kuruluşları işlem altyapısı tamamlanacak, kamu kurumlarının bütçe işlem talepleri ile yapılacak bütçe işlemlerinin sonuçları da tümüyle elektronik ortamda gerçekleştirilecektir. Tedbir 235. Merkezi yönetim Strateji ve Bütçe Aralık Merkezi yönetim kapsamındaki kapsamındaki kamu Başkanlığı (S), Hazine | Sonu kamu idarelerine ait olan idarelerine ait merkezi ve Maliye Bakanlığı, merkezi yönetim bütçesi yönetim bütçesi dışındaki İlgili Kamu Kurum ve dışındaki diğer her türlü kaynaklar için genel ilke ve Kuruluşları bütçe, fon, döner sermaye, stratejiler tespit edilecek, özel hesap ve proje hesabı uygulamalar izlenecek ve için genel ilke ve stratejiler tedbirler alınacaktır, tespit edilecek, gerekli görülenler için bütçelerinin onaylanması zorunluluğu getirilecek, uygulamalara yön verilecek ve izlenecek, harcamaların etkili, etkin, ekonomik ve verimli olmasını sağlamak üzere gerekli tedbirler alınacaktır. Kamu harcamalarının program bazlı sınıflandırma çalışmaları tamamlanarak kamu hizmetlerini program yaklaşımıyla ele alan bütçe yapısına geçilecektir. (Kalkınma Planı p. 542) Tedbir 236. Program bazlı Strateji ve Bütçe Aralık Kamu kaynaklarının bütçeleme sistemine geçiş için o | Başkanlığı (5), Hazine | Sonu kullanımında etkinliği gerekli çalışmalar ve Maliye Bakanlığı, artıracak, izleme ve tamamlanacaktır. İlgili Kamu Kurum Ve değerlendirmeyi Kuruluşları kolaylaştıracak, şeffaflığı ve hesap verebilirliği güçlendirecek program bazlı bütçe sistemi hazırlıkları tamamlanacaktır. Tedbir 237. Mali yönetimin Hazine ve Maliye 26/6/2018 tarihli ve 30460 tüm paydaşlarıyla birlikte; Bakanlığı (S) Sonu sayılı Resmi Gazete'de başta merkezi yönetim yayımlanarak yürürlüğe giren kapsamındaki kamu idareleri “Bütünleşik Kamu Mali için geçerli olmak üzere, bütçe Yönetim Bilişim Sistemi kanunu hazırlıklarının Uygulama Usul ve Esasları başlatılmasından, kesin Hakkında Yönetmelik” hesabın TBMM'de N kanunlaşmasına kadar geçen uyarınca belirlenen standartlar aşamalarda kullanılan çerçevesinde çalışmalar otomasyon sistemlerinde tamamlanacaktır. süreç odaklı bir yaklaşım benimsenerek, e-belge, eimza, e-arşiv, e-fatura gibi yeni teknolojik imkanlara sahip, muhasebe odaklı bütünleşik bir bilişim sistemi altyapısı oluşturulacaktır. Yerel yönetimlerin mali imkânlarını güçlendirmek için kentsel rantların değerlendirilmesi ve emlak vergisi dâhil olmak üzere yerel yönetim öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p, 545) Tedbir 238. Tapu harçları ve Eylül Diğer vergi mevzuatında Hazine ve Maliye emlak vergilerinin Bakanlığı (S), İçişleri Sonu taşınmazlara ilişkin taşınmazların gerçek değerleri Bakanlığı, Gelir düzenlemelerle etkileşimleri de üzerinden alınmasına yönelik İdaresi Başkanlığı dikkate alınarak, tapu harcının olarak gayrimenkul ve emlak vergisinin taşınmazın vergilendirme sisteminde gerçek değeri üzerinden yapılacak değişiklikler alınmasını sağlamaya yönelik belirlenecektir. öneri raporu hazırlanacaktır. Kayıt Dışı Ekonominin Azaltılması Programı Tedbir 239. Kayıt Dışı Gelir İdaresi Başkanlığı | Aralık Tüm kamu kurum ve Ekonomi İle Mücadele Eylem (S), İlgili Kamu Sonu kuruluşlarından ve ilgili sivil Planı (2019-2021) Kuruluşları, İlgili Sivil toplum kuruluşlarından kayıt hazırlanacak ve uygulamaya Toplum Kuruluşları dışı ekonomi ile mücadele konulacaktır. eylem önerilerinin alınması suretiyle toplumun tüm kesimlerinin dâhil olduğu geniş katılımlı bir Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadele Eylem Planı (2019-2021) hazırlanacak ve uygulamaya konulacaktır. 2.2.2.7. Sosyal Güvenlik Finansmanı

a) Amaç

Sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini bozucu uygulamalardan kaçınılması, prim gelirlerinin artırılmasına yönelik olarak kayıt dışılığın azaltılması ve sağlık harcamalarının kontrol altına alınması suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin iyileştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar sie)

Sorumlu / İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Açıklama

Sağlık hizmetleri ve harcamalarında sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha akılcı hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.558) Tedbir 240. SGK ile Aile, Çalışma ve Sosyal || Aralık | Eylem kapsamında; ileri BKDS protokolü olan Hizmetler Bakanlığı (S), | Sonu | teknolojileri tespit edilecek, bu üniversite Sağlık Bakanlığı, kapsamda bütüncül bir sağlık hastanelerinde, kamu TÜBİTAK, Üniversiteler, provizyon sistemi oluşturulacak, hastanelerinde ve Türk Eczacılar Birliği teknik şartname ve sözleşme sözleşmeli eczanelerde metinleri hazırlanacak, ihtiyaç nl Gine doğrultusunda cihaz temin (EKDS) lecek edilecek, pilot uygulamaya geçilecektir. M başlanacak ve uygulama ülke çapında yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 241. Tetkik ve Aile, Çalışma ve Sosyal Hastalara gereksiz tetkik ve tahlil paylaşım projesi Hizmetler Bakanlığı (S), Sonu | tahlil işlemlerinin yapılmaması hayata geçirilecektir. Sağlık Bakanlığı, ve hastaların zaman kaybını Üniversiteler, İlgili önleyip tedavi sürecini Kuruluşlar hızlandırmak adına tetkik ve tahlil sonuçlarının MEDULA üzerinden depolama yapılmadan görüntülenmesi sağlanacaktır. 2.2.2.8. Kamu İşletmeciliği

a) Amaç

Kamu teşebbüslerinin kaynaklarını kamuya mali yük getirmeyecek şekilde; etkili, verimli ve ekonomik kullanmaları esastır. KİT'lerin kârlılık, verimlilik ve kurumsal yönetim ilkelerine uygun faaliyet göstermesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

iti i Sorumlu/İşbirliği N Yapılacak İşlem ve

Pol

olitika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar dâhil KİT'lerin faaliyetleri, ekonomik amaç ve hedeflere dayalı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.569) Tedbir 242. KİT'ler, Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), | Aralık KİT'ler, verimlilikleri verimlilikleri artacak ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Sonu artacak ve kamu kamu maliyesine yükleri Özelleştirme İdaresi, İlgili maliyesine yükleri azalacak şekilde yeniden Kuruluşlar yapılandırılacaklır. azalacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. 2.2.2.9. Yatırım Politikaları 2.2.2.9,.1. Kamu Yatırımları

a) Amaç

Kamu yatırımlarının özel sektörün yenilikçi ve üretken yatırımlarını ve ticareti destekleyecek, vatandaşlarımızın refah ve mutluluğunu artıracak nitelikteki öncelikli altyapı alanlarına yönlendirilmesi temel amaçtır. Kamu yatırım harcamalarından azami düzeyde tasarruf edilirken kalkınma potansiyelini destekleyici mahiyetteki iktisadi ve sosyal altyapı yatırımlarına öncelik verilmeye devem edilecektir. Kamu altyapı yatırımları; özel kesimde üretim maliyetlerinin azaltılmasını, yeni üretim kapasitelerinin oluşturulmasını, böylece üretimin yenilikçi ve rekabetçi gelişmesini destekleyecek şekilde planlanacak ve yürütülecektir. Kamu yatırım projelerinin planlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreci güçlendirilecek, bu doğrultuda kamu kurum ve kuruluşlarının kapasiteleri geliştirilecektir. Bu kapsamda 2019 yılı yatırım ödeneklerinin tahsisinde; - Devam eden öncelikli projelerden en kısa sürede tamamlanabilecek olanlara; başlatılmış bulunan diğer projelerle bağlantılı veya eş zamanlı olarak yürütülmesi ve tamamlanması gereken projelere, mevcut sermaye stokunun daha etkin kullanılmasına ve korunmasına yönelik idame-yenileme, bakım onarım, rehabilitasyon ve modernizasyon türü yatırım projelerine; afet risklerinin azaltılması, afetlere hazırlık ile afet hasarlarının telafisine yönelik projelere öncelik verilecektir. - İhalesi yapılmamış ve ihalesi yapılmış ancak başlanmamış projeler ötelenecektir. - Devam eden projelerden finansman koşulları uygun olanlar için yeni ve daha uzun zamana yayılmış iş planları oluşturulacaktır. - Mega-altyapı projeleri doğrudan yabancı yatırım yoluyla, uluslararası finansman ile hayata geçirilecektir. - Kamu hizmeti sunumuyla doğrudan ilişkisi olmayan makam aracı, lojman ve sosyal tesislere yönelik harcamalar sınırlandırılacaktır. - Kamuda yeni idari hizmet binası yapımına ve kiralanmasına izin verilmeyecektir. KÖİ projelerinde temel amaç kamu yatırım ve hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde etkinlik ve verimliliği artırmaktır. Bu kapsamda kurumlar arası koordinasyonun ve işbirliğinin geliştirilmesine ve harcama getirisi sağlayacak projelerin seçilmesine önem verilecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Önceli i Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Öncelik/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar

lik/Tedbi

Açıklama

KÖİ politika uygulamalarının koordinasyonu güçlendirilecek, projelerin bütçe üzerindeki risk ve etkilerini ölçebilecek etkin bir izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.595) Tedbir 243. KÖİ alin Strateji ve Bütçe Aralık KÖİ projelerinin etkin projelerinin bütçeyle Başkanlığı (S), Hazine ve Sonu izleme ve ilişkisini daha kuvvetli Maliye Bakanlığı değerlendirmesine kurmak üzere izlemeyönelik fonksiyonlar değerlendirme sistemi Kamu Yatırımları Bilgi güçlendirilecektir. Sistemine eklenecektir. Kamu yatırım projelerinin planlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreci güçlendirilecek, bu kapsamda kamu kurum ve kuruluşlarının kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.596) Tedbir 244. KÖİ Strateji ve Bütçe Haziran KÖİ projelerindeki alanında faaliyet Başkanlığı (S), Hazine ve Sonu hazırlık ve işletme gösteren kamu Maliye Bakanlığı, Sağlık dönemlerini kapsayan kurumlarını kapsayan ) Kal Bakanlığı, proje planlama, ihale kapasite geliştirme Ulaştırma ve Altyapı dâhil tüm süreçlerin projesi Bakanlığı İlgili Kamu Kurum daha nitelikli hâle tamamlanacaktır. ve Kuruluşları getirilebilmesi, sözleşme yönetiminin uluslararası standartlar dikkate alınarak yeniden düzenlenmesi Tedbir 245. Kamu 2. ) Strateji ve Bütçe Aralık Kamu yatırım yatırımları için proje Başkanlığı (5), Yatırımcı Sonu projelerinin hazırlık, hazırlama, uygulama, Kuruluşlar uygulama, izleme ve izleme ve değerlendirme | değerlendirme süreçlerini yönlendirmek 5 ih süreçlerinin daha etkin üzere rehber doküman | ve etkili yönetilebilmesi hazırlanacaktır. amacıyla bir rehber doküman hazırlanacaktır. Tedbir 246. Kamu Strateji ve Bütçe Aralık Kamu Yatırımları Bilgi Yatırımları Bilgi Başkanlığı (S), Hazine ve Sonu Sistemine karar destek Sisteminin a, Maliye Bakanlığı, Yatırımcı sistemi niteliği geliştirilmesine ilişkin Kamu Kuruluşları kazandırılmasına çalışmalar yönelik çalışmalar yürütülecektir. yapılacak, sonuç odaklı yönetim anlayışı doğrultusunda raporlamaya ve izlemeye ilişkin fonksiyonlar geliştirilecektir. KÖİ uygulamalarına ilişkin dağınık yapıdaki KÖİ mevzuatının çerçeve bir KÖİ kanunu altında toplanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.594) Tedbir 247. KÖİ Strateji ve Bütçe Aralık KÖİ süreçlerini, uygulamalarına ilişkin Başkanlığı (S), Hazine ve Sonu uygulanan model ve çerçeve mevzuat Maliye Bakanlığı, Sağlık sektörlere göre farklı hazırlıkları yapılacaktır. Bakanlığı, kanunlarla düzenleyen Ulaştırma ve Altyapı parçalı yapıdaki mevcut Bakanlığı, Özelleştirme KOİ mevzuatının, ilgili İdaresi Başkanlığı ve diğer süreçlerin daha açık ve ilgili kamu kurum ve rasyonel bir şekilde tanımlandığı ve esnek bir kuruluşları yapıya sahip yeni bir KÖİ çerçeve mevzuatının altında toparlanması amacıyla çalışma yapılacaktır. 2.2.2.9.2. Özel Kesim Yatırımları

a) Mevcut Durum

2018 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin çekilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. 2018 yılında çıkarılan 7099 sayılı Kanunla Türkiye'nin Dünya Bankası İş Yapma Kolaylığı Endeksinde daha yüksek basamaklara çıkmasına yönelik önemli düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda, şirket kuruluşu işlemlerindeki maliyet ve sürenin azaltılması, belediyeler tarafından sağlanan yapı izin süreçlerinin iyileştirilmesi, dış ticaret işlemlerine ilişkin o çeşitli o maliyetlerin düşürülmesi, tapu kaydı işlemlerinin hızlandırılması, telekomünikasyon altyapı izin süreçlerinin, ticari faaliyet işlemlerinin ve KOBİ'lerin finansmana erişiminin kolaylaştırılması doğrultusunda çeşitli kanunlarda değişiklikler yapılmıştır. 6745 sayılı Yatırımların Proje Bazında Desteklenmesi ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile çerçevesi çizilen Proje Bazlı Teşvik Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Bu kapsamda 2018 yılında 19 firmanın 23 projesine proje bazlı teşvik belgesi verilmiştir. Bu projeler ile 34.111 doğrudan, 134 bin de dolaylı istihdam, ihracata 6 milyar 318 ABD milyon dolarlık katkı, ithalatın 12 milyar 312 milyon ABD doları azalması ve cari açıkta 19 ABD milyar dolarlık bir iyileşme öngörülmektedir. 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar güncellenerek uygulanmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda imalat sanayi yatırımları için bina ve inşaat harcamalarına KDV iadesi süresi 2018 yılı sonuna kadar uzatılmış, kağıt hamurundan başlayan entegre yatırımlara yönelik destek kapsamı genişletilmiş, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgelerinde yapılacak turizm yatırımlarına yönelik desteğin kapsamı genişletilmiş, faiz desteği destek unsuru artırılmış, hava araçlarına ilişkin desteğin kapsamı genişletilmiş, atık geri kazanım ve bertaraf yatırımları ile kimya, elektrikli makine, makine ve demiryolu taşıtları sektörlerinde 500 milyon TL üzeri yatırımlar öncelikli yatırımlar kapsamına alınmıştır. Ayrıca yatırım teşviklerinin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı uhdesinde yürütülmesine karar verilmiştir. Düzenlenen yatırım teşvik belgesi sayısı, 2018 yılı Ocak-Mayıs döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3 azalarak 2.921 olmuştur. Aynı dönemde öngörülen toplam sabit yatırım tutarı yüzde 48,8 artarak 65,9 milyar TL, öngörülen istihdam ise yüzde 45,1 artarak 126.809 kişi olmuştur. TABLO TI: 22- 2018 Yılı Ocak-Mayıs Dönemi Yatırım Teşvik Belgelerine İlişkin Veriler Belge Sayısı Sabit Yatırım İstihdam | | (Milyon TL) (Kişi) Sermaye Türü Yabancı Sermaye 141 26 568 13811 Yerli Sermaye 2870 39310 112 998 Sektörü

Destek Sınıfı

Bölgesel 1 960 50 416 106 754

Büyük Ölçekli 5 858 753

Genel 953 14 100 19 052

Stratejik Yatırımlar 3 504 250

Genel Toplam 2921 65 877 126 809

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

İş ortamına ilişkin düzenlemelerin ve bunların uygulamalarının ölçülmesi ve ülkeler arası karşılaştırmaların yapılması amacıyla yıllık olarak Dünya Bankası tarafından hazırlanan İş Ortamı Raporunda Türkiye genel sıralamada 190 ülke arasında 2016 yılında 70'inci sırada iken 2017 yılında 60'inci sıraya yükselmiştir. TABLO II: 23- Türkiye'nin İş Ortamı Raporu Başlıklarına Göre Sıralaması Başlık Adı 2013 2014 2015 2016 2017

Kaynak: Dünya Bankası

Rapordaki başlıklar itibarıyla Türkiye, genel sıralamada yer alan ilk 20 ülke ile kıyaslandığında özellikle Şirket Tasfiyesi, Vergi Ödeme, Kredi Temini, İnşaat İzinleri ve Diş Ticaret başlıklarında iyileştirme yapıldığı takdirde bu alanlar, genel ülke sıralamasında Türkiye'yi yukarı taşıyabilme potansiyeline sahiptir. Örneğin, Şirket Tasfiyesinde mevcut durumda 33,26 olan Türkiye'nin puanı ilk 20 ülke ortalaması olan 76,30'a ulaştığında Türkiye'nin bu başlıkta sırası 139'dan 26'ya, genel sıralaması ise 60'tan 41'e yükselecektir. TABLO II: 24- Türkiye'nin İş Yapma Raporu Başlıklarına Göre Durumu (2017) Ortalamanın Yakalanması Puan Sıralama Hâlinde Türkiye'nin İlk 20 Ülke NM NN Başlık Genel Başlık Adı Ortalaması Türkiye Türkiye Sıralaması Sıralaması

AzınlıkYatırımcılarının

Korunması 70,23 71,67 20 23 63

Vergi Ödeme 87,90 72,40 88 18 56

Dış Ticaret 91,28 79,71 71 41 57

Sözleşmenin İcrası 71,61 68,87 30 21 59

irket Tasfiyesi 76,30

33,26 139 26 41

Kaynak: Dünya Bankası

Not: Tlk 20 ülke rakamları bu Raporda genel sıralamadaki en iyi ilk 20 ülkenin ortalaması alınarak hesaplanmıştır. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2017 döneminde toplam 194,2 milyar ABD dolarlık uluslararası doğrudan yatırım (UDY) girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007 yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2016 yılında bu rakam 13,3 milyar ABD doları, 2017 yılında ise 10,9 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen uluslararası doğrudan yatırımlar sektörel olarak incelendiğinde bu yatırımların sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Sermaye yatırımlarında genel itibarıyla hizmet sektörlerinin daha çok tercih edildiği anlaşılmaktadır. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlik artışı imkânı daha yüksek alanlara yönlendirilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu uluslararası yatırımların girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırım stratejisi hazırlanması ihtiyacı devam etmektedir. Ayrıca ülkemizde yatırımın başlangıcından işletmeye geçiş dönemine kadar izin, onay, lisans, yatırım yeri temini, mevzuat ve hukuki süreçlerin iyileştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bununla birlikte önümüzdeki dönemde Proje Bazlı Teşvik Sisteminin daha odaklı olarak kullanılabilmesine yönelik ürün ve sektör bazlı çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Yatırım ortamının daha cazip hâle getirilmesi ve yatırımların özendirilmesi yoluyla yüksek büyüme için gerekli özel kesim yatırımlarının artırılması temel amaçtır. Yatırım teşvik uygulamalarının amacı katma değer ve Ar-Ge içeriği yüksek yatırım, ihracat ve üretim yanında istihdamı artırmak, uluslararası rekabet gücünü geliştirmek ve bölgesel potansiyellerin ekonomiye kazandırılmasını sağlamaktır.

c) Politika ve Tedbirler

a : Sorumlu/ İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar p A ıklama

Yatırım teşvik uygulamalarında maliyet-etkinlik, hesap verebilirlik, şeffaflık, öngörülebilirlik, esneklik, atıl kapasite oluşturulmaması ile verimlilik ilkeleri gözetilerek istihdam, yüksek katma değer ve ihracat artışına yönelik yatırım alanlarına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p. 607 Tedbir 248. Yüksek Sanayi ve Teknoloji Teşvik mevzuatı teknolojili ve yüksek katma Bakanlığı (S), Hazine sadeleştirilerek, kolay değerli, ithalat bağımlılığını ve | | ve Maliye Bakanlığı, uygulanabilir hale getirilecek kon an azalacak yatırım İlgili Kurum ve ve kaynakların daha verimli onuan, Dögese, Düy Kuruluşlar, STK'lar kullanımı sağlanacaktır. ölçekli, stratejik ve öncelikli yatırımların daha verimli ve kolay uygulanabilir şekilde desteklenmesi için yatırım teşvik politikaları gözden eçirilecektir. Tedbir 249, Yüksek katma Sanayi ve Tekonloji Aralık Çeşitli parametrelerin değer oluşturacak makro Bakanlığı (S), Yatırım Sonu değerlendirilmesi için yatırım projelerine yönelik Ofisi, Özel Sektör, oluşturulan sektöre! ve proje eylem planları oluşturulacak Belediyeler bazlı önceliklendirmeler ve uygulamaya konulacaktır. dikkate alınarak, Türkiye'nin sanayisinde yüksek katma değer oluşturacak makro yatırım projeleri belirlenecektir. Bu projelerin eylem planları oluşturulacak ve bir program çerçevesinde uygulamaya konulacaktır, Tedbir 250. Proje bazlı Sanayi ve Teknoloji Aralık Yatırım projelerinin teşvik sistemi kapsamında Bakanlığı (S), Hazine Sonu değerlendirilmesi ve Destek cevhere dayalı entegre ve Maliye Bakanlığı, Kararı'nın yayımlanması metalürji, kimya, petrokimya, Çevre ve Şehircilik sağlanacaktır. savunma sistemleri, bilişim Bakanlığı, Tarım ve teknolojileri gibi alanlarda Orman Bakanlığı, yapılacak yatırımlar Ticaret Bakanlığı, desteklenecek ve ilgili sektör STK'lar temsilcilerine yönelik sunum ve bilgilendirme toplantıları apılacaktır. Devlet desteklerine ilişkin veri toplama ve izleme altyapısı çalışmaları tamamlanarak uygulamaya geçirilecektir. (Kalkınma Planı p. 609 Tedbir 251. Destek Hazine ve Maliye Eylül Desteklerin kapsamlı uygulamalarının etkin bir Bakanlığı (S), İlgili Sonu envanteri çıkarılacak, şekilde izlenmesi ve politika Kurum ve Kuruluşlar karşılaştırılabilir, yapıcılara raporlanması sınıflandırılabilir ve ölçülebilir sağlanacaktır. bilgilerden oluşan destek veri altyapısının oluşturularak, destek veren kurumlar tarafından uygulanması sağlanacak, destek uygulaması yürüten kurumlardan destek verisi temin edilecektir. N İİ İş ve Yatırım Ortamının Geliştirilmesi Programı Tedbir 252. Yatırım ve Cumhurbaşkanlığı Aralık Başta KOBİ'ler ve doğrudan işletme dönemlerine ilişkin Yatırım Ofisi (S), Sonu yabancı yatırımcılar olmak izin, onay ve lisans süreçlerini Strateji ve Bütçe üzere tüm yatırımcıların içerecek ve yatırımcıya rehber Başkanlığı, İlgili Kamu istifade edebileceği tüm olacak şekilde sektörel yatırım Kurum ve Kuruluşları bürokratik izin ve onay yol haritaları çıkarılacaktır. süreçlerinin tam olarak bilinmesini sağlayacak bir çalışma yapılacaktır. Çalışma, belirlenecek sektör veya sektörlerde yatırım ve işletme süreçlerinde ilişkin tüm izin, onay ve ruhsat süreçlerini içerecektir. Bürokratik süreçlerin her birine ilişkin süre, maliyet, gerekli bilgibelge, başvuru mercii ile ilgili bilgiler yer alacaktır. Tedbir 253. Yatırımların ve Sanayi ve Teknoloji Aralık Mevzuatta yatırımcıların yatırımcıların korunmasına Bakanlığı (5), Strateji Sonu korunmasına ilişkin var olan yönelik çerçeve bir mevzuat ve Bütçe Başkanlığı, diğer hükümlerle birlikte ilave çalışması tamamlanacaktır. Yatırım Ofisi, İlgili bazı hükümlerin de yer alacağı bir çerçeve mevzuat Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar hazırlanacak ve bu çalışmanın başta yabancı yatırımcılar olmak üzere tüm yatırımcılara tanıtımı yapılacaktır. Mevzuat çalışmasında: - Yatırımcılara bürokratik süreçlere ve kamusal yüklere ilişkin daha etkili güvenceler sağlanarak öngörülebilirlik artırılacaktır. - Bürokratik düzenlemelere ilişkin kamuya hesap verebilirlik, şeffaflık ölçütleri getirilecektir. . - Teşvik mevzuatında öngörülebilirlik artırılacaktır. - Bürokratik süreçlerin takibi ve tek pencere sistemi için gerekli yetkilendirme sağlanacaktır. 2.2.2.10. Bilim, Teknoloji ve Yenilik

a) Mevcut Durum

Son 15 yılda Ar-Ge harcamalarında artış yaşanmış ve Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2002 yılındaki yüzde 0,51 düzeyinden 2016 yılında yüzde 0,94'e yükselmiştir. Ancak, bu oran 2016 yılı AB-28 ortalaması olan yüzde 2,03 ve OECD ortalaması olan yüzde 2,33'ün altındadır. Bununla birlikte, toplam Ar-Ge harcaması içindeki özel sektör payı artmaya devam etmiş, 2015 yılındaki yüzde 50 düzeyinden 2016 yılında yüzde 54'e ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin en önemli unsurlarından biri araştırmacı insan gücüdür. 2016 yılında tam zaman eşdeğer (TZE) araştırmacı sayısı 100.158, TZE Ar-Ge personeli sayısı ise 136.953 olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılında TZE Ar-Ge personelinin yüzde 53'ü özel sektörde, yüzde 38,4'ü yükseköğretim kurumlarında ve yüzde 8,6'sı kamuda istihdam edilmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personeli sayısı içerisindeki doktora ve üstü öğrenime sahip olanların payı yüzde 20'dir. Özel sektörde istihdam edilenler başta olmak üzere araştırmacı insan gücünün nitelik ve nicelik olarak geliştirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir. Merkezi yönetim bütçesinden Ar-Ge faaliyetleri için 2017 yılında toplam 10,7 milyar TL harcama yapılmıştır. Buna ek olarak, özel sektör Ar-Ge faaliyetlerindeki artışın etkisiyle kamunun dolaylı Ar-Ge desteği bir önceki yıla göre yüzde 35 artarak 2,9 milyar TL'ye yükselmiştir. 2018 yılında TÜBİTAK tarafından yatırım programı kapsamında yürütülen Türkiye Araştırma Alanı (TARAL) programına yaklaşık 1,4 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Diğer taraftan, kamu kurumları tarafından yürütülen Ar-Ge destek programlarının etkilerinin değerlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir. TABLO II: 25- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Ar-Ge Harcamalarının GSYH İçindeki 0,80 0,80 0,83 0,82 0,86 Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurtiçi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - Cari 9268 11154 13062 14807 17598 20615 24641 Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörler (Yüzde) Yükseköğretim 46,0 45,5 43,9 42,1 40,5 39,7 36,3 Özel Sektör 42,5 43,2 45,1 47,5 49,8 50,0 24,2 Kamu 11,4 113 11,0 10,4 9,7 10,3 9,5 TZE Cinsinden Toplam Ar-Ge Personeli Sayısı 81792 92801 105122 112969 115444 122288 136953 TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 40,2 38,4 38,8 37,7 35,7 35,4 38,4 Özel Sektör 45,9 48,9 49,7 51,7 53,7 54,5 53,0 Kamu 13,9 12,7 11,5 10,6 10,6 10,1 8,6 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen TZE Ar-Ge Personeli Sayısı 36 37 40 44 46 » 46 Kaynak: TÜİK Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi kapsamında yapılan düzenlemelerle bilim, teknoloji ve yenilik alanındaki destek ve teşvikler, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde toplanmıştır. Ayrıca, bilim ve teknoloji alanındaki araştırma ve geliştirme politikalarının ekonomik kalkınma ve sosyal gelişme hedefleri doğrultusunda yönlendirilmesi amacıyla Cumhurbaşkanlığı bünyesinde Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu oluşturulmuştur. 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında yeterlik verilen araştırma altyapılarının kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi ve bu Kanun kapsamına yeni alınabilecek araştırma altyapılarının belirlenmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bununla birlikte, 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve 2018/3 sayılı Genelge ile 6550 sayılı Kanunun karar organı olan Araştırma Altyapıları Kurulu kaldırılarak yerine Sanayi ve Teknoloji Bakanı başkanlığında beş üyeden oluşan Araştırma Altyapıları Komisyonu teşkil edilmiştir. Ar-Ge Reform Paketinin Mart 2016'da yürürlüğe girmesiyle özel sektör Ar-Ge Merkezi Belgesi alan işletme sayısı Eylül 2017'de 635 iken Eylül 2018'de 987'ye yükselmiştir. Aynı tarih itibarıyla özel sektör Ar-Ge merkezlerinde 53.517 Ar-Ge personeli çalışmakta olup, bu merkezler özellikle makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayi, yazılım, bilgi ve iletişim teknolojileri, elektrik-elektronik, tekstil, kimya ve savunma sanayii gibi sektörlerde faaliyet göstermektedir. Ayrıca, Eylül 2018 itibarıyla tasarım merkezi belgesi verilen işletme sayısı 246 iken bu merkezlerde 5.324 kişi çalışmaktadır. AB Ufuk 2020 programından ülkemizdeki araştırmacıların ve özel sektörün daha fazla faydalanabilmesi amacıyla TÜBİTAK koordinasyonunda yönlendirme, bilgilendirme ve teşvik faaliyetleri yürütülmektedir. Söz konusu program kapsamında 2018 yılında açılan çağrıların yüzde 36'sının sonuçları açıklanmış olup 11 kamu kuruluşu, 26 üniversite ve 23 özel sektör kuruluşu tarafından sunulan toplam 34 projenin destek almasıyla 14,5 milyon Avro geri dönüş sağlanmıştır.

b) Amaç ve Hedefler

Ar-Ge ve yenilik politikasının temel amacı; teknoloji ve yenilik faaliyetlerinin özel sektör odaklı artırılarak faydaya dönüştürülmesine, yeniliğe dayalı bir ekosistem oluşturularak araştırma sonuçlarının ticarileştirilmesine ve markalaşmış teknoloji yoğun ürünlerle ülkemizin küresel ölçekte yüksek rekabet gücüne erişmesine katkıda bulunmaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Yenlamak işbirliği Yapılacak İşlem ve Açıklama Ne N mlu irliği p Üniversite ve kamu kurumları bünyesindeki araştırma merkezleri, özel sektörle yakın işbirliği içinde çalışan, nitelikli insan gücüne sahip, tüm araştırmacılara kesintisiz hizmet veren ve etkin bir şekilde yönetilen sürdürülebilir yapılara dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.627) Tedbir 254. Kritik Strateji ve Bütçe Bilgi ve teknoloji kapasitesinin alanlarda araştırma Başkanlığı (S), İlgili Sonu | geliştirilmesi ve ekonomik fayda altyapılarının kurulumu Bakanlıklar, YÖK, yaratılması amacıyla sağlık, bilgi ve ve gelişimi Üniversiteler iletişim teknolojileri, enerji başta desteklenecektir. olmak üzere kritik alanlarda yeni araştırma altyapıları kurulacak, mevcut olanlar geliştirilecektir. Tedbir 255. Ulusal Sanayi ve Teknoloji Aralık | 6550 sayılı Kanun kapsamında ölçekli araştırma Bakanlığı (5), Milli Eğitim | Sonu | yeterlik verilen araştırma altyapıları, yeterlikleri Bakanlığı, Strateji ve altyapılarının desteklenmesine dikkate alınarak 6550 mide sakar, lim ilişkin çalışmalar sürdürülecek, yeni sayılı Kanun kapsamında Politikaları Kurulu, Eğitim altyapıların Kanun kapsamına desteklenecektir. ve Öğretim Politikaları alınmasına yönelik çalışmalara Kurulu, YÖK, TÜBİTAK, devam edilecektir. Üniversiteler, Araştırma Altyapıları Tedbir 256, Özel sektör Sanayi ve Teknoloji Aralık | Özel sektör Ar-Ge ve tasarım Ar-Ge ve tasarım Bakanlığı (S), Hazine ve Sonu | merkezlerine yönelik çalışmalara merkezleri sayısı Maliye Bakanlığı, Özel devam edilecek ve bu merkezlerin artırılacaktır. Sektör Kuruluşları sayısı 1750'ye yükseltilecektir. Ar-Ge desteklerinde koordinasyon sağlanacak ve mevcut destek programları etki analizi çalışmaları yapılarak gözden geçirilecektir. Ar-Ge faaliyetleri, öncelikli alanlarda oluşturulacak ortak hedefler çerçevesinde, ticarileştirmeyi de içerecek şekilde piyasa artları gözetilerek bütünsellik içinde desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.630 Tedbir 257. Ar-Ge, Sanayi ve Teknoloji Aralık | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, yenilik ve girişimcilik Bakanlığı (S), Ticaret Sonu | KOSGEB ve TÜBİTAK tarafından desteklerine ilişkin etki Bakanlığı, Strateji ve yürütülen özel sektöre yönelik lari ” vi VE destekler başta olmak üzere Ar-Ge analizleri Bütçe Başkanlığı, YÖK, destek programlarının hedeflerine gerçekleştirilecektir. TÜBİTAK, KOSGEB programla ulaşma ve fayda yaratma düzeylerini tespit etmek için etki analizleri gerçekleştirilecektir. Bu analizlerin sonuçları da dikkate alınarak destek programları iyileştirilecektir. TÜBİTAK (S), Sanayi ve | Aralık Tedbir 258. Orta TÜBİTAK 1004 programıyla üniversite ve araştırma yüksek ve özellikle Teknoloji Bakanlığı, Sonu altyapılarının özel sektör Ar-Ge ve yüksek teknoloji yerli Üniversiteler tasarım merkezleri ile teknoloji ürünlerin geliştirilmesine hazırlık seviyesi 3-6 arasındaki yönelik özel sektör ve stratejik işbirlikleri desteklenecektir. üniversitelerin işbirliğiyle Sanayi yenilik ağları destek oluşturulacak teknoloji programıyla odak sektörlerde platformları aracılığıyla hedeflenen teknoloji tabanlı büyük çaplı projeler ürünlerin ticarileştirilmesi amacıyla desteklenecektir. teknoloji hazırlık seviyesi 6-9 arasındaki pazara görece daha yakın alandaki teknoloji geliştirme faaliyetleri teşvik edilecektir. Tedbir 259. Ülkemizin TÜBİTAK (S), Sanayi ve | Aralık | Rekabet avantajı sağlamak liderliğini sağlayacak yeni Teknoloji Bakanlığı, Sonu | amacıyla yeni gelişmekte olan bilim sektörler ve yetkinlikler Üniversiteler ve teknoloji alanlarında temel yaratılmasına yönelik, buluşlar ve teorik ilerlemeleri içeren Si ve kam ğe çığır açıcı araştırmaların açısından yüksek etki desteklenmesine yönelik yeni bir yaratması muhtemel program tasarlanarak uygulamaya öncül araştırma projeleri alınacaktır. desteklenecektir. Araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği daha da artırılacak, özel sektörde araştırmacı istihdamı teşvikine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.635) Tedbir 260. Sanayinin TUBITAK (S), YOK, | Aralık | Sanayide ihtiyaç duyulan doktoralı ihtiyaçlarına yönelik. Üniversiteler Sonu | araştırmacı insan gücünün araştırmacı insan gücü üniversite sanayi işbirliğiyle nitelik ve nicelik yetiştirilmesine ve istihdamına yönünden geliştirilecektir. yönelik programlar yürütülecektir. Tedbir 261. Yurt TUBİTAK (S), Sanayi ve Aralık | Yurt dışında bulunan nitelikli dışındaki nitelikli Teknoloji Bakanlığı, Aile, | Sonu | araştırmacıların ülkemizdeki

Üniversiteler, YÖK,

tarafından yürütülen benzer

Yurtdışı Türkler ve

programların kapasitesi

Akraba Topluluklar

artırılacaktır.

Başkanlığı

Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde iş birliği geliştirilecektir. Bu kapsamda kritik teknolojilerin transferinin kolaylaştırılmasına, içselleştirilmesine ve dünyadaki emsal teknolojilerle rekabet edebilecek şekilde geliştirilmesine önem verilecektir. (Kalkınma Planı p.639 Tedbir 262. AB Çerçeve TÜBİTAK (S), Dışişleri Aralık | AB destek programlarına yönelik Programlarına katılımın Bakanlığı, Sanayi ve Sonu | tanıtım ve bilgilendirme faaliyetleri artırılmasına yönelik Teknoloji Bakanlığı, sürdürülecek, başvuru, mekanizma Üniversiteler, YÖK değerlendirme ve izleme süreçleri elistirilecektir iyileştirilecektir. Bu kapsamda, Ufuk geliş ' 2020 Programından daha fazla kaynak kullanımı amacıyla kuantum bilimleri ve teknolojisi, güvenlik araştırmaları, göç araştırmaları, kişiselleştirilmiş tıp ve batarya teknolojisi gibi alanlara önem verilecektir. Tedbir 263. Araştırma TÜBİTAK (5S), Sanayi ve Aralık | Uluslararası Ar-Ge işbirliklerini kurumlarının ikili ve/veya Teknoloji Bakanlığı, Sonu | desteklemek amacıyla kurgulanan çok taraflı uluslararası Dışişleri Bakanlığı, destek programları kapsamında işbirliğiyle Üniversiteler, YÖK projeler desteklenecektir. Araştırma kuruluşlarının uluslararası Ar-Ge hazırlayacakları projeler ağlarına katılımını ve bu ağlardan desteklenecektir. alınan destek miktarını artırmaya yönelik çalışmalar erçekleştirilecektir. Öncelikli Teknoloji Alanlarında Ticarileştirme Programı Tedbir 264. Teknoloji TÜBİTAK (5), Sanayi ve Aralık | Teknoloji transfer ofislerinin transfer ofislerinin Teknoloji Bakanlığı, Sonu | faaliyetleri analiz edilerek, başarılı etkinliği analiz edilerek Üniversiteler uygulama modelleri tespit edilecek başarılı uygulama ve bu uygulamaların modelleri yaygınlaştırılması sağlanacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Teknoloji transfer ofislerinin aralarındaki iletişim artırılacak ve yurtdışındaki başarılı ofislerle işbirlikleri geliştirilecektir. Tedbir 265. Katma Sanayi ve Teknoloji Aralık Başta enerji, sağlık, havacılık, uzay, değeri yüksek teknolojik Bakanlığı (S), Ticaret Sonu otomotiv, raylı sistemler, bilişim ve ürünlerin geliştirilmesi ve Bakanlığı, Strateji ve savunma sektörlerinde olmak üzere markaların yaratılması Bütçe Başkanlığı, işletmelerin prototip geliştirme amacıyla başta öncelikli TÜBİTAK, İlgili kamu süreçleri, teknolojik ürün yatırımları sektörlerde olmak üzere kurum ve kuruluşları ve kümelenme çalışmaları ticarileştirme faaliyetleri desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 266. Kamu- Sanayi ve Teknoloji Aralık | Portalın potansiyel kullanıcılarına üniversite-sanayi işbirliği Bakanlığı (S), Strateji ve | Sonu | yönelik tanıtım faaliyetleri portalının kullanımı Bütçe Başkanlığı, yürütülecektir. Portala veri girişi yaygınlaştırılacaktır. Üniversiteler, İlgili kamu yapılması sağlanarak ilgili tarafların kurum ve kuruluşları etkileşimi sağlanacaktır. 2.2.2.11. İmalat Sanayiinde Dönüşüm

a) Mevcut Durum

İmalat sanayii, hızlı ve istikrarlı büyüme, orta gelir tuzağından çıkış, cari açığı azaltma, kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. İmalat sanayiinde küresel gelişmelere bakıldığında, teknolojik dönüşüm, dijitalleşme ve yenilik yapma kapasitesinin artmasıyla uluslararası rekabet şartlarının iyice zorlaştığı bir döneme girildiği, bu nedenle ülkelerin daha aktif sanayi politikaları uygulamakta olduğu görülmektedir. Bu nedenle, uygulanacak başarılı bir sanayi politikası, sürdürülebilir ekonomik büyümenin ve kalkınmanın sağlanmasında ülkemize çok önemli katkı sağlayacaktır. imalat sanayiinde 2017 yılında ve Ocak-Ağustos 2018 döneminde üretim, ihracat ve ithalat artmıştır. Ocak-Temmuz 2018 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre, ortalama yüzde 7,5 artmıştır. Bu dönemde gıda, giyim, kimya, ilaç, plastik, taş ve toprak, elektronik ve makine sektörlerinde üretim artışı imalat sanayii ortalamasının üstünde olmuş, tekstil, deri, petrol ürünleri, ana metal, elektrikli teçhizat, otomotiv ve mobilya sektörlerinde ise altında kalmıştır. 2017 yılında ortalama yüzde 78,5 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2018 yılının ilk dokuz ayında ise ortalama yüzde 77,6 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdamı, Ocak- Haziran 2018 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 6,6 artmıştır. Toplam ihracat, 2017 yılında yüzde 10,1 artarak 157 milyar ABD doları, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 10 artarak 148,3 milyar ABD doları olmuştur. 2016 yılında yüzde 94,6 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2017 yılında 94,5 olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2018 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, gıda, tekstil, giyim, deri, kimya, ilaç, plastik, taş ve toprak, elektronik, elektrikli teçhizat, makine, otomotiv ve mobilya sektörlerinde artış kaydedilirken; petrol ürünleri ve ana metal sektörlerinde düşüşler görülmektedir. TABLO II: 26- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 2015 o 2016 (Oo 2017 O ak GSYH İçindeki Payı (yüzde) 16,7 16,6 17,66 (o 19,0(3) 16,4 Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (yüzde) (4) 6,6 3,4 9,0 7,5 (8) 3,4 İhracat (Milyar Dolar) (5) 136,1 134,8 148,3 102,9 - İhracat Artışı (yüzde) 3,3 -1,0 10,0 5,1 7,8 (6) Toplam İhracat İçindeki Payı (yüzde) 94,6 94,6 94,5 94,7 o 87,3(6) İthalat Artışı (yüzde) 1111 0,4 14,2 39 10,1(6) İthalat (Milyar Dolar) (5) 167,6 168,2 192,1 127,0 - Toplam İthalat İçindeki Payı (yüzde) 80,9 84,7 82,1 80,55 Oo 86,3(6) İmalat Sanayii İstihdam Artışı (7) (yüzde) 04 -0,8 ii 6,6 (3) 1,5 | Kapasite Kullanım Oranı (yüzde) 76,8 77,4 78,5 77,6 (9) 82,8 Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT

(1) Ocak-Ağustos dönemi (2) EUROSTAT (3) Ocak-Haziran dönemi (4) NACE Rev.2'ye göre 2010-100 Serisi (5) ISIC Rev.4'e göre (6) SITC (3, 5-8) (7) 2014 yılı itibarıyla hanehalkı işgücü anketinde tanım değiştirilmiş ve yeni bir seriye başlanılmıştır. Bu nedenle 2014 yılı artışı verilememektedir. (8) Ocak - Temmuz Dönemi (9) Ocak-Eylül Dönemi İmalat sanayii ihracatında ülke çeşitlenmesi artmaktadır. 2002-2017 döneminde imalat sanayii ihracatında AB-27 ülkelerinin payı azalırken (yüzde 56,8'den yüzde 47,5'e), başta Ortadoğu ülkeleri olmak üzere (yüzde 8,6'dan yüzde 21,3'e) Afrika ülkelerinin payı (yüzde 4,8'den yüzde 7,8'e), Türk, Cumhuriyetlerin payı (yüzde 1,8'den yüzde 3'e) artmıştır. Toplam ithalat, 2017 yılında yüzde 17,7 artarak 233,8 milyar ABD doları, imalat sanayii ithalatı ise yüzde 14,2 artarak 192,1 milyar ABD doları olmuştur. Ocak-Ağustos 2018 döneminde gıda, tekstil, ana metal, elektronik, plastik ve kimyasal ürünler hariç imalat sanayi sektörlerinde ithalat azalmıştır. Bu gelişmeler sonucunda, imalat sanayiinde 2016 yılında 33,4 milyar ABD doları olan dış ticaret açığı 2017 yılında 43,8 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Dış ticaret açığının büyük kısmını oluşturan ara mallarında 2017 yılında ihracat bir önceki yıla göre yüzde 9,2, ithalat ise yüzde 27,7 artmıştır. TABLO II: 27- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı Yüzde Pa Teknoloji TÜRKİYE DÜNYA Yoğunluğu 2003 oo 2015 Oo 2016 O Soap sas İİ

Kaynak: TÜİK, OECD STAN Veri tabanı

2017 yılında yüksek ve orta yüksek teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı paylar bir önceki yıla göre artarken, orta düşük ve düşük teknoloji sektörlerinin payında azalma görülmüştür. Yüksek teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki kısmi artışta hava taşıtları imalatı, ortanın üstü teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki artışta ise motorlu kara taşıtları ile kimyasallar ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Ortanın altı teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki azalış özellikle metalik olmayan mineral ürünler ve ana metal sanayii ihracatındaki azalmalardan kaynaklanmaktadır. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı bu dönemde rekabet gücü belirleyicileri arasında en temel bileşenler olarak teknolojik dönüşüm ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır. İmalat sanayiinin ekonomik faydasının genel kabul görmesiyle de birlikte ülkelerde milli ve yerli üretimi desteklemek için daha aktif, korumacı ve rekabet güçlerini artırmaya yönelik sanayi politikalarının uygulanmakta olduğu görülmektedir. Ülkemiz küreselleşmenin etkisinin iyice arttığı bu süreçte dünya imalat sanayii içinde payını artırabilmiş, 2002 yılında imalat sanayii katma değeriyle dünyada 20'inci, Avrupa'da 10'uncu sırada yer alırken, 2017 yılında dünyada 16'ncı, Avrupa'da ise 6'ncı sıraya yükselmiştir. Önümüzdeki dönemde imalat sanayiinin teknoloji, tasarım ve markalaşma odaklı olarak daha yüksek katma değerli bir yapıya dönüşümünü devam ettirmesi ve orta-yüksek ve yüksek teknolojili sektörlerde yatırımların artırılması büyük önem arz etmektedir. Bu çerçevede proje bazlı teşvik sisteminin imalat sanayiinin yapısal dönüşümünde farklı ürün ve sektörlerde yatırım yapılmasının sağlanması yönünde etkili olarak kullanımı ve doğrudan yabancı yatırımların artırılması önemini korumaktadır. Yapay zekâ, robotik teknolojiler, akıllı üretim sistemleri, 3D yazıcılar, nesnelerin interneti, büyük veri ve bulut bilişim gibi alanlarda yaşanan hızlı gelişmeler neticesinde ortaya çıkan dördüncü sanayi devrimiyle birlikte imalat sanayii başta olmak üzere birçok alanda iş yapma anlayışının tamamen değişmeye başladığı görülmektedir. İmalat sanayimizin rekabet gücünde pazarlara yakınlık, hızlı ve küçük partili üretim yapabilmeye dayanan esnek üretim yapısı büyük önem arz etmektedir. Yeni teknolojilerden daha etkili bir şekilde istifade edilmesi mevcut esnek üretim yapımızın korunup geliştirilmesi açısından gerekli görülmektedir. Ülkemizde yüksek katma değerli yatırım döngüsünü başlatmak ve gelişmiş ülkelerle aramızdaki teknoloji farkını kapatmak için büyük fırsatlar sunabilecek bu yeni sanayi devrimine yönelik çalışmalar büyük önem arz etmektedir. TABLO II: 28- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 2002 2006 o2010 2014 2015 2016 2017 İhracat Birim Miktar Değeri ($/kg) 0,87 1,56 1,48 198 1,81 1,75 1,74 Ticari Kesim Ar-Ge Harcamaları/Ciro (Yüzde) 0,19(1) (o 0,30 0,37 0,51 0,51 0,68 O Dünya İhracatı İçinde Payı (Yüzde, 0,54 072 0,77 0,86 0,62 1,01 Katma Değerin Dünya Katma Değeri İçinde Payı (Yüzde) 0,70 1,14 yl 124 1,18 1,16 Çalışan Başına Katma Değer (bin TL) 25,8(1) 27,9 34,8 51,0 61,8 Katma Değeri 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı 0(1) 3 5 8 8 - - İhracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı 1 6 9 12 10 10 11 İmalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi Sırası 33 31 32 30 29 29 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK

(1) 2003 yılı verisidir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından sanayiinin dijital dönüşümünün hızlandırılması amacıyla Imalat Sanayinde Dijitai Dönüşüm Yol Haritası Haziran 2018'de yayınlanmıştır. Yol haritasında, eğitim altyapısının geliştirilmesi ve nitelikli işgücünün yetiştirilmesi, teknoloji ve yenilik kapasitesinin geliştirilmesi, veri iletişim altyapısının güçlendirilmesi, ulusal teknoloji tedarikçilerinin desteklenmesi, kullanıcıların dijital dönüşümünün desteklenmesi ve kurumsal yönetişimin güçlendirilmesi bileşenlerine yönelik eylemler açıklanmıştır. , Kamuoyunda üretim reform paketi olarak da bilinen 7033 sayılı Sanayinin Geliştirilmesi ve Üretimin Desteklenmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 01/07/2017 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kanunla destek niteliğinde ve mevzuat basitleştirmesi şeklinde önemli düzenlemeler yapılmıştır. Düzenlemelere ilişkin ikincil mevzuat çalışmalarına devam edilmektedir. Daha kaliteli ve hızlı üretim yaparak rekabet gücünün artırılması için, Ar-Ge, tasarım, lojistik, pazarlama ve satış sonrası hizmetler gibi her türlü hizmet faaliyetinin yanı sıra madencilik, tarım sektörlerinin de imalat sanayi üretimi ile daha fazla entegre olacağı bir döneme girilecektir. Ayrıca, sektörlerin üretim kapasitelerinden azami oranda yararlanabilmek ve yaratılan toplam değer içerisinde yerli üretimin payını artırmak için, imalat sanayii sektörleri arasında da işbirliklerinin ve kümelenmelerin güçlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Türkiye Sanayi Strateji Belgesi (2015-2018) uygulama dönemi 2018 yılında tamamlanacağından yeni strateji belgesi çalışmaları önem arz etmektedir. Ticareti kolaylaştırmayı, insan, bitki ve hayvan sağlığına zararlı ürünlerin piyasaya arzını engelleyerek tüketiciyi koruyan piyasa gözetim ve denetim sisteminin yeniden yapılandırılmasına yönelik teknik çalışmalara devam edilmiştir. Bu kapsamda ürün güvenliği ve teknik düzenlemelere ilişkin mevzuat çalışmaları sürdürülmüştür. Kamu desteklerinin, küresel düzeyde rekabetçi, Ar-Ge ve yenilik yapabilme kabiliyeti yüksek, sermaye yapısı güçlü, ölçek ekonomisinden azami düzeyde faydalanabilecek üretim yapılarını oluşturacak şekilde kullanılması önem arz etmektedir. TABLO II: 29- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki Değişimler Üretim (1) Sektörler 2017/2016 2018/2017 (2)

Kaynak: TÜİK

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100), (2) Ocak-Temmuz dönemi İmalat sanayiinde ithalatın büyük bölümü temel ve ara mallarda yapılmaktadır. Bu nedenle bu malların üretildiği sektörlerde yapılacak yatırımlar imalat sanayii dış ticaret dengesine olumlu katkı sağlayacaktır. Büyük ölçekli yatırımlara ihtiyaç duyulan bu sektörlerde, yer temini öncelikli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Söz konusu sektörler ağırlıklı olarak enerji yoğun ve ham maddede dışa bağımlı bir yapıdadır. Bu sektörlerde sürdürülebilir girdi tedariki sağlanırken, yurt içi ara malı üreticilerinin olumsuz etkilenmemesine yönelik önlemler alınmalıdır. Ayrıca, lojistik altyapısının ihtiyaçlara istenen seviyede cevap verememesi, bu sektörlerde, hem girdilerin hem de nihai ürünlerin maliyetleri üzerinde önemli bir yük oluşturmaktadır. Bu kapsamda sektörlerin rekabet gücünün artırılabilmesi için lojistik imkânların geliştirilmesi büyük önem arz etmektedir. İhracatçı özelliği öne çıkan tekstil, hazır giyim ver deri sektörlerinde 2015 ve 2016 yıllarında azalan ihracat, 2017 yılında ve 2018 yılı Ocak-Ağustos döneminde artış eğilimine geçmiştir. İhracattaki ve yurt içi talepteki artış üretim artışında etkili olmuştur. Diğer taraftan ihracat değerindeki artış, miktar artışına göre düşük seviyede kalmıştır. Sektörde markalaşma odaklı olarak rekabet gücünün geliştirilmesi önemini korumaktadır. TABLO 11: 30- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) İhracat (1) İthalat (1) Sektörler 2017/2016 m 017 2017/2016 m 017

Kaynak: TÜİK

(1) ISIC Rev. 4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) dış ticaret, (2) Ocak-Ağustos dönemi İmalat sanayii içerisinde 2017 yılı itibarıyla yüzde 14,8 ile ikinci en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır. Proje bazlı teşvik sistemi kapsamında kimya sektörüne ilişkin 50,3 milyar TL yatırım tutarına sahip 5 adet projenin desteklenmesi öngörülmektedir. Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması; sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücünün ve yeni yatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır. Bu kapsamda önemli bir gelişme olarak görülen, rafineri- petrokimya entegrasyonunu sağlayacak, 10 milyon ton ham petrol işleme kapasitesine sahip Star rafinerisi, 2018 yılında faaliyete geçmiştir. İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası verilerine göre Türkiye ilaç pazarı, 2017 yılında kutu bazında yüzde 3,3, değer bazında ise yüzde 20,2 büyümüştür. 2017 yılında kişi başı ilaç harcaması 83,1 ABD doları olmuştur. Fraksinasyon yöntemiyle plazma ürünleri üretimi ve aşıda yerlileştirme çalışmalarına devam edilmektedir. 2016 yılı itibarıyla başlanan ilaçta yerelleştirme çalışmaları kapsamında ilk etapta 700 milyon TL, daha sonra 1,7 milyar TL, son olarak da yaklaşık 1,5 milyar TL yerelleştirme için ilk adımlar atılmıştır. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun verdiği İyi Üretim Uygulamaları (GMP) sertifikalarının tanınırlığını sağlayacak ve sektörün ihracatını kolaylaştıracak PIC/S (Uluslararası İlaç Denetim Birliği) üyelik (sürecinin o tamamlanmasının ardından, ilaç ruhsatlandırma sürecindeki regülasyonların harmonizasyonunu sağlayan yapılanma olan Uluslararası Uyum Konseyi (ICH) üyelik süreci başlatılmıştır. İlaç alanında sağlık yenilikçi girişimleri havuzu oluşturulması ve periyodik olarak “Sağlık Start-Up Türkiye Fuarı” gibi düzenlenecek çeşitli etkinliklerle girişimci, sanayici ve yatırımcılarla yenilikçi girişimlerin bir araya getirilmesi planlanmaktadır. Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, inşaat sektöründeki gelişmelere paralel olarak çimento sektöründe üretim miktarı 2017 yılında yüzde 6,8 artarak, 80,6 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılının ilk yedi ayında ise çimento üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,9 artarak 45,3 milyon tona ulaşmıştır. Ham çelik üretimi 2017 yılında dünyada yüzde 5,3, Türkiye'de yüzde 13,2 artmıştır. Türkiye 2017 yılında 37,5 milyon ton ham çelik üretimi ile dünya sıralamasında sekizinci sırada yer almıştır. Dünya ham çelik üretimi Ocak-Temmuz 2018 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5 artmıştır. Türkiye'nin üretimi yüzde 2,8 artarak 22,2 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında Türkiye'nin demir-çelik ürünleri tüketimi yüzde 5,8 artarak 36,1 milyon tona yükselmiştir. Nihai mamul üretimi ise yüzde 6,2 artarak 39,2 milyon tona ulaşmıştır. 2017 yılında toplam demir çelik ürünleri ihracatı miktar bazında yüzde 8,4, değer bazında yüzde 24,1 artmış, sırasıyla 18,3 milyon ton ve 13,4 milyar ABD doları olmuştur. 2017 yılında ithalat ise miktar bazında yüzde 6,8 gerilerken, değer bazında yüzde 13,6 artarak sırasıyla 16,4 milyon ton ve 12,4 milyar ABD doları olmuştur. Ocak-Temmuz 2018 döneminde Türkiye'nin toplam çelik ürünleri ihracatı yüzde 25,2 artışla 9,6 milyar ABD dolarına, ithalatı yüzde 24,6 artışla 8,4 milyar ABD dolarına çıkmıştır. Küresel piyasada atıl kapasite varlığı, devlet destekli üretim ve dampingli ihracat uygulamalarının yaygınlaşması, kısıtlayıcı dış ticaret uygulamaları; yurt içinde dampingli ürünlerin ithalatının engellenememiş olması ve sektörün rekabet gücünü sınırlandıran uygulamaların giderilememesi Türkiye'de demir çelik sektörü üretimi üzerinde olumsuz baskı oluşturan unsurlar olmuştur. Bu dönemde başta ABD olmak üzere ülkemize karşı alınan ticaret önlemleri sektörü olumsuz etkilemiştir. Sektörün rekabet gücünün artırılabilmesi için küresel atıl kapasite sorununun çözümünde etkin rol alınması, gümrük ve dış ticaret rejimlerinde koruyucu önlemlerin uygulama etkinliğinin artırılması ve girdi maliyetleri üzerindeki yüklerin kaldırılması önem taşımaktadır. Makine imalat sanayiinde ihracat 2017 yılında 7,8 milyar ABD doları olmuştur. Pompa, kompresör, kaldırma-taşıma ile inşaat ve maden makineleri, gıda makineleri ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Bilgisayar, elektronik ve optik ürünler imalatı sanayii üretiminde 2010 yılından bu yana gözlemlenen büyüme 2017 yılında ve Ocak-Temmuz 2018 döneminde de devam etmiştir. Buna rağmen sektörde ithalata olan bağımlılık sürmektedir. Beyaz eşya sanayiinde 2017 yılında ihracat 4,5 milyar ABD doları, ithalat ise 1,1 milyar ABD doları olmuştur. 2017 yılında iç satışların itici gücüyle üretim önemli oranda artmıştır. Ocak-Ağustos 2018 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre miktar bazında üretim yüzde 1,8, ithalat yüzde 38 azalmış, ihracat ise yüzde 3,5 artmıştır. İhracattaki artışa rağmen iç pazardaki daralma üretimin azalmasında etkili olmuştur. Tıbbi cihaz sektöründe ülkemizde üretim çoğunlukla geleneksel teknolojilerle yapılmakta olup ithalatta yüksek teknolojili ürünler ağırlıklıdır. Sektörde kamu alımı politikalarıyla üretim ve teknolojik gelişimin desteklenmesi için tıbbi görüntüleme cihazlarının ve tıbbi sarf malzemelerinin yerlileştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Dünya otomotiv sanayinde 2017 yılında yüzde 2,4 artışla 97,4 milyon araç üretilmiştir. Bu üretimin 29 milyon adetle yüzde 30'u Çin'de gerçekleştirilmiştir. Çin'de 24,8 milyon, Japonya'da 8,4 milyon, Almanya'da 5,6 milyon adet otomobil üretilmiştir. Türkiye otomotiv sanayiinde toplam üretim 2017 yılında yüzde 14 artarak 1,7 milyon adet olmuştur. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 20 artarak 1,14 milyon adede ulaşmıştır. 2017 yılında otomotiv sanayii toplam yurtiçi pazarı yüzde 3 azalarak 980 bin adet, otomobil pazarı yüzde 5 azalarak 723 bin adet olmuştur. 2017 yılında 921 bin adedi otomobil olmak üzere, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 17 artarak 1,33 milyon adede ulaşmış, üretimde ihracatın payı yüzde 80'e yaklaşmıştır. Aynı yılda 506 bini otomobil olmak üzere 624 bin araç ithal edilmiş, otomobilde ithalatın yurtiçi pazar payı yüzde 70 olmuştur. 2017 yılında otomotiv sanayii genelinde 25,5 milyar ABD doları ihracat, 20,9 milyar ABD doları ithalat gerçekleştirilmiştir. 2018 yılı Ocak-Ağustos döneminde otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5, otomobil üretimi yüzde 9 azalmıştır. Otomotiv sanayii toplam yurtiçi pazarı ise 2018 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 20 küçülmüştür. Aynı dönemde toplam ithalat adedi yüzde 23, toplam ihracat yüzde 4 azalmıştır. Otomobil ihracatı adet olarak yüzde 8 daralırken, ticari araç ihracatı yüzde 7 artmıştır. Türkiye'nin Otomobili Projesi kapsamında çalışmalara devam edilmiş olup, 2019 yılında prototipinin geliştirilmesi, 2021 sonunda ise seri üretime geçilmesi öngörülmektedir. Otomotiv sanayiinde tedarik zincirini kapsayan, tasarım, Ar-Ge, üretim ve satışpazarlama süreçlerinin yurtiçinde geliştirilmesi, katma değerin artırılması, ana ve yan sanayi işbirliğinin güçlendirilmesi, çevreye duyarlı yeni teknolojilerin geliştirilmesi ve küresel pazarların ihtiyaçlarına yönelik özgün tasarım araçlarla markalaşmanın özendirilmesi önem arz etmektedir. Mobilya sanayiinde tasarım ve markalaşma konusunda farkındalığın artması ve modern üretim tekniklerinin daha yoğun olarak kullanılmasıyla son yıllarda üretim ve ihracat açısından önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Mobilya sektöründe üretim, 2017 yılında sağlanan vergisel desteklerle artan iç tüketimin etkisiyle önemli oranda artmıştır. Ocak- Temmuz 2018 döneminde ise geçen yılın aynı dönemine göre artan ihracata rağmen iç tüketimdeki daralma nedeniyle üretimde önemli oranda azalma gerçekleşmiştir. Üretim biçimi bakımından ikili bir yapı gösteren sektörde kayıt dışılık ve taklitçilik ile daha büyük pazarlara erişim, kurumsallaşma, hammadde tedariki ve lojistikle ilgili sorunlar devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Türkiye'nin uluslararası rekabet gücünü ve dünya ihracatından aldığı payı artırmak için imalat sanayiinde dönüşümü gerçekleştirerek yüksek katma değerli yapıya geçmek ve yüksek teknoloji sektörlerinin payını artırmak temel amaçtır. İmalat sanayiinde dönüşümün ana odakları; yenilikçilik ve firma becerileri, bölgelerin üretime etkili katılımı, sektörler arası entegrasyon, yeşil teknoloji ve üretim ile dış pazar çeşitliliğidir. Yeşil üretim kapasitesi, yenilik, firma becerileri ve sektörler arası entegrasyonun geliştirilmesiyle verimlilik ve yurt içi katma değerin artırılması; dış pazar çeşitliliği ve bölgesel üretim kapasitelerinin geliştirilmesiyle de istikrarlı yüksek büyümenin sağlanması hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir Süre

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Türkiye'nin uluslararası rekabet gücünü ve dünya ihracatından aldığı payı artırmak için imalat sanayiinde dönüşümü gerçekleştirerek yüksek katma değerli yapıya geçmek ve yüksek teknoloji sektörlerinin payını artırmak temel amaçtır. (Kalkınma Planı p. 649) Tedbir 267. Cari açığın Türkiye Kalkınma ve Aralik Türkiye Kalkınma ve Yatırım düşürülmesi ve ithalata Yatırım Bankası A.Ş. (5), | Sonu Bankası tarafından ithalata olan olan bağımlılığın Hazine ve Maliye bağımlılığın azaltılması azaltılması amacıyla, Bakanlığı, Sanayi ve amacıyla, yatırım projelerine OVP'de belirlenen Teknoloji Bakanlığı finansman sağlanacaktır. öncelikli sektörlerde (ilaç, kimya, petrokimya, enerji, makine/teçhizat ve yazılım) orta-yüksek ve yüksek teknoloji ürünlerin payının ve rekabet gücünün artırılmasına yönelik yatırımlara finansman sağlanacaktır. İmalat sanayiinde dönüşümün ana odakları; yenilikçilik ve firma becerileri, bölgelerin üretime etkili katılımı, sektörler arası entegrasyon, yeşil teknoloji ve üretim ile dış pazar çeşitliliğidir. Yeşil üretim kapasitesi, yenilik, firma becerileri ve sektörler arası entegrasyonun geliştirilmesiyle verimlilik ve yurtiçi katma değerin artırılması; dış pazar çeşitliliği ve bölgesel üretim kapasitelerinin geliştirilmesiyle de istikrarlı yüksek büyümenin sağlanması hedeflenmektedir. (Kalkınma Planı p. 650 Tedbir 268. Seçilen bir Sanayi ve Teknoloji Aralık Verimlilik analizi yapılacak imalat sanayi alt Bakanlığı (S), İlgili sektör | Sonu sektör belirlenerek, 2018 yılı sektöründe verimlilik üst kuruluşu projesiyle oluşturulan tasarım analizi ve uygulanan yöntemle gerçekleştirilecektir. sahadan veri toplanacak, ekonometrik analizler gerçekleştirilerek raporlanacaktır. Sanayi girdilerinin ülke içinden karşılanma oranının artırılmasını teminen, yüksek yatırım gerektiren ara malı ve sanayi hammaddelerinin üretimine öncelik verilecektir. Bu tesisler için nitelikli ve büyük çaplı mekân hazırlıkları yapılacak, yerli ve yabancı yatırımların özendirilmesi amacıyla mekanizmalar oluşturulacak ve bu yatırımların kamu desteklerinden öncelikli olarak yararlanması sağlanacaktır. Bu amaçlarla Girdi Tedarik Stratejisinin uygulanmasına devam edilecektir, (Kalkınma Planı p. Tedbir 269. Yerlileştirme Sanayi ve Teknoloji Aralık Yerlileştirilecek ürün listesi Ürün Programı hayata Bakanlığı (5), Strateji ve | Sonu belirlenecek ve yatırımcılarla geçirilecektir. Bütçe Başkanlığı, Ticaret paylaşılacaktır. Programın Bakanlığı, TOBB, sektör hayata geçirilmesi için yeni temsilcileri Genelge ihdas edilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir. Kamu alımları, yerli firmaların yenilik ve yeşil üretim kapasitesini artırmada etkin bir araç olarak kullanılacaktır. Bu kapsamda, nitelikli ihale şartnameleri hazırlama ve değerlendirme kapasitesi geliştirilecek, iyi uygulama örneklerinin kamuda yaygınlaştırılması ve tanıtılması sağlanacaktır, (Kalkınma Planı p .655) Tedbir 270. Kamu Kamu İhale Kurumu ( Temmuz | 4734 sayılı Kamu İhale alımlarının bölgesel İlgili Kamu Kurum ve Sonu Kanununun Ek 9 uncu kalkınma ve teknolojik Kuruluşları maddesinin uygulanmasına gelişme amaçlı yönelik Cumhurbaşkanı kararı kullanımına ilişkin ikincil taslağı hazırlanacaktır. mevzuat hazırlanacaktır. Tedbir 271. Kamu alım Sanayi ve Teknoloji Aralık Kamu İdarelerinin ulaşım, gücünün sanayimizin Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Sonu sağlık ve enerji başta olmak teknolojik dönüşümüne Kurum ve Kuruluşları, üzere yenilik, yerlileşme ve ve yurt içi üretim oranının İlgili STK'lar teknoloji transferi sağlamaya artırılmasına katkı yönelik mal ve hizmet alımları sağlayacak şekilde ile yapım işlerine ilişkin kullanılması amacıyla, ihalelerinin sanayi işbirliği kamu alımlarında Sanayi projeleri uygulaması İşbirliği Projeleri kapsamında gerçekleştirilmesi uygulamaları için gerekli faaliyetler icra yaygınlaştırılacaktır. edilecek ve 40 adet farkındalık ve bilgilendirme etkinliği gerçekleştirilecektir. Haksız rekabeti önlemek ve insan sağlığı ve güvenliğini korumak üzere piyasa gözetim ve denetim sisteminin etkin işlemesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. İşletmelerin rekabet gücünü artırmak üzere kalite altyapısının geliştirilmesine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.659) Tedbir 272. Ürün Ticaret Bakanlığı (5), Aralık Mevzuatın güncellenmesiyle, güvenliği ve teknik Sanayi ve Teknoloji Sonu aktörlerin ve sorumlulukların düzenlemelere ilişkin Bakanlığı net tanımlanması, izlenebilirlik mevzuat ve cezalarda caydırıcılık güncellenecektir, sağlanacak, e-ticaret de denetim altına alınacaktır. Güvensiz ürünün tüketiciden geri çağırma önleminin uygulanması, kamuoyunun güvensiz ürünlerle ilgili etkin bilgilendirilmesinin sağlanması ve ürün sorumluluğu tazminatı düzenlenecektir. Türk malı imajının korunması amacıyla ihracat ürün güvenliği ve tağşiş boyutuyla mevzuat kapsamına alınacaktır. Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Ülkemizdeki PGD sisteminin Tedbir 273. Piyasa İlgili Kamu Kurum ve Sonu etkinleştirilmesi için uygun gözetim ve denetim Kuruluşları görülecek yapılanma modeli (PGD) sistemlerinin işleyişi değerlendirilerek, önerisi esas alınarak, etkin bir uygulama gerekmesi durumunda yasal mekanizması düzenleme taslağı oluşturulacaktır. hazırlanacaktır. İşletmelerin rekabet öncesi işbirliği, ağ oluşturma, ortak Ar-Ge ve tasarım, ortak tedarik ve pazarlama faaliyetlerinin geliştirilmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 662) Tedbir 274. Dijital Sanayi ve Teknoloji Aralık İmalat sanayinde dijital Dönüşüm Yol Haritası Bakanlığı (5), Hazine ve Sonu dönüşüm farkındalık artırma

uygulanmasında rol alacak

kurum ve kuruluşlar dikkate

alınarak revize edilecektir.

Tedbir 275. Ulusal Sanayi ve Teknoloji Aralık YDD çekirdek veri setlerinin Yaşam Döngüsü Bakanlığı (S), TÜBİTAK Sonu oluşturulacaktır. Proseslerin Değerlendirmesi (YDD) MAM Çevre ve Temiz oluşturulması sağlanacaktır. Veri Tabanının NN Üretim Enstitüsü, Proses parametrelerinin ham Geliştirilmesi Projesi SM MO yürütülecektir. Boğaziçi Üniversitesi veriler ile ilişkilendirilmesi sağlanacaktır. YOD analizinin yapılması sağlanacaktır. Veri kalitesinin değerlendirilmesi yapılacaktır. Veri tabanı ve Veri Yönetim Sistemi ile Bilgi işlem altyapısı oluşturulacaktır. İmalat sanayiine yönelik sektörel ve diğer strateji belgeleri Kalkınma Planı amaç, hedef ve politikalarıyla uyumlu olarak hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.667) Tedbir 276. Ülkemiz üst Sanayi ve Teknoloji Aralık 2018 yılı sonunda ikinci dönem politika dokümanlarında Bakanlığı (S), Strateji ve | Sonu izleme- değerlendirme atıf yapılan öncelikli Bütçe Başkanlığı, çalışmaları yapılacak, 2015alanlar ve sektörler İlgili/İlişkili Kamu Kurum 2018 dönemi değerlendirmesi dikkate alınarak Türkiye ve Kuruluşları ile Belge'nin kapanışı ve 2019 Sanayi Stratejisi Belgesi yılı içerisinde Türkiye Sanayi (2019-2023) bütüncül bir Stratejisi Belgesi (2019-2023) yaklaşımla hazırlanacak, yürürlüğe alınması uygulamalar izlenecek ve sağlanacaktır. değerlendirilecektir. Büyük ölçekli stratejik yatırımlara olan ihtiyacın sürdüğü kimya sektöründe; petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda yeni yatırımlar için lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 668) Sanayi ve Teknoloji Aralık Hazırlanan imar planları Tedbir 277. Petrokimya Bakanlığı (S) Sonu çerçevesinde altyapı projeleri kümelenmesi ve Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri vb. çalışmalar tamamlanarak Bölgesi hayata Yönetici şirket ile koordinasyon geçirilecektir. içerisinde bölge kademeli olarak yatırımcılara hazır hale getirilecektir. Otomotiv sanayiinde, tedarik zincirini kapsayan, tasarım/Ar-Ge, üretim ve satış pazarlama süreçleri bütününün yurtiçinde geliştirilmesi sağlanarak katma değer artırılacaktır. Çevreye duyarlı yeni teknolojilerin geliştirilmesi desteklenecektir. Yurtiçinde elektronik, yazılım, elektrikli makine, ana metal, savunma sanayi gibi diğer sektörlerle işbirliği ve bütünleşme sağlanacaktır. İç pazar ve küresel pazarların ihtiyaçlarına yönelik özgün tasarımlı araçlarla markalaşma özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.678) Tedbir 278. Yerli marka Sanayi ve Teknoloji Aralık Türkiye'de oluşmuş olan otomobil geliştirilmesine Bakanlığı (5), Hazine ve | Sonu otomotiv sanayi ar-ge bilgi yönelik çalışmalar Maliye Bakanlığı, Strateji birikiminin, yerli otomobil yapılacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, geliştirme sürecinde TÜBİTAK, Özel Sektör kullanılabilmesi için destek mekanizması oluşturulacaktır, Yerli otomobilin üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik bir teşvik mekanizması geliştirilecektir. — a Ilaç sanayiinde Ar-Ge ekosistemi geliştirilecek, ilaç sanayii stratejik bir yaklaşımla ele alınacaktır. (Kalkınma Planı p.669), Tıbbi cihaz ve tıbbi malzeme sektöründe yurtiçi üretim ve ihracat kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.675) Tedbir 279. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), Aralık İlaç ve tıbbi cihaz sektörlerinde Endüstrileri Yönlendirme Hazine ve Maliye Sonu yatırımları takip ve koordine Komitesinin çalışmalarına, Bakanlığı, Ticaret etmek üzere kurulmuş olan ilgili mevzuatı yenilenerek Bakanlığı, Sanayi ve Sağlık Endüstrileri Yönlendirme devam edilecektir. Teknoloji Bakanlığı, Komitesinin ilgili mevzuatı Strateji ve Bütçe güncellenecek ve Komite Başkanlığı, TİTCK, çalışmalarını sürdürecektir. Bu TÜBİTAK, TÜSEB, SGK kapsamda ülkemizde üretilmeyen 20 biyoteknolojik ilacın yerli üretimi teşvik edilecek, biyoteknoloji alanında yetkinlik artırılacaktır. 2.2.2.12. Girişimcilik ve KOBİ'ler

a) Mevcut Durum

Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2016 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini, istihdamın yüzde 73,5'ini, katma değerin yüzde 53,5'ini, yatırımların yüzde 55'ini oluşturmaktadır. 2015 yılı ihracatının ise yüzde 55,1'ini gerçekleştirmiştir. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2015 yılında ise yüzde 17,7'ye yükselmiştir. KOBİ'lerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesine ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artırılmasına olan ihtiyaç devam etmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi konusu da önemini korumaktadır, TABLO II: 31- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı Faaliyete Faaliyeti Kurulan Kapanan Geçen Sona Eren Kurulan Kapanan Gerçek N Gerçek Kurulan Kapanan Esnaf ve i Şirket (o KişiTicari (o Kişi : " Yıl Esnaf ve A Şirket K , Oo Kooperatif Kooperatif Sanatkâr Sanatkâr Sayısı Sayısı İşletme o Ticari Sayısı Sayısı Sayısı Sayısı ayısı Sayısı (o Işletme Y y Sayısı

Kaynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

Haziran 2018 itibarıyla; bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 646 milyar TE olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 27,5'e yükselmiştir. Ocak 2018'te Hazine ve Kredi Garanti Fonu A.Ş. arasında protokol imzalanarak KGF A.Ş.'ye 55 Milyar TL'lik Hazine Desteği sağlanmıştır. Daha önceden KGF'nin kefil olduğu Nefes Kredisi, 2018 yılında KOBİ Destek Kredisi olarak toplamda 10 Milyar TL'lik işlem hacmiyle yeniden hayata geçirilmiştir. TABLO II: 32- ESKKK Kefalet Kredileri Yıl Kefalet Alan ve Kredi Kullanan Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi işletme Sayısı (Adet Hacmi (Milyon TL 2012 258 057 2013 286 123 2014 317 710 2015 353 627 2016 432 826 2017 447 854 2018 (1) 485 866 30 549 Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifleri (ESKKK) ve Halk Bankası aracılığıyla esnaf ve sanatkârlara indirimli faizli kredi kullandırılmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda 2012 yılında açık kredisi bulunan esnaf ve sanatkâr sayısı yaklaşık 258 bin iken bu rakam 2018 yılında 486 bine ulaşmıştır. Mülga Hazine Müsteşarlığının 2017 yılında kaynak sağlamasıyla desteklenen işletme sayısı ve kefalet miktarında büyük artışlar yaşanmış, buna bağlı olarak yaratılan kredi hacmi önemli ölçüde genişleyerek 219,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 33- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi Kene Kedi İşletme ei Kesi İşletme | Kefalet ei esi Yaratılan Yaratılan ratılan (Milyon Hacmi Sayısı Hacmi Sayısı Sayısı Hacmi (Milyon (Adet) (Adet) (Adet) (Milyon — 1 2010 1333 2382 663 600 708 434 1933 3090 1302 2011 1058 1834 601 812 1198 1373 522 809 2256 3207 1123 1621 2012 1484 1694 499 676 3 528 3823 614 877 5012 5517 1113 1553 2013 1199 1345 451 585 1263 1415 610 882 2 462 2760 1061 1467 2014 2573 3397 573 724 1660 1865 819 1164 4223 5262 1392 1888 2015 2485 2644 846 1020 3638 3730 1721 2380 6123 6374 2 567 3400 2016 4 643 4 699 1285 1554 6972 7032 2 765 3904 11615 11731 4050 5458 2017 6 880 6 960 802 934 316168 375329 195827 218799 323048 382289 196630 219733 2018(1) 777 781 238 273 156317 179445 65 697 76 367 157094 180226 65 936 76 641 Kaynak: KGF A.Ş.

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

KOBİ'ler ve yeni girişimcilere yönelik destekleme faaliyetlerine devam edilmektedir. Bu kapsamda son yıllarda toplam destek tutarı ve KOBİ başina ortalama destek tutarı artmaktadır. TABLO LI: 34- KOSGEB Destek Programları 2013 2016 2017 2018 (1) (2) PROGRAMLARI Destek | Destek | Destek | Destek | Destek | Destek | Destek | Destek Sayısı | Tutarı Savısı Tutarı Sayısı | Tutan Sayısı | Tutarı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) KOBİ Proje Destek Programı 1837 44 075 584 15 581 373 9471 70 1 685 Ar-Ge, İnovasyon ve Endüstriyel Uygulama 1259 66 218 897 49896 M3 58 767 gil 49 491 Destek Programı İşbirliği-Güçbirliği Destek Programı 78 13389 35 5132 36 9079 25 7 908 Tematik Proje Destek Programı 22 868 14 412 17 653 10 290 Girişimcilik Destek Programı 8 068 85 618 15536 240 656 22893 443420 26 679 443621 Genel Destek Programı 23 776 134 000 24 583 166 080 31 920 276 976 33216 273291 Gelişen İşletmeler Piyasası , KOBİ Destek Programı 6 227 2 si 5 0 Ni 2 KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek Programı - - 297 30 763 1376 oo 149752 1649 oo 157518 Teminat Giderleri Desteği - - 104 95 424 452 174 211 TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama - - 0 0 26 1243 45 1838 Destek Programi Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandırıcı - - 0 0 9 3 088 3 994 Destek Programı Stratejik Ürün Destek N , , , N . Programı 4 n532 KOBİ teknolojik Ürün . , N , Ni , Yatırım Destek Programı 2 2972 Toplam 35 055 344397 42056 508697 58019 952901 62798 (963423 ——İ Kaynak: KOSGEB

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

(2) Ödeme oluru düzenlenen işletme sayısı.

KOSGEB tarafından kredi faiz desteği kapsamında 2017 yılında 289.937 KOBİ'nin 7,8 milyar TL kredi kullanması sağlanarak 740 milyon TL faiz desteği sağlanmıştır. TABLO II: 35- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri | İşletme Adedi Kredi Hacmi (Bin TL) KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL)

Kaynak: KOSGEB (1) Eylül ayı itibarıyladır.

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından 16 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıç aşamasındaki girişimciler desteklenmektedir. Ayrıca, girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması ve tabana yayılması amacıyla, yükseköğretim kurumlarındaki girişimcilik derslerinin yanı sıra ortaöğretim kurumlarında girişimcilik dersini başarıyla tamamlamış ve mezun olmuş öğrencilerin Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi Katılım Belgesi almaya hak kazanması ve doğrudan Yeni Girişimci Desteğine başvurabilmelerini sağlamıştır. Aynı amaçla KOSGEB ile kamu kurum ve kuruluşları arasında yapılan protokoller kapsamında 2010-2018 yılları arasında yaklaşık 814 bin kişiye girişimcilik eğitimi verilmiştir. Bunlara ilaveten, son yıllarda özel sektör tarafindan da artan sayıda kuluçka ve hızlandırıcı merkezleri kurulmaktadır. TABLO 11: 36- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2013 2014 2015 2016 2017 2018(1) (o Toplam Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi 79 977 83 844 84742 176092 217291 o 104842 813 997 Katılımcı Sayısı Girişimcilik Desteği 8 068 10 199 11825 15 536 22893 26679(2) 100 176 Alan İşletme Sayısı Kaynak: KOSGEB (0 Ekim ayı itibarıyladır.

(2) Ödeme oluru düzenlenen işletme sayısı,

Teknolojik girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla, 2009 yılında başlatılan Teknogirişim Sermaye Destek Programı kapsamında 2009-2015 yılları arasında 1.933 girişimci desteklenmiştir. Bu program 2016 yılından itibaren TÜBİTAK Teknogirişim Sermaye Desteği Programı ile birleştirilerek tek bir program altında TÜBİTAK tarafından yürütülmektedir. TABLO II: 37- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri Yıl Başvuru Sayısı Pe Destek Miktarı 2012 745 12 2013 1220 127 2014 1251 1 2015 3015 208 2016 2017 6 635 40 2018 (1) 3323 135 Kaynak: TÜBİTAK

(4) Eylül ayı itibarıyladır.

7033 sayılı Sanayinin Geliştirilmesi ve Üretimin Desteklenmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 01/07/2017 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanun ile Sanayi alanlarının geliştirilmesi, planlı sanayileşmenin gerçekleştirilmesi, Organize Sanayi Bölgesi (OSB) uygulamalarının iyileştirilmesi, Küçük Sanayi Sitelerinin (KSS) taşınması, Endüstri Bölgelerinin (EB) etkin hâle getirilmesi ve bürokratik süreçlerin iyileştirilmesi hedeflenmektedir. OSB'lerdeki yatırımların, üretim ve istihdamın artırılmasının sağlanması amacıyla OSB'lerde tamamen veya kısmen bedelsiz parsel tahsisine imkân tanıyan OSB'lerde Yer Alan Parsellerin Tamamen Veya Kısmen Tahsislerine İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı, 05/06/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu düzenlemeyle OSB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımcıların yönlendirilmesi ve OSB'lerin canlandırılması hedeflenmekte ve OSB'lerdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir. 2017 yılında OSB sayısı 180'e çıkmış, KSS sayısı ise 472 olmuştur. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin (TGB) sayısı 81'e, faaliyette olanların sayısı 58'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 5.068'e yükselmiştir. Diğer yandan, OSB uygulamalarında üretime geçme oranlarının artırılması, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi önemini korumaktadır. Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB ve KSS'lerin) dijital dönüşüme uygun yapılanmasının sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmalar büyük önem arz etmektedir. TABLO II: 38- OSB ve TGB Bilgileri OSB TGB OSB'lerde o Kullandırılan TGB'lerde o Kullandırılan Yıl Tamamlanmış Faaliyet Kamu (OFaalTGB O Faaliyet Kamu OSB Sayısı Gösteren Kaynağı Sayısı Gösteren Kaynağı İşletme © (Bin TL) (2) | İşletme © (Bin TL) (2) Sayısı (1) Sayısı 2002 70 26 624 152 348 2 50 o) 2003 76 27811 128 675 6 169 -

2018 (3) 186(4) 52 646 146 197 5068 O 25608

Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Yılında mevcut OSB'lerdeki üretime geçen işletme sayısı,

(2) 2018 yılı fiyatlarıyladır.

(3) Ekim ayı itibarıyladır.

(4) 2018 yılında tamamlanması öngörülen OSB sayısı 6 adet olup, kesin sayı 2018 yılı sonu itibarıyla verilecektir.

(5) Eylül sonu itibarıyladır.

Kurulan işletme, şirket ve kooperatif sayısındaki artış, girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkarlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izleme-değerlendirme sistemlerinin geliştirilmesi ile etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç ve Hedefler

Girişimciliğin geliştirilmesi ve KOBİ'lerin rekabet güçlerinin artırılarak ekonomik büyümeye katkısının yükseltilmesi temel amaçtır. Bu kapsamda, girişimcilik ekosisteminde yer alan tüm aktörlerin kapasitesi ve hizmet kalitesi artırılarak iş ortamı geliştirilecek ve öncelikle küresel pazarlara hitap edebilen, hızlı büyüyen veya büyüme potansiyeline sahip girişimciler ile ürün, hizmet, pazarlama ve iş modeli açılarından yenilikçi KOBİ'lerin desteklenmesi sağlanacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama Teknoloji geliştirme bölgelerinin yapısı ve işleyişi; üniversite sanayi işbirliğini, işletmeler arası ortak Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini ve yenilikçi girişimciliğin en üst düzeye çıkarmak üzere etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p. 632). Tedbir 280. Performans Sanayi ve Teknoloji Aralık Mer'i mevzuat gözden endeksi sonuçları da dikkate Bakanlığı (5), Sonu geçirilecek, farklı politika alınarak Teknoloji TÜBİTAK, KOSGEB, uygulamalarına imkân tanıyan Geliştirme Bölgelerinin Üniversiteler, TGB'ler hükümler etkin bir biçimde (TGB) mevcut durumları I uygulanmaya çalışılacak, analiz edilecek, elde edilen analizler sonucu ortaya çıkan bulgular ışığında TGB'ler ve ihtiyaçlara uygun yeni politika bünyelerinde yer alan önerileri geliştirilerek bunların işletmelerin niteliğinin ilgili kurum kuruluşlarca artırılmasına yönelik uygulanması sağlanacaktır. çalışmalar yapılacak ve politika önerileri geliştirilecek, bu sayede TGB'lerdeki Ar-Ge Personeli sayısı, satış ve ihracat değerleri artırılacaktır. Girişimcilik ekosisteminde hizmet ve destek sağlayan tüm kurum ve kuruluşların kurumsal kapasiteleri ve işbirliği düzeyleri artırılacaktır. Kamu tüzel kişiliğine sahip meslek kuruluşları, ekonomiye katkılarını artırmak ve girişimciliği desteklemek üzere yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.691) Tedbir 281. Bakanlık ve Sanayi ve Teknoloji Aralık Bakanlık Girişimci Bilgi Sistemi bağlı/ilgili kurumlara ait veri Bakanlığı (S), Sonu ve Lonca platformu; KOSGEB tabanlarının entegrasyonu TÜBİTAK, KOSGEB, ve TÜBİTAK'ın veri tabanları sağlanacak; elde edilen Kalkınma Ajansları, ie diğer kurum ve büyük veri işlenerek Bölge Kalkınma uruluşlardan temin edilebilecek veri havuzları : strateji, politika ve etki | İdareleri, Türk Patent entegre edilerek, tek bir analizlerine yön verecektir. o | ve Marka Kurumu, TSE, arayüz üzerinden çok geniş bir TUBA veri kullanılabilir hale gelecektir. Bu yapı üzerine karar destek sistemleri kurularak, planlama süreçlerinin veri tabanlı yürütülmesine imkan sağlanacaktır. Kuluçka, iş geliştirme merkezleri ve hızlandırıcıların nicelik ve nitelikleri artırılarak etkin bir şekilde hizmet vermeleri sağlanacaktır. Bu kapsamda kamu, STK'lar ve özel sektör işbirliğiyle destek modelleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.692) Tedbir 282. Yenilikçi KOSGEB (5), Sanayi ve | Aralık Uluslararası Kuluçka Merkezi girişimciliği desteklemek Teknoloji Bakanlığı, Sonu ve Hızlandırıcı Destek amacıyla iş geliştirme, Kalkınma Ajansları, Programı'nın yürürlüğe kuluçka ve hızlandırıcı gibi TOBB, TESK ve alınması ile destek süreci merkezlerin sayısı ve TÜBİTAK başlayacak olup, 2019 yılında etkinliği artırılacaktır. 10 adet kuluçka merkezi kurulması veya etkinliğinin artırılması hedeflenmektedir. Bu hedef kapsamında Destek programının ilgili paydaşlar ile görüşülerek son halinin verilmesi, tanıtım çalışmaları yapılması, başvuruların alınması ve ilk başvurulara ait değerlendirmenin yapılması planlanmaktadır. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin sağlanmasında yenilik, verimlilik ve istihdam artışı, büyüme, ortak iş yapma gibi ölçütlerin yanı sira kadın, genç girişimcilik ve sosyal | girişimciliğe de öncelik verilecektir. Uygulamada izleme ve değerlendirme süreçleri iyileştirilecek, etki analizlerinden yararlanılarak desteklerin ekonomiye katkısı ölçülecektir. (Kalkınma Planı p.693) İ Tedbir 283. KOBİ | Sanayi ve Teknoloji (o! Aralık Verimliliğini atıran, büyüyen ve desteklerinde verimliliğini Bakanlığı (5), Hazine Sonu büyüme potansiyeline sahip i artıran, yenilikçi, hızlı ve Maliye Bakanlığı, yenilikçi ve teknoloji tabanlı I büyüyen ve hızlı büyüme Strateji ve Bütçe KOBİ'leri destekleyecek özel İ potansiyeline sahip olanlara Başkanlığı, TOBB, bir program tasarlanarak | öncelik verilecektir. TESK, TÜBİTAK, | yürürlüğe konulacaktır. KOSGEB | KOBİ'lerin Ar-Ge, yenilik ve ihracat kapasiteleri geliştirilerek uluslararasılaşma düzeyleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.695), KOBİ'lerin hem kendi aralarında hem de büyük işletmeler, üniversiteler ve araştırma merkezleriyle işbirliği halinde daha organize faaliyet (göstermeleri ve kümelenmeleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.696) | Tedbir 284. KOBİ'lerin | KOSGEB (5), Sanayi ve | Aralk (|| Stratejik Ürün Destek teknolojik ürün, | Teknoloji Bakanlığı, Sonu Programı, Teknolojik Ürün ticarileştirme, yerlileştirme, Savunma Sanayii Yatırım Destek Programı, KOBİ dijitalleşme yatırımları ve Başkanlığı, İlgili STK'lar | Gelişim Destek Programı ve işbirliği faaliyetleri İşbirliği Destek Programı desteklenecektir. uygulanacaktır. OSB, TGB, KSS ve Endüstri Bölgeleri uygulamaları geliştirilecek, daha nitelikli hizmet verebilmeleri için kurumsallaşmaları ve etkin bir biçimde yönetilmeleri Sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698) Tedbir 285. Yüksek Sanayi ve Teknoloji Aralık Karapınar Enerji İhtisas EB'de | teknoloji ürünlerinin Bakanlığı ($) Sonu tapu tescil işlemlerinin i üretileceği, büyük ölçekli tamamlanması; Filyos EB'de yerli ve yabancı yatırımların | yönetici şirket ve bölgede yer yer alacağı, etkin yönetim | alacak yatırımcıların | modeline sahip endüstri İ belirlenerek imar ve bölgeleri kurulacaktır. i parselasyon planlarının onaylanması; Karasu Münferit i Yatırım Yerinde kamulaştırma i sürecinin tamamlanmasını; | müteakip yer tahsisi işlemleri | | | başlatılacaktır. | Tedbir 286, OSB'erin etki | Sanayi ve Teknoloji İ Aralık OSB etki değerlendirme değerlendirilmesi yapılacak, (| Bakanlığı (5) İ Sonu çalışmaları yürütülecektir. yenilikçi uygulamalar | geliştirilecektir. | Tedbir 287. OSB ve | Sanayi ve Teknoloji | Aralık o | İlgili kuruluşlar nezdinde TGB'lerin kurumsallık Bakanlığı (S) Sonu önerilen tedbir doğrultusunda dereceleri ve yönetilme inceleme/teftiş yapılacaktır. i biçimleri daha nitelikli i hizmet verebilmelerini İ sağlama amacıyla i incelenecektir. i Tedbir 288. Başta KOBİ'ler li Sanayi ve Teknoloji Aralık © | 2018 yılı sonunda Model i olmak üzere imalat sanayii Bakanlığı (S), Ege Sonu Fabrikanın faaliyete geçmesine

İİ. i

Tedbir 289. Organize Sanayi ve Teknoloji Aralık Projenin 1. Bileşenini Sanayi Bölgelerinde Bakanlığı (5), İlgili Sonu oluşturan Mevcut Durum kullanılan teknoloji Organize Sanayi Analizi çerçevesinde iyileştirilmesi yoluyla Bölgeleri uluslararası başarılı OSB'lerin girişimcilik, uygulamaların incelemesi yenilikçilik ve teknoloji yapılacak, 2. Bileşenini geliştirme alanlarında daha oluşturan Pilot uygulamalar ve etkin bir rol alması 3. Bileşenini oluşturan sağlanacaktır. Kurumsal Yetkinlik Geliştirmeye yönelik çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 290. Bilişim Vadisi Sanayi ve Teknoloji Aralık 1. Etap2. Kısımda 1. Etap bütün kısımlarıyla Bakanlığı (S), Sonu tamamlanacak, 2019 yılında tamamlanacak ve yüzde 50 Muallimköy Teknoloji Ar-Ge ve kuluçka firmaları doluluk seviyesine Geliştirme Bölgesi kabul edilmeye başlanacaktır. ulaşacaktır. Yönetici Şirketi Esnaf ve sanatkârların değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayabilmesi için gerekli yapısal dönüşümleri desteklenecek ve alışveriş merkezlerinin küçük esnaf ve sanatkârlara yönelik olumsuz etkilerinin giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.699) Tedbir 291. Esnaf ve Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Mevcut destek modellerinin sanatkârlara yönelik yeni Sanayi ve Teknoloji Sonu etkinliğinin izlenerek tespit destekleme modelleri Bakanlığı, Hazine ve edilen aksaklıklara ilişkin geliştirilmeye devam Maliye Bakanlığı, öneriler ve yeni destek edilecek ve mevcut KOSGEB, İlgili STK'lar modelleri geliştirilecektir. programların etkinliği artırılacaktır. Bireylerin ve küçük işletmelerin ekonomik ve sosyal refaha katkılarını artırmak üzere kooperatifleşme faaliyetleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.700) Tedbir 292. Kooperatifçilik Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Kooperatifçilik sektörüne ilişkin sektörünün ihtiyaçları ve Çevre ve Şehircilik Sonu yeni mevzuat hazırlıklarına güncel gelişmeler Bakanlığı, Tarım ve ihtiyaçlar ve gelişmeler çerçevesinde mevzuatta Orman Hakanıığı, çerçevesinde devam gerekli değişiklikler Bakanlı ği, Kooperatif er edilecektir. yapılacaktır. ve Kooperatif Üst Kuruluşları Girişim sermayesi, bireysel katılım sermayesi, kredi garanti fonu, mikro kredi uygulamaları ve sermaye piyasası imkânları geliştirilerek, yeni girişim ve KOBİ'lerin finansmana erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.694) Tedbir 293. Teknoloji TÜBİTAK (S), Hazine Aralık Ülkemizin girişim sermayesi tabanlı erken aşama ve Maliye Bakanlığı Sonu ekosisteminin geliştirilmesi girişimlere yatırım yapacak amacıyla Hazine ve Maliye fonlar teşvik edilerek Se emil ile ülkemizin girişim sermayesi Programı kapsamında, erken ekosisteminin aşama teknoloji tabanlı geliştirilmesine katkı girişimlere yatırım yapacak sağlanacaktır. girişim sermayesi fonlarının kurulması sağlanacaktır. Tech-InvesTR Programı kapsamında kurulacak girişim sermayesi fonlarına Hazine ve Maliye Bakanlığı, Teknoloji Transfer Ofisleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, yeterlik kararı verilen Araştırma Altyapıları ile diğer özel yatırımcılar sınırlı sorumlu ortak olarak katılacaktır. Kurulacak fonların yönetimi bağımsız fon yöneticileri tarafından gerçekleştirilecektir. 2.2.2.13, Fikri Mülkiyet Hakları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde 2018 Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, başvurusu yapılan toplam patent sayısında yüzde 0,8 artış; marka sayısında yüzde 1,1, faydalı model sayısında yüzde 18,8, tasarım sayısında ise yüzde 8,4 düşüş kaydedilmiştir. Halihazırda 376 adet tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 409 adet coğrafi işaret başvurusu da inceleme aşamasındadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altına alınan bitki çeşidi sayısı 2017 yılı sonunda 1.061'e ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 42'dir. Fikri mülkiyet sisteminden daha çok kullanıcının yararlanmasını sağlamak amacıyla uygulanan çeşitli destekleme mekanizmaları olumlu sonuçlar yaratmış, patent alanında önemli bir ivme kaydedilmiştir. Patent başvuruları 2007 yılında 6.189 iken 2017 yılında 19.283 olmuştur. Yerli patent başvurularının toplam patent başvuruları içerisindeki payı ise 2007 yılında yüzde 29,7 iken 2017 yılında yüzde 44,7'ye ulaşmıştır. TABLO II: 39- Sınai Mülkiyet Başvurularında Gelişmeler 2014 2015 2016 2017 ( 2018(1) Patent Başvuru Sayısı 12375 13 958 16 778 19 283 10611 Yerli Patent Başvurularının Toplam 39,3 39,5 38,4 44,7 36,2 İçerisindeki Payı (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 3 568 3583 3534 3320 1787 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 97,4 96,3 97,8 98,1 97,8 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 111 544 110679 107176 o 121108 76 386 Yerli Marka Başvurularının Toplam 87,1 86,7 88,2 87,6 88,2 İçerisindeki Payı (Yüzde) Tasarım Başvuru Sayısı 42 844 40 206 40 363 40 238 23 176 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam 96,1 96,2 97,4 97,4 96,8 İçerisindeki Payı (Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 202 231 193 216 143 Yerli Islahçı Hakkı Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde) i : ”» 2 , PENN / n 4 4 4 Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı 75 49 102 229 148 >... Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Tarım ve Orman Bakanlığı

(1) Ocak-Ağustos dönemi

Fikir ve sanat eserlerine ilişkin mevzuatın, ulusal gereklilikler ve uluslararası gelişmeler doğrultusunda değiştirilmesine yönelik çalışmalara Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda devam edilmektedir. KOBİ'lerde yenilikçilik kültürünün geliştirilmesini ve yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi 2018 yılında Tekirdağ Çorlu'da uygulanmış, firmaların fikri mülkiyet stratejisi geliştirmelerini destekleyici eğitim ve danışmanlık hizmeti verilmiştir. Sınai mülkiyete konu ürünlerin değerleme kapasitesinin artırılması ve bu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla TÜRKPATENT tarafından Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş. kurulmuştur. Türk Tasarım Danışma Konseyi girişimiyle hazırlanmış olan Tasarım Strateji Belgesi ve Eylem Planının (2014-2016) uygulama dönemi tamamlanmış, 2018-2020 yıllarını kapsayan yeni Tasarım Stratejisi ve Eylem Planı 18/06/2018 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kurumsal kapasiteyi geliştirmeye yönelik olarak Kültür ve Turizm Bakanlığınca Türkiye'deki Telif Haklarına Dayalı ve Kreatif Endüstrilerin Teşvik Edilmesi Odaklı Olarak Türkiye Telif Hakları Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi 9 Ekim 2018 tarihinde tamamlanmıştır. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla, Türk Patent ve Marka Kurumu ile Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü çalışanları başta olmak üzere tüm paydaşlara yönelik profesyonel eğitim programları düzenleyen Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarına başlamıştır. Ayrıca ortaöğretim ve üniversite öğrencilerine belirli programlar kapsamında interaktif patent araştırma ve uygulama eğitimleri vermek amacıyla Türk Patent ve Marka Kurumu bünyesinde Patent Atölyesi kurulmuş ve faaliyete başlamıştır. Fikri haklar sisteminin hukuki ve kurumsal yapısı büyük ölçüde tamamlanmış olmakla beraber, bu alanda beşeri kapasitenin geliştirilmesi ve her düzeyde eğitim ihtiyacı devam etmektedir. Ayrıca, fikri hak ihlallerinin önlenmesine yönelik uygulamanın güçlendirilmesi ve uygulayıcı kurumların kapasitelerinin artırılması büyük önem taşımaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Fikri mülkiyetin korunması ve hakların kullanılması için etkin, yaygın ve toplumca benimsenmiş bir fikri mülkiyet hakları sistemi oluşturularak fikri hakların ve bu haklara konu ürünlerin kalkınma sürecine katkısının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Yargı, gümrük ve kolluk hizmetleri başta olmak üzere, kamuda fikri hakların korunması ve denetlenmesiyle ilgili birimlerde yeterli beşeri ve kurumsal kapasite oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.707) Tedbir 294, Telif hakları Kültür ve Turizm Fikir ve sanat eserlerine Bakanlığı (S), Adalet alanında mevzuat ilişkin mevzuatın hazırlanması güncellenecektir. Bakanlığı, Hazine ve çalışmaları sürdürülecektir. Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Meslek Birlikleri, TOBB, TESK Fikri hakların ticarileştirilmesi konusunda mevcut mekanizmaların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.709) Tedbir 295, KOBİ'lerin ve Türk Patent ve Marka Mart Wwww.patentpazari.gov.tr alan sanayicilerin patentli Kurumu (5S), Sanayi ve Sonu | adıyla web portalı teknolojiye erişimini Teknoloji Bakanlığı oluşturulacaktır. Bu web kolaylaştıracak ve portalında ticarileştirilmemiş/sanayiye ticarileştirilmemiş/sanayiye aktarılmamış patentlerin aktarılmamış patentlere ilişkin kullanılmasına imkân bilgi sunulacaktır. Web sağlayacak web portalı portalinin tanıtımına yönelik hazırlanacaktır. yazılı ve görsel materyal hazırlanacaktır. Aralık | Hezârfen Teknoloji ve Tedbir 296. Hezârfen Türk Patent ve Marka Sonu | Tasarım Geliştirme Projesi | Teknoloji ve Tasarım Kurumu (S), Sanayi ve Geliştirme Projesi ülke Teknoloji Bakanlığı, 2019 yılında, belirlenecek | genelinde OSB'ler, Sanayi ve illerde uygulanmanın yanı | yaygınlaştırılacaktır. Ticaret Odaları sıra, Kurum tarafından düzenli bir hizmet olarak da | sunulacaktır. Bu doğrultuda, | KOBİ'ler tarafından bireysel bazda Kuruma yapılacak Hezârfen Projesi hizmetinden yararlanma talepleri, birebir veya video konferans aracılığıyla ücretsiz danışmanlık hizmeti olarak sunulacaktır, Fikri haklar sistemi konusunda kamuoyunun her düzeyde bilgilendirilmesine yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetleriyle toplumsal bilincin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710 Aralık | Fikri Mülkiyet Akademisi Tedbir 297. Fikri Mülkiyet Kültür ve Turizm Sonu | yönetmeliği yürürlüğe Akademisi bünyesinde Bakanlığı (5), Sanayi ve düzenli eğitim faaliyetleri Teknoloji Bakanlığı, konulacak ve Akademi gerçekleştirilecektir. Türk Patent ve Marka bünyesinde farklı hedef kitlelere yönelik olarak telif Kurumu hakları, sınai hakların tescili, ticarileştirilmesi, yönetimi vb. konularda düzenli eğitimler verilecektir. 2.2.2.14. Bilgi ve İletişim Teknolojileri

a) Mevcut Durum

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ya yapacağı doğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu; ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Eylül 2018 itibarıyla 133 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmeciler kendi altyapılarını kurmak üzere önemli ölçüde yatırım yapmaktadır. Söz konusu işletmecilerin sahip olduğu fiber optik kabloların toplam uzunluğu 2018 yılının ilk yarısının sonunda 69.888 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 9,3 artmıştır. Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 11,5 artarak 2018 yılı Haziran ayı sonunda 268.180 km'ye ulaşmıştır. Bunun 124.695 km'si omurga, geri kalan kısmı ise erişim amaçlı kullanılmaktadır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti sunan alternatif internet servis sağlayıcılarının pazar payı Haziran 2017'de yüzde 18,9 iken bu oran 2018 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 18,3 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,1'den yüzde 6,8'e düşmüştür. Yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Haziran 2018'de yüzde 62,3 iken, söz konusu oran AB'de Temmuz 2017'da yüzde 40 olmuştur. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında oldukça düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması ihtiyacı devam etmektedir. Haziran 2018 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 79,5 milyondur. 01/04/2016'da sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti abone sayısı aynı dönemde 68,1 milyona ulaşmıştır. Geri kalan abonelerden 2,8 milyonu 2G, 8,6 milyonu ise 3G hizmeti almaktadır. Haziran 2017 itibarıyla 55,3 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 6,8'lik artışla Haziran 2018'de 59,1 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 8,1 artış göstererek Haziran 2018'de 71,8 milyona ulaşmıştır. Bu artışın ana kaynağı mobil genişbant olup önümüzdeki dönemde bu teknolojinin genişbant pazarındaki payının daha da yükselmesi beklenmektedir. 2018 yılı Haziran ayı itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 89 iken bu oran AB ülkelerinde 2017 yılı Temmuz ayı için yüzde 123,9, OECD ülkelerinde 2017 yılı Aralık ayı için yüzde 132,8'dir. 21/12/2017 tarihinde yürürlüğe giren 2017-2020 Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planında başta fiber genişbant altyapısı olmak üzere sabit ve mobil genişbant altyapısı yaygınlığının ve abone yoğunluğunun artırılmasına yönelik eylemlere yer verilmiştir. 21/02/2018 tarihli ve 30339 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile zorunlu hâle getirilen Bina İçi Elektronik Haberleşme Teknik Şartnamesi kapsamında yeni yapılan binalarda bina içi ile binadan işletmeci altyapısına kadar olan elektronik haberleşme teçhizatının yüklenici tarafından tesis usulleri belirlenmiştir. 5G ve Ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR Forumu çalışmalarında öncelikler ve yol haritalarını içeren beyaz kitap yayımlanmış, BTK, üniversiteler ve işletmecilerin işbirliği ile 5G Vadisi Açık Test Sahası Projesine 2018 yılında başlanmıştır. Bu eylemlerle Türkiye'deki genişbant abone yoğunluğunun daha da artması ve AB ortalamasına yaklaşması beklenmektedir. GRAFİK II: 3- Genişbant Abonelerinin Teknoloji Bazında Dağılımı i | 20186) | i | 2017 | 2016 | 2015 2014 2013 2012 5 zon iş Y0 720 “040 “60 “080 “2100 # Mobil İnternet BXDSL m Fiber # Kablo İnternet 8 Diğer Kaynak: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu

(1) 2018 yılı Haziran ayı verisidir.

Genişbant hizmetlerinin kullanımındaki artışa paralel olarak çeşitli işletmeciler tarafından hem sabit hem de mobil genişbant bağlantılar üzerinden sunulan telefon, video yayını, veri iletişimi vb. hizmetleri kullananların sayısının arttığı gözlenmektedir. Haziran 2017'de 980.945 olan IPTV (internet üzerinden televizyon yayını) hizmeti abone sayısı, Haziran 2018'de yüzde 25'lik bir artış göstererek 1.226.860'a ulaşmıştır. Yakınsama sürecinin önümüzdeki dönemde daha da hızlanması beklenmektedir. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak, hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT SA ve TÜRKSAT 5B uydularının 2020 ve 2021 yıllarında hizmete girmesi ve yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A'nın 2020 yılında uzaya fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Türk Telekomünikasyon A.Ş.'nin yüzde 55 hissesini 2005 yılında özelleştirme kapsamında devralan Ojer Telekomünikasyon A.Ş.'nin (OTAŞ) çeşitli bankalardan kullandığı kredilerin geri ödenememesi nedeniyle, bahse konu şirket hisseleri 2018 yılı Ağustos ayında, Hazine ve Maliye Bakanlığının da uygun görüşüyle, OTAŞ'a kredi veren bankaların kontrolündeki ortak girişim şirketi SPV tarafından devralınmıştır. Bilgi Teknolojileri Eylül 2018 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 5.068 firmanın yüzde 47,06'sı BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, kurulmuş olan 987 araştırma merkezinin 177'si BİT alanında Ar-Ge çalışmaları yürütmektedir. 7033 sayılı Sanayinin Geliştirilmesi ve Üretimin Desteklenmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 74'üncü maddesiyle yerli yazılım ürünü teklif eden istekliler lehine yüzde 15 oranında fiyat avantajı sağlanması zorunluluğu getirilmiştir. 2015/8 ve 2015/9 sayılı Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu Kararları kapsamında Ticaret Bakanlığı tarafından yerli firmaların uluslararası tanıtımına ve markalaşmasına yönelik (o faaliyetler (sürdürülmekte, (o programlara (Oyönelik tanıtım (faaliyetleri düzenlenmektedir. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği'nin Ticaret Bakanlığı tarafından desteklenen Soft, Away Projesi kapsamında yazılım sektörünün küreselleşmesi ve ihracat kapasitesinin artırılması hedefi doğrultusunda proje başvurusu kabul edilen firmaların yurt dışı pazarlarda daha etkin olabilmesine yönelik ihtiyaç analizi çalışmaları başlamıştır. 24/03/2018 tarihli ve 30370 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2018/3 numaralı tebliğ ile Hizmet İhracatçıları Birliği kurulmuştur. Birliğin altında yer alan 10 alt sektör içerisinde yazılım ve bilişim hizmetleri de yer almaktadır. Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik alanında ulusal ölçekte yürütülen faaliyetler Siber Güvenlik Kurulu tarafından onaylanarak hayata geçirilen 2016-2019 Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı kapsamında, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı koordinasyonunda sürdürülmektedir. İlave olarak, siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayi Başkanlığı işbirliği ile geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetleri ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Ulusal İstihdam Stratejisi (2014-2023) ve Eylem Planları (2017-2019) kapsamında Türkiye İş Kurumu tarafından 2017 yılında gerçekleştirilen İşgücü Piyasası Araştırması ile bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründeki mevcut istihdam, işgücü ihtiyacı, temininde güçlük çekilen meslekler ve işverenlerin gelecek dönem istihdam beklentilerine ilişkin veriler ortaya konmuştur. Ayrıca, TÜİK tarafından yapılan yıllık İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründeki istihdam rakamı 2016 yılındaki 248 bin kişiden 2017 yılında 258 bin kişiye yükselmiştir. Türkiye İş Kurumu tarafından 2017 yılı içinde bilgi ve iletişim teknolojileri alanında sektörlere göre düzenlenen meslek eğitim kursları ve işbaşı eğitim programlarına sırasıyla 6.454 ve 8.336 kişi katılmıştır. Bu alanda katılım gösteren kişilerin tüm sektörlerdeki toplam katılımcı içindeki oranları ise sırasıyla yüzde 5,5 ve 2,8'dir. 2018 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananların oranı yüzde 72,9'a ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 65,5, erkeklerde ise yüzde 80,4 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2017'de yüzde 80,7 iken 2018'de yüzde 83,8'e çıkarak önceki yıllarda görülen artışını sürdürmüştür. Bu artışta bir önceki yıl yüzde 72,4 olan mobil genişbant bağlantı sahipliğinin yüzde 79,4'e çıkması etkili olmuştur. İnternet kullanan bireylerin internet kullanım amaçlarında ise sosyal medya kullanımı yüzde 84,1 ile ilk sırada yer alırken onu yüzde 78,1 ile paylaşım sitelerinden video izleme ve yüzde 69,5 ile de internet üzerinden görüntülü görüşme izlemektedir. İnternetin daha nitelikli kullanımına yönelik çalışmalar yürütülmesi ihtiyacı önemini korumaktadır. 2018 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde bilgisayar kullanılan ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı, sırasıyla yüzde 97 ve yüzde 95,3 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı, girişimlerin çevrimiçi pazaryerlerini giderek daha fazla tercih etmeleri nedeniyle, bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 10 düşerek 2018 yılında yüzde 66,1 olmuştur. 2017 yılında girişimlerin yüzde 10,8'i bilişim uzmanı istihdam ederken, bu oran 2018 yılında yüzde 11,6 olarak gerçekleşmiştir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında ikincil düzenlemelerin ve kurumsal yapılanmanın tamamlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda hazırlanan Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik, Veri Sorumluları Sicili Hakkında Yönetmelik, Kişisel Verileri Koruma Kurulu Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, Kişisel Verileri Koruma Kurumu Personeli Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği, Kişisel Verileri Koruma Kurumu Teşkilat Yönetmeliği ile Kişisel Verileri Koruma Uzmanlığı Yönetmeliği yayımlanmıştır. TABLO II: 40- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2016 2017 2018(1) 2019(1) Sabit Telefon Abone Sayısı (Bin) 11 078 11308 11 600 11900

- Telekomünikasyon 15,0 14,1 14,2 3

- Bilgi Teknolojileri 9,8 9,7 10,1 10,1

e-Ticaret İşlem Hacmi (Milyar TL) (5) 68,3 99 125 160

İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (6) 20,9 24,9 29,3 34 Kaynak: BTK, TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, IDC, Bankalararası Kart Merkezi

(1) Gerçekleşme tahminidir.

(2) 16-74 yaş arası nüfus bazında olup 2018 yılı gerçekleşmesidir.

(3) 2018 yılı gerçekleşmesidir.

(4) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup 2018 yılı gerçekleşmesidir.

(5) İnternet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutarıdır.

(6) Tüm bireyler içerisinde kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranını ifade etmektedir. 2017 yılı itibarıyla BİT pazarının yüzde 60'ı elektronik haberleşme sektöründen, yüzde 40'ı ise bilgi teknolojileri (BT) sektöründen oluşmaktadır. Donanım, paket yazılım ve hizmetler alt kırılımlarından oluşan bilgi teknolojileri pazarı içerisinde en büyük payı 7,47 milyar ABD doları büyüklüğüne sahip donanım pazarı alırken, yazılım pazarının büyüklüğü 932 milyon ABD doları, hizmetler pazarının büyüklüğü ise 1,28 milyar ABD doları seviyesindedir. Türkiye BT sektörünün büyüklüğü 2017 yılı sonu itibarıyla 9,7 milyar ABD dolarıdır. BT Sektörü ihracatı son yıllardaki hızlı artışını sürdürerek 2017 yılında 1,1 milyar doları aşmıştır. Ülkemizde yazılım ve bilgi teknolojileri hizmetleri harcamalarının bilgi teknolojileri pazarı içerisinde aldığı yaklaşık yüzde 23'lük pay, yüzde 58lik 2017 yılı dünya ortalamasına göre oldukça düşüktür. Ayrıca, 2017 yılı itibarıyla ülkemizdeki yazılım ve hizmetler pazarı, küresel yazılım ve hizmetler pazarının yalnızca yüzde 1,5'ini oluşturmaktadır. BİT pazarı belirli bir büyüme trendi sergilemesine rağmen, sektörün ekonomiye sağladığı katkı istenilen düzeyde değildir. Yayıncılık 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun çerçevesinde, iptal edilen karasal sayısal televizyon yayın lisansı sıralama ihalelerinin yenilenmesine yönelik çalışmalar RTÜK tarafından sürdürülmektedir. Aynı kanunla, yayın hizmetlerinin internet ortamından sunulmasına ilişkin ek düzenlemeler yapılmış ve radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini sadece internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarına yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerine de yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu getirilmiştir. Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü, 14 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Cumhurbaşkanlığına bağlı İletişm (Başkanlığı olarak yeniden yapılandırılmıştır. TRT Genel Müdürlüğü, İletişim Başkanlığı ile ilişkili bir kurum olarak yapılandırılmış, Kuruma 703 sayılı KHK ile faaliyet konularında özel hukuk hükümlerine tabi şirket kurma ve şirketlere ortak olma yetkisi tanınmıştır.

b) Amaç ve Hedefler

Ülkemizin bilgi toplumuna dönüşümünü hızlandırmak üzere bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın ve etkin kullanılması, bilgi tabanlı ekonomiye dönüşüm ve nitelikli istihdamı geliştirmek amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkili bir araç olarak faydalanılması ve bu teknolojilerin üretiminde yerli katma değerin artırılması temel amaçtır. Elektronik haberleşme sektörünün hizmet yeteneği ve rekabetçiliği küresel düzeyde geliştirilecektir. Kullanıcılara yüksek hızda genişbant erişim hizmeti sunulmasına imkân veren fiber optik altyapıların yaygınlaştırılmasına yönelik tedbirler hayata geçirilecektir. BİT sektöründe yerli katma değer kamu alımları vasıtasıyla artırılacak, sektörün kamuya yaptığı projeleri referans olarak kullanarak dış pazarlara açılması desteklenecektir. BİT yatırımlarında ve sektörel teşviklerde etkinlik öne çıkarılacaktır. Sayısal içeriğin gelişmesi ve ticarileşmesi amacıyla, başta oyun olmak üzere mobil uygulama, yazılım ve bilgi teknolojileri hizmetlerinin desteklenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Yüksek katma değerli internet girişimleri ile yazılım firmalarının ortaya çıkması ve gelişimi desteklenecektir. e-Ticaret vasıtasıyla ihracatın artırılmasına yönelik teşvik ve düzenlemelere ilişkin çalışmalar yürütülecektir, Kişisel verilerin korunması ve ulusal bilgi güvenliği alanlarında hukuki altyapının ve kurumsal yapılanmanın tamamlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Yayıncılık sektörünün altyapı ve hizmetleri çeşitlendirilecek ve sayısal dönüşümü tamamlanacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir Açıklama

Yapılacak

Kuruluşlar

İletişim teknolojileri altyapısı, uygun kalite ve fiyatlarla hizmet sunumuna imkân verecek şekilde geliştirilecek; başta fiber altyapı olmak üzere, yüksek hızlı internet erişim imkânı sunan sabit ve mobil yeni nesil erişim şebekelerinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.726) Tedbir 298. Ulusal Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Genişbant Stratejisi ve Bakanlığı (S), Çevre Sonu Planı (2017-2020) kapsamında Eylem Planında (2017- ve Şehircilik 2019 yılı için belirlenen eylemler 2020) 2019 yılı için Bakanlığı, Hazine ve uygulamaya geçirilecektir. belirlenen eylemler Maliye Bakanlığı, Milli uygulamaya geçirilecektir. Eğitim Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, Rekabet Kurumu, İlgili STK'lar Tedbir 299. 5G ve Ötesi Ulaştırma ve Altyapı Aralık | 5G ve Ötesi teknolojileri konusunda mobil haberleşme Bakanlığı (S), Sanayi Sonu | belirlenen yol haritaları

standartların belirlenmesi artırılması için gerekli destekler süreçlerine destek verilecektir. 5G ve Ötesine ilişkin verilecektir. standartların ve frekansların belirleneceği süreç yakından takip edilerek uluslararası çalışmalara etkin katılım sağlanacaktır. Tedbir 300. Elektronik Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Elektronik haberleşme altyapı Haberleşme Altyapı Bilgi Bakanlığı (S), BTK, Sonu bilgilerinin tek merkezde Sistemi (EHABS) İlgili Kamu Kurum ve toplanması, bu bilgilerin Coğrafi kurulacaktır. Kuruluşları, Yerel Bilgi Sistemi (CBS) tabanlı bir Yönetimler haritada gösterilmesinin yanı sıra, geçiş hakkı ve tesis paylaşımına ilişkin süreçlerin etkin ve hızlı bir şekilde işletilmesi, bu kapsamda genişbant erişim ve fiber altyapının yaygınlaşması ve işletmecilerin sektördeki faaliyetlerinin kolaylıkla takip edilmesi amacıyla EHABS projesi uygulamaya alınacaktır. Bu kapsamda EHABS usul esasları çerçevesinde işletmeciler tarafından elektronik haberleşme altyapı bilgilerinin EHABS'a girilmesi 2019 ılı içerisinde sağlanacaktır. Tedbir 301. Mobil Ulaştırma ve Altyapı Aralık Daha önce GSM altyapısı kurulan haberleşme altyapısı Bakanlığı (S), BTK Sonu 1.799 yerleşim yerine ve mobil olmayan yerleşim yerleri haberleşme altyapısı olmayan ilave için kurulumlar 1.472 yerleşim yerine GSM ve 4.5G tamamlanacaktır. hizmeti götürülerek mobil genişbant haberleşme kapsama alanı enişletilecektir. Tedbir 302. İnternet Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Kaynağı ve hedefi yurtiçi olan Değişim Noktalarının Bakanlığı (S), BTK, Sonu internet verisinin yurt dışına kurulmasına ilişkin TÜBİTAK, Telekom çıkmadan değişimini sağlamak mevzuat çalışmaları Altyapı İşletmecileri, amacıyla İnternet Değişim tamamlanacaktır. İnternet Servis Noktalarının kurulmasına yönelik Sağlayıcıları usul ve esaslar oluşturulacaktır. Bilgi ve iletişim teknolojilerine yönelik Ar-Ge, yenilik ve ihracat teşviklerinin, belirlenecek öncelikli alanlarda, odaklı ve etkileri ölçülebilir bir yapıda uygulanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.729) Tedbir 303. Bilgi ve Sanayi ve Teknoloji Bilgi ve iletişim teknolojileri iletişim teknolojileri Bakanlığı (S) firmalarının yararlandığı teşvik ve yatırımlarında ve sektörel Ticaret Bakanlığı desteklerin sonuçlarının izlenebilir teşviklerde etkinlik olması ve aralarındaki eşgüdümün artırılacaktır. sağlanması amacıyla bu sektöre verilen teşvik ve destekler gözden geçirilecek ve gerekli değişiklikler yapılacaktır. Verilen teşvik ve destekler, performans kriterleriyle ilişkilendirilecektir. Yüksek katma değerli internet girişimlerinin ortaya çıkması ve gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.735) Tedbir 304, e-İhracat Ticaret Bakanlığı (S), e-İhracat Stratejisi ve Eylem Planı Stratejisi ve Eylem İlgili Kamu Kurum ve (2018-2020) kapsamında Planının (2018-2020) Kuruluşları, İlgili eylemlerin hayata geçirilmesine uygulanmasına devam STK'lar yönelik uygulama adımlarının 2019 edilecektir. yılına ilişkin bölümü tamamlanacaktır. Sayısal içeriğin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesi amacıyla başta oyun olmak üzere mobil uygulama, yazılım ve bilgi teknolojileri hizmetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 737) Tedbir 305. Yazılım, Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Bilgi teknolojileri firmaları, oyun ve mobil uygulama İlgili Kamu Kurum ve Sonu teknoparklar ve sektör STK'larının alanlarında faaliyet Kuruluşları, İlgili yurt dışında yürütmekte oldukları gösteren bilişim STK'lar tanıtım ve akreditasyon Şirketlerinin tanıtım, faaliyetlerinin bir strateji danışmanlık, marka tescil, doğrultusunda desteklenmesi ve uluslararası belgelendirme bilgilendirme toplantıları vasıtasıyla faaliyetleri bu faaliyetlerin sayısının artırılması desteklenecektir. sağlanacaktır. Kişisel verilerin korunması ve ulusal bilgi güvenliği alanlarında hukuki altyapı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.738) Tedbir 306. Siber Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Ulusal siber güvenliğin güvenliğe ilişkin mevzuat Bakanlığı (S), Adalet | Sonu | Sağlanmasınailişkin olarak düzenlemeleri Bakanlığı, İçişleri ülkemizin mevcut mevzuatı gözden tamamlanacaktır. Bakanlığı, Milli geçirilerek Türkiye için ihtiyaç duyulan hususlara ilişkin mevzuat Savunma Bakanlığı, düzenlemeleri hayata geçirilecektir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 307. Siber İçişleri Bakanlğı (S), Aralık | Siber suçlarla daha etkin mücadele suçlarla mücadele Ulaştırma ve Altyapı Sonu | edebilmek, ulusal ve uluslararası kapasitesi geliştirilecek ve Bakanlığı, Emniyet operasyonlarda koordinasyon uluslararası alanda etkinlik Genel Müdürlüğü, sağlamak ve siber suç soruşturma kapasitesini artırmak amacıyla Jandarma Genel gerekli yazılım ve donanım temin artırılacaktır. Komutanlığı, edilecek, işbirliği toplantıları TÜBİTAK, İlgili Kamu gerçekleştirilecek, uluslararası Kurum ve Kuruluşları seminer, sempozyum ve fuarlara katılım sağlanacak, suç farkındalık seminerleri düzenlenecek ve merkezi bir veri tabanı oluşturulacaktır. Ayrıca, siber suçlarla mücadelede etkinliğin bir parçası olarak Ar-Ge faaliyetleri için analitik ve stratejik değerlendirmelere esas olacak risk ve tehdit analizleri yapılacaktır. Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacaktır. Analog yayınların sonlandırılmasıyla boşaltılacak olan frekans bandı etkin bir biçimde değerlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.739) Tedbir 308. Karasal Kültür ve Turizm Aralık Karasal ortamdan sayısal televizyon sayısal yayıncılığa geçiş Bakanlığı (S), Sonu sıralama ihalesi yapılarak, süreci tamamlanacaktır. Ulaştırma ve Altyapı kuruluşlara yayın lisansları verilecek Bakanlığı, Strateji ve ve sayısal televizyon (DVB-T2) Bütçe Başkanlığı, yayıncılığına geçiş RTUK, BTK, TRT gerçekleştirilecektir. Karasal ortamdan FM radyo frekans sıralama ihalesi yapılarak kuruluşlara yayın lisansları verilecektir. 2.2.2.15. Tarım ve Gıda

a) Mevcut Durum

Dünyada yetersiz beslenen insanların sayısında görülen artış, iklim değişikliği, tarımsal üretimde sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması, gıda zincirinde teknolojik altyapının güçlendirilmesi ve gıda kayıpları ile israfın önlenmesi konularını öne çıkartmaktadır. Dünya tarım ve gıda ürünleri fiyatları endeksi incelendiğinde, 2017 yılı ilk 3 çeyreğinde sıcak ve kuru iklim koşullarının üretimi olumsuz etkilemesine bağlı olarak, küresel temel tarım ve gıda ürünleri fiyatları bir miktar yukarı yönlü hareket izlemiş, akabinde hububat ve şeker piyasaları hariç 2018 yılı ortalarına kadar düşüş sürmüş, sonraki dönemde ise tüm temel tarım ürünleri fiyatları düşüş eğiliminde olmuştur. Ülkemizde iklim koşulları ile yağış rejiminde görülen değişimler ile ürün piyasalarındaki spekülatif ve manipülatif hareketler, tarımsal ürün piyasalarındaki arz-talep dengesini ve sonuçta tüketici fiyatlarını yakından etkilemektedir. Son yıllarda nüfus artışı ve turizmin yanında gıda yardımları ve ihracata bağlı artan dış taleple birlikte talep yönlü fiyat artışları görülmekte, son dönemde yaşanan döviz kurlarındaki yükseliş sonucu yurt içi fiyatlardaki artışlar daha da önemli seviyelere çıkmaktadır. 2017 yılında tarımsal üretimde büyüme oranı, 2016 yılında yaşanan gerilemenin ardından yüzde 4,9 olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılında ise, tarımsal üretimde yavaşlama öngörülmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 1,3 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2017 yılında yüzde 6,1 seviyesine gerilemiş olup 2018 yılında bu oranın yüzde 6 civarına düşmesi beklenmektedir. Sektörün toplam istihdam içindeki payı 2017 yılında yüzde 19,4'e gerileyerek istihdam 5,5 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. 2018 yılında bu oranın yüzde 18,8'e gerilemesi beklenmektedir. 2017 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat bir önceki yıla göre yüzde 16,8 artarak 14 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 4,4 artarak 16,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Tarım ve gıda ürünleri dış ticaret hacminde 2017 yılının ikinci yarısında ithalat ağırlıklı olmak üzere artış yaşanmıştır. 2018 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta ormancılık hariç tüm alt sektörlerde, ihracatta ise tüm alt sektörlerde artış olmuştur. Mevcut koşullar dikkate alındığında, tarım ve gıda ürünleri ihracat ve ithalatında 2018 yılı sonunda bir önceki yıla göre artış kaydedileceği tahmin edilmektedir. TABLO II: 41- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri 2016 (Oo 2017 2017(1) 2018(1) | 2016 (2017 2017- 2015 2018(1) Katma Değer (Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) Tarım (2) 104085 101400 106347 (27129 27456 © -26 4,9 12 Katma Değer (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Tarım (2) 161448 161305 189000 50567 o 55082 1 17,2 8,9 Tarımsal GSYH (Yüzde) 6,9 6,2 6,1 3,7 3,3 İstihdam (Bin Kişi) Tarım İstihdamı (2) 5 483 5305 5 464 5757 5 624 33 3 -2,3 Tarım İstihdamı (Yüzde) 20,6 19,5 19,4 19,0 18,3 İthalat (Milyon ABD Doları)

Toplam 12398 oO11950 o 13952 9235 o 10181 -3,6 16,8 10,2 İhracat (Milyon ABD Doları) Bitkisel Üretim 5398 5 036 4 822 2711 2957 -6,7 43 9 Hayvancılık 338 337 439 275 336 -0,3 30,3 22,2 Ormancılık 21 24 7 17 22 143 12,5 29,4 Balıkçılık 368 414 451 294 326 12,5 8,9 10,9 Gida Ürünleri ve İçecek 10 222 9911 Oo 10678 6832 7 054 3 77 3,3 Toplam 16347 o 15723 Oo 16417 o 10129 10695 -3,8 4,4 5,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜK 0 0 —

(1) Ocak-Ağustos dönemi

(2) Katma değer ve istihdam verileri 2018 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2017 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatımızda 2017 yılı itibarıyla yüzde 36'lık payla Rusya rederasyonu, ABD ve Brezilya ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatımızda İtalya ve Almanya, hayvancılık ihracatımızda Irak, gıda ürünleri ihracatımızda ise Irak ve Almanya önde gelen ülkeler olmuştur. Tarımsal ÜFE değerleri 2017 ortasına kadar genelde yurt içi ÜFE'nin üzerinde değerlerde kalmakta, 2018 yılında ise tarımsal ÜFE genel ÜFE'nin oldukça altında seyretmektedir. Gıda ürünleri ÜFE ve TÜFE değerlerinden 2013 yılı sonrası ayrışarak görece düşük seyreden tarımsal ÜFE'nin, enflasyon üzerinde etkisinin sınırlı kaldığı anlaşılmaktadır. Gıda ürünleri ÜFE 2018 yılı başından itibaren genel ÜFE artış oranlarıyla aynı çizgide seyretmektedir. Bu da ÜFE artışları açısından gıda ürünlerinin katkısının sınırlı kalmasını sağlamıştır. Gıda TÜFE'nin ise, genel endekslerin üzerinde seyretmesi ve enflasyon sepeti içerisindeki ağırlığı nedeniyle, fiyat artış oranları üzerinde olumsuz etkileri uzun zamandır gündemde bulunmaktadır. Buna ilave olarak, özellikle kur etkisiyle bazı ürünlerin yurt içi fiyatları (şeker gibi) dünya fiyatlarının gerisinde kalmıştır. Bu durum bu ürünlerde ihracatı cazip hâle getirmekte olup fiyat artışlarını besleyen bir sonuç doğurması ihtimali bulunmaktadır. Fiyat artışlarını kısmen engelleyebilmek adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışa sunulmasında uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, pazarlama zincirinin etkinleştirilmesi ve etkin stok yönetimiyle haller, ürün ihtisas borsaları ile vadeli işlem ve opsiyon borsalarının işlem hacimlerinin artırılarak daha yönlendirici ve etkin hâle getirilmesi gerekli görülmektedir. Son dönemde tarımsal işletme ölçek ve yapılarında çok önemli bir değişiklik olmamış, geçimlik aile işletmeciliği ağırlığını korumuş, ancak büyük işletme sayılarında düşük de olsa bir artış gerçekleşmiştir. Bunlara ilave olarak, eğitim ve yayım eksikliği, üreticilerin pazara erişiminin kısıtlılığı, gıda arz zincirinin uzun olması yanında etkin olmayan örgütlenme yapısı gibi yapısal sorunlar devam etmektedir. Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi talebi giderek artmakta olup tarım, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması önemini korumaktadır. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazileri, hâlen önemli bir düzeyde tarım arazisinin nadasa bırakılması, özellikle mülkiyet, kullanım ve veraset intikaline ilişkin sorunların devam etmesi tarımsal üretimin artırılmasının önündeki önemli engellerdendir. Sulama yatırımlarından daha fazla yararlanılarak tarımsal! üretimde sulama oranlarının yükseltilmesinin tarım sektörünün büyümesine olumlu katkı yapacağı düşünüldüğünde önümüzdeki dönemde su ile toprağın üretim için planlı şekilde buluşturulmasıyla tarımsal potansiyelin daha etkin değerlendirilmesi temel amaçlardan olacaktır. Küresel gelişmeler ve teknolojik ilerlemeler önümüzdeki dönemde tarım sektöründe de endüstriyelleşme ve teknoloji kullanımının daha da artacağını ve rekabetin ağırlıklı olarak bu yönde şekilleneceğini göstermektedir. Bu kapsamda ülkemizde başlatılan akıllı tarım uygulamaları, veri sistemlerinin dijitalleştirilmesi ve izleme ve değerlendirmelerin elektronik ortamda yapılması ile doğru ve güvenilir istatistiklerin oluşturulması çalışmaları sürdürülmektedir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş çerçevesinde, 703 sayılı KAK ile Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ve Orman ve Su işleri Bakanlığı kapatılmış ve 10/07/2018 tarihli ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle anılan bakanlıklar ile bağlı ve ilgili kuruluşları tek çatı altında birleştirilerek Tarım ve Orman Bakanlığı kurulmuştur. Toprak ve Su Kaynakları Ülkemizin tarım arazisi varlığı 2010 yılında 24,4 milyon hektar iken 2017 yılında 23,4 milyon hektara gerilemiştir. Bunun 15,5 milyon hektarını ekilen, 3,7 milyon hektarını nadasa bırakılan, 798 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,3 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarımsal üretim potansiyeli yüksek, erozyon, kirlenme, amaç dışı kullanımlar gibi çeşitli nedenlerle toprak kaybı ve arazi bozulmalarının hızlı geliştiği ovalar, büyük ova koruma alanı olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda, 04/12/2017 tarihli ve 2017/11414 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla toplam 32 adet büyük ova, büyük ova koruma alanı olarak ilan edilmiştir. Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılması, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarım arazilerinin değerinin tespiti, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması, arazi sahiplerinin satış talebi ve alıcıların alım taleplerinin değerlendirilip, tarafların birbirleriyle ilişkilendirilmesi ve işletmelerin yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğüne ulaştırılması veya daha da artırılmasını sağlamak amacıyla tarımsal arazi edindirme iş ve işlemlerine ilişkin usul ve esasları düzenleyen yönetmelik 13/04/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarının tamamlanması, toprak veri tabanının oluşturulması, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli politika alanları arasında yer almaktadır. Toprakların fiziksel, kimyasal ve biyolojik yapısının iyileştirilmesi, verimliliğin artırılması, insan sağlığının korunması ve çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla, organik, mineral ve mikrobiyal kaynaklı gübrelerin kullanımını yaygınlaştırmak, tanımlamak, bunlara ait analiz metotlarını belirlemek ve bu ürünlerin ithali, ihracı, üretimi, piyasaya arzı ile kayıt altına alınmasına ilişkin usul ve esasları düzenleyen yönetmelik 23/02/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) tarafından 2017 yılı içerisinde 47 adet sulama tesisi inşaatı tamamlanarak sulamaya açılmış ve kümülatif sulama tesisi sayısı 2.660'a ulaşmış, sulamaya açılan toplam sulama alanı ise yıl içinde tamamlanan ilave 105.440 hektar saha ile toplam 3.185.842 hektara ulaşmıştır. 2017 yılında tamamlanan söz konusu fiziki gerçekleşme 1985 yılından bu yana kaydedilen en yüksek yıllık ilave sulama alanıdır. Sulamaya açılan yeni sahaların yanı sıra yürütülen yenileme projeleri ile işletmedeki sulama sistemleri içerisinde su tasarrufu ve işletme kolaylığı sağlayan borulu sistem tesis oranı 2016 yılı sonundaki yüzde 22'den 2017 yılı sonunda yüzde 24'e yükselmiştir. TABLO TI: 42- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu (2017 Yılı) ; Sulama Alanı Sulama Tesisi şletmeden Sorumlu Kuruluş (hektar Sayısı I ) DSİ 247 456 255 Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler 2 425 725 923 Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitii Kurumlarca İşletilen Sulamalar 16992 2 Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri 495 669 1453 | TOPLAM 3 185 842 2 660 Kaynak: DSİ 2018 Yılı Yatırım Programında DSİ'nin, toplam tutarı 136,1 milyar TL olan ve 2017 yılı sonuna kadar toplam 54 milyar TL harcanan 180 projesi yer almıştır. Bu projelerin sene başı ödenek miktarları dikkate alındığında ortalama tamamlanma süresi 12,6 yıl olarak programlanmış, yıl içinde yapılan revizyonlarla program ödeneği yaklaşık 6,5 milyar TL'den 7,9 milyar TL'ye revize edilmiştir. Bunların yıl sonu harcaması 7,35 milyar TL olarak tahmin edilmekte olup ortalama tamamlama süresinin ise 11 seneye gerilemesi beklenmektedir. TABLO 11: 43- DSİ Stok Değerlendirme

Alanı (Hektar) (2

(1) Program

(2) 2014-2017 yılları DSİ Genel Müdürlüğünün gerçekleşme; 2017 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir. DSİ'nin sulama sektörüne ayrılan ödeneklerin mevcut seviyesi dikkate alındığında, 2018 yılı fiziki gerçekleşmesinin 2017 yılının gerisinde kalması beklenmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından toplulaştırılan tarım arazilerinin 2017 yılı sonunda 3,2 milyon hektarında tapu tescili yapılmış olup kümülatif olarak 8,2 milyon hektarda çalışmalar sürdürülmektedir. Sektörde 2018 yılının en önemli gelişmesi yılın ilk yarısında yasalaşan ve 6200 sayılı DSİ Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun ile 6172 sayılı Sulama Birlikleri Kanununda yapılan dikkat çekici yapısal düzenlemelerdir. Bu çerçevede arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme faaliyetleri ile ilgili DSİ tek yetkili kurum olarak tespit edilmiş ve sulama birliklerinin yapısında sadeleştirmeye gidilmesinin yanı sıra birlik başkanları DSİ personelinden atanmak suretiyle birliklerin etkinliğinin artırılması hedeflenmiştir. Olumlu sonuçları kısa zamanda gözlenemeyecek olmakla birlikte bu reorganizasyon, sektörde son dönemde kaydedilen en kapsamlı yapısal düzenleme olarak dikkat çekmektedir. Tarım arazilerinin parçalanması ve işletme ölçeklerinin küçülmesine neden olan miras hukukunun düzenlenmesi kapsamında 6537 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 2014 yılında yürürlüğe girmesinden sonra, Kanunun uygulanması için miras hukukuna ilişkin uygulamalar ile tarımsal arazi edindirme iş ve işlemlerine ilişkin düzenlemelere yönelik çalışmaların tamamlanması öncelikli görülmektedir. Cumhurbaşkanlığı 100 Günlük İcraat Programında, Çevre ve Şehircilik Bakanlığına yönelik eylem planı içerisinde yer alan Hazine'ye ait tarım arazilerinin çiftçilere kiralanmasını sağlayan düzenleme ile Hazine'ye ait izinsiz, sözleşmesiz kullanılan tarım arazileri kayıt altına alınmıştır. Bu çerçevede, Tarım ve Orman Bakanlığınca yapılan düzenlemeyle mevcut durumda Çiftçi Kayıt Sistemine (ÇKS) dâhil olmayan Hazine'ye ait tarım arazilerinin ve çiftçilerin ÇKS'ye kayıtlı olabilmeleri imkânı getirilmiş böylece, çiftçilerin tarımsal destek ve krediler ile tarım sigortalarından faydalanmaları sağlanmıştır. Bitkisel Üretim TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim birinci tahminlerine göre 2018 yılında üretim miktarları, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde i,3, sebzelerde yüzde 1,4 azalış; meyvelerde ise yüzde 6,3 artış göstermiştir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2018 yılında bir önceki yıla göre yüzde 0,9 oranında azalarak yaklaşık 35,8 milyon ton olacağı, yağlı tohumlarda ise önemli bir değişimin olmayacağı beklenmektedir. Sebze ürünleri üretim miktarının 2018 yılında bir önceki yıla göre yüzde 1,4 azalması, meyve ürünleri üretim miktarının aynı dönemde yüzde 6,3 oranında artması öngörülmektedir. Arz açığı bulunan yağlı tohumlarda 2017 yılında 2,2 milyon ton olan toplam üretimin 2018 yılında 2,4 milyon tona çıkması beklenmektedir. 2017 yılında yağlı tohum ithalatının miktarı 3,4 milyon ton, değeri 1,7 milyar ABD doları olmuştur. Yağlı tohumların küspesinin de yem amaçlı olarak ithal edildiği dikkate alındığında ithalat hacmi daha da büyümektedir. 2018 yılında ham yağ ithalatının aynı düzeylerde kalacağı tahmin edilmektedir. Hububatta piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmekte olup bu çerçevede ithalata sınırlı ve süreli olarak izin verilmektedir. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, Ar-Ge politikalarının geliştirilmesi, sertifikalı tohumluk üretiminin ve kullanımının yaygınlaştırılması ve kamu ile özel kesimin etkin işbirliği hususları önemini korumaktadır. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından iyi tarım uygulamaları, organik tarım uygulamaları, itri, tıbbi, aromatik ve boyar bitkilerin doğadan toplanmasının yanı sıra, yetiştiriciliğinin geliştirilmesi ile birlikte başta kontrol ve denetime yönelik hizmetlerin artırılması olmak üzere, güvenilir üretimin yaygınlaştırılması, ihracatın artırılması, istatistiki altyapı dâhil izlenebilirliğin iyileştirilmesi ile kurumsal kapasitenin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Biyogüvenlik Kurulu kararlarıyla birlikte yem amaçlı kullanım için ithalatına onay verilen genetiği değiştirilmiş mısır ve soya çeşitlerinin ithalat ve kullanımına ilişkin izlenebilirlik, kontrol ve denetim sisteminin etkin şekilde işletilmesi önemli görülmektedir. Ayrıca, son dönemde önemini artıran yöresel ürünler, hikâyesi olan ürünler ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılması da hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem arz etmektedir, 2011 yılında lisanslı depoculuğun geliştirilmesi için kurulan TMO-TOBB Lisanslı Depoculuk Anonim Şirketi hububatta 70 bin ton depo kapasitesine ulaşmıştır. Ayrıca, özel sektörde bulunan toplam 37 şirket, hububat, baklagiller ve yağlı tohumlarda 1,6 milyon ton, zeytin/zeytinyağında 5 bin ton, pamuk ve fındıkta 17'şer bin ton kapasiteli olmak üzere lisanslı depo faaliyetlerine devam etmektedir. 61 şirket ise 7,1 milyon ton kapasiteli lisanslı depo için kuruluş izni almış olup lisans alma süreci henüz tamamlanmamıştır. 2018 yılında ise mevcut kapasiteye yaklaşık 430 bin tonluk bir ilavenin olması beklenmektedir. Elektronik ürün senetleri ile elektronik ürün senetlerine dayalı vadeli işlem sözleşmelerinin güven, serbest rekabet ve istikrar içinde şeffaf ve kolay bir şekilde işlem göreceği Ürün İhtisas Borsasının kuruluşu, faaliyetleri ve bu faaliyetlerin denetimine ilişkin Usul ve esasları düzenleyen ve 2017 yılında yürürlüğe giren Elektronik Ürün Senetleri Yönetmeliği çerçevesinde, Merkezi Kayıt İstanbul, Ticaret Bakanlığı tarafından elektronik ürün senetlerinin kayıtlarının tutulacağı Elektronik Kayıt Kuruluşu olarak belirlenmiştir. Yeni düzenlemeler ile ürününü lisanslı bir depo işletmesine teslim eden çiftçi ya da herhangi bir kurum adına elektronik ürün senedi oluşturulacak, ürüne ve haklarına ilişkin kiymetli evrak hükmündeki kayıtlar, kayden Merkezi Kayıt Kuruluşu sisteminde izlenecektir. Bitkisel üretimde kaliteyi ve üretimi artırmanın yanı sıra markalaşmayı ve rekabetçiliği teşvik etmek üzere, kendi sektörlerinde avantajlı bulunan ürünlerde değer zincirlerinin tüm halkalarını içine alacak şekilde kümelenmelerinin sağlanması hususu önem arz etmekte olup bu kapsamda, hayvancılık, zeytin ve zeytinyağı, tohumculuk, bitkisel yağ, üzüm ve üzüm ürününe dayalı sanayi, süs bitkileri, ıtri, tıbbi ve aromatik bitkiler ile tarımsal mekanizasyon konularında sektörel kümelenme çalışmaları sürdürülmektedir. Özellikle hasat sonrası tarlada bırakılan bitkisel atıkların kullanım alanları her geçen gün artmakta ve bulunabilirliği ve fiyatları sorun olmaktadır. Nitekim hayvancılığın en önemli girdilerinden olan hububat sap/samanları önceki dönemlerde selüloz hammaddesi olarak kullanılmaya başlanmış olup süreç içerisinde mobilya sanayi, inşaat endüstrisi, biyokütle enerjisi üretimi gibi sektörlerden talep görmektedir. Bu kapsamda başta anız yakımının engellenmesi olmak üzere uygun hasat tekniklerinin kullanılması yanında gerekli teknoloji kullanılarak her türlü bitkisel atığın ürüne dönüştürülerek ekonomiye kazandırılması katma değer artışı açısından önemli görülmektedir. Hayvancılık Türkiye'de özellikle büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğini korumakta olup son yıllarda uygulanan projeler ile orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür. 2017 yılı itibarıyla yaklaşık 16 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 41'i kültür melezi sığırdan, yaklaşık yüzde 49'u ise saf kültür ırkı sığırdan oluşmaktadır. Ayrıca, yaklaşık 33,7 milyon baş olan koyun mevcudunun yüzde 93'ünü verimi görece düşük olan yerli koyun ırkları oluşturmakta olup büyükbaş ve küçükbaş hayvancılıkta özellikle et verimi yüksek ırkların yaygınlaştırılması önem arz etmektedir. Enflasyon üzerinde önemli baskı oluşturan kırmızı et fiyatlarında yaşanan yükselişin önüne geçilmesinde kırmızı et arzının artırılması önemli bir unsurdur. Ancak, büyükbaş ve küçükbaş canlı hayvan varlığında oransal olarak artışlar görülmekle birlikte esas olan, talebi karşılayacak yeterli seviyeye ve süreklilik arz eden bir yapıya ulaşılmasıdır. Bunun yanı Sira, büyükbaş hayvana bir alternatif kaynak olan küçükbaş hayvan varlığında kırmızı et arz açığını telafi edecek bir artış yaşanmaması önemli sorun olarak görülmektedir. 2011-2017 döneminde damızlık, besilik ve kasaplık olmak üzere yaklaşık 2,8 milyon büyükbaş hayvan ithal edilmiştir. Söz konusu ithalatı ağırlıklı olarak besilik ve kasaplık canlı hayvanlar oluşturmakta olup, damızlık hayvan ithalatı sınırlı bir düzeyde kalmaktadır. Buna karşılık tavuk eti ve yumurtasında ihracat artarak sürmektedir. Hayvancılık sektöründe kırmızı et üretiminin nitelik ve nicelik olarak artırılmasına yönelik önemli dönüşüm ihtiyacı bulunmaktadır. Bu kapsamda, büyükbaş hayvan varlığının artırılması amacıyla kısa vadeli çözüm olan ithalat yerine yurt içinde üretimin sürdürülebilir şekilde geliştirilmesi önemli görülmektedir. Aynı zamanda, hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesi ve uzmanlaşması yönünde destek modellerinin uygulanmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca, et arzının artırılmasına yönelik, et verimi yüksek olan ırkların geliştirilmesi ve etçi tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması ile sütçü işletmelerde mümkün olabildiğince kombine verimli ırklara öncelik verilmesi önemini korumaktadır. TABLO TI: 44- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2013 2014 2015 2016 2017 Sığır Varlığı (Bin Baş) 14415 Oo 14223 (Oo 13994 (o 14080 o 15 sAN |

Kasaplık Sığır 29 2 - 22 115

Tavuk Eti İhracatı (Bin Ton) 260 276 229 210 278

Tavuk Sakatatı İhracatı (Bin Ton) 98 121 105 105 126

Tavuk Yumurtası İhracatı (Milyon Adet) 214 164 199 217 213 | Kaynak: TÜİK Bunun yanı sira, sığır etine ikame olabilecek koyun ve keçi arzının artırılması ve kamu politikalarının bu çerçevede oluşturulması öncelikler arasında görülmektedir. Et tüketimindeki çeşitliliğin artırılması ve toplumun kanatlı hayvan eti ve balık tüketimine yönlendirilmesiyle dengeli ve nitelikli beslenmenin desteklenmesi önemli görülmektedir. Süt üretimi önceki yıllarda izlenen artış seyrini sürdürmüş ve 2017 yılında 20,7 milyon ton düzeyine çıkmıştır. Bu artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır. Hayvansal üretimde verim artışında en önemli unsurlardan olan hayvan ıslahı ve nitelikli damızlık sığır elde edilebilmesi amacıyla, 2017 yılında suni tohumlama metoduyla 3,3 milyon baş sığır tohumlanmış olup 2018 yılında 4 milyon adet suni tohumlama yapılması hedeflenmiştir. Suni tohumlamada verim artışının sağlanmasını teminen hedef ve gerçekleşmelerin artırılması önceliklidir. Hayvancılık açısından yemleme maliyetlerinin azaltılması ve kaba yem açığının giderilmesi büyük önem taşımaktadır. Yem bitkileri üretimi talebi karşılayamaz durumda olup, çayır ve meraların korunma ve ıslahı yetersizdir. Bu bağlamda, meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmesi, mera tespit ve tahdit çalışmalarının hızla tamamlanması, meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapının geliştirilmesi önceliklidir. Hayvancılık sektöründe fiyat dalgalanmalarından en çok etkilenen sektörlerin başında karma yem sanayii gelmekte olup karma yem fiyatlarındaki artışlar doğrudan hayvansal ürün fiyatlarına yansımaktadır. Girdi olarak hububat ve yağlı tohumlar başta olmak üzere bitkisel ürünleri kullanan yem sektöründe üretim artış hızı bitkisel üretim arzındaki artıştan fazladır. Nitekim son 20 yılda hububat üretimi yaklaşık 5,7 milyon ton ve yağlı tohum üretimi yaklaşık 1,6 milyon ton artarken, karma yem üretimi 17,5 milyon ton artış göstermiştir. Bu durum sektörün ihtiyacı olan bitkisel hammaddelerin yaklaşık yarısının ithalat yoluyla karşılanmasına neden olmakta ve cari açığa ciddi bir katkı yapmaktadır. Bu durumun önlenebilmesi için başta yağlı tohumlar olmak üzere karma yem hammaddelerinde önemli bir verimlilik ve üretim artışı yanında depolama ve nakliyat konusunda maliyet düşürücü yeni yatırımlara ihtiyaç bulunmaktadır. Halen yıllık olarak tespit edilen hayvancılık destekleme konularının ve destek tutarlarının, beş yıl gibi uzun dönemleri kapsayacak şekilde belirlenmesi, üretim kararlarının ve tercihlerinin istikrarlı şekilde uygulanmasını sağlayacaktır. Hayvan hastalıkları ve zararlılarının olumsuz etkilerinin azaltılması yönündeki çalışmalarda, hayvancılık işletmeleri bazında koruyucu önlemlerin alınmasına yönelik İşletme Odaklı Koruyucu Hekimlik Sisteminin uygulamaya alınması ve ülke şartlarına uygun aşı, ilaç ve serum üretiminin miktar ve kalitesinin iyileştirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. Hayvancılık altyapısına bölgesel anlamda destek aktarmak üzere Bölge Kalkınma İdareleri tarafından çiğ sütte soğuk zincir altyapısının desteklenmesi, serbest sistem yumurta tavukçuluğunda iyi tarım ve organik tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması, canlı hayvan pazarı altyapısının sağlanması, mezbaha yapımı, arı kovanı ve Ssıvat dağıtımı ile hayvan içme suyu göletleri yapımına öncelik verilmektedir. Su Ürünleri Ülkemiz deniz ve iç su yüzey alanları itibarıyla orman ve tarım alanlarından fazladır. 8.333 km kıyı uzunluğuna sahip ülkemizde, 24,6 milyon hektar kullanılabilir deniz ve 1,3 milyon hektar iç su alanı olmak üzere toplam 26 milyon hektar su alanı bulunmaktadır. Ülkemizde 2017 yılı itibarıyla yaklaşık 200 doğal göl, 293 baraj gölü ve 1.000 gölet bulunmaktadır. İç su kaynaklarımızın sayısı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağlı olarak her geçen gün artmaktadır. Ayrıca üretim alanı olarak kullanılabilecek 178 bin km uzunluğundaki nehirlerin yanında yetiştiriciliğe müsait olan ve şu anda üzerinde yetiştiricilik yapılan pek çok su kaynağı da bulunmaktadır. Ülkemizde su ürünleri üretimi 2017 yılında, yüzde 56,2'si deniz ürünleri, yüzde 43,8'i yetiştiricilik üretimi olmak üzere toplam yaklaşık 631 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu üretimin yüzde 21,6'sı iç sularda gerçekleştirilmiştir. Su ürünleri üretiminde avcılıkta dalgalanmalar yaşanırken, son yıllarda yetiştiricilikteki üretim artış eğiliminin devam ettiği görülmektedir. Tarımsal desteklemeler kapsamında kilogram üstü alabalık üretimi ve balık etiketleme destekleme kapsamına alınmıştır. Ayrıca, geleneksel kıyı balıkçılığında devamlılığın ve kayıtlılığın sağlanması amacıyla iç sularda faaliyet gösteren balıkçı gemilerinin tamamı ile denizlerde faaliyet gösteren 10 metreden küçük boylardaki gemilere boyutlarına göre destek verilmesi uygulamalarına 2018 yılında da devam edilmiştir. Avcılık ve yetiştiricilikte, Ar-Ge çalışmaları, üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla su ürünleri enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Kaynakların etkin kullanımı ve sürdürülebilirliğini teminen stok belirleme ve yönetme çalışmaları yürütülmektedir. Bu çerçevede, Türkiye-AB Mali İşbirliği (IPA 2) kapsamında yürütülen 6 milyon Avro bütçeli Su Ürünlerinde Stok Tespiti Uygulama Projesi kapsamında stok çalışmalarında önemli gelişmeler kaydedileceği öngörülmektedir. Balıkçılık sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir. Ayrıca balıkçıların temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere altyapı inşaatları tamamlanmış olan barınaklarda üstyapı tesisleri hakkında çeşitli model çalışmaları devam etmektedir. Yetiştiricilik üretiminin artırılması ile kontrol ve denetim hizmetlerinin sağlıklı bir hale getirilebilmesi amacıyla başta karaya çıkış noktaları olmak üzere gerekli altyapı çalışmalarının ivedilikle çözümlenmesi gerekmektedir. Su ürünleri sektörünün en önemli sorunları olan yasa dışı, kayıt dışı ve plansız avlanma hususlarında gerekli mevzuat düzenlemelerinin yapılarak, bu konuda Deniz/İç su Koruculuğu sisteminin hayata geçirilmesi öncelikli görülmektedir. Aynı zamanda avcı ve yetiştirici örgütlerinin işlevsel hale getirilmesi, karar süreçlerine dâhil edilmeleri ve özellikle mevzuat ve kayıtlılık konularında eğitimlerine öncelik verilmesi gerekmektedir. Ormancılık Ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 28,6'sını oluşturan orman varlığımız, karasal ekosistemin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu varlığın korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak, 2017 yılında 112.100 hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 46.934 hektar alanda ağaçlandırma çalışması ve 91.049 hektar alanda erozyon kontrolü faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Orman yangınlarıyla mücadelede önleyici tedbirlerin artırılmasına ve müdahale kapasitesinin güçlendirilmesine yönelik önemli gelişmeler bulunmakla birlikte, 2017 yılında 11.998 hektar orman alanı yangınlarda zarar görmüştür. Ormanların etkin kullanımı ve sürdürülebilir yönetimi için orman köylülerinin SOsyoekonomik projelerle desteklenmesine devam edilmektedir. Bilhassa entegre havza yönetimi projeleriyle doğal kaynak bozulumunun önüne geçilmesinin yanı sıra orman köylülerinin gelirlerini ve yaşam kalitesini iyileştirici ve artırıcı tedbirler alınmaktadır. Orman ürünlerinde arz güvenliğine katkı sağlaması amacıyla, özel ağaçlandırma ve endüstriyel ormancılık çalışmalarının hızlandırılması ve bozuk orman alanları ile boş Hazine arazilerinin üretime kazandırılmasına yönelik çalışmanın yapılması önemini korumaktadır. Sürdürülebilir Orman Yönetimi ulusal kriter ve gösterge setinin hazırlanarak uygulanmasına, yangınlar ve zararlılar başta olmak üzere ormanların çeşitli faktörlere karşı etkin şekilde korunmasına, toprak muhafaza amaçlı ağaçlandırma yapılmasına, orman yollarının güncel ihtiyaçlara göre iyileştirilmesi ve geliştirilmesine, ormanların sağladığı ürün ve hizmetlerden sürdürülebilir şekilde faydalanılmasına, orman-halk ilişkilerinin iyileştirilmesine, yerli ve yenilenebilir bir doğal yapı malzemesi olan ahşabın yapılarda kullanımının teşvik edilmesine ve ormancılık sektöründe bilişim altyapısının oluşturulmasına öncelik verilmektedir. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Ülkemizde Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde üretimi desteklenecek bitkisel ürün listeleri kapsamında destekleme (sistemi uygulanmaktadır. Hayvancılıkta ise desteklerin il ve bölge bazında ayrıştırılmasıyla daha odaklı bir destekleme modeline geçiş yapılmış ve söz konusu bölgelere özgü destekler artırılmıştır. Su ürünlerinde ise, kıyı balıkçılığının kayıt altına alınarak desteklenmesine başlanmıştır. Bitkisel üretimde mazot desteklerinin yükseltilmesiyle 2018 yılında çiftçinin eline geçen destek tutarında önemli artış gerçekleşmiştir. Hayvancılığın gelişiminin desteklenmesi amacıyla da 2019 yılında hayvancılık işletmelerine sağlanan desteklerde artış yapılması öngörülmektedir. Tebliğlerle yapılan düzenlemelerde tarımsal üretimde su kısıtı yaşanan havzalar belirlenerek bu alanlarda fazla su tüketmeyen ürünlerin ekimine ilave destek sağlanmıştır, Tarımsal destek ödemelerinde 2017 yılı gerçekleşmesi ile 2018 yılı gerçekleşme tahmini ve 2019 yılı programı kıyaslandığında, destek ödemeleri ana kalemler itibarıyla nominal olarak artmaktadır. Kırsal kalkınma amaçlı destekleme ödemelerinin ise önemli ölçüde arttığı gözlenmektedir. Genç çiftçilerin tarımsal üretime kazandırılması ve yeni iş imkânlarını desteklemek üzere genç çiftçilere 30 bin TL'ye kadar hibe desteği sağlanmaktadır. Bu kapsamda, büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık başta olmak üzere çeşitli tarımsal üretim kollarında kullanılmak amacıyla 2016 yılında toplam 450 milyon TL, 2017 yılında 483 milyon TL hibe desteği sağlanmış olup, bu rakamın 2018 yılında yaklaşık 503 milyon TL düzeyinde gerçekleşmesi planlanmaktadır. Süt fiyatlarında dengenin üretici veya tüketici aleyhine bozulmasının önlenmesi amacıyla ESK tarafından süt regülasyonu çalışmalarına devam edilmektedir. Tarım desteklerinin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılması, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanması ile üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınması öncelikli görülmektedir. Tarımsal destekleme sistemine ilişkin; hâlihazırda uygulanan tarımsal desteklerin incelenmesi, sadeleştirilmesi, tarımsal desteklerin etki analizlerinin yapılması, desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının analiz sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesi, desteklemeden yararlanan üreticilerin sayısı ile birim üreticinin desteklerden aldıkları toplam payların göz önünde bulundurulması, Kırsal Kalkınma Planı doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesi konularını dikkate alan yeni bir destekleme anlayışının benimsenmesi faydalı görülmektedir. TABLO TI: 45- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı Destekleme Konusu Destekleme Bütçesi (1) Artış (Yüzde) Destekleme Bütçesindeki (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Payı (Yüzde) 2018 2019 2018 2019 2017 2018 2019 2017

(02) (3) (2) (3)

7

Alan Bazlı Tarımsal

Destek Ödemeleri 3 006 3892 4322 29,5 11,0 23,6 26,9 25,4 Alan Bazlı Ek Ödeme (Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Küçük 235 342 436 157 27,6 2,3 2,4 2,6 İşletme Desteği) Mazot 700 1900 2 090 171,4 o 10,0 5,5 13,1 12,3 Gübre 805 553 554 31,3 0,2 6,3 3,8 3,3 Sertifikalı Tohum ve Fidan Kullanımı 211 168 212 -20,1 26,1 1,7 1,2 1,3 ÇATAK 160 79 180 -50,4 127,2 13 0,5 11 Fındık 835 850 850 1,8 0,0 6,6 5,9 5,0 Telafi Edici Ödemeler 191 186 215 30 15,9 1,5 13 13 Patates Siğili Desteği 0 0 15 - - 0,0 0,0 0,1 Çay Budama Tazminat ve ğ Masrafları 191 186 200 3,0 7,8 1,5 1,3 1,2 Fark Ödemesi 3888 3 456 3721 -11,1 7,7 30,6 23,9 21,9 Hububat ve Bakliyat 1207 998 1122 -17,3 o 12,5 9,5 6,9 6,6 Çay 165 170 163 30 4,4 1,3 12 1,0 Arz Açığı Olan Ürünler (4) 2516 2 289 2437 -9,0 6,5 19,8 15,8 143 Hayvancılık Destek Ödemeleri 3 848 4 103 5 268 6,66 28,4 30,3 28,3 31,0 Kırsal Kalkınma Amaçlı Tarımsal Destekleme (5) 795 1724 1900 116,7 10,2 6,3 11,9 11,2 Tarım Sigortası Destekleme Hizmetleri 860 958 1220 113 27,4 6,8 6,6 7,2 Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler 133 171 342 28,7 100,5 1,0 1,2 2,0 TOPLAM 12722 14489 16989 13,9 17,3 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı,

(1) 2017 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Kütlü pamuk, zeytinyağı, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.

(5) Bütçe tutarının 2016 yılında 210 milyon TL'si, 2017 yılında 216 milyon TL'si ve 2018 yılında 339 Milyon TL'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. Genç çiftçi programı için 2016 yılında 450 milyon TL ve 2017 yılında 483 milyon TL ödenek tahsis edilmiş olup 2019 yılında 503 milyon TL tahsis edilmesi öngörülmektedir. Gıda Küresel Gıda Güvenliği Endeksi 2017 sıralamasına göre, Türkiye 113 ülke arasında 49'uncu sırada yer almıştır. Bu endekste, Türkiye erişilebilirlikte (ekonomik ulaşılabilirlik) 54'üncü, bulunabilirlikte (fiziksel ulaşılabilirlik) 50'nci, kalite ve gida güvenilirliği boyutlarında ise 39'uncu sırada bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, doğal kaynaklar ve dayanıklılık karşılaştırmasına ilişkin endekste ise 38'inci sırada yer alınmıştır. Bu sonuçlar da dikkate alınacak olursa, ülkemizin gıda güvenliği göstergelerini iyileştirmek için gida fiyatlarının düşürülmesi, gıda kayıp ve israfının azaltılması ile dengeli ve yeterli beslenme konularının ülkemiz açısından önemi anlaşılmaktadır. Ülkemizde gıda güvenilirliği mevzuatı çerçevesinde, gıda kontrol sisteminin bir parçası olan denetim altyapısının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar ile risk analiz sistemi oluşturulması ve gıda güvenilirliği bilgi ağının geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Tarım ve gıda sektöründe faaliyet gösteren KİMlerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı çalışmalar sürdürülmektedir. 24/12/2017 tarihli ve 696 sayılı KHK ile Şeker Kurumu ile Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu kapatılmış ve bu kurumların yetki ve görevleri Tarım ve Orman Bakanlığına devredilmiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Toprak ve su kaynakları ile orman varlığını gözeterek sürdürülebilir üretim ve tüketimi esas alan, tarımsal örgütlenme ve altyapı sorunları çözülmüş, teknolojiye dayalı üretimin yapıldığı, rekabet gücü artmış, gıda güvenliğini ön planda tutan, ülkemiz insanının yeterli, güvenilir ve dengeli beslenmesinin sağlanabildiği bir tarım ve gıda sisteminin geliştirilmesi temel amaçtır. 2019 yılı yatırım imkânları Devlet Su İşleri sulama yatırımları portföyünde proje bazında kaynak tahsisinde oönceliklendirmenin titizlikle yapılmasını — özellikle gerektirmektedir. Devam eden projeler kapsamındaki depolama tesis ve sulama şebeke inşaatları 2019 yılında tamamlanacak olanlara öncelik verilmek üzere, kapsamlarındaki iş programları halihazırda 2020 ve sonrasına sarkan projeler yavaşlatılacak ve bu İlke doğrultusunda, kapsamında sözleşmeye bağlanmış iş bulunmayan projelerden fizibilitesini yitirdiği tespit edilenler yatırım programından tasarruf edilecek, ayrıca, kapsamındaki işler irdelenerek toplulaştırılmış projeler bu yaklaşım çerçevesinde revize edilecektir. Bu yeniden önceliklendirme çalışması neticesinde, kaynak kullanımında tasarruf sağlanırken hizmet seviyesinin korunması hedeflenecektir. Gıda güvenliğini teminen ürün piyasalarında ve çiftçi gelirlerinde istikrar gözetilerek etkin stok yönetimi, üretim, pazarlama ve tüketim zincirinde kayıpların azaltılması, piyasaların düzenlenmesine ilişkin idari ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi ve dış ticaret araçlarının etkin kullanılması sağlanacaktır. Sözleşmeli üretim ve arazi kiralama gibi yöntemlerle tarımsal işletmelerde ölçeklerin büyütülmesi, arazi edinimi uygulamalarının geliştirilmesiyle arazi bankacılığı dâhil çeşitli modellerle atıl tarım arazilerinin üretime kazandırılması hedeflenmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde kurulan tarım bilgi sistemlerinin entegrasyonunun sağlanması tarımda güncel durumun izlenmesi yanında destekleme politikalarının etkin kullanımı ile izlenebilirliği açılarından önem arz ettiğinden, söz konusu sistemlerin, diğer kurumların hizmetlerinde ortak kullanıma sunulabilecek olanlar da dikkate alınarak, geliştirmesine devam edilecektir. TABLO LI: 46- Tarımsal Yapıda ve Gıda Güvenliğinde Gelişmeler ve Hedefler Hedef Konusu 2016 2017 “0 pi LL ) (2) Arazi Toplulaştırma ve TİGH Faaliyeti Yürütülen Alan (Kümülatif, Milyon Hektar) (3) “ 73 8 85 İşletmeye Açılan Sulama Alanı (Net Kümülatif, Milyon hektar) (4) 308. 318 326 3,30 Ağaçlandırma

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, DSİ, Orman Genel Müdürlüğü, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır.

(4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır.

(5) Rehabilitasyon hariç, endüstriyel, toprak muhafaza ve genişletme maksatlı olanlar dâhildir.

(6) Ayçiçeği, soya ve kolza toplamında kendine yeterlilik ortalaması alınmıştır, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tahminidir,

c) Politika ve Tedbirler

İm i İ

m : Sorumlu / İşbirliği m Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Tarımda sosyal yapı gözetilerek üretim türüne göre yeter gelirli işletme büyüklüğü temelinde tarımsal işletmelerin etkinlikleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.758) Tedbir 309, Atıl tarım Tarım ve Orman Aralık Tarımsal üretim için arazilerinin üretime Bakanlığı (5), Hazine Sonu faydalanılamayan atıl tarım kazandırılması ve ve Maliye Bakanlığı, arazilerinin kullanıma sunulmasının tarımsal işletmelerin Ticaret Bakanlığı, yanı sıra etkin çalışamayan küçük etkin çalışmasına Strateji ve Bütçe ölçekli işletmelerin kümelenme yönelik arazi edinimi Başkanlığı yaklaşımı, sözleşmeli üretim, arazi uygulamaları ve buna bankacılığı, kiralama yöntemleri bağlı olarak arazi gibi çeşitli modellerle verimli bankacılığı şekilde üretime kazandırılması ve geliştirilecektir. bu konuda finansman ve mevzuat altyapısı eksiklerinin tamamlanması amaçlanmaktadır. Sulama ve ulaştırmaya ilişkin olanlar başta olmak üzere arazi toplulaştırma faaliyetlerinde ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon sağlanacak, tarla içi geliştirme hizmetleri etkinleştirilerek sulama oranı artırılacaktır. Mevcut su iletim ve dağıtım tesislerinde toprak kanallar ile klasik sistemler yenilenerek kapalı sisteme geçiş hızlandırılacak ve tarla içi sulamalarda modern sulama yöntemleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 760) Tedbir 310. Kamu Tarım ve Orman Aralık Sulama ve ulaştırma gibi arazi altyapı yatırımlarının Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu bağımlı kamu yatırımları için maliyet etkinliği Şehircilik Bakanlığı, yürütülen arazi toplulaştırma açısından arazi Ulaştırma ve Altyapı . faaliyetlerinin istenen hız ve toplulaştırma ve tarla içi Bakanlığı, KGM, DSİ şekilde yürütülebilmesi için ilgili geliştirme hizmetlerine kurumlar arasında koordinasyon ilişkin yatırımlarda güçlendirilecek, arazi toplulaştırma kurumlar arası ile tarla içi geliştirme hizmetlerinin koordinasyon etkinleştirilmesi sağlanacaktır. protokoller çerçevesinde güçlendirilecektir. Tarımsal destekler, tarım havzaları ve parselleri bazında, sosyal amaçlı ve üretim odaklı olarak düzenlenecek, desteklerde çevre ile bitki, hayvan ve insan sağlığı dikkate alınacak, tarımsal desteklerin etkinliği izlenerek değerlendirilecektir. Tarımsal desteklemelerde ürün deseni ve su potansiyeli uyumu gözetilecek, sertifikalı üretim yöntemlerine önem verilecektir. Ayrıca, tarım sigortalarının kapsamı genişletilerek yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 761) Tedbir 311. Ülke Tarım ve Orman Aralık Tarımsal desteklemenin tarım ihtiyaçları, çiftçi geliri ile Bakanlığı (S), Hazine Sonu havzaları ve üretim odaklı olarak

düzenlenecektir. çalışmaları yürütülecek, destekleme |

i uygulamalarının etkinliğinin

j

İ izlenerek değerlendirilmesi için

| dinamik bir sistem oluşturulacaktır. !

Tedbir 312. Çiftçi Kayıt (| Tarım ve Orman | Aralık Tarımsal faaliyette bulunmadığı ve | Sistemine kayıtlı : Bakanlığı (S), Aile, | Sonu tarımsal üretimin yapıldığı yerde | olanlardan esas ve/veya (oO| Çalışma | ikamet etmediği halde tarımsal ikinci işi tarımsal faaliyet ve Sosyal Hizmetler desteklemeden faydalanan kişilerin olmayan ve üretimin | Bakanlığı, SGK | söz konusu desteklerden | yapıldığı mahalde | | faydalandırılmaması yönünde yaşamayanların gerekli düzenlemeler yapılacaktır. destekleme ödemelerinden faydalandırılmaması yönünde gerekli tedbirler alınacaktır. İ Gıda güvenliğini teminen ürün piyasalarında ve çiftçi gelirlerinde istikrar gözetilerek etkin i stok yönetimi, üretim, pazarlama ve tüketim zincirinde kayıpların azaltılması, piyasaların düzenlenmesine ilişkin idari ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi ve dış ticaret araçlarının / etkin kullanılması sağlanacaktır. Üretici örgütlerinin pazara erişimi kolaylaştırılacaktır. | (Kalkınma Planı p. 763) i Tedbir 313. Lisanslı T Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Uzun süreli depolanabilir nitelikteki depoculuk sistemi Tarım ve Orman Sonu tarımsal ürünlerde arz i geliştirilecek ve Türkiye Bakanlığı, TOBB sürekliliğinin ve fiyat istikrarının | Ürün İhtisas Borsası desteklenmesi yanında elektronik faaliyete geçirilecektir, ürün senetlerinin bir finansal varlık olarak kullanımının yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Ayrıca lisanslı depolarda muhafaza edilen ürünleri temsil eden elektronik ürün senetlerinin ülke genelinde tek bir platformda işlem göreceği Türkiye Ürün İhtisas Borsası Anonim Şirketi 2019 İ yılında faaliyete geçirilecektir. Tarımsal bilgi sistemlerinin, ortak kullanıma izin verecek şekilde entegrasyonu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 765) Tedbir 314. Merkezi Tarım ve Orman i Aralık | Tarımsal istatistiki verilere dair bilgi işlem sistemiyle Bakanlığı (S), Strateji Sonu nitelik ve nicelik sorunları tarımsal bilgi ve Bütçe Başkanlığı, giderilecek, tarım politikalarının sistemlerinin TÜİK yürütülmesine ilişkin bilgi altyapısı entegrasyonu ile idari yapı geliştirilerek tüm sağlanacak, diğer tarımsal bilgi sistemlerinin kurumlarla ortak entegrasyonun sağlanması için kullanılacak sistemler Tarım ve Orman Bakanlığı için gerekli geliştirme bünyesinde merkezi bilgi işlem yapılacaktır. sistemi kurulacaktır. Geliştirilen sistemlerden diğer kurumlarla ortak kullanılması öngörülenlerin hizmet sunumu sağlanacaktır. Tedbir 315. Araştırma İ Tarım ve Orman Aralık Araştırma projelerinin takibi projeleri için Proje Takip Bakanlığı (S), Strateji Sonu mükerrerlikleri önleyecek ve Sistemi uygulamaya ve Bütçe Başkanlığı, ilerlemeleri izleyecek biçimde bir konulacaktır. TÜBİTAK, Üniversiteler sistem dâhilinde gerçekleştirilecektir. Tedbir 316. Genel TÜİK (S), Tarım ve Aralık | Genel Tarım Sayımı için, TÜİK ile Tarım Sayımının Orman Bakanlığı Sonu ilgili kurum(lar) arasında protokol gerçekleştirilmesi için yapılması, istatistiki ve kurumlar arası protokol | | operasyonel olarak sayım sonrası ve altyapı çalışmaları ' güncellemelere dair bir iş tamamlanacaktır. programının belirlenmesi amaçlanmaktadır, Gıda sanayiinde yerli hammaddenin rekabetçi fiyat ve kalitede sürdürülebilir temini amaçlanacak; iç ve dış pazar için katma değeri yüksek ve özel tüketici gruplarının ihtiyaçlarını karşılayan ürünler geliştirilecek; sektörde çevre duyarlılığı gözetilecek; taklit, tağşiş ve kayıt dışılığın önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.769) Tedbir 317. Toptancı Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Toptancı hallerinin dünya hallerinin daha etkin Hazine ve Maliye Sonu standartlarına uygun modernize

modernizasyona yönelik konuda yapılacak düzenlemelere

yatırımlar uyumu sağlamak üzere yatırımlar

desteklenecektir. desteklenecektir,

Tedbir 318. Tarımsal Tarım ve Orman Aralık Piyasaların etkin bir şekilde i girdi ve ürün fiyat Bakanlığı (S), Hazine Sonu işlemesi, sağlıklı fiyat oluşumunun oynaklıklarının ve Maliye Bakanlığı, sağlanması ve rekabet ihlallerinin izlenmesi, rekabetin Ticaret Bakanlığı, önlenmesi amacıyla piyasa izleme korunması ve piyasa Rekabet Kurumu, sisteminin kurulması ve düzenli aksaklıklarının TCMB olarak çalışır tutulmasını teminen giderilmesine yönelik Bakanlık bünyesinde bir birimin piyasa bilgi ve izleme oluşturulması/belirlenmesi sistemi oluşturulacaktır. amaçlanmaktadır. Hayvancılıkta etçi tip sığır ve koyun yetiştiriciliğinin geliştirilmesine ağırlık verilecek, bölgesel programların uygulanmasına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.771) Tedbir 319. Büyükbaş Tarım ve Orman Aralık Ülkemizin canlı damızlık hayvan ve küçükbaş Bakanlığı (5), Hazine Sonu ihtiyacının yerli üretimle hayvancılıkta damızlık ve Maliye Bakanlığı, karşılanması için büyükbaş materyal üretimi ile Strateji ve Bütçe hayvancılıkta başlatılan yetiştiricilik yapan Başkanlığı, TİGEM destekleme politikasının küçükbaş işletmelerin ölçeğinin hayvancılığa da yaygınlaştırılması, büyütülmesine yönelik ithalata bağımlı olunan damızlık ve uygulamalar | besilik canlı hayvanda ülke etkinleştirilecektir. kaynaklarının geliştirilmesi yoluyla küçükbaş öncelikli olmak üzere hayvancılık işletmelerinin kapasitelerinin yükseltilmesi öngörülmektedir. Çayır ve mera alanlarının tespit, tahdit, tasnif ve ıslah çalışmaları hızlandırılarak daha etkin ve verimli kullanımı sağlanacak, yem bitkisi ihtiyacı üretim ve ürün çeşitliliğindeki artışla karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.773) Tedbir 320. Hayvancılık Tarım ve Orman Aralık Hayvancılığın potansiyel arz ettiği üretiminin artırılması için Bakanlığı (S), Hazine (O|( Sonu bölgelerden başlanmak üzere mera ıslah çalışmaları ve Maliye Bakanlığı, mera Islahı ve etkin yönetimine hızlandırılacak, kaba yem Strateji ve Bütçe yönelik projelerin hayata üretimi ve işlenmesine Başkanlığı geçirilmesi, kaba yem üretiminin yönelik altyapı destekleme sisteminin geliştirilecek, meraların etkinleştirilmesiyle artırılması, girişimciler tarafından bunların işlenerek korunması için hayvancılık üretimine gerekli mekanizasyonun yönelik kullanımı yaygınlaştırılması sağlanacaktır. sağlanacaktır. Ayrıca atıl meralardan başlamak üzere hayvancılık yatırımlarının faydasına yönelik kiralanan mera alanlarında ticarete konu olmayacak şekilde mera bitkilerinin ekimi yapılabilecektir. Tedbir 321. Mera, Tarım ve Orman Aralık | 6360 sayılı On Üç İlde Büyükşehir yaylak ve kışlakların Bakanlığı (5), Çevre ve | Sonu Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe dâhil olduğu köy Şehircilik Bakanlığı, Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun statüsü yeniden İçişleri Bakanlığı Hükmünde Kararnamelerde tanımlanarak ilgili Değişiklik Yapılmasına Dair mevzuat yeniden Kanunla statüsü kaldırılan ve düzenlenecektir. mahalleye dönüştürülen köylerde tarımsal üretimin temel girdilerinden olan arazi, mera, yaylak ve kışlakların kullanımındaki mülkiyet ve kullanım hakkı sorunları tarımsal üretimi ve kırsal kalkınmayı destekleyecek şekilde - yeniden ele alınarak çözülecektir. Balıkçılıkta kaynak yönetimi bilimsel verilere dayalı ve etkin bir biçimde gerçekleştirilecek, idari kapasite güçlendirilecektir. Su ürünleri yetiştiriciliğinde, çevresel sürdürülebilirlik gözetilecek, ürün çeşitliliği ve markalaşma ile uluslararası pazarlarda rekabet edebilirliğin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.774) Tedbir 322. Su Tarım ve Orman Aralık Sürdürülebilir balıkçılık yönetiminin ürünleri sektörünün Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu sağlanması amacıyla su ürünleri sürdürülebilir Şehircilik Bakanlığı, kaynaklarının yönetiminde güncel yönetiminin ve AB Ortak Ulaştırma ve Altyapı ihtiyaçlara cevap verebilecek ve Balıkçılık Politikasına Bakanlığı, Genelkurmay AB Ortak Balıkçılık Politikasına uyumunun sağlanması Başkanlığı uyumu temin edecek amacıyla mevzuat güncellemelerin ilgili mevzuatta çalışmaları yapılması sağlanacaktır. tamamlanacaktır. ğ N Tedbir 323. Denizlerdeki Ulaştırma ve Altyapı Aralık Su ürünleri yetiştiriciliğinin yetiştiricilik tesislerinin Bakanlığı (S), Hazine Sonu gelişmesini engelleyen kısıtların kıyı yapı ihtiyaçlarının ve Maliye Bakanlığı, kaldırılması için kıyıdan kafeslere giderilmesi temin Tarım ve Orman yavru, yem nakli ve kafeslerde edilecektir. Bakanlığı, Strateji ve yetiştirilen ürünlerin karaya Bütçe Başkanlığı çıkarılmasında kullanılmak üzere balıkçılık kıyı yapılarında yetiştiriciler için gerekli alanların tahsis edilmesi veya inşası sektörün büyümesini Ni Ni destekleyecektir. . i Tedbir 324. Su Tarım ve Orman Aralık Karadeniz'de alabalık ve levrek, ürünlerinde yeni Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu Akdeniz'de çipura, levrek ve yeni yetiştiricilik tesislerinin Şehircilik Bakanlığı, türlerin üretimi için yeni kurulması için Genelkurmay yetiştiricilik alanları belirlenecek, yetiştiriciliğe uygun yeni Başkanlığı kabuklu ve yumuşakça yetiştiricilik alanlar belirlenerek alanları tespit edilecek, bu alanlar yatırımcıya tahsis | girişimcilere tahsis edilecektir. edilecektir. 2.2.2.16. Enerji

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir. 2000-2016 yılları arasında yıllık elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artış gösterirken ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 5 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi, enerji politikamızın temel önceliğidir. Fosil yakıtlar bakımından linyit hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2016 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalatın oranı yüzde 74 seviyesindedir. 2016 yılında birincil enerji kaynakları tüketimi içerisinde kömürün payı yüzde 28, petrolün payı yüzde 31 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 13'tür. 2008-2015 yılları arasında birincil enerji tüketiminde en büyük paya sahip olan doğal gazın 2016 yılında ülkemiz birincil enerji tüketimindeki payı yüzde 28 seviyesindedir. 2016 yılında 46,5 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2017 yılında yüzde 15,9 artarak 23,9 milyar m? olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 381 elektrik üretiminde, yüzde 25'i sanayide ve kalan yüzde 37'si bina ve diğer alanlarda ısınma amaçlı olarak kullanılmıştır. 2018 yılında doğal gaz tüketiminin yaklaşık 51 milyar m3 olacağı tahmin edilmektedir. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken 2016 yılında yüzde 23,6 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2017 döneminde yüzde 32 ile 50 arasında seyretmiştir. 2017 yılında yüzde 37,2 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2018 yılında azalarak yüzde 31,2 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Birincil enerji kaynakları içerisinde doğal gazda yaklaşık yüzde 98, petrolde ise yaklaşık yüzde 91 oranındaki dışa bağımlılık önemli bir arz güvenliği riski oluşturmaktadır. Arz güvenliği sorununun aşılması için petrol ve doğal gaz aramalarına devam edilmesi, eş zamanlı olarak mevcut yerli kaynakların daha fazla değerlendirilmesi gerekmektedir. Arz güvenliğinin diğer önemli boyutu ise kaynak ve güzergâh çeşitliliğinin sağlanması ile ilave giriş noktalarının oluşturulmasıdır. Rusya'da üretilecek doğal gazın Türkiye'ye ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya uzanan her biri 15,75 milyar m3 kapasiteli iki boru hattıyla taşınmasının planlandığı Türk Akımı Projesinde deniz kısmına yönelik iletim hattı yapım çalışmaları devam etmekte olup, 2019 yılında ülkemize doğal gaz arzına başlanması planlanmaktadır. Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, doğal gaza sahip olmayan, merkez nüfusu en az 20.000 olan ve mevcut doğal gaz dağıtım bölgeleri lisans kapsamı dışındaki ilçeler ile belirli kriterleri haiz Organize Sanayi Bölgelerine (OSB) doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyinde olup, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 6 seviyesindedir. 2021 yılında tamamlanması planlanan ve bölgedeki toplam depolama kapasitesinin 4,3 milyar m#'e, geri üretim kapasitesinin 75 milyon m3/gün'e yükseltilmesi hedeflenen Kuzey Marmara ve Değirmenköy Yer Altı Depolama (Faz-Ill) Projesi ve 2023 yılında tamamlanması planlanan ve depolama kapasitesinin 5,4 milyar me, geri üretim kapasitesinin ise 80 milyon m3/gün'e çıkarılması hedeflenen Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesiyle birlikte, 2023 yılında Türkiye'nin toplam doğal gaz depolama kapasitesinin 9,7 milyar me ulaşması öngörülmektedir. Milli Enerji ve Maden Politikası kapsamında, yerli kömürün kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, Eskişehir-Alpu sahasında termik santral kurulmasına yönelik özelleştirme ihalesi kapsamında teklifler alınmaya devam etmektedir. Bu sahanın yanında Trakya-Ergene, Afyon-Dinar, Afşin-Elbistan ve Karapınar- Ayrancı sahalarında ise ihale öncesi çalışmalar sürdürülmektedir. Türkiye'de yenilenebilir enerji yatırımlarını teşvik politikası kapsamında, büyük ölçekli yenilenebilir enerji kaynak alanları (YEKA) oluşturularak yenilenebilir enerji kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması ve üretim tesislerinde kullanılan ekipmanın yurt içinde üretilmesi ya da yurt içinden temin edilmesi hedeflenmektedir. Şanlıurfa, Hatay ve Niğde'de kurulması planlanan toplam 1.000 MW gücündeki güneş enerjisi santrallerine yönelik ihale teklifleri 5 Ekim 2018 tarihi itibarıyla alınmaya başlanmıştır. Ayrıca, 1.200 MW gücündeki deniz üstü rüzgâr enerjisi santrallerinin kurulmasına yönelik ihale çalışmaları devam etmektedir. Rusya ile imzalanan anlaşma uyarınca, her biri 1.200 MW güce sahip olan 4 üniteyle toplam 4800 MW kurulu güce sahip nükleer santralin Akkuyu'da kurulması kararlaştırılmıştır. Akkuyu Nükleer Santralinin temeli 3 Nisan 2018 tarihinde atılarak Türkiye'nin ilk nükleer santralinin inşasına başlanmıştır. Akkuyu Nükleer Santralinin ilk ünitesinin 2023 yılında diğer ünitelerin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. 702 sayılı Nükleer Düzenleme Kurumunun Teşkilat ve Görevleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname 9 Temmuz 2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Söz konusu KHK ile nükleer alandaki faaliyetlerin güvenli ve emniyetli bir şekilde yürütülmesini sağlamak için bağımsız, güçlü ve yetkin bir nükleer düzenleme ve denetleme sistemi oluşturulması amaçlanmıştır. Bu kapsamda Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Başkanlığının düzenlemeye ilişkin görevleri yeni kurulan Nükleer Düzenleme Kurumuna devredilmiştir. 2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı 2 Ocak 2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Plan kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 MTEP tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. TABLO II: 47- Elektrik Enerjisinde Kaynak Cinsine Göre Kurulu Güç, Üretim Kapasitesi ve Üretim Değeri (Güç: MW; Üretim: GWh) 2017 2018 (1) 2019 (2) Kurulu o Ortalama Fiili Kurulu o Ortalama Fiili Kurulu (o Ortalama Fiili Güç Üretim (Üretim O Güç Üretim (OÜretim O Güç Üretim Üretim | Kaynak Cinsi Kapasitesi Kapasitesi Kapasitesi Toplam Termik 46926 o 316077 212138 4854 (o 330258 Oo Ziy 48673 O 336019 215389 Taşkömürü (3) 9576 64099 56782 (9600 69036 68629 (9600 69 123 68714 Unyit 9 090 59077 40694 (o 9881 61656 45423 (o 9881 64 227 49 603 Fuel-Oil 298 2312 521 288 2051 521 288 2017 521 Motorin, LPG, Nafta 6 40 679 6 40 679 6 40 679 Doğal Gaz 23206 158979 110490 (23928 164969 (95918 23997 167 739 92 033 Çok Yakıtlı (4) 4116 28 482 - 4058 28612 - 4058 28 408 Biyogaz-atık 634 3088 (2972 782 3894 O3331 842 4 464 3839 Hidrolik 27 273 80931 58218 28319 83388 57481 29796 87 172 60 070 Jeotermal 1064 6596 o(6127 1317 8331 Oo7852 O 1498 9 850 9 245 Rüzgâr 6 516 18401 17904 (o 6927 20157 19691 Oo 8361 22924 22621 Güneş 3421 3934 (O2889 5133 7912 7765 Oo 6433 10 698 9 697 TOPLAM 85200 Oo 425939 297278 90233 450045 307489 94760 466662 — 317022 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İthal kömür dâhildir.

(4) Fiili üretim yakıt oranlarına göre dağıtılmıştır.

Ülkemizde 2017 yılında toplam elektrik üretimi içindeki payı yüzde 29,6 olan yenilenebilir enerji kaynaklarından 88,1 milyar kWh elektrik üretimi gerçekleşmiştir. 2018 yılında bu payın yüzde 31,3 ve yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretiminin 96,3 milyar kWh olması beklenmektedir. 2017 yılı sonu itibarıyla 85.200 MW olan elektrik santralleri toplam kurulu gücünün ağırlıklı olarak güneş, hidrolik ve doğal gaz santrallerinin eklenmesiyle 2018 yılı sonunda yüzde 5,9 artarak 90.233 MW'a ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2017 yılında 296,7 milyar kWh olan elektrik tüketiminin, 2018 yılında yüzde 3,6 artışla 307,5 milyar kWh olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2017 yılında 3.672 kWh olan kişi başı elektrik tüketiminin, 2018 yılında 3.756 kWh olması beklenmektedir. Enerjinin her alanında verimliliğin artırılması, israfin önlenmesi ve enerji yoğunluğunun azaltılması önem arz etmektedir. 2000-2015 yılları arasında Türkiye'nin birincil enerji yoğunluğu yıllık ortalama yüzde 1,5 oranında azalmakla birlikte, OECD ortalamasına kıyasla hala yüksek düzeyde bulunmaktadır. TABLO 11; 48- Elektrik Üretim ve Tüketiminde Gelişmeler 2000 2005 2010 2015 2017 2018(1) 2019(2) Elektrik Enerjisi Kurulu Güç OO (MW) 27264 O 38843 49524 73147 85200 90233 94760 Termik MW) 16053 25902 32279 41903 O 46926 Oo 48544 O 48673 Hidrolik MW) şlızs 12906 o 15831 o 25868 o 27273 28319 29796 Diğer (3) | (MW) 36 35 o 1414 Oo 5376 o 11001 13371 O 16291 Üretim (GWh) 124022 161956 211208 261783 297278 307489 317022 Termik (GWh) 93034 122242 155828 179366 o 212138 214500 215 389 Hidrolik (GWh) 30879 39560 51796 67146 58218 57481 60070 Diğer (3) o (GWh) 109 154 o 3584 oO15271 Oo 26921 35508 Oo 41563 İthalat (GM) 37gş 636 Oo 1144 Oo 7136 2728 O 2500 2500 İhracat (GWh) 437... 1798 Oo 1918 Oo 3195 3304 — 2500 2 500 Tüketim (GM) 128276 160794 210434 265724 296702 307489 317022 Ma gaşna GWh) 1962 2535 284 3315 362 36 3825 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Jeotermal, Rüzgâr, Güneş

Şe 88 8em en Rs mm 8 2 Sa

Şo Şe 5 e 3 /Aa çen rr <5 5 a

As as AAA NANA A NAAM

pi — iY.

N ES ,)İzEz dg dada naKRranmamnmama 4 5 m

-

zi << je e e e ec Ee 6 Eee. ,riajaai we sw. Nan —

ii

ge

g a a4 em

g> .- A4

Pİ c aç £ e e a e KES RE

E EİsSsARSERBAS AR KESSD Neg

Sm & 4 LAR A

mi OJ|s - »--». vs ah ua. mu vena N am is

EŞ S2 SX AR e NU RAM NN © KR a

m ın m co im) ın gı ©

> LİRA RABBA BESE ES S SS

2

z

r gg e m ©

ES $$ ie e ea. nun ep 8 5 R

e 5 E8 a SB S8 Ii LR ADEN: t A a Ş$ S5

z © ©— «© lag! o N imi © tai ii — başi © - «© vi m © mM © Bb aI Bandar a er Olma mMAM rım i mmm b BB ups: 6 ved wn v > Eİa ARAM N NS RE e NR 8 NN Mm < © a m — hel Tt ie m hal beni ci — aşi hı faal hazl ag © — beni Gg İpi E CIR S&RESRRES8B8BREREKEREB8E EF SS 5 aj z E — ©. gu eo se şeaa re 8 8s 3s © zere ima Ss ma nm KR a a © R Ş SR P z Sg ŞTİ en rUa wee wee rm BAS IN Bb a DB £ e. at a e e 3 az 5 m m mn ın m— — — EelRa kasada gaski RS sa NN g — x Sasani dadanan e nasr Lİ) << İSE Se EE Ese sec Ee se s6 rr. <0 ap SO 9 E <a g&RR EB z ZİR SEE ERŞAR AG me © ASA SARSAR 2 ŞAR Aa ama EİZL LANAN RK RM «eN anana a © Pi 8 R ŞE ŞB WU Sa SEW 086 nn ank s4 & —lja ri ir iv TT İİ İİ O vOİOrOkAOMOMKOMO A 5 > 8 Şe scl a kB er PEŞ ARaRNŞ$ em © as z BS: SS 8S Oi un a | a S5 g|j9 vYB NS EOS One $meN eğ: *D aj ca ai Cc m > n © *D © © © © CI gg Ol sn» LE were a arma a4 - e 2 Ti & a — SİA ARAK A sene < KR aa mR sr < 8 -—İr e e ve um amma. sis ec ec ce sc sc Gs E z c uğ İ vemer a © eau $s 8 8 88 am KR & R 838 Ş ma & 8 mw Bea sas RR 8 z MN o e Iİ MmUL 1 4s 8 6 RA A Ola m» A ma Run $$ ER $$ NOR A Aa NT — Sİl<h SA a A «e Um a al en 21 NR © LİN SİLE EE ERE TAFTA TMF ISA AA» Aa SAA AA Aaa aaa a pe gl. .E ii © a a © rn S.a ASA ace me im rı > z2 wo © m— D © © b © in bi m Li z ii © m ya) o bi beri o ın İ © b ci ca fı z Dani bi gg «© N imi imi — xw beni Dani ai bazi n © # 2 2 EL um sın var mma o MS OT © mr ii - . a a mM m mn vi vi m ses 8s ij <2 — VE — VR < se © S se ses se Ss e © e 6 © 6 ©

b) Amaç ve Hedefler

Enerjinin nihai tüketiciye sürekli, kaliteli, güvenli, asgari maliyetlerle arzını ve enerji temininde kaynak çeşitlendirmesini esas alarak; yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarını mümkün olan en üst düzeyde değerlendiren, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanmayı öngören, ekonominin enerji yoğunluğunu azaltmayı destekleyen, israfı ve enerjinin çevresel etkilerini asgariye indiren, ülkenin uluslararası enerji ticaretindeki stratejik konumunu güçlendiren rekabetçi bir enerji sektörüne ulaşılması temel amaçtır. 2019 yılında Türkiye toplam elektrik üretim ve tüketiminin 317 milyar kWh olması ve kişi başı elektrik tüketiminin 3.825 kWh'ye yükselmesi; elektrik santralleri toplam kurulu gücünün yaklaşık yüzde 5 artarak 94.760 MW'a çıkması; doğal gaz yakıtlı santrallerin toplam elektrik üretimindeki payının yüzde 29 seviyesine düşmesi; yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretiminin toplam elektrik üretimi içindeki payının yüzde 33,3 ile bir önceki yıla göre bir miktar artış göstermesi öngörülmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

TT -

pe N Sorumlu/İşbirliği m #

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Yapılacak İşlem ve Açıklama Kamu kesiminin düzenleyici ve denetleyici rolü çerçevesinde, bir taraftan rekabetçi piyasanın ve uygun bir yatırım ortamının oluşumu desteklenirken diğer taraftan arz güvenliği yakından takip edilecektir. Kamu kesimi ancak piyasaların arz güvenliğini sağlamada yetersiz kalması halinde yatırımcı olarak piyasanın sağlıklı işleyişine katkı sunacaktır. (Kalkınma Planı p.785) Tedbir 325. Elektrik Enerji ve Tabii Kaynaklar Kamu santrallerindeki arz güvenliği Bakanlığı (5), Hazine ve rehabilitasyon yatırımları devam izlenecek ve gerekli Maliye Bakanlığı, Strateji edecektir. Kritik elektrik ve doğal önlemler alınacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, EPDK, gaz iletim yatırımları takip EÜAŞ, TEİAŞ, BOTAŞ, İlgili edilecektir. Acil durumlarda arz Kuruluşlar güvenliğine katkı sağlayacak olan Birincil enerji kaynakları bazında dengeli bir kaynak çeşitlendirmesine ve orijin ülke farklılaştırmasına gidilecek, üretim sistemi içinde yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarının ayı azami ölçüde yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.787) Tedbir 326. Elektrik Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık 1.000'er MW'lık iki yeni güneş ve kurulu gücü ve Bakanlığı (5), Çevre ve Sonu karasal rüzgâr Yenilenebilir Enerji üretiminde Şehircilik Bakanlığı, Hazine Kaynak Alanından (YEKA) en az yenilenebilir enerji ve Maliye Bakanlığı, Tarım birinin yarışması yapılacaktır. kaynaklarının oranı ve Orman Bakanlığı, Ayrıca, devam eden yatırımlarla artırılacaktır. Strateji ve Bütçe hidroelektrik kurulu gücü 30 bin Başkanlığı, DSİ, EPDK, MW seviyesine çıkacaktır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, TÜBİTAK, TÜİK, EPİAŞ, EÜAŞ, TEİAŞ, İlgili Kurum ve Kuruluşlar Petrol ve doğal gazda olağanüstü durum arz stokları yeterli düzeyde oluşturulacaktır. Tuz Gölü Doğal Gaz Yeraltı Depolama Projesi ile Trakya'da yer alan doğal gaz depolama tevsii projeleri tamamlanacaktır. Doğal gaz iletim ve dağıtım ağı ülke sathında genişletilecek ve talep noktalarına doğal gaz ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.789) Tedbir 327. Kuzey Enerji ve Tabii Kaynaklar Kuzey Marmara Doğal Gaz Marmara doğal gaz Bakanlığı (S), Hazine ve Depolama Tevsii (Faz-TII) projesi depolama tesisinin Maliye Bakanlığı, Strateji kapsamında deniz platformlarının depolama ve gaz ve Bütçe Başkanlığı, inşa edilmesine ve kuyu çekim kapasiteleri BOTAŞ, EPDK sondajlarının yapılmasına devam artırılacaktır. edilecektir. Tedbir 328. Tuz Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık | Altı adet kavernada eritme ve ilk Gölü Doğal Gaz Yer Bakanlığı (S), Hazine ve Sonu gaz dolum çalışmalarına devam Altı Depolama Maliye Bakanlığı, Strateji edilecektir. Ayrıca, genişletme Projesinin yapımına ve Bütçe Başkanlığı, çalışmaları kapsamında projenin devam edilecektir. BOTAŞ, EPDK kapasite artırım kısmına yönelik sözleşme imzalanarak eritme öncesi yüzey işlemlere ait alışmalara başlanacaktır. Nükleer enerji alanında hukuki ve kurumsal altyapı güçlendirilecektir. Nükleer alandaki faaliyetlerin güvenli ve emniyetli bir şekilde yürütülmesini tespit ve teyit etmek için bağımsız, güçlü ve yetkin bir nükleer düzenleme ve denetleme sistemi oluşturulacaktır. | (Kalkınma Planı p.791 Tedbir 329, Nükleer Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık | Radyasyondan korunma, atık enerji alanındaki Bakanlığı (S),TAEK, İlgili Sonu güvenliği, nükleer ve radyoaktif faaliyetlerin güvenli Kuruluşlar kaynakların emniyeti ile nükleer ve emniyetli bir güvence konularında ikincil şekilde yürütülmesini mevzuat düzenlemeleri teminen düzenleme yapılacaktır. yapılacaktır. Yerli Kaynaklara Dayalı Enerji Üretim Programı Ni Tedbir 330. Yerli Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık | Çevresel hususlar dikkate kömür kaynaklarının Bakanlığı (5), Çevre ve Sonu alınarak; Konyaelektrik enerjisi Şehircilik Bakanlığı, Tarım Karapınar/Ayrancı, Eskişehir-Alpu, üretimi içindeki payı ve Orman Bakanlığı, EPDK, Kahramanmaraş-Afşin/Elbistan artırılacaktır. EÜAŞ, MTA, TKİ, TTK, ÖİB, C/D, Afyonkarahisar-Dinar ve İlgili Kurum ve Kuruluşlar Ankara-Çayırhan'da birer adet termik santral kurulmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 331, Enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık | Yerli imalat kullanım şartı içeren sektöründe Bakanlığı (5), Sanayi ve Sonu 2.200 MW kapasiteli iki adet yerlileştirmeye ilişkin Teknoloji Bakanlığı, Ticaret YEKA yarışması yapılacaktır. çalışmalara devam Bakanlığı, Üniversiteler, Kamu enerji santrallerinin yerli edilecektir. Kalkınma Ajansları ve ekipman ile rehabilite edilmesi TÜBİTAK sağlanacaktır. Ayrıca, nükleer güç santrali projelerinde yerli katkının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Enerji Verimliliğinin Geliştirilmesi Programı Tedbir 332. Ulusal Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık | Sektörel bazda enerji verimliliği Enerji Verimliliği Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu potansiyellerinin belirlenmesi Eylem Planı Şehircilik Bakanlığı, Hazine kapsamında çalışmalar çerçevesinde enerji ve Maliye Bakanlığı Ticaret yürütülecek, tasarruf potansiyeli tasarruf Bakanlığı, yüksek sektörlerde enerji potansiyelinden verimliliğinden faydalanılması faydalanılması bakımından mevzuat hazırlık amacıyla çalışmaları gerçekleştirilecektir. düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 333. Yüksek Sanayi ve Teknoloji Aralık KOBİ'lerde Enerji Verimli verimli elektrik Bakanlığı (S), Enerji ve Sonu Motorların Teşvik Edilmesi projesi motorlarına geçiş Tabii Kaynaklar Bakanlığı, kapsamında 5 adet OSB'de sağlanacaktır. Ticaret Bakanlığı, Hazine elektrik motorları dönüşüm ve Maliye Bakanlığı, programı uygulanacaktır. Strateji ve Bütçe Sanayide kullanılan verimsiz Başkanlığı, KOSGEB, TSE, motorlarla ilgili piyasa Sanayi Odaları, İlgili Kurum dönüşümünü sağlamaya yönelik ve Kuruluşlar örnek uygulamalar ve finans mekanizmaları geliştirilecek, gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve farkındalık artırılacaktır. 2.2.2.17. Madencilik

a) Mevcut Durum

Madencilik sektöründe 2017 yılında ihracat, ithalat ve üretimde artış yaşanmıştır. 2018 yılının Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre üretim yüzde 12,3 artarken; Ocak-Ağustos döneminde ihracatta yüzde 3,6 düşüş, ithalatta ise yüzde 9,8 artış görülmüştür. İhracatta en önemli paya sırasıyla demir dışı metaller (çinko, krom, kurşun, bakır), mermer, bor ve feldspat, ithalatta ise ham petrol, doğal gaz, taşkömürü ve demir cevheri sahiptir. TABLO II: 50- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 2015 2016 2017 2018 (3) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) (1) 0,8 0,8 0,9 - Üretim Artışı (Yüzde) (2) -4,7 -0,62 8,9 12,3 (4) İhracat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 2799 2693 3 509 2220

Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ği

(1) Geçmiş yıl verileri TÜİK tarafından revize edilmiştir. (2) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi

(2015100) (3) Ocak-Ağustos dönemi (4) Ocak-Temmuz dönemi Türkiye'nin ham petrol üretimi 2017 yılında bir önceki yıla göre önemli değişiklik göstermemiş ve 2,6 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2017 yılında bir önceki yıla göre yüzde 3,2 artarak 25,8 milyon ton olmuştur. Türkiye'nin 2017 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre önemli bir değişim göstermemiş ve 0,364 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 19,2 artarak 55,25 milyar m3 olmuştur, Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumları tarafından yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama yatırımları için ayrılan kaynaklar 2018 yılında 2017 yılına göre yüzde 68 artışla 2 milyar TL olmuştur. Arama yatırımlarının önümüzdeki dönemde de artırılarak devam etmesi planlanmaktadır. MTA tarafından yürütülen proje kapsamında deniz alanlarımızda faaliyet gösterecek tam donanımlı bir sismik araştırma gemisi için Savunma Sanayi Başkanlığıyla yapılan işbirliği çerçevesinde 2012 yılında başlanan çalışmalar sonucu yapımı tamamlanan MTA Turkuaz araştırma gemisi faaliyetlerine başlamıştır. MTA tarafından son dönemde gerçekleştirilen arama faaliyetleri sonucu tespit edilen büyük ölçekli linyit rezervlerimizin EÜAŞ ve TKİ'ye devri tamamlanmıştır. Konya- Karapınar, Karaman-Ayrancı, Eskişehir-Alpu, Afyon-Dinar ve Trakya bölgelerinde yer alan bu rezervlerin en kısa sürede elektrik santrali kurulumuna hazır hale getirilmesi amacıyla başlatılan teknik etüt çalışmaları ve ihale işlemleri devam etmektedir. TPAO tarafından 2017 yılında alınan Fatih sondaj gemisinin geliştirilmesi çalışmaları tamamlanarak, KKTC ruhsatları da dâhil olmak üzere Akdeniz alanlarındaki petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine devam edilecektir. 2016 yılı Haziran ayında 6719 sayılı Kanunla MTA Genel Müdürlüğünün 2804 sayılı Kuruluş Kanununda değişiklik yapılarak; MTA'nın yurt dışında arama ve araştırma yapmasına ve bu amaçla şirket kurmasına imkân veren düzenleme yapılmıştır. Bu kapsamda, Sudan Cumhuriyetinde 28/05/2018 tarihinde, Özbekistan Cumhuriyetinde ise 19/07/2018 tarihinde şirketler kurulmuş olup arazi ve teknik etüt çalışmalarına başlanmıştır. Madencilik faaliyetleriyle ilgili olarak daha önce yapılmış olan kanuni değişikliklerin uygulanmasını düzenlenmek üzere, 21 Eylül 2017 tarihinde Maden Yönetmeliği ve Maden Sahaları İhale Yönetmeliği, 23 Mayıs 2018 tarihinde ise Maden Bölgelerine ve Ruhsatların Taşınmasına İlişkin Yönetmelik Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleştirilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin artırılması, kamu kuruluşlarının yeniden yapılandırılması yoluyla verimliliklerinin yükseltilmesi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması, madencilik firma ve işletmelerindeki ölçek ve teknoloji sorununun giderilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Madencilikte ülkemiz maden potansiyelinin sağlıklı tespit edilmesi, hammadde arz güvenliğinin sağlanması ve madenlerin yurt içinde işlenip katma değerinin yükseltilerek ülke ekonomisine katkısının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Açıklama

Yapılacak Kuruluşlar

Enerji üretiminde dışa bağımlılığın azaltılması hedefiyle uyumlu olarak; yurtiçi ve yurtdışında petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri hızlandırılacak, linyit kömürü ve jeotermal gibi yerli kaynakların potansiyelinin tespitine yönelik arama faaliyetleri azami düzeye çıkarılacaktır. Kaya gazı konusunda ise kapsamlı araştırma faaliyetlerinin yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 334, Kaya Enerji ve Tabii Kaynaklar 2018-2020 yıllarında yapılması gazı ve kömür Bakanlığı (5), MTA, planlanan sondajlardan üçünün yataklarındaki metan TPAO, TKİ, TTK yapımına devam edilecek ve gazı envanteri yapılan sondajların değerlendirme hazırlanacaktır. alışmaları sürdürülecektir. Tedbir 335. Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Aralık Ulusal Hammadde Strateji Belgesi ekonomisi için temel Bakanlığı (S), Dışişleri Sonu çalışmaları sonuçlandırılacak ve ve kritik olan Bakanlığı, Sanayi ve tedarik stratejileri konusunda madenler Teknoloji Bakanlığı, çalışmalar yürütülecektir. belirlenerek, bu Ticaret Bakanlığı, MTA, madenlerin güvenli İlgili Diğer Kuruluşlar teminine yönelik strateji oluşturulacaktır. Tedbir 336. Petrol Enerji ve Tabii Kaynaklar | Aralık Enerji arz güvenliğinin artırılması ve doğal gaz Bakanlığı (S), Dışişleri Sonu ve doğal kaynaklarımızın aramaları başta Bakanlığı, TPAO, MTA ekonomimize kazandırılması denizlerde olmak amacıyla, başta denizlerde olmak üzere, hızlandırılarak üzere yurtiçi ve yurtdışı petrol ve sürdürülecektir. doğalgaz arama faaliyetleri yoğunlaştırılacaktır, Tedbir 337. Maden Enerji ve Tabii Kaynaklar | Aralık Ülkemiz maden potansiyelinin arama ve sondaj Bakanlığı (S), MTA, TKİ, Sonu ortaya konulması amacıyla çalışmaları hızla EÜAŞ, Maden ve Petrol sürdürülen arama faaliyetlerine devam ettirilerek İşleri Genel Müdürlüğü devam edilecek ve bilinen, bulunan rezervler ekonomik olarak işletilebilir ekonomiye rezervlerin ekonomiye kazandırılacaktır. kazandırılması amacıyla yeni iş modelleri ve finansman mekanizmalarının geliştirilmesine önelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 338. Bor Enerji ve Tabii Kaynaklar | Aralık Madenlerden elde edilen işlenmiş başta olmak üzere Bakanlığı (S), Sanayi ve Sonu ürün çeşitliliği ve üretim madenler işlenip Teknoloji Bakanlığı, Eti kapasiteleri artırılacak, nihai ürün yüksek katma değerli Maden İşletmeleri Genel üretiminde yeni iş modelleri ürünlere Müdürlüğü, BOREN geliştirilecek ve bu alanda Ar-Ge dönüştürülecek ve faaliyetleri desteklenecektir. uluslararası piyasalara sunulacaktır. 2.2.2.18. Lojistik ve Ulaştırma

a) Mevcut Durum

Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını Ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Lojistik altyapısı ve hizmet sunumu gelişmiş olan ülkelerin, ticaret faaliyetlerinin daha etkili ve verimli olduğu görülmektedir. Kendi içinde taşıdığı büyüme potansiyeli ve ülkemizin birçok ekonomik hedefine ulaşmasında oynayacağı temel rol itibarıyla lojistik faaliyetler, verimliliğin artırılması, girdi ve üretim maliyetlerinin azaltılması açısından tedarik zinciri içerisinde önemli bir konumdadır. Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi ise lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmasına rağmen, artan ulaşım talebine karşı geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle tarihsel olarak karayolu odaklı büyüyen ulaştırma sistemi, kaynaklarının yoğunlukla karayoluna tahsis edilmesine sebep olmuş ve hâlihazırda büyük bölümü yüksek hizmet seviyesinde bulunan karayolu ağında arz fazlası oluşmuştur. Bununla birlikte artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının zamanında oluşturulamaması, yük ve yolcu taşımacılığının ağırlıklı olarak en esnek ulaştırma türü olan karayolu ağına yüklenmesine yol açmakta ve verimli olmayan bir yapı ortaya çıkmaktadır. Türkiye sahip olduğu kıtalar arası geçiş noktasındaki konumuyla lojistikte bölgesel bir üs olma potansiyeline sahiptir. 2010 yılında Lojistik Performans Endeksine göre 155 ülke arasında 39'uncu sırada bulunan Türkiye, 2012 yılında 27'nci sıraya yükselmiş, 2016 yılında 34'üncü, 2018 yılında ise 160 ülke arasında 47'nci sıraya gerilemiştir. 2018 yılındaki gerilemenin alt göstergeler bazında kaynağına bakıldığında özellikle gümrük süreçleri ile lojistik hizmetlerdeki fiyat rekabeti ve lojistik hizmet kalitesi bileşenlerinde hem puanlama hem de sıralama bakımından önemli gerileme yaşandığı görülmektedir. Lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması yönündeki ihtiyaç sürmektedir. Demiryolu sektöründe; anahatlarda yüzde 88,4 oranında tek hatlı ve düşük standartlı altyapı ile işletmecilik yapılması, yüksek hızlı yolcu taşımacılığını odağa alan yatırımlar ve henüz rekabetçi bir taşımacılık piyasasının oluşturulamamış olması nedeniyle demiryolu taşımacılığının payı yük ve yolcuda düşük kalmıştır. Diğer taraftan, dış ticaret taşımalarının yaklaşık yüzde 90'ının gerçekleştirildiği denizyolu sektöründe büyük ölçekli konteyner limanlarının hayata geçirilememesi de demiryolu taşımacılığının gelişmesi için gerekli dinamiklerin oluşmasının önünde önemli bir engel teşkil etmiştir. TABLO TI: 51- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2016) Yük (ton-Km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-28 76,4 17,4 6,2(1) Türkiye 89,2 3,9 6M2) Yolcu (Yolcu-Km) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-28 82,2 6,7 Türkiye 89,3 1,0 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri 2018, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD

(1) AB-28 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.

(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kentiçi ulaşım taşımaları hariçtir.

2016 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında ülkemizin yüzde 3,9 olan demiryolu payının, yüzde 17,4 olan AB-28 ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da ülkemizin yüzde 1 olan payı AB- 28'in yüzde 6,7 olan payının gerisinde kalmaktadır. Bu durum, karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte aynı zamanda bir potansiyele de işaret etmektedir. TABLO TI: 52- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim —— Wüzde) | Birim 2016 oo 2017 “a 2017 — 2018 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu-Km 3 268 3 644 4 055 11,5 11,3 Yük Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Ton-Km 10971 12290 12370 12 0,7 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-Km 453 416 460 -8,2 10,6 Denizyolu Ulaşımı (2) Yük Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Ton-Km 19 492 22 087 23 156 13,3 4,8 Ğ00 Greve Üslü) Tonaji Bin DWT 8247. o 7950 O 7760 36 2,4 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu-Km 31730 34 018 36 487 7,2 7,3 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) (3) Milyon-Yolcu-Km 109 768 118 148 128 273 7,6 8,6 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (4) Milyon-Yolcu-Km 300 852 314734 327 585 4,6 4,1 Yük Taşıma (Yurt İçi) (4) Milyon-Ton-Km 253 139 262 739 273 414 3,8 4,1 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır.

(3) Yalnız THY tarafından yapılan taşımalardır.

(4) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında 2018 yılı içerisinde Ekim ayı itibarıyla 392 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 26.269 km'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde 971 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO TI: 53- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı Yol Sınıfı BSK Ka ta Parke (Stabilize (Toprak K lar ra km Otoyollar (1) 2657 - - - - - 2657 | Devlet Yolları 17 634 13021 66 36 - 298 31055 | İl Yolları 4239 26 482 248 632 520 2013 34134 | Toplam 24 530 39 503 314 668 520 2311 67 846 Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü Not: 08/10/2018 tarihli verilerdir.

(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2016 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 477, İngiltere'de 484, Almanya'da 555 ve İspanya'da 492 iken Türkiye'de 142'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 57, İngiltere'de 59, İspanya'da 80 ve Almanya'da 78 iken Türkiye'de 644'tür. Bu çerçevede ülkemizde trafik kazalarının önlenmesine yönelik tedbirler önemini korumaktadır Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2017 yılı sonu itibarıyla 1.213 km'si hızlı tren hattı, 9.023 km'si konvansiyonel ana hat, 2.372 km'si tali hat ve istasyon yolları olmak üzere toplam 12.608 km'dir. Toplam ağın yüzde 44'ü sinyalli, yüzde 375si ise elektrikli olup 2018 ve 2019 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. Bununla birlikte Türkiye'deki elektrikli hat oranı, yüzde 54 olan AB-28 ortalamasının altındadır. TABLO 11: 54- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması

(2016)

Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Personel İ

Ülkeler Yoğunluğu Verimliliği (Toplam (o Verimliliği (Toplam Trafik/Anahat Trafik/Personel Km / binkm? (Km / 100bin nüfus Uzunluğu) Sayısı)

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmektedir. Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçüm bazında Türkiye'nin AB-28 ortalamasının oldukça altında demiryolu ağına sahip olduğu gözlenmekte olup demiryolları üzerindeki trafik de oldukça yetersizdir. İşletmeye alınan hızlı tren hatlarında taşınan yolcu sayısı 2016 yılındaki azalışın ardından 2017 yılında yüzde 11,5 artmıştır. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Sivas ve Ankara- Afyonkarahisar-İzmir demiryolu hattı yapım çalışmaları devam etmektedir. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalışmaları devam eden eksik altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlı tren yolcu taşımacılığındaki artışın hızlanması beklenmektedir. 2017 yılında yurt içi demiryolu yük taşımalarında yüzde 12 artış, yurt dışı yük taşımalarında ise yüzde 8,2 azalma gerçekleşmiştir. 2018 yılındaki değişim oranlarının ise sırasıyla yüzde 0,7 ve yüzde 10,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik olarak yapımı planlanan toplam 21 lojistik merkezden dokuzu işletmeye açılmış olup beşinin de yapım çalışmaları sürdürülmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmektedir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımalarında istenen gelişmenin sağlanması beklenmektedir. 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun çerçevesinde özel sektörün katılımıyla etkin bir demiryolu taşımacılık piyasası oluşturulması amacıyla ikincil mevzuat çalışmaları devam etmektedir. 2018 yılı Ekim ayı itibarıyla bir kamu iki özel sektör firması yük tren işletmeciliği, üç kamu kurumu yolcu tren işletmeciliği, 69 özel sektör firması demiryolu işletmeciliği organizatörlüğü ve bir özel sektör firması da yük taşımacılığı acente yetki belgesi almıştır. Denizyolu Deniz Ticareti Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde 2017 yılı sonu itibarıyla 10 milyon TEU konteyner ve toplam 471 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2018 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 4,8 artışla 10,5 milyon TEL, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 2,5 artışla 483 milyon ton olması beklenmektedir. Ülkemiz limanlarında elleçlenen konteyner miktarı 2000-2010 yılları arasında yıllık ortalama yüzde 17,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2010-2017 yılları arasında yüzde 8,3'e gerilemiştir. Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2000-2010 dönemi için yaklaşık 4,4, 2010- 2017 dönemi için 1,3 olarak hesaplanmaktadır. TABLO 11: 55- Seçilmiş Ülkelerin Konteyner Trafiği (2017 Ni Konteyner Elleçleme Hacimleri (Bin TEU) Ortalama Büyüme (Yüzde) vik 2000 2010 2017 2000-2010 2010-2017 Güney Kore 7 959 19 369 26 005 (1) 9,3 5,0 (1) İspanya 6 926 12 506 15771 6,1 3,4 Almanya 7173 13 096 15 129 6,2 2,1 Hollanda 6355 11242 11879(1) 5,9 0,911) İngiltere 6 715 8 254 10 259 21 3,2 Belçika 5 724 9601 10 083 (1) 5,3 0,8 (1)

Romanya 87 548 692 20,1 3,4

Kaynak: OECD, Eurostat (1) 2016 yılı verisidir

TABLO TI: 56- Akdeniz ve Karadenizdeki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği

(2016)

Limanlar (Bin TEU)

Algeciras-İspanya 4 762

Valensiya-İspanya 4 693

Giola Tauro-İtalya 3 796

Pire-Yunanistan 3735

Ambarlı-Türkiye 2780

Le Havre-Fransa 2479

Cenova-İtalya 2356

Barselona-İspanya 2224

La Spezia-İtalya 1605

Mersin-Türkiye 1 406

Marsilya-Fransa 1244

Köstence-Romanya 706

İzmir Alsancak-Türkiye 680

İzmir Aliağa-Türkiye 642

Trieste-İtalya 579

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TCDD İstatistikleri Seçilmiş önemli limanlardaki konteyner trafiği incelendiğinde Yunanistan'ın 4,5 milyon TEU olan toplam konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 82'si olan 3,7 milyon TEU konteyner yalnızca Pire limanında elleçlenmiştir. Ülkemizde 2016 yılında 8,76 milyon TEU olan elleçleme hacminin yüzde 63'ünün Ambarlı, Mersin, Alsancak ve Aliağa limanlarında gerçekleştirildiği görülmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmaktadır. Dış ticaret taşımalarımızın yaklaşık yüzde 72'si yabancı sahipli gemiler, yüzde 90' ise yabancı bayraklı gemiler tarafından gerçekleştirilmekte ve bu durum ödemeler dengesinde yüksek miktarda navlun açığına ve vergi kaybına neden olmaktadır. Taşıyıcı firmaların ülkemizde finansmana erişim konusunda yaşadıkları sorunlar Türk sahipli ve Türk bayraklı filonun gelişimi önündeki önemli engellerden biridir. Ayrıca küresel denizcilik piyasasında yaşanan birleşme ve satın alma eğilimleri de ülkemizdeki taşıyıcıların rekabet edebilirliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Büyük ölçekli bölgesel ana limanların eksikliği ve mevcut limanların geri sahalarındaki şehirleşme baskıları nedeniyle limanların geri saha karayolu-demiryolu bağlantıları güçleşmektedir. Bu çerçevede bir Liman Yatırım Otoritesine ve büyük ölçekli liman yatırımlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Büyük ölçekli bölgesel ana liman projelerinde Filyos Limanı dışında ilerleme sağlanamamıştır. Çandarlı Limanı üstyapı inşaatına bölgedeki diğer limanların kapasite artırımlarının da etkisiyle başlanamamıştır. Doğu Akdeniz bölgesinde ise ana konteyner limanı ve tersane ihtiyacı devam etmektedir. Diğer taraftan ülkemiz coğrafyası dikkate alındığında, kombine taşımacılığın geliştirilmesine ve verimliliğin artırılmasına katkı sağlayacak Ro-Ro taşımacılığı yeterli ölçüde yapılamamaktadır. Havayolu DHMİ tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 49 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Anadolu Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları A.O. tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimanı ve özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen, Zafer, Zonguldak Çaycuma ve Gazipaşa Alanya havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 55*tir, DHMİ bünyesindeki İstanbul Atatürk, Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum- Milas, Muğla Dalaman, İzmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilmekte olan Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, KÖİ modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2017 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 70, dış hatlarda ise yüzde 97 olarak gerçekleşmiştir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 13 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2017 yılı sonunda bir önceki yıla kıyasla yüzde 4 azalma ile 5 17'ye düşmüştür. 491'i yolcu, 26'sı kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 97.500, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 1.866 tondur. 2017 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 17 artarak 83,5 milyon, iç hatlarda yüzde 6,8 artarak 109,5 milyon ve toplamda ise yüzde 11,4 artarak 193 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılında ise toplam yolcu trafiğinin yüzde 11 artışla yaklaşık 214 milyon olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Uluslararası Havalimanları Konseyinin (Airport Council International-ACI) yaptığı havayolu bağlantı endeksinde Türkiye, 2018 yılında doğrudan bağlantı endeksi sıralamasında 43 ülke arasında beşinci sırada yer almaktadır. Ülkemiz havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 86'sı İstanbul Atatürk, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, Çukurova Bölgesel Havalimanı, Rize- Artvin Havalimanı, Bayburt-Gümüşhane Havalimanı, Tokat Yeni Havalimanı ve Yozgat Havalimanı projelerinin yapımına devam edilmekte olup Karaman Havalimanı'nda ise altyapı tesislerine yönelik yapım ihalesi gerçekleştirilmiştir. Ülkemizin önemli bir aktarma merkezi olması yönünde büyük katkı sağlayacak, toplam dört etaptan oluşacak İstanbul Yeni Havalimanının 90 milyon yolcu kapasiteli ilk etabının ilk fazı 29 Ekim 2018'de hizmete girecektir. İkinci faz çalışmaları kapsamında bir adet pistin daha inşa edilmesiyle ilk etap tamamlanmış olacaktır. Tüm etaplar tamamlandığında yıllık 150 milyon yolcu kapasitesiyle dünyanın en büyük havalimanı İstanbul'da hizmete girmiş olacaktır. Gümrük Hizmetleri Gümrük hizmetleri, ülkemizle diğer ülkeler arasında eşya ve yolcu geçişlerinde önem arz etmektedir. Gümrük hizmetlerinin etkin ve verimli sunulması, dış ticaretin kolaylaştırılarak maliyetlerin azaltılmasına ve zaman kayıplarının önlenerek ülkemizin uluslararası rekabet gücünün artırılmasına katkı sağlamakta, vergilerin ve diğer kamu gelirlerinin doğru bir şekilde toplanmasına yardımcı olmakta, kaçakçılığın önlenerek toplumun ve çevrenin güvenliği için oluşabilecek dış kaynaklı risklere karşı koruma sağlamaktadır. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişle birlikte, 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve ardından 1 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle mülga Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile mülga Ekonomi Bakanlığı Ticaret Bakanlığı altında birleştirilmiştir. 2018 yılında gümrük hizmetlerinin geliştirilmesi amacıyla yürütülen çalışmalarda, fiziki ve teknik altyapının iyileştirilmesi, işlemlerin kolaylaştırılması, güvenlik amaçlı önlemlerin artırılması ve gümrük hizmetlerinde görev üstlenmiş olan kurumlar arasında koordinasyonun geliştirilmesi önemli yer tutmuştur. Ayrıca, 2018 yılında On Birinci Kalkınma Planı hazırlıkları kapsamında gümrük hizmetleri alanında ülkemizde yaşanan sorunların tespit edilmesi uluslararası standartlarla uyumlu hedef ve politikalar belirlenmesi konusunda katkı sağlamak üzere kamu ve özel sektör temsilcilerinin katılımıyla Gümrük Hizmetlerinin İyileştirilmesi Çalışma Grubu oluşturulmuş ve toplantılar düzenlenmiştir. TABLO II: 57- Gümrük Hizmetlerine İlişkin Göstergeler 2017 Ocak- 2018 Ocak 2016 2017 Ağustos © -Ağustos Tahsil Edilen Gümrük Vergilerinin Merkezi Yönetim Vergi Gelirleri İçerisindeki Payı 18,5 21,7 21,0(1) 23,7(1) (Yüzde) Gümrük Beyannameleri Sayıları 5763977 o6187399 4037748 4182730 Kara Sınır Kapılarından Geçiş Yapan Yolcu 20 640498 24740838 16173300 18 096785 Sayısı ii Sınır Kapılarından Geçiş Yapan Araç 6199912 (6823685 4543149 4547850 ayısı Se Kapılarından Geçiş Yapan Yolcu 57 264742 65228528 43372620 54318259 Hava Sınır Kapılarından Geçiş Yapan Araç Sayısı 564 484 616270 402 403 451 789 Deniz Sınır Kapılarından Geçiş Yapan Yolcu 1645828 2051581 1307944 1673105 Sayısı Deniz Sınır Kapılarından Geçiş Yapan Araç 598 981 674 266 436 763 454 971 Sayısı 2 saat 40 5 saat 10 4 saat 26 5 saat 22 Ortalama Gümrük İşlem Süresi (İhracat) dakika dakika dakika dakika Igün3saat lgün6saat lgün5saat igün8 saat Ortalama Gümrük İşlem Süresi (İthalat) 40 dakika 50 dakika 29 dakika 2 dakika

Saya miş Yükümlü Sertifikası Alan Firma 26 169 ği 149

(1) Ocak-Temmuz dönemi rakamlarıdır.

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

Fiziki altyapının iyileştirilmesi kapsamında 2018 yılında yeni gümrük idarelerinin yapımına ve mevcut gümrük kapılarının modernizasyonu çalışmalarına devam edilmiştir. Bu kapsamda, 2018 yılı sonu itibarıyla Fırat ve Orta Karadeniz Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlüklerinin Hizmet Binaları ile Kapıköy Sınır Kapısı tamamlanması planlanmaktadır. Ayrıca, sınır geçişlerinde zaman kayıplarının önlenmesi amacıyla kontrollerin tek noktada etkili bir şekilde yapılmasını amaçlayan Tek Durakta Kontrol uygulamasına uygun olarak Sarp, Kapıköy ve Hamzabeyli Gümrük Kapıları projelendirilmiş olup söz konusu gümrük kapılarının Yap-İşlet-Devret yöntemiyle yapımına devam edilmiştir. Gürbulak ve Habur Gümrük Kapıları Tek Durakta Kontrol uygulamasına uygun olarak projelendirilmiş olup, modernizasyon çalışmalarına yakın zamanda başlanılması planlanmakta, İpsala Gümrük Kapısının anılan uygulamaya uygun olarak projelendirilmesi çalışmalarına ise devam edilmektedir. Ayrıca, kaçakçılıkla mücadelede teknik kapasitenin artırılması kapsamında ihtiyaç duyulan eşya ve yolcu tarama sistemlerinin teminine devam edilmiş, dedektör köpek envanteri | geliştirilmiş, dedektör köpek idarecisi ve dedektör köpek eğitimleri sürdürülmüştür. Gümrük işlemlerinin kolaylaştırılmasına yönelik olarak son yıllarda birçok proje geliştirilmiştir. Bu projeler arasında yer alan ve 2016 yılında uygulamaya konulan Tek Pencere Sistemine aktarılan belge sayısı 2018 yılı itibarıyla 124'e ulaşmış olup sistemin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Ayrıca, ülkemizdeki tüm limanlarda Liman Tek Pencere Sistemi uygulamasına geçilmiş olup, Ticaret Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığına ait işlemlerin sistem üzerinden yapılmasına başlanmıştır. Diğer ilgili kurumların sisteme entegrasyonuna yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ülkemize giriş ve ülkemizden çıkış yapan konteynerlere ilişkin bilgilerin elektronik ortamda kayıt altına alınması ve limanlardaki konteyner ve eşya hareketlerinin elektronik ortamda takibini amaçlayan Konteyner ve Liman Takip Sistemiyle de, konteyner trafiğinin yüzde 90'ına ev sahipliği yapan limanlarda sisteme entegrasyon sağlanmıştır. Ticaret erbabının ve yolcuların ödemelerini daha kolay ve hızlı yapabilmelerini sağlamak amacıyla kredi/banka kartı ile tahsilat projesi üzerindeki çalışmalar sürdürülmüştür. Gümrük hizmetleri; dış ticaret, lojistik, güvenlik ve yatırım ortamının iyileştirilmesi gibi birçok alanda kritik rol oynamaktadır. Bu nedenle sayılan alanlarda ilgili kurumlar arasında koordinasyonu geliştirmeye yönelik oluşturulan kurullarda gümrük hizmetlerine çeşitli yönleriyle yer verilmiştir. Gümrük hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik sürdürülen bu çalışmalara karşılık, ülkemizin uluslararası rekabet gücünün artırılabilmesi ve gümrük kontrollerinin daha etkili ve verimli sürdürülebilmesi için, çeşitli kurumlar arasındaki mevcut koordinasyonun güçlendirilmesine, gümrük işlemleri için çeşitli kurumlarca tahsil edilen ücretler ile talep edilen belgelerin rasyonel hale getirilmesine, ticaret erbabının ve yolcuların bilgiye erişiminin o kolaylaştırılmasına, mevzuatın uluslararası standartlarla uyumlu şekilde geliştirilmesine, kontrol prosedürlerinin ticareti engellemeyecek şekilde gözden geçirilmesine, insan kaynaklarının ve bilgi sistemleri altyapısının geliştirilmesine yönelik ihtiyaçlar devam etmektedir. Posta Hizmetleri Posta sektöründe 6475 sayılı Kanun çerçevesinde Ekim 2018 itibarıyla 24'ü ulusal düzeyde olmak üzere 34 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. Sektörde tekel alanının büyüklüğünün belirlenmesine yönelik mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Evrensel hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. Haziran 2018 itibarıyla 1.148 merkez, 2.652 şube, 1.054 acente ve 137 mobil işyeri olmak üzere toplam 5.011 işyerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Teknolojide ve üretimde yaşanan büyük ölçekli dönüşümle birlikte tüketim kalıplarında ve tedarik zincirlerinde ortaya çıkması beklenen yerelleşme olgusu kritik önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Türkiye'nin lojistik alanındaki doğal avantajından en iyi şekilde faydalanılması ve yük taşımacılığında kombine taşımacılık uygulamalarının geliştirilmesi suretiyle demiryolu ve denizyolu paylarının artırılması ile uluslararası ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır. Bu perspektifte, küresel ölçekte rekabet gücüne sahip bir üretim ve tedarik ekosistemi oluşturulabilmesi için lojistik imkânların kalite, hız, esneklik, yenilikçilik ve sürdürülebilirliği odağa alan bir anlayışla geliştirilmesi hedeflenmektedir. Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilerek kombine yük taşımacılığı uygulamalarının geliştirilmesi esastır. Bu kapsamda itme ve çekme politikalarının bir arada uygulanması suretiyle ekonomik getirisi yüksek lojistik merkezler ve iltisak hatlarının tamamlanması, akıllı ulaşım sistemlerinin yaygınlaştırılması, karayolu arz yönlü politikaların sınırlandırılması, ücretli karayollarında ve köprülerde dinamik fiyatlandırma suretiyle talebin yönetilmesi önem arz etmektedir. Reel sektörün rekabet imkânının artırılması ve dış ticaretin kolaylaştırılması amacıyla lojistik merkezler ve iltisak hatlarına yönelik olarak ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacak ve ilgili standartlar, yönetim ve yapım modelleri ile rehber dokümanlar hazırlanacaktır. Ülkemizin komşu ülkelere ve yeni pazarlara erişimini kolaylaştıracak uluslararası taşıma koridorlarında etkinliğinin artırılması ve söz konusu koridorların bütünleştirilebilmesi amacıyla Doğu-Batı ve Kuzey-Güney aksındaki darboğazların giderilmesi hedeflenmektedir. Bu çerçevede yük ve yolcu taşımacılığında darboğazların giderilmesine yönelik özellikle İstanbul Boğazı geçişinde uygun tren işletmecilik modelinin geliştirilmesi ile İzmir, Samsun, Çukurova, Kayseri-Malatya-Kars kesimlerinde karma trafiğe uygun demiryolu ikinci hat yapımları, elektrifikasyon ve sinyalizasyon projelerine öncelik verilecektir. Ayrıca, yapılacak önceliklendirme dâhilinde önemli yük merkezlerine demiryolu iltisak hatlarının yapımına ağırlık verilecektir. Yük trafiğine hizmet edecek şekilde doğru yer ve ölçekte liman kapasiteleri geliştirilecektir. Doğu Akdeniz'de ve Ege'de büyük ölçekli ana konteyner limanı ve tersane inşa edilmesi yönünde çalışmalara başlanacak, bu yapıların geri sahalarındaki şehirleşme baskısı mevzuat düzenlemeleri ile kontrol altına alınacaktır. Kombine taşımacılığın geliştirilmesi amacıyla Ro-Ro limanları yaygınlaştırılacaktır. Uluslararası hava trafiğinde ülkemizin önemli bir aktarma merkezi olması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda İstanbul Yeni Havalimanının ilk etabı ile Çukurova Havalimanının hizmete açılmasıyla birlikte transit yolcu pazarından daha fazla pay alınması hedeflenmektedir. Diğer taraftan slot tahsisinde adil rekabet ortamının tesis edilmesi ve şeffaflığı artıracak bir mekanizmanın hayata geçirilmesi önceliğini korumaktadır. Ülkemizin uluslararası rekabet gücünün artırılması, kaçakçılığın önlenmesi, vatandaşlarımızın ve çevrenin güvenliğinin korunması amacıyla, ilgili kurumlar arasındaki koordinasyon artırılacak, gümrük tesislerinin fiziki altyapısının iyileştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecek, gümrük bilgi sistemleri güçlendirilecek, ticaret erbabının gümrük işlemleri hakkında bilgiye erişimi ve başvuru koşulları kolaylaştırılacak, çeşitli kurumlarca gümrük işlemlerinden tahsil edilen ücretler azaltılacak ve gümrük kontrol süreçlerinin etkinliği artırılacaktır. Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızlı, kaliteli, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Büyükşehir belediyeleri başta olmak üzere kamunun raylı ulaşım sistemleri ihtiyaçlarının yurtiçinden karşılanması için teknolojik kabiliyet ve yerli üretim geliştirilecektir. Bu doğrultuda yerli ve yabancı sanayi ortak girişimleri kurulması desteklenecektir. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) Genel Müdürlüğünün bağlı ortaklıkları olan TÜLOMSAŞ, TÜDEMSAŞ ve TÜVASAŞ; demiryolu sektöründe yapılan yasal düzenlemeler sonucu oluşan piyasa beklentilerini de karşılayacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.657) Tedbir 339. Raylı Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Raylı sistem araçları ile sistem araçlarının yüksek Bakanlığı (5), Sanayi ve Sonu elektrifikasyon ve sinyalizasyon

kurumsal yapı sağlanması için yol haritası

oluşturulacaktır, oluşturulacak ve kurumsal yapı

tesis edilecektir.

Tedbir 340. TÜLOMSAŞ, Ulaştırma ve Altyapı Aralık | TÜLOMSAŞ, TÜVASAŞ ve TÜVASAŞ ve TÜDEMSAŞ Bakanlığı (5), Sanayi ve Sonu | TÜDEMSAŞ piyasa beklentilerini piyasa beklentilerini Teknoloji Bakanlığı, karşılayacak şekilde tek bir çatı karşılayacak şekilde tek Strateji ve Bütçe altında toplanacak, atıl üretim bir çatı altında Başkanlığı kapasiteleri organizasyonel toplanacaktır. işbirlikleri marifetiyle daha etkin kullanılacak ve yerli üretim kapasitesi geliştirilecektir. Ulaştırma türleri ve koridorları, lojistik merkezler ve diğer lojistik faaliyetleriyle bütünleşik Lojistik Master Planı hazırlanarak hayata geçirilecektir. Bu çerçevede, lojistik merkezler için yer seçiminde rehber niteliği taşıyacak şekilde ülkemizin ulaştırma alternatiflerini gösteren ulaştırma koridor haritalarının çıkarılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.831 Tedbir 341. Ulusal Ulaştırma ve Altyapı Eylül Ulusal Ulaştırma Ana Planı ve Ulaştırma Ana Planı ve Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu Türkiye Lojistik Master Planı Türkiye Lojistik Master Şehircilik Bakanlığı, Enerji yeni hedefler çerçevesinde Planı sonuçlandırılacaktır. ve Tabii Kaynaklar bütüncül bir bakış açısıyla Bakanlığı, Sanayi ve revize edilerek uygulamaya Teknoloji Bakanlığı, konulacaktır. Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, İlgili STK'lar Tedbir 342. Hava Ulaştırma ve Altyapı Aralık Proje ile kısa, orta ve uzun ulaşımı Genel Etüdü Bakanlığı (S), Strateji ve Sonu dönemli tahminler ve çalışması Bütçe Başkanlığı, DHMİ, senaryolara göre hava tamamlanacaktır. Üniversiteler, TÖSHİD, ulaşımına yönelik sistem Özel Havalimanı ecir | planlaması tamamlanıp uygulamaya konulacaktır. Ulaştırma koridorlarında uygun hacim ve mesafelerde en avantajlı ulaşım türü belirlenecek, bu kapsamda denizyolu ve demiryolu taşımacılığı özendirilecek ve kombine taşımacılık imkânları geliştirilecektir. Enerji verimliliğini, temiz yakıt ve çevre dostu araç kullanımını sağlayan ulaşım sistemlerine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı 835) Tedbir 343. Önemli yük Ulaştırma ve Altyapı Yapılacak bir önceliklendirme merkezlerine demiryolu Bakanlığı (S), Sanayi ve dâhilinde liman, OSB ve büyük iltisak hatları yapılacaktır. Teknoloji Bakanlığı, yük merkezlerine demiryolu Ticaret Bakanlığı, Strateji iltisak hatları tamamlanacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, İlgili STK'lar Tedbir 344, Yük ve Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Ankara-Sivas, Ankara-İzmir, yolcu taşımacılığında Bakanlığı (S), Strateji ve Sonu Mersin-Adana-Gaziantep, darboğazları giderecek Bütçe Başkanlığı, TCDD demiryolu projelerinin yapım demiryolu ağı yatırımları Genel Müdürlüğü çalışmalarına devam edilecek; ile ikinci hat yapımları, Yerköy-Kayseri demiryolu elektrifikasyon ve yapımı ile öncelikli sinyalizasyon projelerine güzergâhlarda elektrifikasyon öncelik verilecektir. ve sinyalizasyon projelerine başlanacaktır. Hat kapasitelerini artıracak siding ve hat geometrisinin iyileştirilmesi ——İ faaliyetlerine ağırlık verilecektir. Tedbir 345. Lojistik Ulaştırma ve Altyapı Aralık Kombine Yük Taşımacılığı merkezler ve iltisak Bakanlığı (S), Sanayi ve Sonu Yönetmeliği ile lojistik merkezler hatlarına yönelik olarak Teknoloji Bakanlığı, ve iltisak hatlarına yönelik ikincil mevzuat Ticaret Bakanlığı, Strateji olarak ilgili standartlar, yönetim çalışmaları ve Bütçe Başkanlığı, TCDD ve yapım modellerini içeren tamamlanacaktır. Genel Müdürlüğü, TCDD yönetmelikler ile rehber Taşımacılık A.Ş. , dokümanlar hazırlanacaktır. | Karayollarında; önleyici bakım kavramının esas alındığı ve bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını temin edecek etkin bir üstyapı yönetim sistemi tesis edilecektir. Bakım ve onarım hizmetlerinin ağırlıklı olarak özel kesim marifetiyle yürütülmesi için gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler hayata geçirilecektir. Kalkınma Planı p.838 Tedbir 346. Ulaşım Ulaştırma ve Altyapı Önleyici bakım kavramının esas türleri için altyapı ve Bakanlığı (S), KGM, TCDD | Sonu alındığı ve bakım-onarım üstyapı ile ilgili envanter Genel Müdürlüğü, DHMİ hizmetlerinin zamanında ve bilgi sistemi çalışmalarına yeterli düzeyde karşılanmasını başlanacaktır. temin edecek etkin bir varlık yönetim sisteminin tesis edilebilmesi için ilk etapta KGM, TCDD, DHMİ sorumluluğundaki tüm altyapı ve üstyapı envanter alışmalarına başlanacaktır. Karayolu taşımacılığında kayıt dışılık önlenecek, mali ve mesleki yeterliliğe sahip verimli işletmelerin kurulması ve piyasadaki atıl kapasitenin azaltılması teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.839 Tedbir 347. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Karayolu yük taşımacılığında taşımacılığında tüm Bakanlığı (S), KGM, İlgili Sonu etkinliğin ve verimliliğin paydaşlar tarafından STK'lar sağlanabilmesi amacıyla yük erişilebilir dinamik bir sahipleri ve taşıyıcıların konum taşımacılık veri tabanı bilgisi kullanılarak dijital oluşturulması yönündeki ortamda iletişim kurulmasını çalışmalara sağlamaya yönelik bir platform başlanacaktır. geliştirilecektir. Atıl kapasitenin kullanılması sağlanıp kayıt dışılığın da önemli ölçüde önüne geçilecektir. Karayolu Trafik Güvenliği Stratejisi ve Eylem Planında yer alan trafik kazası nedeniyle meydana gelen ölümlerin yüzde 50 oranında azaltılması hedefi doğrultusunda Trafik Elektronik Denetim Sistemlerinin kullanımı Akıllı Ulaşım Sistemleriyle entegre bir şekilde yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.841) Tedbir 348. Trafik İçişleri Bakanlığı (5), Aralık 27.525.638 araç/sürücü denetimlerinin sayısı ve Ulaştırma ve Altyapı Sonu denetimi yapılacak, trafik etkinliği artırılacaktır. Bakanlığı, Strateji ve denetimlerinde kullanılmak Bütçe Başkanlığı, Emniyet üzere 286 adet araç satın Genel Müdürlüğü, Yerel alınacaktır. Yönetimler Tedbir 349, Yol İçişleri Bakanlığı (S), Milli Aralık | Trafik güvenliği konusunda 200 Sonu | eğitici ve 700 bin öğrenciye kullanıcıları trafik Eğitim Bakanlığı, güvenliği konusunda Ulaştırma ve Altyapı eğitim verilecek, 3 adet kamu bilinçlendirilecektir. Bakanlığı, Emniyet Genel spotu ile 2 milyon afiş ve Müdürlüğü, RTÜK, İlgili broşür hazırlanacaktır. | STK'lar Tedbir 350. Kaza kara Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Trafik güvenliği çalışmaları noktası ile sinyalize Bakanlığı (S), Sonu | kapsamında 60 kaza kara kavşak iyileştirilmesi, Hazine ve Maliye noktası iyileştirilmesi, 247 adet otokorkuluk yapım ve Bakanlığı, Strateji ve akıllı ulaşım sistemleri Ni v : bileşenleri kurulumu, 300 km onarımı ile yatay ve Bütçe Başkanlığı, Emniyet haberleşme altyapısı tesisi, 750 düşey işaretleme Genel Müdürlüğü, KGM, km sarsma bandi uygulaması yapılacaktır. TCDD Genel Müdürlüğü i 32.000 noktada ulaşım etütleri, 2.500 km otokorkuluk yapımı ve onarımı, 30 milyon m2 yatay, 162 bin m2 düşey işaretleme | gerçekleştirilecektir. zl Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun çerçevesinde TCDD'nin yeniden yapılandırılması tamamlanacak, demiryolu yük ve yolcu taşımacılığı öze I demiryolu işletmelerine açılacaktır. TCDD şebekesi yenileme ve bakım-onarım hizmetlerinin özel kesim eliyle yürütülmesi esas olacaktır. TCDD'nin kamu özelindeki mali yükü sürdürülebilir bir seviyeye çekilecektir. (Kalkınma Planı p.844 Tedbir 351. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Eylül Demiryolu Yolcu Taşımacılığı taşımacılığında etkin Bakanlığı (S), Strateji ve Sonu | Kamu Hizmeti Yükümlülüğü rekabet ortamının tesis Bütçe Başkanlığı Hizmet Ain Uygulama edilebilmesi amacıyla Yönetmeliği, Demiryolu ile ikincil mevzuat Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik ve çalışmaları tamamlanarak Demiryolu Sistemleri Karşılıklı hayata geçirilecektir. işletilebilirlik Yönetmelikleri uygulamaya konulacaktır. Bununla birlikte; maliyet muhasebesi yükümlülükleri, hizmet kalitesi ve demiryolu | yönetmeliklerinin hazırlık emniyeti uygulama alışmalarına başlanacaktır. Tedbir 352. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Rekabetin geliştirilmesi ve taşımacılığında sektörün Bakanlığı (S), Strateji ve Sonu | hizmet kalitesinin artırılması ihtiyaç duyduğu istatistiki Bütçe Başkanlığı, TCDD amacıyla sektörün ihtiyaç yeri altyapısı kurularak Klm nl cakır İ kurulacaktır. Jİ ç - Tedbir 353. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Demiryollarında etkin rekabet Düzenleme Genel Bakanlığı (S), Strateji ve Sonu | Ortamının tesisini sağlamak Müdürlüğü'nün kurumsal Bütçe Başkanlığı üzere Demiryolu Düzenleme kapasitesi artırılacaktır. Genel Müdürlüğü'nün düzenleme ve denetleme fonksiyonları geliştirilecektir. ii dış ticaret taşımalarının Türk bayraklı gemilerle yapılabilmesini teminen filonun eliştirilmesi ve Türk bayrağının tercih edilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.848) Tedbir 354, Türk sahipli Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Başta teminat sorunu olmak filonun gelişimi amacıyla Bakanlığı (S), Hazine ve Sonu | Üzere taşıyıcıların finansmana taşıyıcıların finansmana Maliye Bakanlığı, Sanayi erişim konusunda yaşadıkları erişim konusunda ve Teknoloji Bakanlığı, sorunlara yönelik niarek gerekli yaşadığı sorunlar Ticaret Bakanlığı, Deniz ACCİrİecek ve meni eri hayata giderilecek ve finansal Ticaret Odaları, İlgili dee 7 ihtiyaçlarının ülkemizdeki destek mekanizmaları STK'lar tersanelerden karşılanması hayata geçirilecektir. yönünde uzun vadeli uygun finansman desteği sağlayacak bir kaynak mekanizması oluşturulacaktır. Türkiye'nin ihracat hedefine ulaşabilmesini teminen, yapılan planlamalar doğrultusunda doğru yer, zaman ve ölçekte liman kapasiteleri hayata geçirilecek, limanların demiryolu ve karayolu bağlantıları tamamlanacaktır, Çandarlı Konteyner Limanı tamamlanacak, Mersin Konteyner Limanı ve Filyos Limanının yapımına başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.849) Tedbir 355. Doğu Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Çandarlı Limanının üstyapı Akdeniz, Ege ve Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu inşaatının YİD yöntemi ile Karadeniz bölgelerinde Şehircilik Bakanlığı, Sanayi ihalesi tamamlanacaktır. Filyos büyük ölçekli ana ve Teknoloji Bakanlığı, Limanının altyapı inşaatı limanlar inşa edilecektir. Strateji ve Bütçe bitirilecek, üstyapı inşaatının Başkanlığı, İlgili STK'lar YİD yöntemi ile ihalesi gerçekleştirilecektir. Doğu Akdeniz Bölgesinde transit yük odaklı bir ana konteyner limanı ile tersane yapımına yönelik etüt çalışmalarına başlanacaktır. Liman yönetiminde dağınıklığın giderilmesini ve kamu tarafından belirlenecek politikaların her bir limanın ihtiyaçları da göz önüne alınarak uygulanmasını sağlayacak, Türkiye'ye uygun bir liman yönetim modeli hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.851) Tedbir 356. Liman 7 Ulaştırma ve Altyapı Aralık Kıyı yapıları ve liman Yatırım Otoritesi hayata Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu yatırımlarında kurumlar arası geçirilecektir. Şehircilik Bakanlığı, Sanayi koordinasyonu tesis edip ve Teknoloji Bakanlığı, bütüncül bir bakış açısı Strateji ve Bütçe getirecek ve planlamada Başkanlığı, İlgili STK'lar etkinliği artıracak bir Liman Yatırım Otoritesi hayata eçirilecektir. Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla posta sektöründe rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.853 Tedbir 357. Posta Ulaştırma ve Altyapı Aralık Posta sektöründeki tekel sektöründe evrensel Bakanlığı (S), BTK Sonu alanının büyüklüğünü belirleyen hizmet yükümlüsüne düzenleme hazırlanacaktır. tahsis edilecek tekel alanının büyüklüğü belirlenecektir. Taşımacılıktan Lojistiğe Dönüşüm Programı Tedbir 358. Mevcut T Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Trafik yoğunluğunun yüksek karayolu ağının Bakanlığı (S), Hazine ve Sonu olduğu kesimlerde trafik iyileştirilmesi ve Maliye Bakanlığı, Strateji güvenliğinin artırılması ve geliştirilmesine yönelik ve Bütçe Başkanlığı, KGM taşıma sürelerinin kısaltılması çalışmalar kapsamında amacıyla bölünmüş yol bölünmüş yol yapım yapımlarına devam edilecektir. çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 359. Ağır taşıt Ulaştırma ve Altyapı Aralık | Ortalama günlük ağır taşıt trafiği yüksek kesimlerde Bakanlığı (S), Hazine ve Sonu trafiği 1.000 aracın üzerinde BSK yapım ve yenilenme Maliye Bakanlığı, Strateji olan güzergâhlarda BSK yapım, çalışmalarına devam ve Bütçe Başkanlığı, KGM onarım ve yenilenmesi edilecektir. yapılacaktır. İpe ticaretteki gelişmelere paralel olarak gümrüklerin fiziki altyapısı iyileştirilecek, bilgi teknolojilerinin kullanımı ve tek pencere uygulaması yaygınlaştırılacak, gümrük işlemleri hızlandırılacak ve etkinleştirilecektir. İkili gümrük anlaşmaları ile gümrük işlemleri azaltılacak, tek durakta kontrol-ortak kapı kullanımı projeleri tamamlanacaktır. (Kalkınma | Planı p.852) Tedbir 360. Kaçakçılıkla Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Aralık Araç ve konteyner tarama mücadelede idari ve Kamu Kurum ve Sonu sistemleri, bagaj tarama teknik kapasite Kuruluşları cihazları ve diğer teknik cihazlar güçlendirilerek denetimler ile dedektör köpekler temin etkinleştirilecektir. edilecek, gümrük muhafaza kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli eğitimler düzenlenecek, bilgi sistemlerinde gerekli iyileştirmeler yapılacak, ilgili kurumlarla ve uluslararası örgütlerle koordinasyon geliştirilecektir. Tedbir 361. Yeni Ticaret Bakanlığı (S), Aralık | İnşaatı devam eden hizmet gümrük idareleri ve Strateji ve Bütçe Sonu binası, ambar ve laboratuvar tesisleri faaliyete Başkanlığı yapımı sürdürülecek, Zeytin Dalı geçirilecektir. Gümrük Kapısı tamamlanacaktır. Tedbir 362. Kara Sınır Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Aralık | Pilot ülke belirlendikten sonra Kapıları Master Planı Pilot Kamu Kurum ve Sonu başarılı uluslararası uygulamalar Projesi tamamlanacaktır. Kuruluşları incelenecek, müzakereler yapılacak, Ulaştırma ve Lojistik Master Plan çalışmaları da gözetilerek pilot proje başlatılacak ve yıl sonuna kadar tamamlanacaktır. | Tedbir 363. Kara Sınır Ticaret Bakanlığı (S), N Kapıköy, Sarp ve Çobanbey Kapılarında Tek Durakta Tarım ve Orman kara sınır kapılarında Tek Kontrol uygulamasına Bakanlığı, Hazine ve Durakta Kontrol uygulamasına geçilecektir. Maliye Bakanlığı, İçişleri geçiş kapsamında gümrüklü Bakanlığı, Ulaştırma ve sahaya giriş ve kayıt işlemleri, Altyapı Bakanlığı, Gelir muafiyet fazlası akaryakıt İdaresi Başkanlığı, işlemleri, mühür-halat kontrolü, Karayolları Genel kabin kontrolü, x-ray'e sevk Müdürlüğü, Ziraat Bankası etme işlemleri elektronik ortamda yapılmaya başlanacak ve kredi kartı ile tahsilat uygulamasına geçilecektir. Tedbir 364. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Aralık | Gümrük işlemleri için gereken işlemleri için gereken Kamu Kurum ve Sonu ücret ve belgeler ile bunlarla ücret ve belgeler ile Kuruluşları, TOBB, TİM ilişkin prosedürler hakkında bunlarla ilgili prosedürler envanter çalışmasının rasyonel hale tamamlanmasını müteakip, getirilecektir. uluslararası standartlar çerçevesinde gerekli iyileştirmeler yapılacaktır. 2.2.2.19. Ticaret Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. Turizm potansiyeli yanında alışveriş ve moda merkezlerinin artması yurtiçi ticareti olumlu yönde etkilemektedir. 2005- 2018 Temmuz döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 8,7 milyar ABD doları, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir. 2017 yılında GSYH yüzde 7,4 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 10,9 büyümüş, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise, son dönemde turizm sektöründeki gelişmelere paralel olarak yüzde 14 büyümüştür. 2017 yılında; toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 11,9, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,7 olmuştur. Haziran 2018 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,1 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,7 milyon kişi istihdam edilmiştir. Toplam istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 14 konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 6'dır. Toptan ve perakende ticaret hizmetleri sektörü, gelişmiş ülkelerin ekonomileri içinde de önemli pay almaktadır. 2017 yılında sektörün GSYH içindeki payları Almanya'da yüzde 10, Italya'da yüzde 11,7 ve Fransa'da yüzde 10,4 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde istihdam edilenlerin toplam içindeki payı; Almanya'da yüzde 13,4, Italya'da yüzde 14,8 ve Fransa'da yüzde 13,5'tir. Toptan ve perakende ticaretin uzun dönemde sanayi ve hizmet sektörleri toplamı içindeki payının giderek azaldığı görülmektedir. 2015 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı; girişim sayısında yüzde 33,6, ciroda yüzde 37,6 olmuştur. TABLO TI: 58- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) 2005 2010 2013 2014 2015 | 2005 2010 2013 2014 2015 Toptan Ticaret 165 196 200 349 514 785 887 1008 199 Perakende Ticaret 751 656 738 705 206 278 435 440 465 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 2393 2322 2695 2677 2690 1193 1926 3148 3500 3913 Toptan ve Perakende Ticaretin Payı (Yüzde 39,7 354 34,7 33,8 33,6 46,5 411 38,8 37,9 376 Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2) Ticarette verimlilik, hijyen ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı, bu sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, franchising (İsim Hakkı Devri) sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Bunun yanında kurumsal markalar; kafe, restoran, pastanecilik alanlarında şubeler açarak büyümektedir. 2018 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 36,1 ve yüzde 44,2 olmuştur. 2017 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 33,9 ve yüzde 44,8 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 59- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları 2015 2016 © 2017 in “2 Kurul Tüzel Kişi 18564 (o 18656 22122 14288 19153 urulan Toptan ve Perakende Gerçek Kişi oo 16084 Oo 13824 14979 10789 Oo B98B Ticaret (1) Tüzel Kişi 4 556 3616 o0(4546 o(2771 o 2523 Kapanan Ni Gerçek Kişi 8 904 8808 (7873 5706 o 5945 Kurul Tüzel Kişi 27,5 29,3 29,9 29,3 32,3 urulan Toptan ve Perakende Gerçek Kişi 34,2 32,9 33,8 33,9 36,1 Ticaretin Genel Toplam İçindeki Payı (Yüzde) Kapanan Tüzel Kişi 33,3 32,8 30,9 30,8 32 Gerçek Kişi 46,7 44,9 43,7 44,8 44,2 Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri

(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

İletişimde teknolojik yeniliklerin ve sektörde kurumsal firmaların öne çıkması ile birlikte e-ticaret hacminde son yıllarda giderek artan bir eğilim görülmektedir. Ülkemizde gerçekleşen elektronik ticaret hacmi son yıllarda önemli ölçüde artış göstermiştir. Internetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2012 yılında 25,2 milyar TL iken, 2017 yılında 99 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2018 yılı Ocak-Haziran döneminde söz konusu tutar 60,9 milyar TL seviyesindedir. 2011 yılında yüzde 8,4 olan ülkemizde internetten alışveriş yapanların oranının 2018 yılında yüzde 29,3'e ulaşması beklenmektedir. TABLO 11: 60- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1) 2012 2013 2014 2015 2016 2017 İşlem Adedi (Milyon) 133,0 168,1 190,5 227,2 264,0 329,8 İşlem Tutarı (Milyar TL) 25,2 34,6 41,9 55,4 68,4 99,0 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir. 2017 yılında e-ticaretin toplam perakende içindeki payı yüzde 4,1 iken gelişmiş ülkelerde bu oran yüzde 9,8'ler düzeyindedir. Türkiye'de e-ticaret pazar büyüklüğü 2013'te 14 milyar TL iken 2017'de 42,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu yıllar arasındaki ortalama büyüme yüzde 32 olarak hesaplanmıştır. 2017 yılında sektör büyüklüğüne perakende e-ticaretin katkısı 23 milyar TL iken perakende dışı e-ticaret 19,2 milyar TL katkı sağlamıştır. TABLO II: 61- Türkiye'de e-Ticaret Pazar Büyüklüğü (Milyar TL) 2015 Toplam 18,8 Sadece Online Perakende 6,4 Çok Kanallı Perakende 3,6 Diğer (Perakende Dışı) 8,1 Kaynak; Türkiye Bilişim Sanayicileri Derneği Tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı; yıllar itibarıyla artış göstermiş, 2014 yılında 5,4 milyona kadar yükselmiştir. 2017 yılında ise başvuru sayısı 590 bine gerilemiştir. TABLO II: 62- Tüketici Hakem Heyetlerine Yapılan Başvuru Sayısı 2013 2014 2015 2016 Sarısı Başvuru 446054 Oo 833854 5445308 3118842 1408204 Oo 590303 Kaynak: Ticaret Bakanlığı 13/02/2018 tarihli ve 30331 sayılı Resmi Gazete'de ikinci el motorlu kara taşıtı ticaretine ilişkin usul ve esasları düzenleyen İkinci E! Motorlu Kara Taşıtlarının Ticareti Hakkında Yönetmelik yayımlanmıştır. 05/06/2017 tarihli ve 30442 sayılı Resmi Gazete'de taşınmaz ticaretine ilişkin usul ve esasları düzenleyen Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik yayımlanmıştır. 13/09/2018 tarihli ve 30534 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Kararla Türkiye'de yerleşik kişilere kendi aralarındaki bir takım sözleşmeleri Türk Lirası cinsinden düzenleme zorunluluğu getirilmiş olup söz konusu düzenlemenin toptan ve perakende ticareti ile uğraşan gerçek ve tüzel kişileri doğrudan etkilemesi beklenmektedir. 18/09/2018 tarihli ve 30539 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan yönetmelik ile Fiyat Etiketi Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak, üretim yeri Türkiye olan mallarda Yerli Üretim Logosunun kullanılmasına yönelik düzenleme yapılmıştır.

b) Amaç ve Hedefler

Ticaret faaliyetlerinde yüksek katma değerli hizmet üretimi ve verimlilik artışının sağlanması ile teknoloji kullanımı ve yeniliğin özendirilerek hizmet kalitesinin artırılması temel amaçtır. Rekabetin ve tüketicinin korunması ile sektör içi kesimler arasında dengeli gelişmeyi sağlayan, ticaretin kolay ve güvenli yapıldığı bir ticari ortam tesis edilmesi ve ülkemizin dünyanın önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi hedeflenmektedir. Ticari faaliyetlerin sağlık, hijyen, kalite, verimlilik ve çevreye etkileri açısından piyasada tüketici güvenini sağlaması hedeflenmektedir. Ticaret hizmetleri alanında piyasa gözetim ve denetiminin daha etkili ve koordineli bir biçimde planlanması ve uygulanması sağlanacaktır. Alışveriş turizminde ülke potansiyeli değerlendirilecek, moda ve alışveriş merkezleri geliştirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Toptan ve perakende ticaret hizmetleri sektörüne yönelik düzenlemelerde, sektörün girdi ve çıktı tarafı göz önüne alınarak, tarım ve imalat sanayii sektörleri ile tüketiciler üzerindeki etkileri çok yönlü olarak analiz edilecek ve piyasa işleyişinde ortaya çıkabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.861) | Tedbir 365. Perakende Ticaret Bakanlığı (S), Aralık Perakende Bilgi Sisteminin yazılım Bilgi Sisteminin İlgili Kamu Kurum ve Sonu işlemleri gerçekleştirilecek, pilot (PERBİS) yazılım Kuruluşları, STK'lar uygulama başlatılacak ve PERBİS işlemleri Yönetmeliği hazırlanacaktır, gerçekleştirilecek ve PERBİS Yönetmeliği hazırlanacaktır. Ticaret hizmetlerinde markalaşma ve kurumsallaşma kapasitesinin geliştirilmesi yoluyla işletmelerin özellikle yeni gelişen çevre ülke pazarlarına daha fazla açılması sağlanacaktır. Girişimcilerin yurt dışı pazarlara açılması amacıyla elektronik ticaret hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.863) Tedbir 366. Elektronik Ticaret Bakanlığı (5), Aralık Elektronik Ticaret Bilgi Sistemi ticaret yapan İlgili Kamu Kurum ve Sonu (ETBİS) Tebliğinde yer alan işletmelerin ulaşılabilir Kuruluşları, STK'lar aktörler ile veri paylaşımı olması ve e-ticaret yapılmasına ve istatistiklerin verilerinin sağlıklı bir oluşturulmasına yönelik çalışmalar şekilde takip edilmesine sürdürülecektir. yönelik idari ve teknik tedbirler alınacaktır. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat, güncel gelişmelere uygun olarak yeniden düzenlenecek, uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.864) Tedbir 367. Tüketicinin Ticaret Bakanlığı (S), Türkiye İsraf Raporu ile Tüketici korunmasına ilişkin İlgili Kamu Kurum ve Profili Araştırması tamamlanacaktır. uygulamaların verimini Kuruluşları, STK'lar Tüketicilerin bilinçlendirilmesi artırmak üzere bilinçli amacıyla afiş, broşür, kamu spotu tüketimi destekleyici vb. materyaller hazırlanacak ve çalışmalar kamuoyu ile paylaşılacaktır. yürütülecektir. 2.2.2.20. Turizm

a) Mevcut Durum

Dünya turizm sektöründe son yıllardaki artış devam etmekte ve uluslararası turizm hareketleri tahminlerin ötesinde bir büyüme göstermektedir. Dünyadaki turist sayısı 2017 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,9 artarak 1,3 milyar kişiye ulaşmış, uluslararası turizm gelirleri ise yüzde 7,6 artışla 1,3 trilyon ABD doları olmuştur. Reel anlamda turizm geliri artış oranları 2015, 2016 ve 2017 yıllarında sırasıyla yüzde 4,5 yüzde 2,6 ve yüzde 4,9'dur. Yakın coğrafyamızdaki gelişmeler, terör olayları, göçmen krizi ve başlıca kaynak pazarlarımızdan olan ülkeler ile ilişkilerde yaşanan sorunlar 2014 yılında zirve noktasına ulaşan ülkemiz turizm sektörünü dönemsel olarak etkilemiş ve 2016 yılında sektörde büyük bir düşüş yaşanmıştır. Ancak, 2017 toparlanmanın başladığı yıl olmuş, turist sayısı önceki yıla göre yüzde 24,1 artarak 37,6 milyona, turizm geliri de yüzde 19 artarak 26,3 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Turist girişleri açısından ülkemiz uluslararası turizm pazarından yüzde 2,8, Avrupa turizm pazarından yüzde 5,6 pay almıştır. Turizm gelirlerinde ise bu pay sırasıyla yüzde 1,7 ve yüzde 4,3 olarak gerçekleşmiştir. Turizm gelirindeki toparlanmanın turist sayısındaki toparlanmanın gerisinde kalması nedeniyle 2016 yılında 705 ABD doları olan ziyaretçi başına ortalama harcama 2017 yılında 681 ABD dolarına düşmüştür. 2017 yılında yabancı ziyaretçi başına ortalama harcama 630 ABD doları, yurt dışında ikamet eden ve ülkemizi ziyaret eden vatandaşlarımızın ortalama harcaması ise 903 ABD doları olmuştur. 2017 yılında ülkemize gelen 32,4 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 32,7'si OECD, yüzde 32,8'i de BDT ülkelerindendir. Siyasi sorunların çözülmesi sonrasında Rusya Federasyonu ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında yüzde 14,5 ile birinci olmuş, ikinci sırada yüzde 11,1 ile Almanya, üçüncü sırada ise yüzde 7,7 ile İran yer almıştır. Geçen yıla göre Rusya Federasyonu'ndan ülkemize gelenlerin sayısı beş katın üstünde artarken İranlı ziyaretçilerin sayısı yüzde 50 artış göstermiş, Almanya'dan gelen ziyaretçi sayısında ise çok küçük bir düşüş gerçekleşmiştir. 2018 yılında ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 39,2 milyon kişi ve turizm gelirinin 32,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. TABLO II: 63- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2014 2015 2016 2017 £ 2918

(4)

DÜNYA

Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1138 1 195 1240 1326 1407

Yıllık Değişim (Yüzde) 4,6 5,0 3,8 6,9 6,1

Turizm Geliri (Milyar ABD Doları) 1252 1196 1245 1340 - Yıllık Değişim (Yüzde) 0,9 -4,5 4,1 7,6 - TÜRKİYE

Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.

(2) Çıkış yapan yabancı ziyaretçilerden kişi başına elde edilen ortalama gelirdir.

(3) Çıkış yapan ve yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşı ziyaretçilerden kişi başına elde edilen ortalama gelirdir.

(4) Gerçekleşme Tahmini

2017 yılı itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 3.771 tesiste 935 bin, belediye belgeli 7.607 tesiste 507 bin yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki tesislerle birlikte toplam yatak kapasitesi 1,7 milyondur. Kıyılarımızda toplam yat bağlama kapasitesi 15.288, sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı ise 9.638'dir. Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede Ekim 2018 itibarıyla 464 adet tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Ayrıca, çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında ülkemiz 2018 yılında 459 ödüllü plaj ile üçüncü, 22 ödüllü marina ile de sekizinci sırada yer almıştır. Kaynak pazarlarımızdan olan Rusya'da 2014 yılında yaşanan ekonomik krizin etkilerinin bertarafı amacıyla başlatılan uçuş desteği uygulaması 2018 yılında da devam etmiştir. 20/11/2017 tarihli ve 2017/11501 sayılı BKK'yla 2018 yılında destek verilecek havalimanları sayısı 16'ya çıkarılmış, tarifeli ve tarifesiz tüm uçuşlar kapsanmıştır. Önceki yıllardan farklı olarak, temmuz ve ağustos ayları destek kapsamı dışına çıkarılırken 1.500- 9.000 ABD doları aralığında belirlenen uçuş başı destek tutarları aylara göre farklı uygulanmış, ayrıca Almanya, Belçika, Çin, Danimarka, Endonezya, Finlandiya, Fransa, Güney Kore, Hindistan, Hollanda, İngiltere, İsveç, Japonya, Malezya ve Norveç'ten yapılan uçak seferleri için destek tutarı yüzde 20 artırılmıştır. Bunun yanı sira, 200 ve daha fazla koltuk sayısına sahip uçaklarla yapılan seferlerde en az 150 yolcu getiren acentelere destek tutarları yüzde 30 artırılarak uygulanmıştır. Benzer bir destek 2017 yılının son çeyreğinde kruvaziyer gemiler için de uygulanmaya başlanmış, 2017/11507 sayılı BKK'yla ise kruvaziyer desteğinin süresi 2018 ve 2019 yıllarına uzatılmıştır. Buna göre ülkemizde kruvaziyer hizmeti verilen limanlara 100 ve daha fazla yolcu kapasitesine sahip kruvaziyer gemiyle turist getiren A grubu seyahat acentelerine aylara göre farklı şekilde turist başına 25-45 ABD doları destek verilmesi düzenlenmiş, ayrıca indi-bindi limanlarına gelen yolcular için destek miktarı yüzde 50 artırılarak uygulanmıştır. 28 Kasım 2017'de çıkarılan 7061 sayılı Kanunla, arazi tahsislerinde yeknesaklığın sağlanması ve yatırımcıların tesislerini daha uzun süre kullanabilmeleri amacıyla turizm yatırımcı ve işletmecileri için kira, irtifak, kullanma izni süreleri uzatılarak 49 yıla kadar çıkarılmış, ayrıca tesislerin olduğu yerleri Hazine ve Maliye, Kültür ve Turizm ile Tarım ve Orman Bakanlıklarınca müştereken belirlenecek esaslara göre satın alabilmeleri imkânı getirilmiştir. Bu konuda usul ve esasları belirlemek üzere hazırlanan Kamu Taşınmazları Üzerindeki Turizm Yatırımlarının Sürelerinin Uzatılması İle Satışına İlişkin Yönetmelik 04/05/2018 tarihli ve 30411 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır, Turizm sektöründeki rekabet avantajımız daha çok düşük fiyata dayalı olarak sürdürülmektedir ve ziyaretçi başına harcama istenilen düzeyde değildir. Bunun yanı sıra ziyaretçi başına harcama son yıllarda daha da düşmüş olup bu durum sektörün sürdürülebilirliğini ve hizmet kalitesini etkilemektedir. Sektörün sağlıklı gelişimi ve toplam turizm gelirinin artması için fiyatların yükselmesini sağlayıcı tedbirlerin alınması, ayrıca yüksek harcama gücüne sahip hedef turist kitlesine ulaşmak üzere daha fazla gelir getiren turizm çeşitlerinin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Sektörde, yerel turistik değerleri göz önüne alan ve farklı turizm türlerini entegre eden, turistlerin | ihtiyaçlarını ve taleplerini gözeten yeni bir yönetim anlayışına ihtiyaç bulunmaktadır. Bu nedenle varış noktası (destinasyon) yönetimine geçilmesi çalışmalarına ağırlık verilmesi, varış noktası temelinde projelendirme çalışmalarının yapılması, ilerleyen süreçte de varış noktası bazında teşvik ve tanıtım uygulamasına geçilmesi önemli görülmektedir. Sektörde hizmet kalitesinin artırılması için işgücü piyasası ile turizm eğitim sistemi arasındaki bağın güçlendirilmesi, tanıtım faaliyetlerinde etkinliğin sağlanması için ise tanıtım fonlarının tek çatı altında toplanması ve tanıtım çalışmalarının koordineli yürütülmesi önem arz etmektedir. Turizm aktivitelerinin yoğunlaştığı kıyı alanları insan kaynaklı kullanımlar ve küresel iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz koşullar nedeniyle baskı altındadır. Bu alanlara yönelik planlama, yapılaşma ve denetim süreçlerinde farklı kurumların yetkileri söz konusu olup yeni bir bütünleşik kıyı alanları yönetim modelinin oluşturulmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Turizmde nitelikli işgücü, tesis ve hizmet kalitesiyle uluslararası bir marka haline gelinmesi, turizm ürün ve hizmetlerinin çeşitlendirilmesi ve iyileştirilmesi, turizm değer zincirinin her bileşeninde kalitenin artırılması ve sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde ekonomiye daha fazla katkıda bulunan bir sektör haline gelinmesi temel amaçtır. Sektörde, doğal ve kültürel değerlerde koruma-kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir bir büyümenin gerçekleştirilmesi ve turizm gelirinin — artırılması hedeflenmektedir. 2019 yılında ülkemize gelecek yabancı ziyaretçi sayısının 4İ,5 milyon kişi, turizm gelirinin 35,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO II: 64- Turizm Sektöründeki Gelişmeler Yıllık Ortalama Artış 2017 2018 2019 (Yüzde) 0 © 2018 2019 Yabancı Ziyaretçi Sayısı (Bin Kişi) 32 410 39 150 41 499 20,8 6,0 Turist Sayısı (Bin Kişi) 37 601 45 209 47 899 20,2 6,0 Turizm Geliri (Milyon ABD Doları) 26 284 32 250 35 206 22,7 9,2 Turizm Gideri (Milyon ABD Doları) 5137 5 908 6 499 15,0 10,0 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Açıklama

Yapılacak

Kuruluşlar

Sağlık turizmi başta olmak üzere, kongre turizmi, kış turizmi, kruvaziyer turizmi, golf turizmi ve kültür turizmine ilişkin altyapı eksiklikleri tamamlanarak pazarın çeşitlendirilmesi sağlanacak ve alternatif turizm türlerinin gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.872) Tedbir 368. Turizm sektöründe Kültür ve Turizm Aralık (| Turizmde sezon süresini ve dönüşümü sağlayacak Ana Bakanlığı (S), İlgili Sonu kişi başi harcamayı artırmayı Planın hazırlanması için ön Kurum ve Kuruluşlar amaçlayan Ana Plan için çalışmalar başlatılacaktır. Turizm Şurası ve Turizm Özel İhtisas Komisyon Toplantıları sonuçlarına dayalı yol haritası belirlenecektir. Tedbir 369. Yeni kültür ve Kültür ve Turizm Aralık Kültür ve Turizm Koruma ve turizm koruma ve gelişim Bakanlığı (S), İlgili Sonu Gelişim Bölgesi olarak ilan bölgeleri ilan edilecektir. Kurum ve Kuruluşlar edilmek üzere turizm yatırımcılarının ilgisini çekecek alanlar tespit edilecektir. Tedbir 370. Dünyada yükselen 1 Kültür ve Turizm Aralık | Çin, Hindistan, Japonya ve pazar konumundaki ülkelerden Bakanlığı (S), İlgili Sonu Kore'nin içinde bulunduğu ülkemiz için yeni kaynak pazarlar Kurum ve Kuruluşlar Uzak Doğu pazarı ile ilgili oluşturmaya yönelik çalışmalar turizm planları oluşturularak yürütülecektir. hayata geçirilecektir. Pazardaki ve müşteri profilindeki gelişmeler sürekli izlenerek dış tanıtım faaliyetleri arm (Kalkınma Planı p.874) Tedbir 371. Muhtemel krizlerin Kültür ve Turizm (— | Aralık Turizm alanında ülkenin yurt turizm sektöründeki etkisini Bakanlığı (S), İlgili Sonu dışındaki imajını azaltmak için sektöre özgü risk Meslek Kuruluşları, güçlendirecek çalışmalar ve kriz yönetimi geliştirilecektir. İlgili STK'lar yapılacak, olumsuz/çarpıtılan medya unsurlarının etkisini azaltacak risk ve kriz yönetimi mekanizması geliştirilecektir. Sağlık Turizminin Geliştirilmesi Programı Tedbir 372. Sağlık turizminde Kültür ve Turizm Aralık (| Üç termal turizm merkezinde örnek teşkil etmek üzere üç Bakanlığı (S), Sağlık Sonu imar planı çalışmalarının termal turizm merkezinde Bakanlığı, Mahalli yapılması, jeotermal su planlama ve altyapı çalışmaları İdareler dağıtım hattı projelerinin tamamlanacaktır. oluşturulması ve altyapı çalışmalarının yürütülmesi LL sağlanacaktır. 2.2.2.21. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

İnşaat sektörü, gerek küresel gerekse ulusal ölçekte önemini korumaktadır. Gelişmekte olan ülkelerin artan nüfus ve şehirleşme karşısında duyduğu yeni altyapı ihtiyacı, bunun yanında gelişmiş ülkelerin eskiyen altyapılarını yenileme isteği inşaat sektörünün küresel ölçekte hacmini artırmaktadır. Sektör, yurt içinde de özellikle konut, kamu yatırım programı ve kamu-özel işbirliği projeleri vasıtasıyla ekonomik canlılığa katkıda bulunmaktadır. Sektörün yurt içi ve yurt dışı ekonomik gelişmelere olan yüksek duyarlılığı devam etmektedir. Son yıllarda yakın coğrafyamızda yaşanan gelişmeler ve ülke ekonomisinin dinamikleri sektörü önemli oranda etkilemiş, sektörel faaliyet ve büyüme oranlarında iniş ve çıkışlar gözlenmiştir. Bu kapsamda, 2014, 2015 ve 2016 yıllarında önceki yıllara oranla büyüme hızı düşen inşaat sektöründe 2017 yılında yüzde 9 oranında bir büyüme gerçekleştirilmiştir. 2018 yılının ilk yarısında ise büyüme oranı yüzde 0,8 olmuştur. TABLO TI: 65- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler (Yüzde) 2015 2016 2017 2018 İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 8,2 8,6 8,6 o 8,3(1) İnşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) 4,9 5,4 90 0,3(2) GSYH Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) 6,l 3,2 74 5,2(2) Kaynak: TÜİK

(1) Nisan-Haziran dönemi

(2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre

Yurt içi ve yurt dışı gelişmelere bağlı olarak, yapı inşa ve yapı kullanım izinleri de inişçıkışlı seyir izlemiştir. 2015 yılında bir önceki yıla göre yüzde 14 azalan yapı inşa izinleri, 2016 ve 2017 yıllarında artış göstermiş, 2018'in Ocak-Haziran döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 41,8 oranında azalmıştır. Yapı kullanım izinleri ise benzer eğilimi gecikmeli olarak sergilemektedir. Yapı kullanım izinleri, 2015 yılında yüzde 6,4 oranında azalırken 2015 ve 2017 yıllarında sırasıyla yüzde 5,7 ve yüzde 6,8 oranında artış göstermiştir. 2018 yılının Ocak-Haziran döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,3 oranında azalış gözlenmektedir. TABLO II: 66- Yapı İnşaat ve Yapı Kullanım İzinleri 2015 2016 2017 2017(1) 2018(1) Yapı İnşaat İzni (Bin m?) 189675 (206 280 279130 129 246 75 257 Yüzde Değişim -14 8,8 35,3 20,4 -41,8 Yapı Kullanım İzni (Bin m?) 143106 o151219 161552 77 262 76 997 Yüzde Değişim -6,4 5,7 0,8 10,2 -0,3 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi

İnşaat sektörü istihdamında son yıllarda görülen artış 2018 yılının ortalarına kadar devam etmiştir. 2017 yılının Ağustos ayında sektör istihdamı 2,3 milyona yaklaşarak son on yılın en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Sektörün toplam istihdam içerisindeki payı da son on yılda artış göstermiş, 2007 yılında yüzde 6,1 olan istihdam payı 2017 yılında yüzde 7,4'e çıkmıştır. TABLO II: 67- İnşaat Sektörü İstihdamı 2017 (1) 2018(1) | 2015 2016 2017 İstihdam (Bin Kişi) 1914 1987 2095 2 006 2 058 İstihdam Artışı (Yüzde) 0,1 3,8 5,4 2,6 2,6 İstihdam Payı (Yüzde) 7,2 7,3 7,4 7,2 7,2 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. Sektörde inşaat mevsiminin yoğun dönemleri olan yaz ayları ile faaliyetlerin yavaşladığı kış ayları arasında 500 bini aşan istihdam farklılıkları oluşabilmektedir. 2017 yılının Ocak ayında sektör istihdamı 1,7 milyon kişi iken aynı yılın Ağustos ayında bu sayı 2,3 milyona ulaşmıştır. Yıl ortalamaları baz alındığında ise, 2016 yılında sektör istihdamının yüzde 3,8, 2017 yılında da yüzde 5,4 arttığı görülmektedir. Sektörün yurt dışı müteahhitlik hizmetleri aracılığıyla yarattığı ilave ekonomik katkılar devam etmektedir. İlk taahhüdün alındığı 1972 yılından bu yana önemli yol katedilmiş ve uluslararası pazarlarda tanınır hale gelinmiştir. Mevcut pazarlarda rekabet gücünü koruyarak yeni pazarlara açılma çabaları devam etmekte, bu kapsamda yüksek katma değerli alanlara geçiş yapılması ihtiyacı önemini korumaktadır. Son yıllarda yakın coğrafyamızda yaşanan gelişmelere bağlı olarak 2015 ve 2016 yıllarında yurt dışı iş hacminde bir miktar düşüş yaşanmakla birlikte, 2017 yılından itibaren taahhüt tutarlarında artış eğilimi gözlenmeye başlamıştır. 2018 yılının Eylül ayı sonu itibarıyla yurt dışında toplam maliyeti 370,6 milyar ABD doları olan 9.418 proje üstlenilmiştir. 2017 yılında 15 milyar ABD doları olan taahhüt tutarı, 2018 yılının Eylül ayı itibarıyla 12,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Ortalama proje maliyetleri de yükselmiş, 2002 yılında 22,4 milyon ABD doları olan ortalama proje maliyeti 2018 yılının Eylül ayı sonu itibarıyla 97,8 milyon ABD dolarına çıkmıştır. Sektördeki kaliteye dayalı rekabet ve talep niteliğinin yükseltilmesi ihtiyacı için kamu kesimine önemli görevler düşmektedir. Kamu yatırım programında yer alan inşaat yatırımlarının kalite esaslı gerçekleştirilerek talep niteliğinin yükseltilmesi bu ihtiyaçların giderilmesinde etkili olacaktır. Piyasada çok sayıda küçük ölçekli ve teknik birikimi sınırlı yüklenicinin faaliyet gösteriyor olması, sektörde kalite sorunlarını gündemde tutmakta ve rekabet ortamını olumsuz etkilemektedir. Ayrıca, teknik müşavirlik hizmetlerinin süreçlerde etkin bir şekilde kullanılamaması, öncelikle çıktı kalitesini, ayrıca inşaatların işletme dönemlerinde verimliliği düşürmektedir. Sektörün iç piyasada kalite esaslı bir üretim yapısına kavuşması, yurt dışı piyasalarda ise yüksek katma değerli projelere ve yeni pazarlara açılım yapılabilmesi için, kamu-özel işbirliği projeleri de dâhil olmak üzere yatırımların tüm süreçlerinde teknik müşavirlik hizmetlerinden etkin bir biçimde faydalanılması, yapı denetim sisteminin yaygınlaştırılarak iyileştirilmesi, yapı müteahhitliği hizmetlerinin yetkin kişiler tarafından verilmesinin sağlanması, özellikle ara işgücü olmak üzere sektör istihdamının niteliğinin iyileştirilmesi, ayrıca sürdürülebilir ve yenilikçi tasarım ve üretim sistemlerinin geliştirilmesi yönünde tedbirler alınmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Inşaat sektörünün; nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması ve sektörde teknik müşavirlik hizmetlerinin etkinleştirilmesi temel amaçtır. Bu çerçevede, Türk inşaat sektörünün yurt içinde uluslararası standartların üzerinde üretim ve hizmet kalitesine ulaşması, yurt dışında ise küresel bir marka haline gelmesi hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu /İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar

Açıklama

Yerli teknik müşavirlik firmalarının inşaat sektörünün tüm üretim süreçlerinde ve kamuözel işbirliği projeleri ile kentsel dönüşüm gibi alanlarda daha etkin faaliyet göstermeleri temin edilecektir. Ayrıca, teknik müşavirlik firmalarının yurt dışı faaliyetlerinin desteklenmesine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.886) Tedbir 373. Teknik Ticaret Bakanlığı (S), Teknik müşavirlik firmalarının yurt müşavirlik firmalarının TİKA, Türk Eximbank, dışında üstlendikleri projelerin uluslararası pazarlarda Üniversiteler, İlgili Diğer artırılması için yurt dışında ofis konumlanması, güçlenmesi Kurum, Kuruluş ve açma; reklam, tanıtım ve ve markalaşması yönünde STK'lar pazarlama; fuar, seminer ve destekler verilecektir. konferanslara katılım; yurt dışı eğitim, pazar araştırması, uluslararası yarışmalara katılım, mesleki sorumluluk sigortası, heyet programları ve sözleşme konularında destekler sağlanacaktır. Yapı denetim sistemine yönelik mevzuat, sistem ve uygulamalar gözden geçirilerek iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.888) Tedbir 374, Yapı denetim Çevre ve Şehircilik Aralık | Ulusal Yapı Denetim Sisteminin sistemi yurt genelinde Bakanlığı (5), İlgili Sonu mevzuat değişiklikleri ve teknolojik etkinleştirilecektir. Bakanlıklar, Türk gelişmelere uyum esnekliğini Mühendis ve Mimar artıracak iyileştirmeler yapılacak, Odaları Birliği, Türk iyileştirmeler ülke geneline Müşavir Mühendisler ve yaygınlaştırılacaktır. Bu kapsamda, Mimarlar Birliği, mevcut yazılım yenilenecek ve Üniversiteler, Türkiye Elektronik Beton İzleme Sisteminin Müteahhitler Birliği, pilot illerde uygulanması Türkiye İnşaat tamamlanarak 81 ilde kullanılması Sanayicileri İşveren sağlanacaktır, Sendikası İnşaat sektöründe işgücü niteliği yükseltilecek, iş sağlığı ve güvenliği uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.889) Tedbir 375. Yetkin yapı Çevre ve Şehircilik Aralık | Yapı Müteahhitlerinin Kayıtları İle müteahhidi sayısı Bakanlığı (S), Nüfus ve Sonu Şantiye Şefleri ve Yetki Belgeli artırılacak, şantiye Vatandaşlık İşleri Genel Ustalar Hakkında Yönetmelik şeflerinin etkinliği temin Müdürlüğü, Gelir İdaresi kapsamında, yetkin bulunan edilerek kayıt altına Başkanlığı ve ilgili diğer kişilere yapı müteahhitliği yetki alınması sağlanacaktır. kurum ve kuruluşlar. belgesi numarası verilerek kayıtlarının tutulmasına ve şantiye şeflerinin iş sayısı ve metrekare sınırlarının takibine devam | edilecektir. Ayrıca, ruhsat veren İ idarelerin, elektronik ortamda eşantiye ve Yapı Müteahhitliği Bilgi Sistemi (YAMBİS)'e erişimi | sağlanacaktır. Kullanıcı odaklı, güvenli, çevreyle barışık, enerji verimli ve mimari estetiğe sahip yapıların üretimi için tasarım ve yapım standartları geliştirilecektir, (Kalkınma Planı p.890) Tedbir 376. Ulusal Yeşil Çevre ve Şehircilik Aralık | 23/12/2017 tarih 30279 sayılı Bina Bilgi Sistemi yazılım Bakanlığı (S), Strateji ve | Sonu | Resmi Gazete'de yayımlanarak programı ve bununla ilgili Bütçe Başkanlığı, TSE, yürürlüğe giren Binalar İle mevzuat oluşturulacaktır. Üniversiteler, STK'lar Yerleşmeler İçin Yeşil Sertifika Yönetmeliği gereği ve 2017 yılında tamamlanan Sürdürülebilir Yeşil Bina ile Sürdürülebilir Yerleşmelerin Belgelendirmesine İlişkin Temel Değerlendirme Kılavuzuna göre hazırlanacak olan Ulusal Yeşil Bina Bilgi Sistemi (YES-TR) yazılım programının ihalesi yapılarak 2019 yılı sonuna kadar tamamlanacak ve sistemin mevzuat altyapısı oluşturulacaktır. 2.2.3. YAŞANABİLİR MEKÂNLAR, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.2.3.1. Bölgesel Gelişme ve Bölgesel Rekabet Edebilirlik

a) Mevcut durum

Onuncu Kalkınma Planı öncelikleri çerçevesinde yürürlüğe konan Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ile ulusal ve bölgesel düzeyde bölgesel gelişmeye yönelik stratejiler belirlenmiştir. Üst ölçekli plan ve stratejilerde bölgesel ve sektörel politikalar arasında uyum önemli ölçüde sağlanmakla birlikte, bu uyumun bölge ve uygulama düzeyinde hayata geçirilmesine yönelik koordinasyon mekanizmalarının ve araçlarının geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bölgesel gelişme politikası, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklılaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Tüm bölgeler için kalkınma ajanslarının koordinasyonunda katılımcı süreçlerle bölge planları hazırlanmış, bölge kalkınma idarelerinin (BKİ) koordinasyonunda Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Doğu Anadolu Projesi (DAP), Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP) ve Konya Ovası Projesi (KOP) eylem planları yürürlüğe konulmuştur. Görece düşük gelirli bölgelerde; ekonomik tabanın geliştirilmesine, özellikle sosyal ve altyapı hizmetleri bakımından fırsat eşitliği ile piyasalara ve gelişmiş kentlere bağlantıların güçlendirilmesine yönelik politikalara ağırlık verilmektedir. Bu kapsamda, bu bölgelerde gelir seviyesinin artırılması, ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi, başta mahalli idareler olmak üzere kurumsal kapasitenin yükseltilmesi ve yerel potansiyeli harekete geçirecek girişimlerin desteklenmesi önemini korumaktadır. GAP, DAP, DOKAP ve KOP eylem planları, kalkınma ajanslarının faaliyet ve destekleri, Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) ve bölgesel rekabet edebilirliğin geliştirilmesine yönelik uygulamalar hayata geçirilmektedir. Kalkınma ajansları bir yandan yerel kalkınma gündemini oluştururken diğer yandan merkezi kurumların faaliyetlerini bölgelerin kalkınması yönünde tamamlayıcı şekilde işlevlerini sürdürmektedir. Kalkınma ajanslarının kurumsal kapasitesi ve kaynak kullanım etkinliğini artırmak amacıyla yürütülen mevzuat çalışmalarına 2018 yılında devam edilmiştir. Ajansların kurumsal performanslarının değerlendirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü oluşturulmuş ve kalkınma ajansları Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir. Kalkınma ajansları, bölge planlarında belirlenen öncelikler çerçevesinde kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2018 döneminde 18.856 projeye 2018 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 5,6 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destek ile yapılan toplam yatırım tutarı 9,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 68- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (2008-2018) (1) Ajans Eş-finansman gi ii Proje Desteği Dâhil Toplam Desteklenen Destek Programı Türü iye TU) Proje Bütçesi Başvuru Proje Sayısı (Milyon TL) (2) y Proje Teklif Çağrısı 4726 8357 43738 9834 Güdümlü Proje Desteği 615 1111 96 96 Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite 157 173 5517 1815 Desteği Teknik Destek g4 94 13 462 7111 Genel Toplam 5 592 9735 62813 18 856

(1) 2018 yılı Ekim ayı itibarıyladır.

(2) 2018 Yılı Fiyatlarıyla

Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede; bölge, il ve ilçe düzeyinde sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmalarının güncelleme çalışmaları tamamlanmış ve taslak raporlar hazırlanmıştır. Bölge, il ve ilçe düzeyinde verilerin tek bir platformda toplanması, düzenli olarak güncellenmesi ve raporlanarak ilgili kesimlerin kullanımına açılması amacıyla Bölgesel Bilgi Bankası Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında veri tabanı oluşturulmaya başlanmış olup ilgili kurumlarla veri entegrasyonu oluşturulması çalışmaları devam etmektedir. İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDO), araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlık, tanıtım, promosyon ve organizasyon faaliyetleri gerçekleştirmektedir. Yeni teşvik sisteminde de aktif rol alan YDO'ar, teşvik izleme ziyaretleri ile birlikte bilgilendirme ve belge kapama faaliyetleri yürütmektedir. Kalkınma ajansları, bölgelerinde özel sektöre yönelik kümelenme, ar-ge ve yenilik, ticarileşme, işbirlikleri ve finansman modellerine yönelik çalışmaları ilgili paydaşların katılımını da gözeterek yürütmektedir. Ajanslar tarafından kümeler ve küme oluşumları analiz edilmekte, tespit edilen kümelere yönelik destek faaliyetleri sürdürülmektedir. Bölgelerin yenilik potansiyellerinin belirlenmesi, kurulacak işbirliği modelleri ve sağlanacak mali ve teknik desteklerle bu potansiyellerin ekonomik ve sosyal katma değere dönüştürülmesi amacıyla kalkınma ajansları koordinasyonunda bölgesel yenilik stratejileri hazırlanmaktadır. Finansman ihtiyacı olan ve katma değeri yüksek mal ve hizmet üreten işletmeleri ortaya çıkarmak ve girişimcilik kültürünü yaygınlaştırmak üzere bölgesel girişim sermayesi model çalışması devam etmektedir. Bölgelerin kalkınmasına yönelik stratejik düzeyde hazırlanmış bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirmek, ilgili faaliyet ve projeler arasında koordinasyonu sağlamak, etkinliği ve verimliliği artırmak için kalkınma ajanslarınca yürütülen faaliyet, proje ve desteklerin program yönetimi yaklaşımı çerçevesinde hayata geçirilmesi önemini korumaktadır.

(1) (roz)

lURJ0 EW 0ji$ley

(uuoopı9

uluşepisyeL

HoHNo9 SAN

(apznAa) (4TOZ)

!UelO Y1ZIs$SI

00T-Y1

sjapu3 (YTOZ)

dAS3 eu$eg 141)

(SpZNA) (b10Z)

ısppey 34,dyS9

uyojpölog

IZ2iH Siyiy

snjnN e2uejeo

ANA ZTOZ-Z£0OOZ

(opzna)

IZIH Siyay SOON

HA ZTOZ-9TOZ

(epzna) (£TOZ)

sAed unsnynN

(TTOZ)

Ses YISILISIYOD

AIWOUOYI-OÂSOS

b) Amaç ve Hedefler

Bölgesel gelişme politikaları, bölgelerdeki potansiyelin açığa çıkarılarak bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması ve refahın yurt sathına dengeli bir şekilde yayılmasını amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, bölgelerin beşeri sermaye ve kurumsal kapasitesinin geliştirilerek rekabet güçlerinin artırılması ve sosyal uyumun güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Bölgesel gelişme politikalarında sektörel politikalarla uyum gözetilecek, bölgelerin ihtiyaçlarına duyarlı yenilikçi uygulama araçları geliştirilecek, desteklerde odaklanma ve katkısallık sağlanacak ve bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirecek program yönetimi yaklaşımına geçilecektir. Bölgesel gelişme alanındaki kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, bilgi teknolojisi ve veri altyapısının iyileştirilmesi, işbirliği ağlarının geliştirilmesi ve yatırım yapmanın kolaylaştırılması sağlanacaktır. Ayrıca, IPA Ti döneminde kalkınma ajanslarının daha etkin bir görev üstlenmelerine yönelik ilgili kurumlarla işbirliği içerisinde çalışmalar yürütülecek ve ajansların kurumsal yapıları ile insan kaynağı kapasitesi güçlendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak işlemve ve || Sorumlu/ İşbirliği | Kuruluşlar çıklama Endüstriyel merkezlerin rekabet üstünlüğüne sahip olduğu alanlarda uzmanlaşması desteklenecektir. Bu merkezlerde Ar-Ge ve yenilik altyapısı geliştirilecek, yüksek katma değerli mal ve hizmet üretimi teşvik edilecek, küresel üretim sistemleriyle bütünleşmeleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.926) Tedbir 377. Sanayi ve Teknoloji İhtisaslaşmaya dayalı bölgesel İhtisaslaşmaya dayalı Bakanlığı (S), Sonu yenilik stratejileri konusunda bölgesel yenilik Üniversiteler, edinilen tecrübeler, yereldeki stratejileri TÜBİTAK, Kalkınma kurum ve kuruluşlara aktarılarak yaygınlaştırılacaktır. Ajansları bu alandaki kapasite güçlendirilecektir. Bu çerçevede ilgili kurum ve kuruluşların katılımı ile tecrübe paylaşımı toplantıları düzenlenecek ve gerekli işbirlikleri tesis edilecektir b Organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi siteleri başta olmak üzere üretimin mekânsal organizasyonu üretim ve ihracat kapasitesinin artırılmasına dönük olarak etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.929) Tedbir 378. Kent Sanayi ve Teknoloji Aralik Yerleşim yerleri içerisinde kalmış içinde kalan sanayi Bakanlığı (S), Çevre Sonu sanayi alanlarının tamamen alanları ve Şehircilik taşınması yerine bu alanlara dönüştürülürken yeni Bakanlığı, Yerel eğitim ve dene-yap teknoloji ve yenilikçi üretim Yönetimler atölyeleri, tasarım merkezleri ve işlevlerinin korunarak bilim merkezi gibi yeni ve yenilikçi geliştirilmesi için model üretimin geliştirilmesine yönelik i oluşturulacaktır. işlevler kazandırılması için model oluşturulacak ve kalkınma ajanslarının bu yönde destek sağlaması özendirilecektir. | Kalkınma ajanslarının, AB fonları başta olmak üzere, kaynak yönetimindeki rolü ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p, 933) Tedbir 379. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji Kalkınma ajanslarının yapısına ve ajansları sisteminin Bakanlığı (5), Sonu işleyişine ilişkin birincil mevzuatta etkinliğini artırmak için Kalkınma Ajansları değişiklik ihtiyacı duyulan temel ilgili mevzuat revize hususlar, yeni yönetim anlayışı edilecektir. çerçevesinde yeniden gözden geçirilecektir. Bu çalışmanın gerçekleştirilmesinin ardından Kalkınma Ajansları Personel Yönetmeliği, Kalkınma Ajansları Çalışma Usul ve Esasları gibi ikincil mevzuatta uyumlaştırmaya dönük gerekli değişiklik çalışmaları gerçekleştirilecektir. | Tedbir 380. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji Aralık Kalkınma ajanslarının kurumsal i ajanslarının yeniden Bakanlığı (S), Sonu performansları; kurumsal yönetim, yapılanmasını ve Kalkınma Ajansları planlama, işbirlikleri, strateji kalkınma ajanslarına çalışmaları, mali ve teknik kaynak tahsisini de destekler, yatırım destek ve yönlendirmek üzere tanıtım çalışmaları başlıklarında kurumsal belirlenecek kavramsal çerçeve ve performanslarının yöntemler doğrultusunda değerlendirilmesi değerlendirilecektir. apılacaktır. Tedbir 381. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji Aralık | Sonuç Odaklı Program Çalışma ajansları ile Bakanlığı (S), Strateji Sonu grubunun faaliyetlerinin bölgelerindeki kritik ve Bütçe Başkanlığı, sürdürülmesi -Sonuç Odaklı paydaşların proje, Bölge Kalkınma Program Rehberi ile Usul ve destek ve faaliyetlerinin İdaresi Başkanlıkları Esaslarının sonuçlandırılması - İl orta vadeli bir Eğitim ve işlik çalışmalarıyla perspektifle kalkınma ajansların kapasitelerinin sonuçlarına odaklı ve geliştirilmesi -Sonuç Odaklı tutarlı bir şekilde Programların oluşturulması hayata geçirilmesini sağlanacaktır. sağlamak üzere proğram yönetimi uygulamasına geçilecektir. L — | 2.2.3.2. Mekânsal Gelişme ve Planlama

a) Mevcut Durum

1990'lara kadar yüksek şehirleşme hızına bağlı olarak gecekondulaşmayla karşı karşıya kalan şehirlerimizde plansız yapılaşma en önemli sorun olarak ele alınmaktaydı. Günümüzde ise mekânsal planlar önemli ölçüde tamamlanmış olmasına, şehirlerimizin fiziki gelişiminde imar planlarının önemli ölçüde yönlendirici olmasına rağmen şehirlerimiz istenilen yaşam kalitesi düzeyine ulaşamamıştır. Planların uygulanması, izlenmesi ve denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki tamamlayıcılık ve eşgüdüm sorunları önemini korumaktadır. Diğer taraftan, küreselleşme süreciyle birlikte artan yerel rekabet, yükselen gelir ve refah düzeyi, şehirlerden beklenen işlevleri ve yaşam kalitesi yönündeki talepleri artırmıştır. 6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesi şehirleşme oranında önemli bir artışa sebep olmuştur. 2012 yılında nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2017 yılında bu oran yüzde 88,2 seviyesine yükselmiştir. TABLO II: 70- Şehirleşmeye İlişkin Gelişmeler (1) 2013 2014 2015 2016 2017 Nüfus (Bin Kişi) Türkiye 76 668 77 696 78 741 79815 80 en) Kent 66 488 67 720 69 004 70 165 71254 Kır 10 180 9 976 9737 9650 9557 Dağılım (Yüzde) Kent 86,7 87,2 87,6 87,9 88,2 Kır 13,3 12,8 12,4 12,1 11,8 Nüfus Artışı (Yüzde) Türkiye 1,4 1,3 1,3 14 2 Kent 21,1 1,9 1,9 1,7 1,6 Kır 51,3 -2,0 -2,4 -0,9 -1,0 Kaynak: TÜİK

(1) Nüfusu 20.000'in üzerinde olan yerleşimler kent kabul edilerek hazırlanmıştır. İmar ve planlama sisteminin yapısal ve işlevsel sorunlarını çözecek; planların amacı, niteliği, kapsamı ve arazi kullanım kararlarındaki belirleyicilik düzeylerini netleştirecek yeni bir şehircilik mevzuatının hazırlanmasına dair ihtiyaç devam etmektedir. Merkezi kurumların planlama, yapılaşma ve denetim sürecinin nesnel kurallarının geliştirilmesi ve teknik detaylarının belirlenmesi ihtiyaç duyulmaktadır. Üst ölçekli (1/50.000 ve üstü) planlarda arazi kullanım türlerine göre ilkelerin, sayısal hedeflerin ve temel ölçütlerin belirlenmesine yönelik ihtiyaçlar ağırlık kazanmıştır. Planlı alanlarda imar uygulamalarının yetersiz kalması; arazi kullanım kararı ve yoğunluk artışına neden olan çok sayıda plan değişikliğinin yapılması şehirlerin yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğünün kurulmasıyla Bakanlığın, yerel yönetimlerin imar faaliyetlerinin denetlenmesine ilişkin görevlerinin önemi ve yapılabilirliği artmıştır. Bu kapsamda, plan değişiklikleri ve revizyonlarının Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği ve Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği kapsamında imar mevzuatında belirtilen kriterler çerçevesinde denetlenmesi ve kriterlerin sağlanamaması halinde iptal edilmesine ilişkin çalışmaların Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Yeni bir şehircilik vizyonunun geliştirilmesi ve Habitat III Yeni Kentsel Gündeminin uygulamaya yansıtılması amacıyla 2017 yılında Şehircilik Şurası toplanmıştır. Şurada, kimlikli şehirler, yeni kentsel dönüşüm yaklaşımı, toplumsal bütünleşme ve sosyal uyum, güçlü yerel yönetimler ve şehircilik uygulamaları temaları ele alınmış, nihai komisyon raporları ve sonuç bildirgesi 2018 yılında yayımlanmıştır. 3194 sayılı İmar Kanununa eklenen geçici 16'nci maddeyle imar barışının sağlanması için gerekli hukuki temel oluşturulmuştur. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Yapı Kayıt Belgesi Verilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Tebliği yayınlanmıştır. İmar barışının bir milad olarak ele alınması, gerek planlama aşamasında gerekse uygulamada etkili denetim sağlanması önem taşımaktadır. Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırları, yoğunlukları ve uygulama esaslarının mikro bölgeleme ve jeolojik etüt sonuçları ile yüzyıllık feyezan debisi gibi teknik kriterler üzerinden belirlenmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağlıklı işlemesini sağlamak üzere objektif ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi önemli görülmektedir. Mekânsal planların hazırlık, uygulama ve denetim süreçlerinde etkinliği artıracak Coğrafi Bilgi Sistemlerinin işlerliğinin sağlanmasına ihtiyaç vardır. Katma değeri yüksek üretim, yenilikçilik, teknoloji geliştirme, sosyal ve ekonomik sermayenin etkinliğinin artırılması gibi kalkınma hedeflerini mekânsal planlama boyutuyla ele alan üreten şehirler yaklaşımının önemi artmaktadır. Kentsel yaşam kalitesinin ve kentlerdeki dönüşümün ölçülmesi ve izlenmesine ilişkin yeterli veri altyapısı bulunmamaktadır. Temel kentsel hizmetlere tüm vatandaşların adil şekilde erişebilmesi amacıyla hizmet sunumunda mahalle ve komşuluk birimlerini dikkate alacak plan uygulamaları önemini korumaktadır. Öncelikle sosyal donatı ve yeşil alanlara yürüme mesafesinde erişilebilmesine yönelik mahalle düzeyinde standartlar geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir, Türkiye'de mevcut durum itibarıyla yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimi analiz etmek amacıyla yerleşme merkezlerinin kademelenmesi çalışmasının güncellenmesine devam edilmektedir. Kavramsal çerçeve güncel literatür çerçevesinde gözden geçirilmiş, analiz yöntemleri belirlenmiş ve ağ ilişkilerini belirlemeye yönelik verilerin kurumlardan temini süreci başlatılmıştır.

b) Amaç ve Hedefler

şehirlerimizi ve şehirleşme dinamiklerimizi tarih ve medeniyet perspektifiyle ele alan, yaşlılar, engelliler, kadınlar ve çocuklar öncelikli olmak üzere toplumun tüm kesimlerinin şehir hayatına emniyetle dâhil olabilmesini sağlayan bir şehirleşme yaklaşımıyla mekânsal planlama ve kentsel tasarım uygulamaları desteklenecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu,/ İşbirliği P

Yapılacak Süre Yapılacak istem ve

Politika / Tedbir

Kuruluşlar <

Mekânsal planlama sistemi merkezin düzenleyici ve denetleyici rol üstleneceği, planlama ve uygulamanın ise yerinde gerçekleştirileceği, ortak karar alma süreçlerini güçlendiren bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.944) Tedbir 382. Imar planı Çevre ve Şehircilik Aralık | İmar planlarının yapım, izleme, değerlendirme ve Bakanlığı (S), İlgili Sonu uygulama ve değişiklik denetim sisteminin Bakanlıklar, Yerel süreçlerinin mevzuatta yer kurulmasına yönelik Yönetimler, alan kriterlere göre çalışmalar sürdürülecektir, Üniversiteler, İlgili denetlenmesine ilişkin STK'lar mekanizmalar etkili hale getirilecek, izleme ve denetim için model alternatifleri geliştirilecektir. Tedbir 383. Mekânsal plan Çevre ve Şehircilik Afet ve diğer risk faktörlerini hazırlama sürecinde sakınım Bakanlığı (S), Yerel Sonu planlamaya dâhil etmek (risk azaltma) önlemlerinin Yönetimler, üzere gerekli veri tanımları içerilmesine ilişkin usul ve Üniversiteler, İlgili ileri MN N ve bu verilerin plan kararına esaslar geliştirilecektir. STK'lar e du ve pan Ka dönüştürülmesine ilişkin esaslar ve kurallar tanımlanacak; bunların imar planlarında temel alınması için gerekli mevzuat değişiklikleri yapılacak ve kılavuz dokümanlar hazırlanacaktır. Yaşlılar, engelliler ve çocuklar öncelikli olmak üzere toplumun farklı kesimleri için yaşanabilirliği artırmayı hedefleyen; fırsat eşitliğini ve hakkaniyeti gözeten mekânsal planlama ve kentsel tasarım uygulamaları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.945) Tedbir 384, İmar Çevre ve Şehircilik Aralık | İmar uygulamalarının uygulamalarının Bakanlığı (S), Yerel Sonu yaygınlaştırılması yaygınlaştırılması ve Yönetimler, İlgili desteklenecektir. İmar hakkı bölgelerin koşullarına göre STK'lar i Mi Ma transferi, trampa ve değer çeşitlendirilmesi amacıyla ir Ni altematif yöntemler Yy esaslı imar uygulamaları gibi alternatif yöntemler için geliştirilecek ve tecrübe paylaşımı sağlanacaktır. yaygınlaştırma çalışmaları yapılacak ve eğitimler düzenlenecektir. Bu çalışmalardan edinilen tecrübeler mevzuata aktarılacaktır. Tedbir 385. Mimari ve Çevre ve Şehircilik Aralık | Tarihi, coğrafi, fiziksel ve şehircilik bakımından özgün Bakanlığı (5), Yerel Sonu mimari özellikleri itibarıyla değerlere sahip yörelere Yönetimler, özgün nitelikli kadim ilişkin planlama ve mimari Üniversiteler, İlgili şehirlerdeki mekânsal yapılaşma kurallarının STK'lar standartlar ve yaşanabilirlik yazılması desteklenecektir. ilkeleri belirtenecek; kentsel kimliğin korunması ve geliştirilmesi amacıyla yerel yönetimler için rehber hazırlanacaktır. İmar planları ve revizyonlarıyla ortaya çıkan değer artışlarının nesnel değerleme esaslarına göre belirlenmesi ve kamunun bu artıştan öncelikle temel sosyal altyapı ve ortak kullanım alanları oluşturması amacıyla daha çok yararlanması sağlanacaktır, (Kalkınma Planı p.949) Tedbir 386. Gayrimenkul Çevre ve Şehircilik Aralık Gayrimenkul değerleme değerleme sistemi Bakanlığı (S), Sonu sistemi için gerekli yasal, geliştirilecektir. Hazine ve Maliye kurumsal ve teknik altyapıya Bakanlığı, Strateji ve dair düzenleme ve iyileştirme Bütçe Başkanlığı, önerileri geliştirilecektir. Sermaye Piyasası Toplu değerleme sistemine Kurulu, Bankacılık yönelik veri ve değerleme Düzenleme ve standartları oluşturulacaktır. Denetleme Kurumu, Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği Ülke genelinde coğrafi nitelikli mekânsal bilgi üreten ve kullanan kuruluşlar arasında birlikte çalışabilirlik esasları hayata geçirilecek; mekânsal planlara ve uygulamalara elektronik altlık oluşturacak bilgilerin öngörülen standartlarda üretilmesi ve paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.952) Tedbir 387. Coğrafi Bilgi Çevre ve Şehircilik Aralık (| Coğrafi bilgi sistemlerinin Sistemleri Strateji ve Eylem Bakanlığı (S), İlgili Sonu (| Ulusal düzeydeki işlerliğini Planı tamamlanacaktır. Bakanlıklar, Harita sağlamak üzere gerekli Genel Komutanlığı, stratejiler belirlenecek ve bu Yerel Yönetimler, doğrultuda eylem planı Üniversiteler hazırlanacaktır. Bu alandaki proje ve faaliyetlerin uyumlaştırılması ve kaynak kullanımında etkinliğin sağlanmasına yönelik strateji ve eylemler ortaya konulacaktır. j 2.2.3.3. Kentsel Dönüşüm ve Konut

a) Mevcut durum

Kentlerdeki altyapı, çevre ve güvenlik gibi alanlara ilişkin sorunlar, ekonomik ve sosyal yansımalarıyla birlikte kentlerin rekabet gücünü ve yaşam kalitesini düşürmektedir. Başta afet riskleri olmak üzere sağlıksız yapılaşma, eskiyen yapı stoku, hızlı nüfus artışı, değişen yaşam tarzı ve mekân tercihleriyle işlev ve değer kaybeden alanların oluşması, kentlerdeki yapıların ve alanların dönüşüm ihtiyacını artırmaktadır. Ülkemizdeki kentsel dönüşüm projeleri, afet riskli alanların yenilenmesinden sanayi alanlarının dönüşümüne, tarihi alanların canlandırılmasından nitelikli konut projeleri üretimine kadar birçok alanda gerçekleştirilmektedir. Kentsel dönüşümün sanayi, istihdam, afet, konut, kültür, turizm, çevre, enerji ve ulaşım sektörleriyle birlikte değerlendirilerek kentsel gelişmenin bütünlük içinde sağlanması önemli görülmektedir. Kentsel dönüşümün kentsel yenileme, yeniden canlandırma ve koruma gibi alternatif yöntemleri de içerecek şekilde uygulanmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Ülkemizde ve dünyada yaşanan depremler ile muhtemel deprem senaryolarına bağlı olarak afet riskli alanlarda kentsel dönüşüm faaliyetlerinin hızlandırılmasına yönelik farkındalık artmıştır. Kentsel dönüşüm uygulamalarının daha etkin ve hızlı bir şekilde yürütülmesi ve dönüştürülen bina ve alan sayısının artırılması amacıyla kentsel dönüşüm mevzuatının güncellenmesine ilişkin hazırlıklar son aşamaya gelmiştir. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında Ekim 2018 itibarıyla toplam 4 milyonu aşkın kişinin yaşadığı 28.122 hektar alanda 230 adet Riskli Alan, 140 adet Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı (KDGPA) ve 9 adet Yenileme Alanı ilan edilmiştir. Ayrıca 29 ilde toplamda 43.635 hektarlık 160 adet rezerv yapı alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere 57 üniversite, 15 kamu ortaklı şirket, 1 kamu kurumu, 4 sivil toplum kuruluşu, 607 tüzel kişi, 315 yapı denetim kuruluşu ve 52 yapı laboratuvarı ve 1 meslek odası olmak üzere toplam 1.052 kurum ve kuruluş lisanslandırılmıştır. Bu kurum ve kuruluşlarca 516.853 konut ve 74.974 iş yerini barındıran toplam 591.827 bağımsız birim riskli yapı olarak tespit edilmiştir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren, başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere yaklaşık 8,1 milyar TL harcama yapılmıştır. Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü dikkate alındığında dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme ve finansal destek ihtiyacı devam etmektedir. 2017 yılında yaklaşık 817 bin olarak tahmin edilen konut ihtiyacına karşılık; yapı kullanma izni alan konut sayısı 823 bin olarak gerçekleşmiştir. Haziran 2018 itibarıyla yaklaşık 397 bin konut için yapı kullanma izni alınmıştır. Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOKİ) 2003 yılından itibaren inşaatına başlanan 831.334 konutun 641.423'ü 2018 Eylül sonu itibarıyla sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte tamamlanmıştır. Konut arzındaki son yıllardaki artışın etkisiyle toplam konut açığı kapanmakla birlikte, yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinde uyumsuzluklarla karşılaşılmaktadır. Bu kapsamda, konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesine imkân veren veri altyapısının güçlendirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Konut yapımının yerleşmelerin gelişme eğilimlerine ve özelliklerine göre yönlendirilmesi; alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi; yaşlı, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanması ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kentsel dönüşümde öncelikle afet riski taşıyan alanların; sosyal, ekonomik ve çevresel boyutlar dikkate alınarak yenilenmesi, daha dirençli hale getirilmesi ve kentsel ekonominin yaşam kalitesiyle birlikte güçlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda riskli alanlara yönelik kentsel dönüşüm uygulamaları için ulusal ve yerel düzeyde önceliklendirme yapılacak ve stratejiler geliştirilecektir. Kentsel dönüşümde; niteliği ve süreçleri iyi tanımlanmış, sosyo-ekonomik boyutları güçlendirilmiş ve katılımcı bir yaklaşıma dayanan bütüncül bir uygulama modeli geliştirilecektir. Bu modelin mevzuat altyapısı oluşturulacak ve merkezi ve yerel idarelerin teknik, mali ve idari kapasiteleri bu doğrultuda güçlendirilecektir. Ayrıca, bu modeli destekleyecek, yerel ve merkezi uygulamaları yönlendirecek planlama kriterleri belirlenecektir. Konut piyasasında arz-talep dengesinin kurulabilmesi için kapsamlı, güvenilir, düzenli veri altyapısı oluşturulacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir

Yapılacak

Açıklama

Kuruluşlar

Kentsel dönüşüm projeleri, farklı gelir gruplarının yaşam alanlarını kaynaştıran, işyerikonut mesafelerini azaltan, şehrin tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu, sosyal bütünleşmeyi destekleyen bir yaklaşımla gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.961) Tedbir 388. Kentsel Çevre ve Şehircilik Aralık | Kentsel dönüşüm projelerinin dönüşüm projelerinin Bakanlığı (S), Aile, Sonu | vatandaşın beklenti ve sosyal boyutunun Çalışma ve Sosyal ihtiyaçlarını, sosyal ve kültürel güçlendirilmesine Hizmetler Bakanlığı, değerlerini ve katılımını yönelik analiz Üniversiteler, Yerel gözetmesi teşvik edilecektir. çalışmaları yapılacaktır. Yönetimler Bu kapsamda, sosyal analiz yöntemleri geliştirilerek saha uygulamalarına geçilecek ve sonuçlar değerlendirilecektir. Tedbir 389. Kentsel Çevre ve Şehircilik Aralık | Kentsel dönüşüm dönüşüm uygulamaları Bakanlığı (S), İçişleri Sonu uygulamalarıyla tarihi ve kapsamında tarihi ve Bakanlığı, TOKİ, geleneksel kent merkezlerinin geleneksel kent Yerel Yönetimler canlandırılması faaliyetleri merkezlerinin kimliği kapsamında yerel yönetimlere korunarak yenileme ve teknik ve finansal destek dönüşüm çalışmaları sağlanacaktır. Bu amaçla yapılacaktır. Kadim Şehirler projesi çıktıları yerel yönetimlerle paylaşılacak, tarihi ve kültürel kimliğin korunmasına ilişkin sertifikasyon sistemi | eliştirilecektir. Kentsel dönüşümde ideal alan büyüklüğü ve bütünlüğü gözetilecek, planlama araçlarından en üst düzeyde yararlanılması sağlanacak, plan ve projelerin niteliklerini, önceliklendirme, hazırlama, uygulama, izleme, değerlendirme, denetim ve yönetişim süreçlerini tanımlayan usul ve esaslar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.962) Tedbir 390. Kentsel Çevre ve Şehircilik | Aralık © | Yerel düzeydede 7 dönüşüm Bakanlığı (5), İçişleri Sonu önceliklendirme kriterleri faaliyetlerinin il Bakanlığı, Strateji ve geliştirilecek ve Yerel bazında hazırlanacak Bütçe Başkanlığı, Yönetimler İçin Kentsel sosyal boyut ve TOKİ, Yerel Dönüşüm Strateji Belgesi altyapıya etkilerinin de Yönetimler Hazırlama Rehberi dikkate alındığı strateji oluşturulacaktır. belgeleri doğrultusunda hazırlanmasına yönelik çalışmalar | yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 391. Kentsel Çevre ve Şehircilik Aralık Kentsel dönüşüm alanlarında dönüşüm Bakanlığı (S), Sonu planlama ilkelerini ve uygulamalarında Üniversiteler, Yerel kriterlerini ortaya koyan planlama ilkeleri ve Yönetimler rehberin kentsel dönüşüm kriterlerinin yaygın uygulamalarında kullanımının kullanımı yaygınlaştırılmasına yönelik sağlanacaktır. alışmalar yürütülecektir. Dar gelirliler başta olmak üzere, halkın temel konut ihtiyacının daha yüksek oranda karşılanması için gerekli önlemler alınacak; barınma sorununa sağlıklı ve alternatif çözümler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965) Tedbir 392. Sağlıklı, Çevre ve Şehircilik Mevcut ve yeni konut Aralık engelsiz, güvenli, Bakanlığı (S), Aile, alanlarının engelsiz hale Sonu

gözden geçirilerek

Bakanlığı, Strateji ve piyasasında bu standartların

yenilenecek; yasal,

Bütçe Başkanlığı, her aşamada gözetilmesi

AFAD, TOKİ, İLBANK, sağlanacaktır.

idari ve finansal

mekanizmalar bu

Yerel Yönetimler,

Üniversiteler

yönde

üçlendirilecektir.

Kamunun, konut piyasasında yönlendirici, düzenleyici, denetleyici ve destekleyici rolü güçlendirilecek, altyapısı hazır arsa üretimi hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.966) Tedbir 393. Konut T Çevre ve Şehircilik Aralık Alt gelir gruplarının ve projelerinde dar Bakanlığı (S), Aile, Sonu dezavantajlı kesimlerin konut gelirliler, engelliler, Çalışma ve Sosyal ihtiyacının karşılanması ile yaşlılar, kadınlar, Hizmetler Bakanlığı, konut ve özellikle kentsel öğrenciler gibi TOKİ, İller Bankası, dönüşüm projelerinde bu dezavantajlı grupların Yerel Yönetimler gruplara avantaj sağlamak barınma ihtiyacının amacıyla düzenleme yapmak karşılanmasına yönelik üzere gerekli koşulların, bir araştırma raporu kamunun ve özel sektörün hazırlanacaktır. yapabileceklerinin belirlenmesi için bir araştırma raporu | hazırlanacaktır. 2.2.3.4. Kentsel Altyapı

a) Mevcut Durum

İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2016 yılı itibarıyla yüzde 98 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içme suyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içme suyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atık sularının arıtılmadan deşarjı, tarımsal ilaç ve gübre kullanımı, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapımı ihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2014 yılında 381'e, 2016 yılında ise 519'a çıkmıştır. Şebeke ile dağıtılan suyun yüzde 93'ü arıtılmaktadır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2016 yılında yüzde 90, toplam nüfusa oranı ise yüzde 84 olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılında atık su arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusu oranı yüzde 75'tir. DSİ Genel Müdürlüğü tarafından içme suyu ve atık su altyapılarının inşasında uygulanan 30 yıl vadeli ve faizsiz finansman modelinin geri ödemesinde yaşanan aksaklıklar ve bu modelin yerel yönetimler tarafından merkezi bütçe hibesi olarak algılanması sebebiyle DSİ'ye olan yatırım talebi artmıştır. DSİ'nin finansman yapısının sürdürülebilirliğinin sağlanması önemini korumaktadır. Mevcut Su sağlama tesislerinde muhtelif belediyeler tarafından kayıp kaçağın azaltılması projeleri, içmesuyu hizmetlerinin kartlı sistemle verilmesi gibi uygulamalar yapılmakla birlikte su kayıp ve kaçak oranında bir iyileşme gerçekleşmemiştir. İçme suyu kayıpları konusunda faturalandırılamayan (kayıp/kaçak dâhil) su miktarının 2016 yılında yüzde 36 olduğu tespit edilmiştir. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak su kaynaklarının etkin kullanılması önemini korumaktadır. Yatırım ve işletme maliyetleri, personel, teknoloji seçimi ve denetim gibi nedenlerle atık su altyapı hizmetlerinde yeterli etkinlik sağlanamamaktadır. Özellikle atık su arıtma tesislerinin işletilmesi ve yönetilmesinden kaynaklanan problemlerden dolayı tesisler verimli çalıştırılamamakta olup arıtma tesislerinin işletme ve yönetimine yönelik model geliştirilmesi önem arz etmektedir. Son kurulan 14 büyükşehir belediyesindeki su ve kanalizasyon idareleri başta olmak üzere 6360 sayılı Kanunun uygulama sürecinde hem finansal hem de teknik kapasite açısından önemli sorunlar yaşamaktadır. Nüfusun yüzde 77'sinin büyükşehirlerde yaşadığı göz önüne alınarak su ve kanalizasyon idarelerine yönelik destek mekanizmalarının geliştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2018 itibarıyla 1.289'e ulaşmış olup 2011-2018 döneminde merkezi yönetim bütçesinden yaklaşık 3,4 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 5,3 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir. TÜİK verilerine göre 2016 yılında toplanan yaklaşık 31,6 milyon ton evsel nitelikli katı atığın yüzde 61,2'si düzenli depolama sahalarında bertaraf edilmiştir. Toplanan atıkların yüzde 9,8'i ise geri kazanım tesislerine gönderilmiştir. 2018 yılı itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 84'e yükselmiş olup bu tesislerle 1.142 belediyede 54,9 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında 2 yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2018 yılında 3 yakma ve 58 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle 81 ilde hizmet verilmektedir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı verilerine göre 2016 yılında piyasaya sürülen yaklaşık 4 milyon ton ambalajın yüzde 58'i geri kazanılmıştır. Son yıllarda özel sektör tarafından işletilen toplama-ayırma ve geri kazanım tesisi sayısında önemli gelişmeler kaydedilmiş, 2017 yılı itibarıyla tesis sayısı 1.818'e ulaşmıştır. Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunmaktadır. 2018 yılı Ekim ayı itibarıyla 457 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalışmaları yürütülmektedir. 2017 yılı itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 41 beraber yakma ve 5 atık yakma, 468 tehlikeli atık geri kazanım ve 8 birinci sınıf düzenli depolama tesisi bulunmaktadır. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen çöp miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi önemini korumaktadır. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmesine rağmen işletme koşullarındaki olumsuzluklar önemli çevresel sorunlara yol açabilmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakta ancak faaliyetteki tesislerin kapasitesinin artırılması ihtiyacı bulunmaktadır. Ayrıca eski çöplük alanlarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimi ile ilgili sorunlar devam etmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zaman ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projeleri artmakla beraber kurulan tesislerin işletilmesinde yaşanan sıkıntılar devam etmektedir. Atık yönetiminde ekonomik ve çevresel faydalar açısından geri dönüşüm ve geri kazanıma yönelik farkındalığın ve çevre bilincinin artırılması, geri kazanılmış ikinci! ürüne ait standartların geliştirilmesi, teşvik ve yönlendirme sisteminin iyileştirilmesinin yanı sıra bu alandaki tesis ihtiyacı da önemini korumaktadır. Ambalaj atıklarının azaltılması, tekrar kullanımı, geri dönüşümü, geri kazanımı, kaynağında ayrı toplanması, taşınması ve ayrıştırılması önemli görülmektedir. Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için Katı Atık Programı başlatılmıştır. Atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek engellenmesi veya en aza indirilmesi, atığın kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüme kazandırılması amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Sıfır Atık Projesi başlatılmıştır. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafina yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Yüksek kentsel nüfus artış hızı, plansız kentleşme ve motorlu taşıt sayısındaki artışa bağlı olarak kentiçi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığı, çevre kirliliği, trafik kazaları, aşırı yakıt tüketimi ve zaman kaybı gibi sorunlar artarak devam etmektedir. Kentiçi ulaşımda yaşanan problemler insanların yaşam kalitesini olumsuz etkilemekte, ekonomik ve sosyal kayıplara yol açmaktadır. Türkiye'de 2018 yılı sonu itibarıyla 12 büyükşehirde (İstanbul, Ankara, İzmir, Adana, Bursa, Eskişehir, Kayseri, Samsun, Antalya, Konya, Gaziantep ve Kocaeli) raylı toplu taşıma sistemi (metro, hafif raylı sistem, tramvay) işletilmektedir. Ülkemizdeki en yaygın metro ağına sahip şehir olan İstanbul'un ve dünyanın diğer önde gelen kentlerinin metro altyapısı ve kullanımına dair bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır. TABLO II: 71- Dünyanın Önde Gelen Şehirlerindeki Metro Altyapısı ve Kullanımı N m Istasyon Uzunluk Şehir Ülke Hat Sayısı Sayısı © km)

Kaynak: https://www.businessinsider.com)/public-transportation-systems-new-york-london-paris-subway-metro-railway-2016-9, (Erişim Tarihi:12.10.2018) Kentiçi mobil ulaşım uygulaması Moovit tarafından seçilmiş metropoller için kentiçi ulaşım göstergeleri açısından 2016 yılında yapılan kıyaslamaya göre toplam yolculuk süresi en fazla olan şehirler arasında yer alan İstanbul, duraklarda bekleme süresi bakımından da Avrupa şehirleri arasında geri konumda bulunmaktadır. Bununla birlikte kentiçi denizyolu taşımacılığı açısından önemli bir potansiyel barındıran İstanbul'da motorlu ve motorsuz toplam kentiçi yolculuklar içerisinde denizyolunun payı yüzde 1'den daha azdır. Özellikle büyükşehirlerimizde kentiçi raylı sistem projelerinin hızlı bir şekilde tamamlanmasını sağlamak amacıyla söz konusu projelerin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla yapılması imkânı getirilmiştir. Bu kapsamda, Gayrettepe-İstanbul Yeni Havalimanı, Halkalı-İstanbul Yeni Havalimanı, Bakırköy-Bahçelievler-Kirazlı, AKM-Gar- Kızılay Metro Hattı metro projelerinin yapım çalışmalarına devam edilmekte ve Yenikapı- İncirli-Sefaköy metro projelerinin ihalelerinin ise yıl içerisinde yapılması planlanmaktadır. Öte yandan, İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülen Konak Tramvayı 2018 yılında hizmete girmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülen projelerden Üsküdar-Ümraniye-Çekmeköy metro hattı hizmete açılmış, Mecidiyeköy- Mahmutbey metro hattının yapım çalışmalarında önemli ölçüde ilerleme sağlanmış olup 2019 yılı içerisinde tamamlanması beklenmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi temel amaçtır. Belediye atıklarının öncelikle kaynağında ayrıştırılarak ekonomik değeri olan atıkların geri kazanılmak üzere diğer atıklarla karıştırılmadan toplanmasının sağlanması, geri kazanımı mümkün olmayan atıklar için düzenli depolama tesislerinin kurulması ve eski çöp sahalarının kapatılarak rehabilitasyonu amaçlanmaktadır. Kentiçi ulaşımda özel araç yerine toplu taşma sistemlerinin kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla itme ve çekme politikalarının birlikte uygulanması esastır. Bu çerçevede özellikle büyükşehirlerde yol kenarı parklarının yanı sıra köprü, tünel gibi darboğaz oluşan altyapıların ücretlerinin dinamik fiyatlandırılması, park-et-bin, akıllı ulaşım sistemleri ve tercihli yollar gibi uygulamaların hayata geçirilmesi ile motorsuz ulaşımın özendirilmesi önem arz etmektedir. Ara toplu taşıma sistemleri (para-transit) için gerekli düzenlemeler yapılarak, bu sistemlerin toplu taşıma sisteminin ve ücret ödeme sisteminin fonksiyonel bir parçası haline getirilmesi sağlanacaktır. Kentlerimizde toplu taşıma sistemi yatırımlarında yolculuk talepleri esas alınacak, otobüs sistemlerinin yaygınlaştırılmasına öncelik verilecek, otobüslerin yetersiz kaldığı güzergâhlarda ise raylı sistemler tercih edilecektir. Bu doğrultuda doruk saatte ve tek yönde tramvay sistemleri için asgari 7.000 yolcu/saat, hafif raylı sistemler için asgari 10.000 yolcu/saat ve metro sistemleri için asgari 15.000 yolcu/saat düzeyinde yolculuk talebi şartı aranacaktır. Raylı sistem projelerinin yatırım programına alınması aşamasında projelerin ekonomik ve mali yapılabilirliğinin yanı sıra teklif veren belediyenin mali yapısı da göz önünde bulundurulacaktır. Projelerin finansmanında öz kaynak kullanımı esas olacak, dış finansman kaynakları sadece yüksek teknoloji uygulamalarını içeren işlerin yapımında kullanılacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/İşbirliği m Yapılacak İşlem ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre | Açıklama

İçme suyu ve kanalizasyon yatırım ve hizmetlerinin sağlanmasında mali sürdürülebilirlik gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.980) | Tedbir 394. İçme suyu DSİ (S), Çevre ve Aralık Artan yatırım talebinin | | ve kanalizasyon yatırım Şehircilik Bakanlığı, Sonu sağlıklı bir şekilde

finansman modelleri finansman modeli

| geliştirilecektir. geliştirilecektir.

Şehirlerde kanalizasyon ve atık su arıtma altyapısı geliştirilecek, bu altyapıların havzalara göre belirlenen deşarj standartlarını karşılayacak şekilde çalıştırılmaları sağlanacak, arıtılan atık suların yeniden kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.981) "Tedbir 395, Atıksu Çevre ve Şehircilik Aralık Mevcut evsel atıksu arıtma | | arıtma tesisi yönetim Bakanlığı (S), İçişleri Sonu tesisleri incelenerek Türkiye modeli geliştirilecektir. Bakanlığı, Tarım ve genelinde uygulanacak evsel Orman Bakanlığı, Strateji atıksu arıtma tesisterinin ve Bütçe Başkanlığı, finansmanı, işletilmesi ve DSİ, Mahalli İdareler denetimine yönelik model ortaya konulacaktır. Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayrıştırma, toplama, taşıma, geri kazanım ve bertaraf safhaları teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecek; bilinçlendirmenin ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesine öncelik verilecektir. Geri dönüştürülen malzemelerin üretimde kullanılması özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.982) Tedbir 396. Katı atık Çevre ve Şehircilik T Aralık Mahalli idare birlikleri yönetiminde mahalli idare Bakanlığı (5), İçişleri Sonu tarafından kurulan tesislerin birliklerinin etkin Bakanlığı, Strateji ve işletilmesi sırasında yaşanan çalışmasına yönelik Bütçe Başkanlığı, sıkıntıların giderilmesi mevzuat düzenlemesi İLBANK, Mahalli İdareler amacıyla ilke ve esaslar yapılacaktır. belirlenecek ve gerekli mevzuat değişiklikleri yapılacaktır. Tedbir 397. Sıfır Atık Çevre ve Şehircilik Aralık Atıkların kaynağında Projesi uygulamaları Bakanlığı (5), Strateji ve | Sonu ayrıştırılarak geri dönüşüme | yaygınlaştırılacaktır. Bütçe Başkanlığı, İlgili || | kazandırılması amacıyla kamu kurum ve başlatılan Sıfır Atık Projesi kuruluşları uygulamalarının kamu kurumlarında yaygınlaştırılması planlanmaktadır. Kentiçi ulaşımda kurumlar arası koordinasyon geliştirilecek, daha etkin planlama ve yönetim sağlanacak, kentiçi ulaşım altyapısının diğer altyapılarla entegrasyonu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.983) Tedbir 398. Kentiçi raylı Ulaştırma ve Altyapı Aralik T Kentiçi raylı sistem sistem projelerinin Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu projelerinin incelenmesi ve incelenmesi ve i şehircilik Bakanlığı, onaylanmasına ilişkin onaylanmasına ilişkin Strateji ve Bütçe esasları düzenlemeye yönelik esasları düzenlemeye Başkanlığı, Büyükşehir yönetmelik hazırlanacaktır. yönelik yönetmelik Belediyeleri hazırlanacaktır. İ İ Tedbir 399. Belediyelerin Ulaştırma ve Altyapı Aralık Raylı sistem projelerinin raylı sistem projelerinin Bakanlığı (S), Çevre ve | Sonu Ulaştırma ve Altyapı Ulaştırma ve Altyapı Şehircilik Bakanlığı, | Bakanlığınca üstlenilmesi Bakanlığı tarafından Strateji ve Bütçe | ile belediyeler tarafından devralınmasına ilişkin usul Başkanlığı, Büyükşehir | | Hazineye yapılacak geri ve esasları düzenlemeye ! Belediyeleri l ödeme usul ve esaslarını yönelik yönetmelik | düzenlemeye yönelik bir hazırlanacaktır. | yönetmelik | | | hazırlanacaktır. i Yaya ve bisiklet gibi alternatif ulaşım türlerine yönelik yatırım ve uygulamalar özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.984) | Tedbir 400. Topografyası Çevre ve Şehircilik | Aralık Motorsuz ulaşım modlarının

. kurulacaktır.

2.2.3.5. Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

2018 yılı Eylül ayı itibarıyla, 51 il özel idaresi, 1.399 belediye, 18.336 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üye oldukları 719 mahalli idare birliği bulunmaktadır. 2017 yılı ADNKS sonuçlarına göre belediyelerde 75.988.625 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,03'tür. Mahalli idarelerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına belli bir disiplin getirilmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 266.527 iken 2017'de 221.806'ya düşmüştür. Merkezi idare ile mahalli idareler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin denetim ihtiyacı devam etmektedir. Mahalli idarelerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmete ulaşımı kolaylaştırmak, altyapı hizmetlerinin sunumunda maliyetleri düşürmek, genişleyen hizmet alanlarında bulunan yerleşim bölgesi olmayan tarım arazilerini, meraları, orman alanlarını ve ekolojik hassasiyeti bulunan bölgeleri korumak, yerindelik ilkesini zayıflatmamak gibi hususlara öncelik verilerek hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde değerlendirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmet önceliklendirmelerini yapmalarına ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalara olan ihtiyaç devam etmektedir. Mahalli idareler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için, büyük finansman gerektiren yatırım projelerinin yanı sıra diğer projeleri için de borçlanmaya yönelmektedir. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi kapsamında daha önce İçişleri Bakanlığı bünyesinde bulunan Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü kapatılarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına bağlı Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğü kurulmuştur.

b) Amaç ve Hedefler

Mahalli idarelerin daha etkin, hızlı ve nitelikli hizmet sunabilen, katılımcı, şeffaf, çevreye duyarlı, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten ve mali sürdürülebilirliği sağlamış bir yapıya kavuşturulmaları ve vatandaşlara yeterli hizmet sunmaları temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir

Süre Açıklama

Yapılacak Kuruluşlar |

i

/ Mahalli idarelerin temel hedefi, vatandaşlara sunulan hizmetlerden duyulan memnuniyeti en üst düzeye çıkarmaktır. (Kalkınma Planı p.999) Tedbir 401. Küçük Çevre ve Şehircilik i Aralik | Mali gücü yetersiz ve borçlanma ölçekli belediyelerin Bakanlığı (5), İçişleri Sonu kapasitesi olmayan küçük ölçekli sosyal donatı projeleri Bakanlığı, Strateji ve ve mali durumu yetersiz için finansman modeli Bütçe Başkanlığı, Yerel belediyelerde sosyal donatı ihtiyaç geliştirilecektir. Yönetimler, analizi çalışması yapılacaktır. Bu Üniversiteler, Türkiye çalışma çerçevesinde finansman Belediyeler Birliği, İlgili modeli geliştirilecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Başta yeni kurulan büyükşehir belediyeleri olmak üzere mahalli idarelerde çalışan personelin uzmanlaşma düzeyi yükseltilecek, proje hazırlama, finansman, uygulama, izleme ve değerlendirme, mali yönetim, katılımcı yöntemler ve benzeri konularda kapasiteleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.1000) Tedbir 402. Mahalli Çevre ve Şehircilik Aralık | Son kurulan büyükşehir idarelerde çalışan Bakanlığı (S), İçişleri | | Sonu belediyeleri başta olmak üzere personelin niteliğini Bakanlığı, Strateji ve | | mahalli idare personeline yönelik artırmaya yönelik Bütçe Başkanlığı, Yerel eğitim ihtiyaçları belirlenecek ve bu eğitimler verilecektir. Yönetimler, kapsamda gerekli olan eğitim Üniversiteler, Türkiye | faaliyetleri düzenlenecektir. Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Büyükşehir belediyelerinin genişleyen hizmet alanları ve farklılaşan görev ve sorumluluklarıyla uyumlu, her kademede hizmetin niteliğine göre farklılaşan ve mekânsal özellikleri dikkate alan düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.1001) Tedbir 403. Büyükşehir Çevre ve Şehircilik | Aralık | Büyükşehir belediyelerinin belediyelerinin hizmet Bakanlığı (S), İçişleri ||| Sonu genişletilen alan ve yetkileri sunum yöntemleri yeni Bakanlığı, Strateji ve çerçevesinde vatandaşların bir model çerçevesinde Bütçe Başkanlığı, Yerel | hizmete erişimini kolaylaştırmak, değerlendirilerek gerekli Yönetimler, Türkiye | hizmetlerin sunumunda maliyetleri idari, kurumsal ve Belediyeler Birliği, İlgili düşürmek, ekolojik dengeyi ve mevzuat düzenleme Kamu Kurum ve çevreyi korumak, yerindelik ilkesini çalışmaları Kuruluşları i güçlendirmek gibi amaçlarla hizmet sürdürülecektir. sunum yöntemleri geliştirilecektir. Bu kapsamda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından çeşitli projeler yürütülecektir. Mahalli idarelerin hizmet standartlarını uygulaması konusunda merkezi yönetimin etkili denetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.1005) Tedbir 404. Mahalli Çevre ve Şehircilik Aralık | Ülke genelinde hizmet kalite ve idarelerin asgari hizmet Bakanlığı (5), İçişleri Sonu standartlarının sağlanabilmesi

Meslek Odaları, İlgili i kapsamda yürütülen projeler

Kamu Kurum ve çerçevesinde standartlar tespit

Kuruluşları | edilerek mevzuat değişikliği

i gerçekleştirilecektir.

2.2.3.6. Kırsal Kalkınma

a) Mevcut durum

Ülkemizin kırsal kalkınma politikaları, Kalkınma Planları, Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (UKKS) ve Kırsal Kalkınma Eylem Planı (KKEP) çerçevesinde yürütülmektedir. Kırsal politikanın stratejik çerçevesini oluşturan gelişme eksenleri ile öncelikler ve tedbirler UKKS belgesinde; söz konusu çerçeveyle uyumlu olarak yürütülecek faaliyetler ise KKEP belgesinde ele alınmıştır. Kırsal politikanın omurgasını beş gelişme ekseni oluşturmakta olup bu eksenler tematik olarak; kırsal ekonomiye, çevreye, yerleşimlere, topluma ve kurumsal kapasiteye ilişkindir. Kırsal kalkınma faaliyetleri ise yapısal olarak iki farklı kategoriye ayrılmaktadır. Birincisini hizmet, ikincisini ise destekleme faaliyetleri oluşturmaktadır. Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında İçişleri Bakanlığından Çevre ve Şehircilik Bakanlığına devredilen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES) ve İçişleri Bakanlığı tarafından yürütülmeye devam edilen Büyükşehirlerin Kırsal Altyapısı Projesi (KIRDES) gelmektedir. KÖYDES Projesi kapsamında, 2005-2018 döneminde yaklaşık olarak 84 bin km stabilize, 120 bin km asfalt, 3,5 bin km beton yol inşa edilmiş; 49 bin km yolun bakım-onarımı yapılmış; 26 milyon m? kilit parke döşenmiş; 57.612 ünitede içme suyu ve 362 ünitede atık su projesi yürütülmüş; 69,9 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşturulmuştur. 2014 yılından itibaren 51 ilde uygulanan KÖYDES Projesine, 2018 yılı için 1,5 milyar TL kaynak aktarılmıştır. 29 büyükşehirde 2017 yılından itibaren uygulanmakta olan KIRDES projesine 2017-2018 döneminde 700 milyon TL kaynak tahsis edilmiştir. KIRDES projesi kapsamında 748 km alfalt yol, 130 km beton yol inşa edilmiş, 5.047 m? kilit parke döşenmiş, yedi ünite içme suyu, üç sulama tesisi yapılmıştır. Sosyal donatı tesisleri (taziye evi, çok amaçlı salon, muhtarlık binası, köy konağı) hizmetlerinden 38 mahallede 40.160 vatandaşımız faydalanmıştır. Kırsal alanda uygulanan destekleme faaliyetleri ise, çoğunlukla Tarım ve Orman Bakanlığınca farklı finansman ve uygulama mekanizmalarıyla yürütülen program ve projelerden oluşmaktadır. Birinci grupta, tamamı merkezi yönetim bütçesinden finanse edilen ve hukuki dayanağını 5488 sayılı Tarım Kanunu ve ilgili Bakanlar Kurulu kararlarından alan Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP) ve Genç Çiftçi Projelerinin Desteklenmesi Programı yer almaktadır. İkinci grupta, Avrupa Birliği Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) kırsal kalkınma bileşeni kapsamında ülkemize sağlanan hibe fonları ile ulusal bütçemizden birlikte finanse edilen çok yıllı bir kırsal kalkınma programı olan Katılım Öncesi Yardım Arac Kırsal Kalkınma Destekleri Programı (IPARD) bulunmaktadır. Üçüncü grupta ise, uluslararası kuruluşların kredi ya da teknik yardım desteğiyle ilgili ikraz anlaşmaları çerçevesinde yürütülen Ardahan-Kars-Artvin Kalkınma Projesi gibi faaliyetler bulunmaktadır. KKYDP, üçüncü uygulama döneminde (2016-2020) IPARD Programı tedbirleriyle uyumlu olarak yeniden tasarlanmıştır. KKYDP Programının tüm bileşenleri bazında 2006- 2018 yılları arasında yararlanıcılara genel toplamda yaklaşık 3,7 milyar TL hibe desteği sağlanmıştır. Genç Çiftçi Projelerinin Desteklenmesi Programıyla 18-40 yaş grubundaki başvuru sahiplerinin ilgili tebliğde belirtilen uygun yatırım konularındaki proje tekliflerine azami 30 bin TL hibe desteği sağlanmaktadır. 2016 yılında başlatılan ve 81 ilde uygulanan Program için 2016-2018 dönemi için yaklaşık 1,1 milyar TL ödenek tahsis edilmiş olup, 16.733 projeye hibe desteği verilmiş, 35.370 kişi bu desteklerden faydalanmıştır. IPARD I Programının (2007-2013) uygulaması 2016 yılı sonu itibarıyla tamamlanmıştır. IPARD 11 (2014-2020) Programının yaklaşık bütçesi, 801 milyon Avro AB katkısı ve 244 milyon Avro ulusal katkı olmak üzere toplam 1 milyar 45 milyon Avrodur. IPARD II uygulamaları kapsamında 13 bin proje teklifi alınmış olup bunlardan 1.729 tanesi ile sözleşme imzalanmıştır. Bu projelerin toplam yatırım tutarı yaklaşık 2 milyar TL olup bunun 1,2 milyar TL'si hibe olarak ödenecektir. Kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra, bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafından kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır. Merkezi ve yerel düzeyde farklı kurumlarca yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri arasındaki uyum ve tamamlayıcılık ilişkisi, Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Yatırımların Desteklenmesine İlişkin 2016/8541 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla sağlanmaktadır. Türkiye'de kırsal kalkınma faaliyetlerinin hedef kitlesini nüfusu 20 binden düşük yerleşim yerlerinde yaşayan hanehalkları oluşturmaktadır. Buna göre, 2012 yılında toplam nüfusun yüzde 27,7'si kırsal alandadır. Ancak, 6360 sayılı Kanunla birlikte büyükşehir belediyesi bulunan illerde, belde ve köylerin tüzel kişiliklerine son verilerek mahalleye dönüştürülmüş olmaları nedeniyle, kır-kent ayrımı için kullanılan 20 bin nüfus eşiği kriteri büyükşehir belediyesi bulunan 30 il için uygulanamaz hale gelmiştir. Bu durum TUİK tarafından 2012 yılı sonrasında ülke ölçeğinde kırsal alan istatistiklerinin üretilememesine neden olmuştur. Dolayısıyla, mahalli idare yapısındaki değişikliklerden etkilenmeyecek bir kırsal Ki tanımı esas alınmak suretiyle istatistik üretiminin sürdürülmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Kırsal toplumun iş ve yaşam koşullarının kendi yöresinde geliştirilmesi ve sürdürülebilir kılınması temel amaçtır. Bu çerçevede, kırsal kesime yönelik kalkınma çabalarının kırsal nüfusun ihtiyaç ve beklentilerine uygun şekilde sürdürülebilir kalkınma perspektifiyle ele alınması gerekmektedir. Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri arasında; potansiyel yararlanıcılar, destekleme konuları ve coğrafi kapsam bakımından tamamlayıcılık ilişkisi güçlendirilecektir. Söz konusu faaliyetlerin kurumsal kapasite oluşumunu desteklemesi ve yönetişim ilkesi temelinde yürütülmesi sağlanacaktır. Kırsal kalkınma politikalarının veri altyapısı güçlendirilecektir. Bunun için uluslararası karşılaştırılabilirliği olan kırsal alan istatistiklerinin sistematik ve periyodik şekilde üretilmesi sağlanacak, ihtiyaç halinde tematik bazlı bilgi sistemleri oluşturulacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Yapılacak

Politika/Tedbir Açıklama

Kuruluşlar

Kırsal kalkınma destekleri tarımda rekabet gücünü iyileştirecek şekilde kullandırılacaktır. | Bu alanda AB kaynakları ve ulusal kaynaklar arasında hedef birliği güçlendirilecek, İ potansiyel yararlanıcılar ve coğrafi kapsam bakımından uyum ve tamamlayıcılık ilişkisi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.1019) İ | Tedbir 405. Kırsal Tarım ve Orman Aralık Sonu | UKKS (2014-2020) dönemiyle Kalkınma Eylem Planı Bakanlığı (S), uyumlu olarak Eylem Planı, (2015-2018), 2019- Aile, Çalışma ve 2019-2020 dönemini kapsayacak 2020 dönemini ' şekilde güncellenecektir. Sosyal Hizmetler kapsayacak şekilde Bakanlığı, Hazine revize edilecektir. ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK Kırsal yerleşimlerin farklı sektörlerdeki ihtiyaçlarının bir arada programlanmasından oluşacak ilçe bazlı yerel kalkınma programı hazırlanacaktır. Programın tasarımı şehirlere yakınlık durumuna göre, orta ve uzak kırsal yörelerin şartları dikkate alınarak farklılaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.1024) Tedbir 406. Entegre Tarım ve Orman Aralık Sonu | Geçmişten günümüze il ya da kırsal kalkınma Bakanlığı (S), ilçe bazlı yürütülen entegre pojtlerine yönel ane ve ialye nitelikteki kırsal kalkınma düzenleyen rehber Bakanlığı, Tam projeleri, elde edilen deneyimler enel esas ve usulleri akanlığı, İçişleri ioleri ; i hazırlanacaktır. ve Orman ve Ny ikemiz kırsal kalkınma Bakanlığı, Strateji politikaları ışığında gözden ve Bütçe geçirilecektir. Bu projelerin sürdürülebilirliğini artırmak için Başkanlığı, GAP Bölge Kalkınma kamu ve kamu dışı kesimlerin İdaresi işbirliğine dayanan rehber çalışması yürütülecektir. Kırsal yerleşimlerin yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti ve takibi yönünde yerel sahiplenmeyi sağlayabilecek, kırsal kesimin sorun çözme kapasitesini geliştirebilecek yerel nitelikteki kalkınma girişimleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.1025) Tedbir 407. Kırsal Tarım ve Orman Aralık Kırsal kalkınma faaliyetleri için, Kalkınma Ulusal Ağı Bakanlığı (S), Sonu ulusal ve uluslararası ölçekte oluşturulacaktır. Dışişleri Bakanlığı, bilgi, deneyim ve iyi uygulama Hazine ve Maliye örneklerinin paylaşımını Bakanlığı, İçişleri sağlayacak ulusal ağ platformu, Bakanlığı, Ticaret kırsal kalkınma alanında çalışan Bakanlığı, Strateji paydaşlar için merkezi düzeyde ve Bütçe AB uyum sürecinin gerekleri ve Başkanlığı, TKDK ulusal önceliklerimiz ışığında oluşturulacaktır. / Kırsal alan tanımı revize edilecek, temel nitelikteki ulusal verilerin kır-kent ve il bazında yayımlanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.1027) Tedbir 408. Kırsal TÜİK (S), Aile, T Aralık UKKS'de yer alan seçilmiş İ göstergeler bilgi Çalışma ve Sosyal Sonu kırsal göstergelerin öncelikle sistemi Hizmetler ülke bazında ve yıllık olarak oluşturulacaktır. Bakanlığı, Çevre üretilmesine imkân verecek ve Şehircilik metaveri çalışmalarının Bakanlığı, İçişleri tamamlanması, verilerin ilgili Bakanlığı, Milli kurumlarca üretilmesi Eğitim Bakanlığı, sürdürülecektir. Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | Başkanlığı Tedbir 409. Köy İçişleri Bakanlığı o | Aralık Geçmiş dönem köy envanteri bilgi sistemi (S), Aile, Çalışma Sonu envanterleri çalışması da i oluşturulacaktır. ve Sosyal gözetilerek köylerin; nüfus, Hizmetler demografik, göç, coğrafi, Bakanlığı, Çevre çevresel, sosyal ve ekonomik ve Şehircilik yapıları ile kurumsal ve fiziki Bakanlığı, Milli altyapı durumlarını il ve ilçe Eğitim Bakanlığı, bazında gösteren envanter Tarım ve Orman çalışması, ülke genelinde tam Bakanlığı, Sağlık sayımla periyodik aralıklarla Bakanlığı, Strateji güncellenecek ve oluşturulacak ve Bütçe bilgi sistemi üzerinden İ Başkanlığı, TÜİK kamuoyunun erişimine | i açılacaktır. Bu verilerle uyumlu olarak, kaymakamlık internet sitelerinde standart formlarda ! köy bilgi modülü i oluşturulacaktır. - GİRİK İR İ Tedbir 410. Kırsal Tarım ve Orman Aralık Kırsal alanda sürdürülebilir bir alanda sürdürülebilir Bakanlığı (S), Sonu aile çiftçiliğinin (işletmesinin)

sağlanacaktır. Eğitim Bakanlığı,

Sağlık Bakanlığı,

Strateji ve Bütçe

Başkanlığı, TÜİK

| een > İİ.

2.2.3.7. Çevrenin Korunması ve Sürdürülebilir Kalkınma

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin kalkınma politikaları, uluslararası gelişmelere paralel olarak ekonomiçevre-toplum etkileşimleri çerçevesinde, sürdürülebilir kalkınmaya doğru bir gelişim göstermektedir. Bu kapsamda çevrenin korunması, kalitesinin iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kalkınma ilkelerinin hayata geçirilmesi ve yeşil büyüme yaklaşımının içselleştirilmesine yönelik politika ve stratejiler geliştirilmekte, mevzuat ve kurumsal yapılanmanın güçlendirilmesi yönünde proje ve programlar hayata geçirilmektedir. 2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinin sonucunda, 17 amaç ve 169 hedefi içeren Dünya'yı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma için 2030 Gündemi belgesi kabul edilmiştir. Söz konusu amaç ve hedeflerin küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı ve 2019 yılında devlet başkanları düzeyinde toplanacak olan BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda ülkemiz ikinci gönüllü gözden geçirmesini sunacaktır. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına ilişkin ülke genelinde farkındalığının artırılmasına ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirecek bir kurumsal yapının oluşturulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. OECD tarafından hazırlıkları gerçekleştirilen ülkemizin üçüncü Çevresel Performans Değerlendirmesi Raporunun 2019'da açıklanması beklenmektedir. Ülkemizin iklim değişikliğine uyum sağlama kapasitesinin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Diğer taraftan, 2020 yılı sonrasında küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarının belirlendiği BM müzakere sürecine ülkemiz için daha kabul edilebilir bir uluslararası çerçeve sağlanması amacıyla katılım ve katkı sağlanmaktadır. Bu çerçevede, ülkemiz BM İklim Değişikliği Sözleşmesinin Ek-I Listesinden çıkmak üzere talebini Sözleşme Sekretaryasına iletmiş olup, Aralık 2018'de tamamlanması hedeflenen Paris Anlaşmasının teknik hususlarına ilişkin müzakerelere katılım sağlanmaktadır. Söz konusu müzakerelerde Paris Anlaşmasının uygulama mekanizmaları ile ülkemize yönelik fırsat ve tehditlerin netleşmesi beklenmektedir. 2016 yılı verilerine göre kamu sektöründe çevresel faaliyeti olan tüm kamu kuruluşları, il özel idareleri, mahalli idare birlikleri, ilçe belediyeleri ile nüfusu 5 bin ve üzerinde olan belediyelerin çevresel harcamaları 24,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Özel sektörün çevresel harcamaları da dâhil edildiğinde toplam çevresel harcamalar 31,8 milyar TL'ye ulaşmaktadır. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması amacıyla Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiatı Koruma Alanı, Doğal Sit, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Özel Çevre Koruma Bölgesi, Ramsar Alanı gibi değişik statülerde korunan alan ilan edilmektedir. 2016 yılında korunan alan sayısı 3.989'a çıkarak toplam alan da 7.424.525 hektara ulaşmıştır. Biyolojik ( çeşitlilik ile genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmalarının tamamlanması gerekmektedir. Özellikle farklı kuruluşlar tarafından yürütülen biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti ve izlenmesine yönelik olarak kuruluşlar arasında işbirliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç ve Hedefler

Ekonomik ve sosyal gelişme sağlanırken, toplumun çevre duyarlılığı ve bilincinin artırılması, bugünün ve gelecek nesillerin kısıtlı doğal kaynaklardan faydalanmasını güvence altına alacak şekilde çevrenin korunması ve kalitesinin yükseltilmesi temel amaçtır. Enerji, sanayi, tarım, ulaştırma, inşaat, hizmetler ve şehirleşme gibi alanlarda, çevre dostu yaklaşımlarla yeni iş imkânlarının, gelir kaynaklarının, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine olanak tanıyan fırsatların değerlendirilerek yeşil büyümenin sağlanması hedeflenmektedir. Ülke genelinde biyolojik çeşitliliğin tespiti ve haritalanması çalışmalarının 2019 yılı sonu itibarıyla tamamlanması hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği R

Politika / Tedbir Yapılacak Süre Yapılacak işlem ve

Kuruluşlar S

Çevre yönetiminde görev, yetki ve sorumluluklardaki belirsizlik ve yetersizlikler giderilecek, | denetim mekanizmaları güçlendirilecek; özel sektörün, yerel yönetimlerin ve STK'ların rolü | artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.1033) —i Tedbir 411. Çevre Çevre ve Şehircilik Aralık | Çevre mevzuatının AB'ye | mevzuatının eksiklikleri Bakanlığı (S), Sağlık Sonu | uyumlaştırılması için gerekli giderilecek, etkin Bakanlığı, Tarım ve | çalışmalar yürütülecek, etkili bir uygulanması için ölçüm, Orman Bakanlığı, | şekilde uygulanması için başta Su, | izeme, denetim, kontrol Yerel Yönetimler hava, toprak olmak üzere doğa ve raporlama altyapısı I koruma ve kirliliği önlemeye etkinleştirilecektir. | yönelik kapasite geliştirme çalışmalarına devam edilecektir. Hava kalitesinin izlenmesi, i modelleme altyapısının | geliştirilmesi ve denizlerde kirliliğin önlenmesi öncelikli olmak | üzere çevresel izleme ve denetim i faaliyetleri için gerekli yazılım, i makine ve teçhizat ihtiyacı giderilecektir. Tedbir 412. Ulusal Çevre Çevre ve Şehircilik Aralık | 19/10/2018 tarih ve 30570 sayılı Etiketleme Sistemi Bakanlığı (S), İlgili Sonu | Resmi Gazete'de yayımlanan kurularak, ürün ve Kamu Kurum ve Çevre Etiketi Yönetmeliği hizmetlerin çevreye Kuruluşları, Özel çerçevesinde çevre etiketiyle ilgili | duyarlılığı belirlenecektir. Sektör, İlgili STK'ar £ farkındalığının arttırılması ve | | sisteminin yaygınlaştırılmasına yönelik tanıtım, bilinçlendirme ve | eğitim faaliyetleri İ gerçekleştirilecektir. Tarım, ormancılık, gıda ve ilaç sanayii açısından önem taşıyan biyolojik çeşitliliğin tespiti, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ve izlenmesi sağlanacaktır, (Kalkınma Planı p.1039) Tedbir 413. Biyolojik Tarım ve Orman Aralık | Biyolojik çeşitliliğin tespiti ve | çeşitliliğin korunması ve İ Bakanlığı (S), Çevre Sonu izlenmesi ile yaban hayatının sürdürülebilirliğin ve Şehircilik Bakanlığı, korunmasına ilişkin projeler sağlanmasına yönelik İlgili Kamu Kurum ve kurumlar arası koordinasyon ve düzenlemeler yapılacak, Kuruluşları, İlgili işbirliği içerisinde yürütülecektir. | kurumlar arası STK'lar Biyolojik çeşitliliğin korunması ve koordinasyon ve işbirliği sürdürülebilir kullanımına yönelik i güçlendirilecektir. bilinçlendirme çalışmaları devam | | ettirilecektir. Tedbir 414, Özel Çevre Çevre ve Şehircilik Aralık | ÖÇK Bölgelerinde yönetim planları Koruma (ÖÇK) Bölgelerinin Bakanlığı (5), İlgili Sonu | hazırlanarak bunların uygulaması etkin ve etkili yönetimini Kamu Kurum ve kapsamında nesli tehdit ve tehlike sağlamak için ilgili Kuruluşları, altındaki türler ve habitatlar paydaşlarla yönetim Üniversiteler korunarak izlenecektir. planları hazırlanacaktır. İklim değişikliği ile mücadele ve uyum çalışmaları ülke gerçekleri gözetilerek “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar” ile “göreceli kabiliyetler” ilkeleri doğrultusunda sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.1040) Tedbir 415. İklim Çevre ve Şehircilik Aralık | Sera gazı emisyonlarının değişikliği ile mücadele ve Bakanlığı (5), İklim Sonu hesaplanması, izlenmesi ve uyum için ulusal Değişikliği ve Hava projeksiyonu çalışmalarına devam uygulamalar Yönetimi edilerek Birleşmiş Milletler İklim güçlendirilecektir, Koordinasyon Kurulu Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryasına sunulan ulusal katkının (INDC) takibi sağlanacaktır. Diğer taraftan, ülkemizde iklim değişikliğinden etkilenecek sektörlerde uyum ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir. Enerji, sanayi, tarım, ulaştırma, inşaat, hizmetler ve şehirleşme gibi alanlarda yeşil büyüme fırsatları değerlendirilecek, çevreye duyarlı ekonomik büyümeyi sağlayan yeni iş alanları, Ar-Ge ve yenilikçilik desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.1041) Tedbir 416. Sürdürülebilir Strateji ve Bütçe Eylül 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Kalkınma Amaçları Başkanlığı (5), Kamu Sonu Gündeminin uluslararası ölçekte konusunda Türkiyenin Kurum ve Kuruluşları, uygulanmasının izlenmesi ve İkinci Gönüllü Ulusal Özel Sektör, STK'lar değerlendirilmesinden sorumlu Gözden Geçirmesi olan BM Yüksek Düzeyli Siyasi yapılacaktır. ' Forumunda sunulacak İkinci İ Gönüllü Ulusal Gözden Geçirmesi Raporu kamu, özel sektör, akademi ve STK'ların katkısıyla hazırlanacaktır. 2.2.3.8. Toprak ve Su Kaynakları Yönetimi

a) Mevcut Durum

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)'ne göre dünya topraklarının üçte biri erozyon, tuzluluk, bitki besin maddesi ve organik madde kaybı, kirlilik ve amaç dışı kullanım nedeniyle verimsizleşmiş durumdadır. Toprak kaynakları hakkındaki bilgilere ihtiyacın artması, toprak sınıflandırma sistemlerinin geliştirilmesini ve yeni değişikliklerin yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Toprak kaynaklarının, kabiliyetleri doğrultusunda ve arazi kullanım planlaması temelinde (o değerlendirilmesi önemini korumaktadır. Bilhassa tarımsal üretimin sürdürülebilirliği ve gıda güvenliğinin temini açısından tarım arazilerinin tarım dışı kullanımı ile toprak kirliliğinin önlenmesi, çölleşme ve erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi, arazi toplulaştırma çalışmalarının yaygınlaştırılması ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli görülmektedir. Ülkemizde mevcut 112 milyar m3 kullanılabilir su kaynağından yararlanma oranı yaklaşık yüzde 39 olup bu kaynağın 32 milyar mö'ü sulamada, 7 milyar mü içme ve kullanmada, 5 milyar mü sanayide kullanılmaktadır. Bu durumda ülkemiz su kaynaklarının yaklaşık yüzde 73'ü sulama, yüzde 16'sı kentsel tüketim, yüzde 11'i sanayi için kullanılmakta iken bu oranlar dünyada sırasıyla yüzde 70, yüzde 22, yüzde 8, Avrupa'da ise yüzde 33, yüzde 16 ve yüzde 51'dır. Ülkemiz, kişi başına düşen yaklaşık 1.400 m3 su miktarı ile su kısıtı bulunan ülkeler arasında yer almaktadır. 2040 yılında kişi başına düşen 1.100 m3 kullanılabilir su miktarıyla, su sıkıntısı çeken bir ülke durumuna gelebilecektir. Mevcut su miktarı; artan talep, kuraklık ve Su toplama havzalarındaki kirlenme sonucunda yetersiz hale gelmektedir. Planlama, izleme, değerlendirme ve denetim eksikliği, ortak veri tabanı ve bilgi akışı yetersizliği, kuruluşlar arası eşgüdüm sağlanamaması ve yeterli düzeyde Ar-Ge yapılamaması gibi hususlar, su kaynakları yönetiminde karşılaşılan ana sorunlardır. Su yönetiminde etkinliği sağlamak üzere su kaynaklarının koruma ve kullanma dengesi esasında bütüncül yönetimi ve havzada yer alan bütün planların entegrasyonunun sağlandığı, üst çevresel hedeflerin belirlendiği ve bu hedeflere ulaşılması için alınması gereken sosyo-ekonomik, idari ve finansal tedbirlerin tespit edildiği Nehir Havzası Yönetim Planlarının hazırlanması çalışmaları devam etmektedir. 2018 yılı sonu itibarıyla dört havza planı tamamlanmış olup dört havzanın çalışmaları devam etmektedir. Yeraltı sularının sürdürülebilir yönetimi açısından kalite ve miktarına ilişkin kapsamlı çalışmalara ihtiyaç vardır.

b) Amaç ve Hedefler

Su ve toprak kaynaklarının miktarının ve kalitesinin korunması, geliştirilmesi ve bu kaynaklara olan talebin en yüksek olduğu tarım sektörü başta olmak üzere sürdürülebilir kullanımını sağlayacak bir yönetim sisteminin geliştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

ia N Sorumlu / İşbirliği m Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Su yönetimine ilişkin mevzuattaki eksiklik ve belirsizlikler giderilerek kurumların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilecek, su yönetimiyle ilgili tüm kurum ve kuruluşlar arasında iş birliği ve koordinasyon geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.1048) Tedbir 417, Su Tarım ve Orman Aralık | Su kaynaklarının havza bazında kaynaklarının etkin Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu | yönetiminin sağlanması için strateji kullanımı ve korunması Şehircilik Bakanlığı, DSİ ve plan çalışmaları kapsamında 2019 için nehir havzası yılında dört adet plan tamamlanacak, yönetim planları iki adet plan için çalışmalara hazırlanacaktır. başlanacaktır. Ni Tedbir 418. Kurum ve Tarım ve Orman Aralık | Tüm kamu kurum ve kuruluşlarının su kuruluşlar arasında iş Bakanlığı (S), Çevre ve Sonu verilerinin toplama ve saklama birliği ve koordinasyonu Şehircilik Bakanlığı, DSİ, süreçlerinde mükerrerlik önlenerek geliştirmek amacıyla su İLBANK veri bütünlüğünün sağlanması verilerinin amacıyla oluşturulan Ulusal Su Bilgi bütünleştirilmesi Sistemi çalışmaları tamamlanacaktır. sağlanacaktır. Güncel ve sağlıklı arazi bilgilerine ulaşabilmeyi teminen, uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemlerinden faydalanılarak Ulusal Toprak Veri Tabanı oluşturulacak ve arazi kullanım i planlaması yapılarak tarım başta olmak üzere toprağın etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.1054) Tedbir 419, Ulusal Tarım ve Orman Aralık | Tarımsal üretim ve destekleme, arazi toprak veritabanı Bakanlığı (S), Sonu | edinimi ve toprak piyasasının oluşturulacaktır. Üniversiteler oluşturulmasının temel unsuru olan, toprağa ilişkin verilerin entegre edileceği, ulusal bir toprak veritabanı oluşturulacaktır. Tedbir 420. Tarım Tarım ve Orman Aralık | İklim değişikliğinin tarım ve orman Sektörünün iklim Bakanlığı (5), Çevre ve Sonu ekosistemleri üzerindeki etkilerinin değişikliğine uyumu Şehircilik Bakanlığı, değerlendirilmesine altlık oluşturmak konusunda kabiliyeti ve Strateji ve Bütçe üzere, tarımsal veritabanları, havza, ! kapasitesini artırmaya Başkanlığı, Üniversiteler kuraklık, çölleşme vb. konulardaki yönelik çalışmalar çalışmaların entegre edilmesiyle iklim yürütülecektir. değişikliğinin tarım ve ormanlar üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesine başlanacaktır. 2.2.3.9. Afet Yönetimi

a) Mevcut Durum

İklim ve çevre koşullarındaki bozulmanın da etkisiyle dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmıştır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artması sonucunda, ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Yaşanan afetler ve etkileri sonucunda can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulamaya geçirilmesi zorunlu hale gelmiştir. Ülkemizde afet ve acil durumlar ile sivil savunmaya ilişkin hizmetleri yürütmek üzere 5902 sayılı Kanunla kurulan Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle İçişleri Bakanlığına bağlanmış; Afet ve Acil Durum Yüksek Kurulu, Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu ve Deprem Danışma Kurulu yürürlükten kaldırılarak Afet ve Acil Durum Danışma Kurulu oluşturulmuştur. 2019 yılı itibarıyla yeniden yapılacak, değiştirilecek, büyütülecek resmi ve özel tüm binaların ve bina türü yapıların tamamının veya bölümlerinin depreme dayanıklı olarak yapılmasına ilişkin koşulları belirleyen yeni Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği Mart 2018'de yayımlanmış ve Türkiye Deprem Tehlike Haritası yenilenmiştir. Afetler konusunda ülke genelinde risk azaltma, hazırlık, müdahale ve afet sonrası iyileştirme çalışmalarının bütünlük içinde yürütülebilmesi için kurum ve kuruluşların sorumluluklarını belirleyecek olan Ulusal Afet Stratejisi ve Eylem Planının hazırlık çalışmaları devam etmektedir. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında hızlı, etkin ve güvenli bir iletişim ve haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Diğer taraftan, Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) ülke genelinde uygulanmasının yaygınlaştırılmasına yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir. Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının hazırlanmasına yönelik standartlar ve kılavuzlar geliştirilmiş olup bu haritaların ülke genelinde tamamlanması çalışmaları devam etmektedir. Mahalli idareler tarafından hazırlanacak risk azaltma planlarında zemin karakteristiği, yapı stoku kalitesi ve imar planı kararlarını dikkate alarak geliştirilecek farklı afet senaryolarına ihtiyaç duyulmaktadır. Afet risklerinin azaltılmasına yönelik kamu kaynaklarının etkin ve yerinde kullanılabilmesi için kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Afet sonrasında; çadır, battaniye ve diğer acil ihtiyaç malzemelerinin hızlı ve etkin bir şekilde karşılanması amacıyla 26 ilde kurulması planlanan lojistik depoların 259 tamamlanmıştır. 2018 yılı sonuna kadar, lojistik depolara ilaveten 30 ilde afet sonrasında acil ihtiyaç duyulacak malzemelerin depolanacağı 10 ila 20 konteynerlik lojistik destek depolarının oluşturulması beklenmektedir. Afet sonrası yeniden yapılanma ve iyileştirme sürecine yönelik standartların geliştirilmesi ve bu sürecin etkin olarak yürütülmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesini sağlayacak göstergelerin geliştirilmesi önemini korumaktadır. Bina ve kritik altyapı tesislerinin afetlere daha dayanıklı olarak inşa edilmesini sağlamak üzere denetim sisteminin etkinleştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Afetlere karşı toplumsal bilinç düzeyinin artırılması amacıyla başlatılan çalışmaların ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Afetler karşısında toplumsal farkındalığın ve toplumun afetlere hazırlık kapasitesinin artırılması ile afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşimler oluşturularak muhtemel bir afet sonrasında yaşanılacak can ve mal kaybının en aza indirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

ii : Sorumlu / İşbirliği , Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Afet risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve denetimi ile afet esnasında ve sonrasında yapılan müdahale çalışmalarının etkinliğinin artırılması için kurumsal yetki ve sorumluluklar yeniden düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p. 1064) Tedbir 421. Afetlerle Afet ve Acil Durum Aralık (| Afetlerle ilgili mevzuat; risk ilgili mevzuat yeniden Yönetimi Başkanlığı (5), Sonu (| yönetimine ve azaltılmasına düzenlenecektir. Çevre ve Şehircilik ağırlık verilerek, imar mevzuatıyla Bakanlığı bağlantısı kurularak, kurumlar arası görev ve sorumluluklar netleştirilerek ve kamu sorumluluğunun teknik ve sosyal altyapıyla sınırlandırılması dikkate alınarak yeniden düzenlenecektir. Tedbir 422. Ulusal Afet ve Acil Durum Mart Afetlere karşı risk azaltma, Afet Yönetimi Yönetimi Başkanlığı (5), Sonu hazırlık, müdahale ve yeniden Stratejisi ve Eylem Çevre ve Şehircilik yapım süreçlerinde Planı tamamlanacaktır. Bakanlığı, İçişleri gerçekleştirilecek faaliyetler, Bakanlığı, Yerel sorumlu kuruluş-faaliyet-bütçe Yönetimler, İlgili STK'lar ilişkisi içinde değerlendirilerek afet yönetiminin etkinliğinin artırılması sağlanacaktır. N Tedbir 423. Türkiye Afet ve Acil Durum Aralık İlgili paydaşların katılımı ile Afet Risk Azaltma Yönetimi Başkanlığı (5), Sonu yapılacak çalıştaylar ve toplantılar Planı (TARAP) İlgili Bakanlıklar, Yerel neticesinde Türkiye Afet Risk hazırlanacaktır. Yönetimler, Üniversiteler, Azaltma Planı hazırlanacaktır. STK'lar Afetlere karşı daha etkin mücadele etmek üzere kamu kurum ve kuruluşları arasında hızlı, güvenli ve etkin bir veri paylaşımını sağlayacak afet bilgi yönetim sistemi kurulacak, etkin ve kesintisiz haberleşme temin edilebilmesi için iletişim altyapısı daha da güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.1068) Tedbir 424. Ulusal | Afet ve Acil Durum Aralık Afetlerle ilgili coğrafi, sosyal ve Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (S), Sonu beşeri özellikler ile donanım, Bilgi Yönetim Sistemi Mahalli İdareler makine-teçhizat, insan kaynağı kurulması çalışmaları ve altlık afet bilgilerinin yer tamamlanacaktır. alacağı Ulusal Afet ve Acil Durum Bilgi Yönetim Sisteminin ikinci fazının geliştirmesi tamamlanarak afet ve acil durum yönetiminde yer alan diğer kamu kurum ve kuruluşlarının mevcut uygulamaları ile ilişkilendirilmesi sağlanacaktır. N İ Tedbir 425. Kesintisiz Afet ve Acil Durum Aralık Afet ve acil durumlara yönelik ve güvenli haberleşme Yönetimi Başkanlığı (S), Sonu ülke çapında her şartta etkin ve altyapısı kurulacaktır. İlgili Kamu Kurum ve güvenli haberleşmeyi sağlamak Kuruluşları üzere kesintisiz haberleşmenin temin edilebilmesi için geliştirilen güvenli ağ yaygınlaştırılacak ve sayısal telsiz sistemi ile desteklenecektir. Yüksek afet riskli alanlar öncelikli olmak üzere afet risklerinin belirlenmesine yönelik mikro bölgeleme çalışmaları tamamlanacak ve imar planlaması süreçlerinde afet riskleri dikkate alınacaktır. (Kalkınma Planı p.1065) Tedbir 426. Ülke Çevre ve Şehircilik Aralık İmar planlarına altlık teşkil genelinde mikro Bakanlığı (S), Afet ve Acil | Sonu edecek olan mikro bölgeleme bölgeleme Durum Yönetimi çalışmaları için standartları çalışmalarına devam Başkanlığı, Yerel oluşturulan kılavuzlara uygun edilecektir. Yönetimler olarak mikro bölgeleme çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. Afet risklerinin azaltılmasına yönelik uygulama mekanizmaları güçlendirilecek, afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.1067) Tedbir 427, Afet ve Çevre ve Şehircilik Aralık Afet riski altındaki kamu

envanterleri önceliklendirme yapılacaktır.

belirlenecektir,

Bina ve altyapı tesislerinin afetlere daha dayanıklı olarak inşa edilmesi sağlanacak ve inşaatların denetimi bağımsız, ehil ve yetkili kişi ve kurumlar aracılığıyla güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.1069) Tedbir 428. Yapıların Çevre ve Şehircilik Aralık Bina ve altyapı tesislerinin projelendirme, yapım Bakanlığı (S), Afet ve Acil | Sonu afetlere daha dayanıklı olarak ve denetim süreçlerine Durum Yönetimi inşa edilmesini sağlamak üzere yönelik mevzuat Başkanlığı, Yerel yapıların projelendirme, yapım ve güncellenecektir. Yönetimler, Meslek denetiminin ehil ve yetkili kişi ve Odaları kurumlar aracılığıyla etkin olarak yapılması sağlanacaktır. 2.2.4. KALKINMA İÇİN ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ 2.2.4.1. Uluslararası İşbirliği Kapasitesi

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin 2016 yılında 6,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşen Resmi Kalkınma Yardımı (RKY) tutarı 2017 yılında yüzde 25,5 artışla 8,1 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Türkiye'nin 2016 yılında yüzde 0,76 olarak gerçekleşen RKY/GSMH oranı 2017 yılında yüzde 0,95 olmuştur. Bu performansıyla Türkiye, 2016 yılından sonra bir kez daha resmi kalkınma yardımlarının GSMH'ye oranı göstergesinde yüzde 0,7'nin üzerine çıkmıştır. Türkiye, 2017 yılı itibarıyla BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinden biri olan yüzde 0,7 RKY/GSMH oranına ulaşan yedi ülkeden biridir. OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyeleri arasında yer alan Türkiye, 2017 yılı RKY tutarı açısından DAC üye ülkeleri ile kıyaslandığında 6'ncı sırada, RKY/GSMH oranı açısından 4'üncü sırada yer almaktadır. RKY tutarını DAC'a raporlayan DAC dışı donörlerle kıyaslandığında ise Türkiye 2017 yılında Vinci sıradadır. TABLO 11: 72- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2013 2014 2015 2016 2017 RKY (Milyon ABD Doları) 3308 3591 3919 6 488 8143 RKY / GSMH (Yüzde) 0,40 0,45 0,50 0,76 0,95 Kaynak: TİKA, Dünya Bankası, OECD 2017 yılında Türkiye'nin ikili resmi kalkınma yardımlarının toplamı yaklaşık 8 milyar ABD dolarıdır. Bu yardımlardan yararlanan ilk 10 ülke sırasıyla Suriye, Somali, Filistin, Afganistan, Bosna Hersek, Kazakistan, Kırgızistan, Makedonya, Pakistan ve Kosova'dır. TABLO 11: 73- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı (Milyon ABD Doları) 2013 2014 2015 2016 2017 Güney / Orta Asya 484 454 256 191 124 Orta Doğu 1770 2 500 2 988 5 943 7325 Balkanlar / Doğu Avrupa 98 134 222 190 227 Afrika 782 383 183 -306 (1) 153 Uzak Doğu 18 26 6 13 20 Amerika Kıtası 4 4 19 6 10 Diğer 3 1 169 198 540 Toplam 3 160 3 502 3845 6237 o 7951(2)| Kaynak: TİKA

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.

(2) Net iki taraflı kalkınma yardımı miktarıdır.

Türkiye'nin kalkınma yardımları, 2010 yılından bu yana bölgede yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle büyük oranda insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. Bu durum, Türkiye'nin söz konusu alanda sürdürmekte olduğu özgün uygulamalarına kritik bir insani kalkınma boyutu eklemiştir. Bunun bir yansıması olarak 2017 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen resmi kalkınma yardımlarının yüzde 92'si insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2017 yılında 7,3 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. 2017 yılında ülkemizdeki Suriyelilere yönelik olarak gerçekleştirilen toplam insani yardım tutarı ise 7,2 milyar ABD dolarıdır, Resmi kalkınma yardımlarına ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STK'ların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiye'nin toplam kalkınma yardımlarının büyüklüğü 2017 yılında 9,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalamasının üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumuna gelen Türkiye'de, sivil toplumun ve özel sektörün kalkınma işbirliklerindeki rolü artma eğilimindedir. 2014 ile 2017 yılları arasında Türk STK'lar tarafından 2,2 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar şeklinde 4,3 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir. Türkiye çok taraflı uluslararası kuruluşlar, uluslararası finansal kuruluşlar ve ikili kalkınma kuruluşları ile sosyal ve ekonomik alanlarda işbirliklerine devam etmektedir. Türkiye'nin 2015 yılında 2,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşen aldığı RKY tutarı, 2016 yılında 3,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu yardımların 1,3 milyar ABD dolarlık kısmını RKY nitelikli tavizli kalkınma kredileri, 2,3 milyar ABD dolarlık kısmını ise hibe niteliğindeki RKY oluşturmaktadır. Söz konusu hibe tutarının önemli bir kısmı Türkiye'deki Suriyelilere yönelik sağlanan desteklerdir. Kalkınma yardımlarının hacminin ve kapsamının genişlemesiyle birlikte yeni planlama, uygulama, koordinasyon, izleme ve değerlendirme araçlarına duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Bu doğrultuda, Onuncu Kalkınma Planı ile hayata geçirilen Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği Altyapısının Geliştirilmesi Programı altındaki kalkınma işbirliği mevzuatı ve Türkiye'nin Kalkınma İşbirliği Temel Politika ve Strateji Belgesi hazırlanması eylemleri ile ilgili çalışmalar halen devam etmektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Türkiye'nin uluslararası işbirliği faaliyetlerinin stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülmesinin temin edilmesi ile bu faaliyetlerin ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır. Bu itibarla, Türkiye'nin kalkınma yardımları alanındaki beşeri, idari ve mevzuat altyapısı güçlendirilerek, yardım faaliyetlerinin koordineli ve daha etkin bir biçimde yürütülmesi sağlanacaktır. Özel sektör ve STK'ların kalkınma işbirliği faaliyetlerine daha aktif katılımı teşvik edilecektir. Türkiye tarafından, Orta Asya, Balkanlar, Afrika ve Orta Doğu'da yer alan ülkeler başta olmak üzere en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin kalkınma çabalarına; bu ülkelerin ihtiyaç ve taleplerini, Türkiye'nin uzmanlık alanlarını ve dış politika önceliklerini gözeten bir anlayışla katkı sağlanmaya devam edilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Yapılacak İşlem ve

Politika /Tedbir

Yapılacak

Açıklama

Kuruluşlar

Kalkınma işbirliğinin politika çerçevesi ile idari ve hukuki altyapısı geliştirilecek, bu kapsamda Kalkınma İşbirliği Stratejisi oluşturulacak ve Kalkınma İşbirliği Kanunu hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.1078) Tedbir 429. Kalkınma İşbirliği Strateji ve Bütçe Aralık Kalkınma işbirliği ve dış Faaliyetlerinin Düzenlenmesine Başkanlığı (S), Sonu yardım konularında kurumlar Dair Strateji Belgesi ve Dışişleri Bakanlığı, arası koordinasyonun mevzuata ilişkin hazırlıklar Hazine ve Maliye sağlanması ile yetki ve tamamlanacaktır. Bakanlığı, AFAD, sorumluluk alanlarının TİKA, YTB ve İlgili düzenlenmesi amacıyla başlatılan kalkınma işbirliği Kamu Kurum ve mevzuatı ve Strateji Belgesi Kuruluşları üzerindeki çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 430. Uluslararası ikili ve Strateji ve Bütçe Aralık Ülkemizde uluslararası ikili çok taraflı kuruluşlar ve STK'lar Başkanlığı (S), Sonu ve çok taraflı kuruluşlar ve tarafından Türkiye'de yürütülen Dışişleri Bakanlığı, STK'lar tarafından yürütülen kalkınma işbirliği program, proje | | Hazine ve Maliye kalkınma işbirliği ve faaliyetlerinin onay, izleme Bakanlığı, İçişleri faaliyetlerinin onay ve değerlendirme süreçlerine Bakanlığı, AFAD süreçlerinin tanımlanması, ilişkin bir koordinasyon TİKA, İlgili Kamu izleme ve mekanizması oluşturulacaktır. değerlendirmesinin Kurum ve Kuruluşları yapılması doğrultusunda bir koordinasyon mekanizması oluşturulacaktır. Bu kapsamda mevzuat ve iş akış süreçleri ile ilgili lışmalar yapılacaktır. Kalkınma işbirliği alanında çalışan merkezi kurumlar ve yurtdışı teşkilatlarının idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecek; izleme, değerlendirme ve koordinasyon etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.1079) Tedbir 431. Uluslararası Dışişleri Bakanlığı Aralık Dış ilişkiler birimlerinde ilişkileri koordine eden (S), İlgili Kamu Sonu görevli personelin birimlerdeki insan kaynağı; Kurum ve ülke/bölge/alan uzmanlığı, bölge uzmanlığı, yaygın yabancı Kuruluşları yaygın bir yabancı dili dil, yerel dil okuryazarlığı, öğrenme ve kullanma, yerel diplomatik iletişim, müzakere dil okuryazarlığı açısından teknikleri ve saha tecrübesi tecrübe kazanmaları teşvik açılarından güçlendirilecektir. edilecektir. Söz konusu personele ayrıca; Türk dış politikasının ilkeleri, dış politika analizi, ülke ve bölge analizleri, diplomasi, uluslararası kuruluşlar, müzakere teknikleri, anlaşma metinlerinin hazırlanması ve protokol kuralları gibi konularda gerekli eğitimler verilecektir. Ayrıca uzman görevlendirme ve hizmet alımı konularında söz konusu birimlerin esnekliği artırılacaktır. NN, MA A Tedbir 432. Türkiye Maarif Milli Eğitim Bakanlığı | Aralık Türkiye Maarif Vakfının — | Vakfının kurumsallaşmasına ve (5), Dışişleri Sonu kurumsallaşması ve eğitim eğitim işbirliklerinin artırılmasına | | Bakanlığı, İlgili işbirliği faaliyetlerini yönelik teşebbüslerde kurum ve kuruluşlar artırabilmesi amacıyla; bulunulacaktır. Ülkemizin diğer ülkelerle imzaladığı işbirliği anlaşması, protokol vb. uluslararası metinlerde, Vakfın yurt dışındaki çalışmalarını kolaylaştıracak maddelere yer verilmesi sağlanacaktır. Tedbir 433. Türkiye'nin Acil ve AFAD (5), ilgili Aralık Rapor kapsamında, İnsani Yardımları Kapsamlı kurum ve kuruluşlar | Sonu Türkiye'nin acil ve insani Gözden Geçirme Raporu yardımlarına ilişkin politika, hazırlanacaktır. uygulama, mevzuat, kurumsal yapı, insan kaynağı ve kullanılan araçlar incelenecek, potansiyel sorun alanları tespit edilecek ve çözüm önerileri geliştirilecektir. Tedbir 434. Yurt dışında Milli Eğitim Bakanlığı Yurt dışında Türkçe Türkçe öğretimi daha yaygın ve (S), Dışişleri Sonu öğreniminin daha yaygın ve nitelikli hale getirilecektir. Bakanlığı, İlgili nitelikli hale gelmesi için, kurum ve kuruluşlar görevlendirilen okutman, öğretmen ve yurt dışı temsilciliklerinin sayısının artırılması sağlanacaktır, Uluslararası eğitim iş birliklerinde öncelikli ülkeler belirlenecek ve bu ülkelerdeki temsilciliklerimiz vasıtasıyla okutman talebinde bulunulması sağlanacaktır. TİKA (S), Dışişleri Aralık ||| Türkiye'nin kalkınma işbirliği Tedbir 435. TİKA'nın kurumsal kapasitesi geliştirilecektir. Bakanlığı, Strateji ve | Sonu ve dış yardım programları Bütçe Başkanlığı, çerçevesinde AFAD, YTB ve İlgili gerçekleştirilecek proje ve Kamu Kurum ve faaliyetlerin dayanacağı Kuruluşları strateji ve politika belgelerini hazırlamak, faaliyetleri izlemek ve değerlendirmek, ülkesel ve sektörel analizler, raporlar ve muhtelif araştırma-geliştirme faaliyetleri yapmak üzere TİKA'nın kurumsal kapasitesi | geliştirilecektir. | 2.2.4.2. Bölgesel İşbirlikleri

a) Mevcut Durum

Ülkemiz İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Zirve Dönem Başkanlığı görevini 2019 yılında Gambiya'da düzenlenmesi öngörülen 14'üncü İslam Zirvesi ile Gambiya'ya devredecektir. Ülkemiz dönem başkanlığı süresince İslam ülkelerinin sorunlarının uluslararası gündeme taşınması hususunda etkin bir başkanlık sürdürmüştür. Bu kapsamda, İİT Zirve Dönem Başkanı sıfatıyla Kudüs özel gündemiyle toplanan Olağanüstü İslam Zirvesine 13 Aralık 2017 tarihinde İstanbul'da ev sahipliği yapmıştır. Doğu Kudüs'ün Filistin Devleti'nin başkenti olarak deklare edildiği Zirve'de, tüm ülkeler Filistin Devleti'ni ve onun işgal altındaki başkenti olarak Doğu Kudüs'ü tanımaya davet edilmiştir. İİT Zirve Dönem Başkanı sıfatıyla Türkiye ve Yemen tarafından hazırlanan ve BM'ye üye tüm devletlere "Kudüs'te diplomatik misyon kurmaktan kaçınma" çağrısı yapan karar tasarısı ise 20 Aralık 2017 tarihinde BM Genel Kurulunda 128 oyla kabul edilmiştir. Ayrıca, ABD'nin Kudüs'te Büyükelçilik açmasına tepki olarak düzenlenen protesto gösterileri sırasında İsrail'in Filistinli sivillere saldırısı üzerine 7. Olağanüstü İslam Zirvesi 18 Mayıs 2018'de İstanbul'da düzenlenmiştir. İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK), faaliyetlerini İSEDAK Stratejisi çerçevesinde sürdürmektedir. İSEDAK Stratejisinde tanımlanan misyon kapsamında, Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarım, Yoksullukla Mücadele ve Mali İşbirliği Çalışma Gruplarında üye ülke uzmanları düzenli olarak bir araya getirilmektedir. Bahse konu alanlarda bilgi üretilmesi, iyi uygulamaların paylaşılması, üye ülkeler arasında anlayış birliği oluşturulması ve politikaların uyumlaştırılması çabaları sürdürülmektedir. 2018 yılı Kasım ayı itibarıyla, her bir işbirliği alanında yılda iki kez olmak üzere, toplam 12 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilmiş olacaktır. Bu kapsamda, alanında uzman akademisyen ve danışmanlık kuruluşlarına İngilizce olarak hazırlatılan 12 araştırma raporu, ayrıca 6 genel görünüm raporu ve her bir toplantı sonrasında tartışmaları özetleyen 12 toplantı raporu üretilmiş olacaktır. Stratejinin bir diğer uygulama aracı olan İSEDAK Proje Finansmanı mekanizması kapsamında, üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafından hibe desteği sağlanmaktadır. 2014-2018 yılları arasında 23 İİT ülkesi ve 3 İİT kuruluşu tarafından toplam 61 proje uygulanmış, bu projelerden 50'den fazla İİT ülkesi yararlanmıştır. 2018 yılında ilk sekiz ayda Türkiye'nin dış ticaretinin, geçen yılın aynı dönemine göre ABD doları bazında yüzde 5,7 oranında arttığı gözlenmiştir. TABLO II: 74- Bazı Ülke Gruplarına Göre Dış Ticaret (Milyar ABD Doları) 2018 2014 2015 2016 2017 Ocak-Ağustos üre İthalat (o İhracat oİthalat (o İhracet (o İthalat (o İhracat Oİthalat oİhracat (oo İthalat | İhracat rupları İİT 2,1 #6 24 M7 3? 42 30 451 20,6 26,4 EİT 134 117 93 96 77 96 112 8,1 75 48 KEİ 409 97 35 146 242 BI 306 156 27 114 91 154 o O7İ 99 47 16,1 8,6 118 D-8 Kaynak: TÜİK 2018'in ilk sekiz ayında, İİT üyesi ülkelere yapılan ihracat 26,4 milyar ABD doları, ithalat ise 20,6 milyar ABD doları düzeyinde gerçekleşmiştir. İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi olan İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sisteminin (TPS-OIC), taraf ülkelerin taviz listelerini güncellemelerini müteakip fiilen yürürlüğe girmesi beklenmektedir. Taviz listelerini güncellemeleri için ilgili ülkeler nezdinde gerekli girişimler sürdürülmektedir. 2018 yılı ilk sekiz ayında, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) üyesi ülkelerle yapılan ücarette; ihracat 4,8 milyar ABD doları, ithalat ise 7,5 milyar ABD doları düzeyinde gerçekleşmiştir. 2018 yılı ilk sekiz ayında, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) üyesi ülkelerle ticarette; ihracat 11,4 milyar ABD doları, ithalat ise 22,7 milyar ABD doları düzeyinde gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, Gelişmekte Olan Sekiz (D-8) Ülke ile ticarette; ihracat 4,7 milyar ABD doları, ithalat ise 9,9 milyar ABD doları düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, Türkiye'nin sınır komşusu ülkelere yaptığı ihracat 12,7 milyar ABD doları, ithalat ise 9,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir.

b) Amaç ve Hedefler

Ülkemizin İİT Zirve Dönem Başkanlığı süresince, İİT'nin üye ülkelerin ortak sorunlarına çözüm Sağlayan daha etkin bir teşkilat olması için çabalar sürdürülmektedir. İSEDAK Stratejisinde tanımlanan işbirliği alanlarında oluşturulan çalışma grupları kapsamında ilgili milli kurum ve kuruluşlar arasında yurt içi eşgüdüm güçlendirilecektir. İSEDAK Proje Finansmanı mekanizması kapsamında, üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının çok taraflı işbirliği projelerine ülkemiz tarafindan mali destek sağlanacaktır. İİT üyesi ülkelerle ekonomik ve ticari işbirliğini geliştirmeye yönelik mevcut proje ve programların başarılı bir biçimde uygulanması için çalışmalara devam edilecektir. TPS- OIC'in yürürlüğe konulması için ilgili ülkeler tarafından güncel taviz listelerinin iletilmesi ve uygulamaya dönük gerekli hazırlıkların tamamlanmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecektir. TPS-OIC'in ülkemizde uygulanmasına ilişkin olarak gerekli tedbirler alınacaktır. EİT'in kuruluş amaçlarına daha uygun ve etkili bir bölgesel işbirliği teşkilatı olmasına dönük çalışmalara ve bölgesel işbirliği çabalarına destek verilmeye devam edilecektir. EİT Vizyon 2025 Belgesinin etkin bir şekilde uygulanmasına katkı verilecektir. Ülkemiz ev sahipliğinde kurulan EİT Eğitim Enstitüsünün kurumsallaşmasına dönük çalışmalara hız verilecektir. Ülkemizin EİT Bilim Kurumuna ve EİT Kültür Enstitüsüne üyelik sürecinin tamamlanması için gerekli çalışmalar yapılacaktır. KEİ Ticaret ve Ekonomik Kalkınma Çalışma Grubunun gündemindeki Ticaretin Kolaylaştırılması Stratejisinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar hızlandırılacaktır. D-8 Üyesi Ülkeler Arasında Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce etkin olarak uygulanmasını sağlamak için girişimlerde bulunulacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

li , | vam / e İşbirliği N Yapılacak İşlem ve

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Süre Açıklama

Bölgesel ticaret anlaşmaları vasıtasıyla ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacak ve yürürlük aşamasına gelmiş olan ticari düzenlemelere işlerlik kazandırılacaktır, (Kalkınma Planı p.1098) Tedbir 436. TPS-OIC'in Ticaret Bakanlığı (S), Aralık İİT üyesi ülkelerde TPS-OIC'in ülkemizde uygulama Dışişleri Bakanlığı, Sonu uygulama zemininin oluşması zemininin oluşturulması Strateji ve Bütçe için gerekli girişimler sağlanacaktır. Başkanlığı, TOBB yapılacaktır. Yeterli sayıda üye ülkenin taviz listelerini iletmesinin ardından TPS- O1C'in ülkemizde başarıyla uygulanabilmesi için uygulamaya dönük gerekli hazırlıklar tamamlanacaktır. İSEDAK daha etkin hale getirilecek, bu çerçevede önümüzdeki dönem çalışmalara yön verecek İSEDAK Stratejisi, oluşturulan çalışma gruplarının da katkısıyla güçlü bir şekilde hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plan p.1103) Tedbir 437. İSEDAK Strateji ve Bütçe Aralık 12 çalışma grubu toplantısı stratejisi kapsamında Başkanlığı (S), İlgili Sonu düzenlenecektir. Çalışma oluşturulan çalışma Kurum ve Kuruluşlar ruplarında ülkemizin gruplarında ülkemizin Ş grup tecrübesinin etkin bir şekilde tecrübesinin aktarılmasına aktarılması için 12 çalışma yönelik ilgili kurum ve grubu toplantısı kuruluşlarla etkin bir düzenlenecektir. koordinasyon sağlanacaktır. İSEDAK bünyesinde somut uygulamalara ve daha etkin bir işbirliğine zemin hazırlamak için tasarlanan proje destek sistemi başlatılacak, üye ülkelerin proje tekliflerine teknik ve mali destek sağlayacak programlar uygulamaya geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.1104) Tedbir 438. İSEDAK proje Strateji ve Bütçe İSEDAK proje finansmanı finansmanı mekanizması Başkanlığı (S), Dışişleri mekanizması kapsamında kapsamında seçilen projelere Bakanlığı, Hazine ve 2019 yılı için en az beş proje destek sağlanacaktır. Maliye Bakanlığı, desteklenecektir. Kalkınma Bankası, İlgili Kurum ve Kuruluşlar EİT'in daha etkin bir işbirliği platformuna dönüştürülmesi için çalışmalar yoğunlaştırılacak, öncelikli alanlarda sonuç odaklı program ve projelerin yürütülmesi için gerekli altyapının oluşturulmasına öncülük edilecektir. (Kalkınma Planı p. 1105) Tedbir 439. Ekonomik Milli Eğitim Bakanlığı Aralık | EİT Eğitim Enstitüsü 3. İşbirliği Teşkilatı Eğitim (S), Dışişleri Bakanlığı, || Sonu Mütevelli Heyeti Toplantısı Enstitüsü (EİTEE) Mütevelli İlgili Kurum ve 2019 yılı Mayıs ayı içerisinde Heyeti tarafından onaylanan Kuruluşlar Ankara'da düzenlenecektir. EİTEE 2017-2019 yılı çalışma UNESCO gibi eğitimle ilgili planı kapsamında faaliyetler diğer uluslararası kuruluşlarla uygulanacaktır, işbirliği faaliyetleri gerçekleştirilecek; EİT üyesi ülkelerde tarih, edebiyat ve kültürel mirasın öğretimi konusunda bir konferans düzenlenecek; uzman değişim programı başlatılacak; ilkokul, ortaokul ve lise seviyesinde kardeş okul projesi başlatılacaktır. Tedbir 440. Ülkemizin EİT Sanayi ve Teknoloji Ülkemizin EİT Bilim Bilim Kurumuna üyelik süreci Bakanlığı ($), Dışişleri Sonu Kurumunun Tüzüğünü tamamlanacaktır. Bakanlığı, TÜBİTAK, onaylaması için gerekli İlgili Kurum ve çalışmalar yapılacaktır. Şe Kuruluşlar | Tedbir 441. Ülkemizin EİT İba Bakanlığı (5), Aralık Ülkemizin EİT Kültür Kültür Enstitüsüne üyelik Kültür ve Turizm Sonu Enstitüsünün Tüzüğünü süreci tamamlanacaktır. Bakanlığı, İlgili Kurum onaylaması için gerekli ve Kuruluşlar çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 442. Ekonomik | Ticaret Bakanlığı (S), T Aralık EİT Ticaretin işbirliği Teşkilatı (EİT) Dışişleri Bakanlığı Sonu Kolaylaştırılması Stratejisi bünyesinde Ticaretin taslağını görüşmek üzere üye Kolaylaştırılması Stratejisi ülkelerin katılımıyla 2019 yılı oluşturulacaktır. ilk çeyreğinde ülkemiz ev sahipliğinde bir toplantı | | düzenlenecektir. 2.2.4.3. Küresel Kalkınma Gündemine Katkı

a) Mevcut Durum

Türkiye Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) doğrultusunda, kalkınma alanındaki bilgi ve tecrübesini diğer ülkelerle paylaşmak üzere kalkınma işbirliği program, proje ve faaliyetleri uygulamaktadır. Bu kapsamda, özellikle kırılgan devletlere yönelik kapasite geliştirme ve yeniden yapılandırma programları öne çıkmaktadır. Ülkemiz Somali, Irak, Suriye ve Afganistan başta olmak üzere birçok az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeye acil ve insani yardımlarla güvenlik ve kalkınma odaklı barış inşası faaliyetleri yürütmektedir. 2016 yılında insani yardımların milli gelire oranı 0,69 iken 2017 yılında bu oran 0,85'e ulaşmıştır. Bu sayede Türkiye insani yardımların milli gelire oranı bakımından birinci sırada olmaya devam ederken, sağladığı 7,3 milyar ABD doları insani yardım tutarıyla önceki yılda en fazla insani yardım yapan ABD'yi geride bırakarak en çok insani yardım yapan ülke olmuştur, Türkiye küresel kalkınma gündeminin öncüsü konumundaki Birleşmiş Milletler ve ihtisas kuruluşlarıyla da yakın işbirliğine önem vermektedir. Türkiye'nin İstanbul'u, Cenevre ve Viyana örneklerinde olduğu gibi, BM'nin bir bölgesel merkezi haline dönüştürme politikası doğrultusunda bugüne kadar BM Kalkınma Programı (UNDP) Avrupa ve Bağımsız Devletler Topluluğu Bölgesel Hizmet Merkezi, BM Nüfus Fonu (UNFPA), Orta Asya ve Doğu Avrupa Bölgesel Ofisi (EECARO), BM Kadın Birimi (UN Women) Avrupa ve Orta Asya Ofisi ve BM Kalkınma Programı İstanbul Uluslararası Kalkınmada Özel Sektör Merkezi (LICPSD) gibi birçok BM kuruluşunun İstanbul'a taşınması sağlanmıştır. En Az Gelişmiş Ülkelerin (EAGÜ) bilim, teknoloji ve inovasyon alanlarındaki kapasitelerini güçlendirmek ve teknoloji transferi gerçekleştirmelerini kolaylaştırmak amacıyla EAGÜfer için Teknoloji Bankası, Haziran 2018'de Gebze'de açılmıştır. Teknoloji Bankası ülkemizin uluslararası kalkınma alanında prestiji ve EAGÜ/lere yönelik kalkınma yardımı stratejisi açılarından önem taşımaktadır. Teknoloji Bankasının açılmasıyla 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündeminde EAGÜ'ler için belirlenen hedeflerden Hedef 17.8'e erişilmiş olup, bu alanda önemli bir başarı elde edilmiştir. Türkiye, küresel kalkınmanın odağında yer alan 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi ve altındaki SKA'ların müzakere ve kabul süreçlerinde aktif olarak yer almıştır. SKAların kabulünden sonraki ilk yılda, ülkemiz bu amaçların takibi ve gözden geçirmesinden sorumlu olan BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumuna Gönüllü Ulusal Gözden Geçirme Raporu sunan 22 ülkeden biri olarak uygulama sürecindeki kararlılığına ilişkin tüm dünyaya güçlü bir mesaj vermiştir. Türkiye, 2019 yılında devlet başkanları düzeyinde gerçekleştirilecek olan BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumuna ikinci raporunu sunacaktır. 9-18 Temmuz 2018 tarihlerinde gerçekleştirilen ve ana teması Sürdürülebilir ve Dayanıklı Toplumlara Dönüşüm olan BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumu toplantısında sağlıklı suya erişim, erişilebilir ve temiz enerji, sürdürülebilir şehirler ve topluluklar, sürdürülebilir üretim ve tüketim, karadaki yaşam ve uygulama araçlarıyla ilgili SKA'lara ilişkin gelişmeler gözden geçirilmiş, ülkemizin bu alanlardaki ilerlemeleri diğer ülkelerle paylaşılmıştır. Ülkemiz ayrıca, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ile yürütmekte olduğu Kalkınma İçin İşbirliği Programı aracılığıyla diğer ülkelerin kalkınma sürecine destek vermektedir.

b) Amaç ve Hedefler

Türkiye'nin ulusal stratejilerine, dış politika hedeflerine, bölgesel ve küresel önceliklerine uygun şekilde diğer ülkelerle ikili düzeyde kalkınma işbirliği çalışmaları sürdürülecektir. Uluslararası acil ve insani yardımların hizlı, etkin ve sürdürülebilir olması amacıyla ülkelerin kapasitesini geliştirmeye yönelik çalışmalar yapılacaktır. Çok taraflı kalkınma işbirliği kuruluşlarıyla bölgesel ve küresel düzeyde işbirliklerini dış politika öncelikleriyle uyumlu şekilde artırmak üzere, bahse konu kuruluşların bölgesel ve küresel birim ve merkezlerinin ülkemizde kurulması için gerekli çalışmalara devam edilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

T e!

Sorumlu /İşbirliği i N

Politika/ Tedbir Yapılacak Süre | Yapılacak İşlem ve

i Açıklama

a, Kuruluşlar. İİ

Türkiye'nin uluslararası kuruluşlardaki etkinliği artırılacaktır. Bu amaçla uluslararası merkezlerdeki Türk misyonlarının uzman kadroları güçlendirilecek, uluslararası kuruluşlarda görevli vatandaşlarımızın sayısının artırılması yönündeki girişimler hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.1119) Tedbir 443. Türkiye'nin. 7 Dışişleri i Bakanlığı (S), Aralık T Vatandaşlarımızın, uluslararası uluslararası kuruluşlardaki Hazine ve Maliye Sonu | kuruluşlarda, daimi kadrolarda etkinliği ve uluslararasi Bakanlığı, Ticaret veya geçici görevlendirme kuruluşlarda görev yapan Bakanlığı, Strateji ve | yoluyla istihdamı teşvik vatandaşlarımızın sayısı Bütçe Başkanlığı, İlgili | edilecek, bu kuruluşların staj artırılacaktır. Kamu Kurum ve | imkânlarından faydalanılarak Kuruluşları | ülkemize bilgi ve tecrübe aktarılacaktır. Bu kuruluşlarda İ açık olan pozisyonların | duyurulması ve iş başvurusu | süreçlerinde daha aktif rol i üstlenilecek, uluslararası kuruluşlara staja giden personelin bu kuruluşlarda daimi statüde çalışmaya devam | etmeleri teşvik edilecektir. Uluslararası etkinliği yüksek ve kalkınma işbirliği konusunda uzman kuruluşların bölgesel ofislerini ülkemizde açmasını teşvik edecek daha yoğun girişimlerde bulunulacaktır. | (Kalkınma Planı p.1120) h Tedbir 444. Ulusal öncelikler Dışişleri Bakanlığı (S), | Aralık Bölgesel ve küresel işbirliklerini doğrultusunda BM ve diğer Strateji ve Bütçe Sonu | artırmak amacıyla BM çok taraflı kalkınma işbirliği Başkanlığı, TİKA, İlgili kuruluşlarının bölgesel kuruluşlarıyla yapılan Kamu Kurum ve ofislerinin ülkemizde açılması işbirlikleri geliştirilerek İ Kuruluşları idi çin çalışmalar yapılacak ve çok uluslararası kam lm | taraflı kalkınma işbirliği çalışmalarına etkin kuruluşlarıyla ortak faaliyetler sağlanacaktır. 9 sürdürülecektir.