2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 3136

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.

26 Ekim 2020

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2021 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

2008 küresel finans krizinin ardından toparlananan ancak düşük yatırım, ticaret ve verimlilik kaynaklı sorunlar nedeniyle kriz öncesi büyüme ortalamasının altında kalan dünya ekonomisi, 2018 yılının ikinci yarısından itibaren artan ekonomik, siyasi ve jeopolitik belirsizliklerin etkisiyle ivme kaybetmiştir. ABD ve Çin arasındaki ticaret gerilimleri, başta Almanya olmak üzere Avro Bölgesinin yaygın zayıf performansı ve Brexit'e ilişkin belirsizlikler, küresel ekonominin göreli yavaş büyümesine yol açmıştır. Ayrıca gelişmekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler, Çin'deki sıkı kredi politikalarıyla azalan yatırımlar, gelişmiş ülkelerdeki parasal normalleşme ve azalan küresel talep nedeniyle 2019 yılında dünya büyümesi küresel finans krizi ardından gözlenen en zayıf seviyede gerçekleşmiştir. Bu duruma tepki olarak Amerikan Merkez Bankası (Fed), Avrupa Merkez Bankası (AMB) başta olmak üzere gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları, para politikasında daha gevşek yaklaşımlara yönelmişlerdir. Nitekim 2019 yılında Fed, AMB ve bazı gelişmekte olan ülkeler ekonomilerini desteklemek amacıyla faiz indirimlerine gitmişlerdir. Böylece, 2019 yılının sonunda ve 2020 yılının hemen başında piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmiştir. Dolayısıyla, söz konusu dönemde görece azalan ticaret gerilimleri ve destekleyici para politikalarıyla ılımlı toparlanma sinyalleri alınmıştır. Ancak, 2020 yılının başında Covid-19'un küresel salgına dönüşmesiyle dünya ekonomisi tarihi bir bunalım sürecine girmiştir. Arz ve talep şokununun eşanlı oluşmasıyla birlikte öncelikle riskli varlıklardan çıkış ve güvenli limanlara yönelim gözlenmiştir. Salgının seyrine bağlı olarak özellikle 2020 yılının ilk çeyreğinde finansal piyasalarda oynaklık hızla artmış, özellikle hisse senedi piyasalarında tarihi düşüşler gözlenmiştir. Sermaye akımları gelişmekte olan ülkeler aleyhine bozulurken, bahse konu ülke para birimleri değer kaybetmiş, hızla düşen taleple birlikte petrol fiyatları tarihi düşük seviyelere gerilemiş, buna mukabil altın ve gümüş fiyatları yükselmiştir. Küresel piyasalar halen salgına ve uygulanan politikalara fazlasıyla duyarlı olup küresel düzeyde fiyat oynaklıkları devam etmektedir. Covid-19 pandemisi sürecinde güvenli liman arayışı devam etmekle birlikte, gelişmekte olan ülkelere sermaye girişi önceki yıllara göre çok daha kırılgan bir seyir izlemektedir. Bununla birlikte, devletlerin olağanüstü teşvikleri sayesinde küresel ekonominin daha keskin daralmasının önüne geçilmiştir. Bunların başında, hanehalkının ve firmalara destek paketleri ve genişlemeci para politikası uygulamaları gelmektedir. Bu süreçte gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankalarının politikaları, yatırımcının risk iştahını hızla yukarıya taşımıştır. ABD, İngiltere, Kıta Avrupası ülkeleri ve gelişmekte olan birçok ülkede politika faiz oranlarının tarihi düşük seviyelere inmesiyle reel faizler birçok ülkede negatife dönmüştür. Merkez bankaları salgının yarattığı kriz yönetimine; varlık alımları, finansal kuruluşlara likidite desteği, swap (takas) hatları ve kredi akımlarının devamını sağlayacak diğer tedbirleri almak suretiyle ayrıca katkı sağlamışlardır. Bu çerçevede, G-10 ülkelerinin merkez bankalarının varlıkları salgın öncesine (Ocak 2020'ye) göre 6 trilyon dolar civarında artış göstermiştir. Yükselen piyasa ekonomilerinin merkez bankaları da ilk defa varlık alımı programı uygulamışlardır. Bu programlarla, hazine bonolarının, devlet garantili bonoların, özel kesim borçlarının ve ipotekli konut kredilerine dayalı menkul kıymetlerin gelişmekte olan merkez bankalarınca alındığı görülmüştür. Salgın sonrası küresel ekonomi, 2008-2009 yıllarıyla kıyaslandığında daha zayıf bir görünüm sergilerken, ülkelerin neredeyse tamamında çeyreklik bazda keskin daralmalar kaydedilmiştir. Salgının etkileri, ülkeler ve sektörlere göre farklılaşmıştır. Ülkelerin salgından ciddi şekilde etkilenen turizm sektörü ve emtia piyasalarındaki gelişmelere duyarlılık düzeyleri, salgınla mücadele yöntemleri, verimlilik ve ekonomik yapılarındaki farklar, kriz öncesi büyüme eğilimleri ve yurtdışı finansal akımlara bağımlılıkları bu ayrışmalara neden olmuştur. Salgının ilk aşamada dünya ekonomisinde önemli bir paya sahip olan Çin ekonomisi ile bazı Asya ekonomilerini etkilemesi nedeniyle, küresel hasıla üzerindeki etkisinin yılın ilk çeyreğinde daha sınırlı kaldığı görülmüştür. Ancak, yılın ikinci çeyreğinde salgının dünyanın diğer bölgelerine hızla yayılmasıyla küresel ekonomi üzerindeki etkileri daha derin ve yaygın bir şekilde hissedilmiştir. 2020 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki döneme göre; ABD ekonomisi yüzde 9,0 oranında küçülmüştür. Aynı dönemde, Birleşik Krallık yüzde 19,8, İspanya yüzde 17,8, Fransa yüzde 13,8, İtalya yüzde 13 ve Almanya yüzde 9,7 ekonomik daralmaya maruz kalmışlardır. Avro Bölgesinde yoğun hissedilen ekonomik tahribat daralmanın bu bölge için 2020 yılının 2. çeyreğinde yüzde 11,8 oranında gerçekleşmesine neden olmuştur. Aynı dönemde Japonya ekonomisi de yüzde 7,9 oranında daralarak küresel hasılanın düşüşünde önemli rol oynamıştıri. Dünya ekonomisinin büyüme dinamiğini bozan diğer bir unsur süregelen ticaret gerilimleridir. 2018 yılından bu yana ABD öncülüğünde artan korumacılık eğilimleri, küresel ticarette öngörülebilirliği ve güveni sarsmıştır. 2020 yılı başında ticaret savaşlarının ön plana çıkan iki tarafı olan ABD ve Çin arasında Birinci Safha Ticaret Anlaşması imzalanmışsa da bu anlaşmanın devamında henüz bir ilerleme kaydedilememiştir. Muhtemel ek tarife ve yaptırımlar ile politik belirsizliklerin artması küresel ticaret üzerinde aşağı yönlü riskler olarak görülmektedir. Bununla birlikte, jeopolitik riskler ile ticaret savaşlarının gündemden kalıcı olarak düşmemesi ve salgınla bu belirsizliklerin eşanlı seyretmesinin dünya ekonomisinde hissedilir sonuçlara yol açması muhtemeldir. Nitekim, Dünya Ticaret Örgütü 2020 yılında küresel mal ticaret hacminin yüzde 9,2 daralacağını tahmin etmektedir. Uluslararası Para Fonu (IMF) ise son tahminlerinde 2019'da yıllık yüzde 1 büyüyen dünya ticaret hacminin 2020 yılında yüzde 10,4 küçülmesini, 2021 yılında ise yüzde 8,3 genişlemesini öngörmektedir. Bu gelişmelerle, 2019 yılında yüzde 2,8 oranında büyüyen ve salgın öncesi dönemdeki IMF tahminlerine göre yüzde 3,4 oranında büyümesi beklenen küresel ekonominin, 2020 yılında yüzde 4,4 oranında daralması öngörülmektedir. Bir önceki tahminlere göre daha az kötümser olan söz konusu küçülme beklentisi; gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde 2020 yılının üçüncü çeyrek sonu itibarıyla izlenen sık frekanslı verilerdeki olumlu gelişmelere dayanmaktadır. Ancak, salgının yeniden hızlandığına ilişkin alınan son veriler, dünya ekonomik büyümesinin hala salgın tarafından şekillendirildiğine işaret etmektedir. Salgın döneminde, gelişmiş ülke ekonomilerdeki ekonomik faaliyetteki kayıpların yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerdeki faaliyet kayıplarından daha derin olacağı tahmin edilmektedir. 2020 yılında avro alanının yüzde 8,3 oranında daralması öngörülmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nın aynı dönemde yüzde 6, Birleşik Krallık'ın yüzde 9,8, Fransa'nın 9,8, İspanya'nın yüzde 12,8, İtalya'nın yüzde 10,6 oranlarında daralması beklenmektedir. 2020 yılında, Japonya ekonomisinin 1 Eurostat'ın mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış bir önceki çeyreğe göre yüzde değişim verileri kulanılmıştır. yüzde 5,3 oranında küçülmesi beklenirken, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı kümenin yüzde 3,8 ve gelişmiş ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,8 daralması beklenmektedir. ABD, sağlık sistemindeki açıklar ve önlemlerin yetersiz kalması nedeniyle salgına hızlı tepki vermekte zorlanmış ve buna bağlı olarak ülke ekonomisinde daralma kuwvetli bir biçimde hissedilmiştir. Salgın öncesinde diğer gelişmiş ülkelerden pozitif ayrışan ABD, Avro alanına göre daha düşük olmakla birlikte ciddi ekonomik sarsıntı yaşamış ve bu süreci küresel finans krizine göre çok daha hızlı bir parasal genişlemeye başvurarak durdurmaya çalışmıştır. Ancak, başta Çin olmak üzere ticaret ortaklarıyla arasındaki ticari gerginliğin zaman zaman gündeme gelmesi, salgın faktörü, başkanlık seçimi ve politik belirsizlikler, daralan küresel ticaret ve jeopolitik risklerle birlikte bakıldığında; ABD ekonomisinin 2020 yılında yüzde 4,3 oranında daralması, 2021 yılında ise tekrar toparlanarak yüzde 3,1 büyümesi beklenmektedir. TABLO 1: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler (Yüzde Değişim) 2019 2020 2021 Oo 2020(1) o 2021(1) Büyüme

Mal ve Hizmet İthalatı

Gelişmiş Ekonomiler 1,7 -11,5 7,3 1,7 0,1

Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler -0,6 -9,4 11,0 0,0 1,6 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 1,4 0,8 1,6 0,5 0,5 ABD 1,8 1,5 2,8 0,9 0,6 Avro Bölgesi 1,2 0,4 0,9 0,2 -0,1 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 5,i 5 4,7 0,5 0,1 İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 4,8 7,3 6,9 - - ABD 3,7 8,9 7,3 - - Avro Bölgesi 7,6 8,9 9,1 > - Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) ABD -.3 -18.7 -8.7 - - Avro Bölgesi -0.6 -10.1 -5.0 - - Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde) ABD 108,7 131,2 133,6 - - Avro Bölgesi 84,0 101,1 100,0 - - Ortalama Petrol Fiyatları (ABD Doları/Varil) 61,4 41,7 46,7 " - LIBOR, Altı Aylık ABD Doları (Yüzde) 2,3 0,7 0,6 -1,2 -1,3 Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, IMF Mali İzleme Raporu Ekim 2020

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2020 Güncellemesinden Farklar 2019 yılında yüzde 1,3 oranında büyüyen Avro Bölgesinin küresel krizden beri yaşadığı sorunların yanı sıra Italya'da kamu borçlanma maliyetlerinin artması, küresel ticaret politikaları ve Brexit belirsizliğinin yol açtığı zayıf büyüme performansı nedeniyle düşük faiz politikası uygulayan AMB, salgın nedeniyle 2020 yılında da parasal genişlemeyi destekleyen bir duruş izlemiştir. Buna rağmen Avro Bölgesinin 2020 yılında yüzde 8,3 daralması öngörülmekte, bölgenin 2021 yılında ise toparlanarak yüzde 5,2 oranında büyümesi beklenmektedir. Yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde salgınla mücadele kapsamında getirilen kapanma ve kısıtlama tedbirleri ekonomik aktivitenin keskin bir şekilde yavaşlamasına yol açmıştır. Küresel ticaretteki daralma petrol ihracatçısı ekonomileri, seyahat kısıtlamaları ise turizm geliri elde eden gelişmekte olan ekonomileri olumsuz etkilemiştir. Bazı gelişmekte olan ülke merkez bankaları para politikasında miktar genişlemesinin yanı sıra ilk kez varlık alımlarına yönelmiştir. Ayrıca, gelişmekte olan birkaç ülke döviz likidite sıkıntısını para takası hatlarıyla hafifletmeye gitmiştir. Ancak, küresel ticaret hacminde gözlenen keskin daralma gelişmekte olan ülke ekonomilerini derinden etkilemektedir. 2019 yılında yüzde 3,7 büyüyen gelişmekte olan ülke ekonomilerinin 2020 yılında yüzde 3,3 oranında daralması, 2021 yılında ise yüzde 6 büyümesi beklenmektedir. Bununla birlikte, Çin dışındaki gelişmekte olan ülkelerde beklenen daralma, gelişmiş ekonomilere paralel keskinliktedir. Salgınının ilk ortaya çıktığı ülke olması nedeniyle, ekonomik faaliyette daralma en erken Çin'de başlamıştır. ABD ile süregelen ticaret gerilimleri altında, Covid-19 pandemisi, küresel ticaretteki sert daralma, iç talepteki düşüş, dünyanın en büyük ikinci ekonomisinin yavaşlamasında etkili olmuştur. Ancak, uygulanan sert kapanma tedbirlerinin olumlu sonuçlarının yılın ikinci çeyreğinden itibaren alındığı gözlenmiştir. 2019 yılında yüzde 6,1 oranında büyüyen Çin ekonomisinin olumsuz küresel koşullara rağmen, 2020 yılında yüzde 1,9 oranında pozitif bir büyümeyle küresel hasılanın daha da aşağıya inmesini dizginleyeceği tahmin edilmektedir. Çin'in 2021 yılında ise yüzde 8,2 oranında büyümesi öngörülmektedir. 16 Eylül 2019'da enflasyon görünümü yüzde 2'ye erişene kadar faizi sabit tutmaya karar veren Fed'in parasal duruşu, salgınla birlikte daha da güvercin bir tutuma dönüşmüştür. Salgın karşısında ülke ekonomisini desteklemek için Fed 2020 yılında faiz indirim politikasını hızlandırmış ve küresel krizden sonra tekrar büyük ölçekli bilanço genişletme programını devreye sokmuştur. 15 Mart 2020'de acil toplanan Fed, fonlama faiz oranını yüzde 0 ila 0,25 aralığında belirlemiştir. Salgın nedeniyle ilave parasal genişlemenin üst tavanı sınırsız olmuştur. Bu gelişmelerle, Eylül 2020 itibarıyla Fed bilançosu 7 trilyon dolara yükselmiştir. Önümüzdeki dönemde de Fed ve AMB başta olmak üzere küresel düzeyde politika faizlerinin düşük düzeylerde tutulması öngörülmektedir. Mevcut büyüme projeksiyonları 2020-2021 döneminde yaygın negatif çıktı açıklarını ve gelişmiş ile gelişen ülkelerde yüksek işsizlik oranlarını ima etmektedir. Muhtemel zayıf küresel faaliyetin; arz kapasitelerindeki kalıcı hasarlara, üretken sermaye kaybına ve doğal işsizlik oranında uzun süreli artışa yol açabileceği değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, 2020 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 7,3, ABD ve Avro bölgesinde yüzde 8,9, Japonya'da yüzde 3,3, İngiltere'de yüzde 5,4, Güney Kore'de yüzde 4,1 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. IMF'nin son tahminlerine yükselen ve gelişen ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin'de yüzde 3,6, Rusya'da yüzde 4,6, Breziya'da yüzde 13,4 ve Güney Afrika'da ise yüzde 37 olması öngörülmektedir. Küresel enflasyon, 2020 yılında petrol ve emtia fiyatlarındaki gelişmeler ile küresel talepteki zayıflığa bağlı olarak düşük seyretmektedir. Salgın nedeniyle toplam talepte gözlenen çöküş, bir yandan petrol ve emtia fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluştururken, diğer yandan ekonomik aktiviteyi destekleme yönündeki parasal genişleme ve düşük faiz ortamına rağmen enflasyonist etkiler görülmemekte ve küresel ölçekte sıra dışı bir dönemden geçilmektedir. Benzer şekilde, arz kesintilerinin fiyatlar üzerindeki olumsuz etkileri de henüz görülmemektedir. Nitekim IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama enflasyon, 2019 yılında yüzde 1,4 oranındaki seviyesinden, 2020 yılı itibarıyla yüzde 0,8'e gerileyeceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, gelişmekte olan ekonomilerde ise 2019 yılında yüzde 5,1 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2020 yılında görece yatay bir seyirle yüzde 5,0 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Petrol fiyatları, 2018 yılının son çeyreğinden bu yana devam eden dalgalı seyri sonrasında, zayıf küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemiştir. 2019 yılında arz kısıtlamaları ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarında göreli artış yaşanmışsa da, 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren, küresel talebin tarihi bir çöküş yaşaması ve petrol ihraç eden ülkeler arasındaki anlaşmazlıklar fiyatlarda sert düşüşe neden olmuştur. Brent petrol fiyatları 2020 yılına 70 dolar/varil seviyesinden başlamasına rağmen oldukça düşük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandına yerleşmiştir. Önümüzdeki dönemde, fiyatların öngörülen küresel talep artışına bağlı olarak bir miktar yükseleceğine dönük işaretler belirmektedir. Ancak, fiyatlarda halen 2019 yılına göre düşük bir seviye öngörülmektedir. Küresel ekonominin temel risk kaynağı çok sayıda belirsizliğin bir arada bulunmasıdır. Belirsizliğin bir tarafı kamu sağlığının ekonomik faktörlere olan etkisinin kestiriminin güç olmasıdır. Özellikle sosyal mesafeyi korumanın güç olduğu sektörlerdeki aktivite daralması salgının seyri ile paralellik göstermektedir. Belirsizliğin diğer tarafı, zayıf talebe bağlı olarak, başta turizm gelirleri olmak üzere hizmet gelirlerinin ne zaman toparlanacağının tahmin edilememesidir. Finansal piyasaların küresel gelişmelere olan aşırı duyarlılığı ve bunun küresel sermaye akımları üzerindeki etkileri diğer temel risk faktörleridir. Bunların yanısıra, salgın şokunun sürekliliğine, alınan tedbirlerin ölçüsü ve etkinliğine bağlı olarak potansiyel arzda ortaya çıkacak kayıplara ilişkin belirsizlikler de bulunmaktadır. Aşı ve/veya etkin tedavi sürecindeki gelişmelerin virüsün yayılma hızını azaltarak ekonomik aktivitenin salgın öncesi düzeyine tahmin edilen süreden önce dönmesini sağlama ihtimali risk azaltıcı faktör olarak öne çıkmaktadır. Genişlemeci mali tedbirlerin 2021 yılına uzatılması ise büyümeyi mevcut tahminlerin üzerine taşıyabilecek bir unsur olarak görülmektedir. Bununla birlikte, büyümenin öngörülenden kötü gerçekleşme riski mevcuttur. Covid- 19 virüsü tekrar güçlenip kontrol edilemez hale gelirse, aşı ve tedavi beklenenden daha yavaş ilerlerse veya ülkelerin tedaviye erişiminde eşanlı bir süreç yaşanmazsa, ekonomik aktivitede canlanma beklenenin altında kalıp ülkeler arasında büyüme peformansında farklılaşma artabilir. Durgunluğun şiddetinin artması ve bazı ülkelerde acil önlemlerin geri alınması ihtimali, iflasları artırabilir, istihdam ve gelir kayıplarına yol açabilir. Finansal piyasaların bozulması ise kırılgan ekonomilere olan sermaye akımlarında ani duruşlara neden olabilir. Küresel sermaye piyasalarında meydana gelebilecek oynaklıklar, kur geçişkenliği, petrol fiyatlarında olası yukarı yönlü hareketler, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli riskler oluşturabilecektir. Söz konusu risklere karşın, küresel düzeyde para ve maliye politikalarının uzun süre destekleyici nitelikte olmasının gelişmekte olan ülkelerde finansman ve dış talep kısıtlarını azaltarak ekonomik toparlanma üzerinde olumlu etkileri olabilecektir. Bu bağlamda, ticarete dayalı dış talepteki düzelme beklentisinin yanı sıra genişleyici para politikalarının sermaye akımlarının yönünü yeniden gelişmekte olan ülkelere çevirmesi ihtimali, Türkiye ekonomisi için fırsat oluşturabilir. Ayrıca salgın, dünya üretim merkezlerinin farklı coğrafyalara dağılmasına yol açabilir ve Türkiye coğrafi konum avantajıyla yeni üretim merkezlerinden biri haline gelebilir. 2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2018 yılının ikinci yarısında başlayan ekonomik faaliyetteki yavaşlama, finansal istikrarın sağlanmasına yönelik atılan adımlar sayesinde 2019 yılının ikinci yarısında yerini toparlanmaya bırakmış ve yılın tamamında Türkiye ekonomisi yüzde 0,9 oranında büyüyerek küresel kriz sonrası kesintisiz yıllık büyüme eğilimini sürdürmüştür. 2019 yılının ilk yarısında kaydedilen yüzde 2,1 oranındaki daralmada iç talepteki keskin düşüş belirleyici olurken, net mal ve hizmet ihracatında kaydedilen olumlu görünüm daralmayı sınırlandıran bir unsur olmuştur. Yılın ikinci yarısında yapılan faiz indirimleri sayesinde ekonomik faaliyet tekrar canlanmaya başlamıştır. 2019 yılının üçüncü çeyreğinde toplam yurt içi talep ve net mal ve hizmet ihracatının benzer büyüklüklerde verdiği katkılarla GSYH yüzde 1 oranında büyümüş, önceki üç çeyrek boyunca yaşanan daralma süreci sona ermiştir. Son çeyrekte ise yurt içi talepteki güçlü toparlanma ve baz etkisiyle reel GSYH yüzde 6,4 oranında büyümüştür. Böylece toparlanma dönemi olarak nitelendirilebilecek olan yılın ikinci yarısında Türkiye ekonomisi yüzde 3,7 oranında büyüme kaydetmiştir. 2019 yılının tamamında kaydedilen 0,9 oranındaki büyümeye önemli ölçüde katkı veren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 2,1 artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 12,4 azalırken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 2,4 puan katkı vermiştir. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı katkının İ,2 puanı mal ve hizmet ihracatındaki artıştan, 1,2 puanı ise mal ve hizmet ithalatındaki düşüşten kaynaklanmıştır. Yeniden dengelenme sürecinin devam ettiği 2019 yılında sanayi sektörü yüzde 1 oranında daralırken, hizmetler sektörü yüzde 1,4, tarım sektörü ise yüzde 3,7 oranlarında büyümüştür. Yıl genelindeki yüzde 0,9 oranındaki büyümeye tarım sektörü 0,2 puan, hizmetler sektörü 0,9 puan olumlu katkı verirken, sanayi sektörü 0,2 puan daraltıcı etkide bulunmuştur. 2020 yılının ilk aylarında ekonomik faaliyetteki toparlanma öngörüldüğü gibi devam ederken tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisi Mart ayının ikinci yarısından itibaren Türkiye ekonomisinde de olumsuz etkilerini göstermeye başlamıştır. Ülkede salgının yayılmasını sınırlandırmak ve toplumsal sağlığı korumak amacıyla birçok önlem alınırken, salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında; kamu bankaları öncülüğünde kredi faiz indirimleri, vergi ertelemeleri, kısa çalışma ödenekleri, hanehalkına yönelik karşılıksız parasal destek verilmesi gibi uygulamalar hayata geçirilmiştir. Ayrıca, ekonomik faaliyette yaşanan yavaşlamayı sınırlandırmak için genişleyici para politikası uygulanmıştır. 2020 yılının ilk çeyreğinde yüzde 4,4 oranında büyüme kaydedilmesine karşın, salgının tüketici davranışı üzerindeki olumsuz etkisi ve salgının yayılmasına engel olmak için alınan önlemlerin ekonomik faaliyeti sınırlandırıcı etkisinin yanında yine salgına bağlı olarak dış talepteki daralma sonucunda net mal ve hizmet ihracatındaki gerileme nedeniyle yılın ikinci çeyreğinde Türkiye ekonomisi yüzde 9,9 oranında daralmıştır. Haziran ayında vaka sayılarının azalması sonucunda alınan önlemlerin hafifletilmesi, ikinci çeyrekteki daralmanın daha da derinleşmesinin önüne geçmiş, böylece, yılın ilk yarısında Türkiye ekonomisindeki daralma yüzde 3,1 oranıyla sınırlı kalmıştır. Bu dönemde yaşanan daralmaya sanayi sektörü -1,1 puan, hizmetler sektörü -2,6 puan etkide bulunurken, tarım sektörü GSYH daralmasını 0,1 puan hafifleterek diğer sektörlerden olumlu yönde ayrışmıştır. 2020 yılının ilk yarısında, özel tüketim harcamaları yüzde 2,3 oranında daralırken, kamu tüketim harcamaları yüzde 1,2 oranında artmıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 1,6 oranında gerilemiştir. Ekonomideki yüzde 3,1'lik daralmanın 1,2 puanı toplam tüketim harcamalarından kaynaklanmıştır. Bu daralma ağırlıklı olarak yarı dayanıklı ve hizmetler tüketim mallarına yapılan harcamalardan meydana gelmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 3,3 oranında gerilerken daralmaya 0,8 puan etki etmiştir. Bu etkinin 1,8 puanı inşaat sektöründeki küçülmeden kaynaklanmıştır. Diğer taraftan, makine ve teçhizat yatırımları, inşaatta yaşanan yatırım azalışlarını dengeleyerek 0,9 puan pozitif katkı vermiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının daraltıcı etkisi ise 4,7 puanı mal ve hizmet ihracatındaki azalmadan kaynaklı olmak üzere 6 puan olmuştur. 2020 yılının ikinci yarısında ekonomideki toparlanmanın ivme kazanması beklenmektedir. Yılın üçüncü çeyreğine ilişkin öncü göstergeler iktisadi faaliyette V-tipi bir toparlanmanın gerçekleştiğini göstermiştir. Salgın nedeniyle ertelenmiş olan talebin devreye girmesi, son aylarda yapılan sınırlı artışlara karşın geçmiş dönemlere göre halen düşük seviyelerde bulunan faiz oranları ve salgının yayılma hızının azalmasının tüketici güveni ve davranışları üzerindeki olumlu etkisi sayesinde Türkiye ekonomisinin, küresel ekonomide büyük bir çöküşün yaşandığı 2020 yılında yüzde 0,3 oranında büyümesi beklenmektedir. Üretim faktörleri yönüyle ele alındığında 2019 yılında yüzde 0,9 oranında gerçekleşen büyümeye sermaye stoku ve toplam faktör verimliliği pozitif katkı vermiştir. 2020 yılında ise salgın önlemlerinin arz ve talep koşullarında yarattığı zayıflamaya bağlı olarak üretim faktörlerinin büyümeye katkılarının azalacağı tahmin edilmektedir. 2021 yılında hedeflenen yüzde 5,8 oranındaki büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stoku ve istihdamın katkı vermesi beklenmektedir. 2019 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam 658 bin kişi, tarım-dışı istihdam ise 458 bin kişi azalmıştır. Ekonomide dengelenme sürecinin etkisiyle işgücüne katılma oranı yıllık bazda 0,3 puan azalmış, işsizlik oranı ise 2,8 puan artarak yüzde 13,7'ye yükselmiştir. Aynı yılda tarım dışı işsizlik oranı yüzde 16, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 25,4 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı Temmuz döneminde geçen yılın aynı dönemine göre istihdam edilenlerin sayısı 1.254 bin kişi azalarak 27.263 bin kişi, istihdam oranı ise 2,9 puanlık düşüş ile yüzde 43,5 olmuştur. Aynı dönemde işsizlik oranı 0,5 puanlık azalış ile yüzde 13,4 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılında işsizlik oranının yüzde 13,8 olması beklenmektedir. 2019 yılının ilk yarısında yurt içi talepteki azalışla birlikte ivme kaybeden ithalat, yılın son çeyreğindeki yükselişe rağmen yıl genelinde azalmıştır. Küresel ekonominin ve ticaret hacminin önceki yıllara göre daha düşük büyümesi ve ticaret savaşları gibi unsurlara rağmen 2019 yılı ihracatında ise artış yaşanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda, 2019 yılı dış ticaret açığı 29,5 milyar ABD dolarına kadar gerilemiştir. Dış ticaret açığının azalmasının yanı sıra turizm gelirlerindeki artışın da etkisiyle cari işlemler dengesinde fazla verilmiştir. 8,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşen cari işlemler fazlasının GSYH'ya oranı ise yüzde 1,1 seviyesinde gözlenmiştir. 2020 yılında Covid-19 pandemisi sonrasında küresel ekonomik aktivitede ve ticaret hacminde ciddi daralma yaşanmıştır. Özellikle ana ihracat pazarlarımızdaki salgın etkisinin şiddetli bir şekilde hissedilmesi sonucundaki dış talep azalışı ihracatımızın azalmasına neden olmuştur. Bu kapsamda ihracat, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,9 oranında daralarak 102,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalattaki düşüş ihracata oranla sınırlı düzeyde kalmıştır. Salgının, ekonomi üzerindeki etkisinin en şiddetli olduğu aylarda düşüş eğiliminde olan ithalat, sonraki dönemde ise altın ithalatındaki yüksek seyirin de etkisiyle artmaya başlamıştır. Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,2 oranında azalarak 135,3 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Bu dönemde, uluslararası turizm de salgın kapsamında alınan önlemlerden olumsuz etkilenmiştir. Uluslararası seyahat hareketliliğinin kısıtlanması nedeniyle seyahat gelirlerinde yüzde 73,5 oranında azalış yaşanmıştır. Yılın kalan aylarında ithalatta yaşanan artışın yavaşlaması beklentileri yanı sıra ihracatta yaşanan toparlanma eğiliminin devam edeceği öngörüsüyle 2020 yılı dış ticaret açığının 38,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2019 yılında fazla veren cari işlemler dengesinin, dış ticaret açığındaki artış ile seyahat gelirlerindeki düşüşe bağlı olarak 2020 yılı sonunda açık vermesi ve GSYH'ya oranının yüzde 3,5 olması beklenmektedir. Yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı, 2019 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarruflarında kaydedilen azalışın etkisiyle 1,0 puan azalarak yüzde 26 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 26'ya ulaşmış, kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı ise 1,6 puan azalmıştır. 2020 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarrufunun GSYH'ya oranının 3,2 puan azalması, özel tasarrufların ise 2,3 puan artması beklenmektedir. Bunun sonucunda 2020 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1 olacağı tahmin edilmektedir. 2019 yılında temelde maliyet baskılarının ortadan kalkması, gıda fiyatlarındaki olumlu seyir, ılımlı talep koşulları ve enflasyon beklentilerinde iyileşmeyle birlikte TÜFE yıllık artış hızı ivme kaybetmiş ve yüzde 11,8 seviyesine gerilemiştir. Mal fiyatlarında genele yayılan güçlü bir ivme kaybı gözlenirken, hizmet fiyatlarında ise katılık dikkat çekmiştir. 2020 yılında ise yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi ve salgının akaryakıt ve hizmet fiyatları üzerindeki düşürücü etkisinin, TL'deki değer kayıpları ve gıda fiyatlarındaki görece yüksek seyir tarafından dengelenmesiyle TÜFE artış hızı yatay seyretmiştir. 2020 yılı Eylül ayında TÜFE yıllık artış hızı yüzde 11,7 oranında gerçekleşmiştir. Yılın geri kalanında, salgına bağlı tedbirlerle kısa vadede etkili olan arz yönlü unsurların kademeli şekilde ortadan kalkmasıyla yıl sonunda TÜFE yıllık artışının yüzde 10,5 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. Para ve maliye politikalarındaki koordinasyonun sürdürülmesi, finansal piyasalarda istikrarın güçlendirilmesi ve beklentilerdeki olumlu seyirle birlikte TÜFE artışının 2021 yılında kalıcı şekilde tek haneli seviyelere ineceği tahmin edilmektedir. 2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

Yeniden dengelenme sürecinin devam ettiği 2019 yılının ilk yarısında ekonomik daralmanın hafiflemesi ve yılın ikinci yarısından itibaren toparlanma sürecine girilmesiyle GSYH artış hızı yüzde 0,9 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, sanayi sektöründe yüzde 1 oranında azalırken, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 1,4 oranında artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 2,3 oranında azalırken, hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleri ile kamu yönetimi, eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 3,7 oranında büyümüştür. TABLO 1: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları 2019 2020 Yıllık I un HV 2018 2019 2020(i) ( 2021(2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım 3,9 4,6 4,0 2,5 2,6 4,0 2,1 3,7 4,6 4,0 Sanayi -5,2 -4,0 1,0 4,3 59 -16,5 13 -1,0 -1,0 7,8 Hizmetler (3) 1,1 -1,0 03 7,0 3,2 -10,6 4 14 -0,5 5,7 GSYH -2,6 -1,7 1,0 6,4 44 9,9 3,0 0,9 0,3 5,8 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 2,9 46 1l4 5,8 2,8 5,2 5,8 6,4 6,7 6,5 Sanayi 23,1 227 204 213) 229 21, 22,3 21,8 21,6 22,2 Hizmetler 64,6 628 58,4 6,4) 644 6,8 61,6 61,9 61,5 61,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir. (4) Vergi-sübvansiyon hariçtir. 2020 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 3,1 oranında daralma kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 3,5 oranında artarken, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde sırasıyla yüzde 5,6 ve yüzde 4 oranlarında azalmıştır. 2020 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik faaliyette V-tipi toparlanmanın gerçekleştiğine işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi yüzde 5,8 oranında azalırken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 6,8 oranında artış kaydetmiştir. Kapasite kullanım oranları ve Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) yılın ilk yarısına göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH'nın tekrar büyüme patikasına girmesi beklenmektedir. Ekonomideki toparlanma sürecinin dördüncü çeyrekte devam edeceği öngörüsü ile GSYH artışının 2020 yılının tamamında yüzde 0,3 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 4,6, sanayi sektöründe yüzde -1 ve hizmetler sektöründe (inşaat dahil) yüzde -0,5 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yılında, Yeni Ekonomi Programı (YEP) kapsamında açıklanan yeni dengelenme yeni normal, yeni ekonomi yaklaşımı çerçevesinde makroekonomik dengelerin yeniden tesis edilmesini önceliklendiren ve bu yeni dengenin üzerine inşa edilecek olan öncelikli reformlarla istihdam, teknoloji ve verimlilik odaklı, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir büyüme anlayışıyla hazırlanan YEP'te öngörülen politika ve tedbirlerin hızlı ve etkin bir şekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Bu dönemde, salgın kaynaklı belirsizliklerin azalması, finansal koşullardaki iyileşmeye bağlı öngörülebilirliğin artması ile tüketici ve yatırımcı güvenindeki toparlanma ve ertelenmiş tüketim ve yatırım harcamalarının canlanması GSYH büyümesine katkı verecektir. 2021 yılında mal ve hizmet ihracatındaki artış ve yurt içi talepte genele yayılan toparlanma sonucunda sanayi katma değerindeki büyümenin GSYH büyümesinin üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Üretim ve ihracat ile bağlantılı hizmet sektörlerindeki toparlanmaya ek olarak, salgın öncesi dönemde güçlü bir ivme yakalayan ancak salgından en çok etkilenen sektörlerin başında yer alan turizmde beklenen toparlanmayla birlikte hizmetler sektörünün büyümeye yüksek bir katkı yapması öngörülmektedir. 2021 yılında tarım sektörünün ise uzun dönem ortalamasının üzerinde katkı vermesi beklenmektedir. GRAFİK 1: 1- Sektörel Büyüme Hızları (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 2018 2019 2020(1) 2021(2) | Gl Tanm (Tim Sanayi Hizmetler — * GSYH | Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020(1) 2021(2)

BÜYÜME VE İSTİHDAM (Yüzde Değişme)

Toplam Tüketim (3) 7,6 3,1 5,1 4,8 5,8 1,6 2,1 Li 4,5

Kamu 7,5 2,8 5,1 10,5 4,1 6,6 4,8 5,2 -2,2

Özel 7,6 3,2 5,1 4,0 6,0 0,9 1,7 0,4 5,7

Toplam Sabit Sermaye Yatırımı (3) 14,2 4,9 9,3 2,2 8,3 -0,3 -12,4 -2,2 6,2 Kamu 20,4 -6,3 9,4 3,0 8,1 -0,2 -27,9 1,i 13,2 Özel 13,2 6,9 9,3 2,1 8,3 -0,3 -10,0 -2,6 5,2 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı/GSYH (Yüzde) 28,3 28,7 29,6 29,1 29,9 29,7 25,9 25,4 25,6 Toplam Yurt içi Tasarruf /GSYH (Yüzde) 23,9 24,9 25,2 25,0 26,0 27,7 26,0 25,1 24,9 Net Mal ve Hizmet İhracatı (4) -1,6 1,6 0,6 -1,1 0,2 3,6 2,4 -5,0 2,0 Toplam Mal ve Hizmet İhracatı (3) 4,9 7,1 3,2 -1,7 12,4 9,0 4,9 -16,3 15,8 Toplam Mal ve Hizmet İthalatı (3) 10,9 0,3 0,7 3,0 10,6 -6,4 -5,3 3,8 6,2 GSYH (3) 8,5 4,9 6,1 3,3 7,5 3,0 0,9 0,3 5,8 GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 1823427 2 054 898 2350941 2 626 560 3133 704 3 758316 4320191 4 850 703 5 644316 GSYH (Milyar ABD Doları, Cari Fiyatlarla) 958 940 867 869 859 797 761 702 735 Kişi Başı Milli Gelir (GSYH, ABD Doları) 12582 12178 11 085 10 964 10 696 9 792 9213 8381 8 661 Kişi Başı Milli Gelir (SAGP, GSYH, ABD Doları) (5) 22373 24 105 25 863 26 693 28418 28 714 28 424 28 789 30 760 Nüfus (Yıl Ortası, Bin Kişi) (6) 76 148 77182 78 218 79 278 80313 81 407 82 579 83 710 84 856 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 48,3 50,5 51,3 52,0 52,8 53,2 53,0 49,6 51,2 İstihdam Düzeyi (Bin Kişi) 24601 25933 26 621 27 205 28 189 28 738 28 080 26 733 28331 İşsizlik Oranı (Yüzde) 9,0 9,9 10,3 10,9 10,9 11,0 13,7 13,8 12,9 DIŞ TİCARET (Milyar ABD Doları) İhracat (GTS) 161,5 166,5 151,0 149,2 164,5 177,2 180,8 165,9 184,0 İthalat (GTS) 260,8 251,1 213,6 202,2 238,7 231,2 210,3 204,0 223,3 Dış Ticaret Dengesi -99,9 -84,6 -63,4 -56,1 -76,8 55,1 -31,2 -38,8 -40,0 Dış Ticaret Dengesi (GTS) -99,3 -84,6 -62,6 -52,9 -74,2 -54,0 -29,5 -38,1 -39,3 Cari İşlemler Dengesi -55,9 -38,8 -27,3 -26,8 -40,6 -20,7 8,6 -24,4 -13,9 Cari İşlemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -5,8 -a,i -3,2 3,1 4,7 -2,6 ıl -3,5 -1,9 KAMU FİNANSMANI (GSYH'ye Oran, Yüzde) Genel Devlet Gelirleri 34,3 33,6 34,0 34,4 32,8 33,0 33,1 32,5 31,7 Genel Devlet Harcamaları 34,9 34,2 34,1 35,8 34,6 35,3 36,1 38,6 36,3 Genel Devlet Borçlanma Gereği 0,6 0,5 0,1 1,4 1,8 2,4 3,0 6,1 4,5 Genel Devlet Faiz Harcamaları 2,8 2,5 2,3 20 1,9 21 2,5 3,0 3,4 Program Tanımlı Genel Devlet Dengesi 0,7 0,5 0,5 -1,0 -1,0 -2,3 -3,5 -5,0 -2,4 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği 0,4 0,5 0,0 1,1 1,8 2,4 3,2 6,1 4,7 Program Tanımlı Kamu Kesimi Dengesi 0,9 0,5 0,6 -0,7 -1,0 -2,4 -3,7 -5,i -2,6 AB Tanımlı Genel Devlet Nominal Borç Stoku 31,2 28,5 27,4 28,0 28,0 30,2 32,5 41,1 40,8 FİYATLAR (Yüzde Değişme) (7) GSYH Deflatörü 6,3 7,4 7,8 8,1 11,0 16,5 13,9 11,9 9,9 TÜFE Yıl Sonu 7,4 8,2 8,8 8,5 11,9 20,3 11,8 10,5 8,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir, (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir, (5) OECD verileridir, 2013-2019 dönemi Eylül ayında revize edilmiştir, (6) TÜİK-Nüfus Projeksiyonları ve HMB-Yeni Ekonomi Programı 2021-2023, (7) 2020-2021 verileri Program tahminleridir. TABLO I: 4- Fert Başına GSYH (Cari Fiyatlarla) Yıl Ortası Fert Başına Gücü Paritesi Göre Fert Nüfusu (1) GSYH (1) TL ABD Doları (SAGP) Başına GSYH Yıllar (Bin Kişi) (Milyon TL) (1) (n) (ABD Doları/TL) (2) (ABD Doları) (3)

2019 82 579 4320191 52,316 9 213 1,84 28 424

2020 (4) 83 710 4 850 703 57,947 8381 2,01 28 789

2021 (5) 84 856 5 644 316 66,516 8 661 2,16 30 760

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2019 TÜİK, 2020-2021 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir.

(2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2020-2021 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini, (5) Program 2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2019 yılında istihdam, 2018 yılına göre 658 bin kişi azalarak 28 milyon 80 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 0,3 puan azalarak yüzde 53 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 2,8 puan artarak yüzde 13,7 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler (15 Yaş, Bin Kişi) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Çalışma Cağındaki Nüfus 56986 Oo 57854 (O 58720 Oo 59894 Oo 60654 Oo 61469 işgücü 28786 (o 29678 O30535 O31643 O 32274 (o 32549 İstihdam 25933 26621 27205 28189 28738 28080 Tarım 5 470 5 483 5 305 5 464 5 297 5 097 Sanayi 5316 5332 5296 5 383 5 674 5561 Hizmetler (1) 15147 o 15805 Oo 16604 (o 17342 Oo 17766 o 17422 dnşask 1912 o 1914 Oo 1987 O 2095 1992 o 1550 Tarım Dışı İstihdam 20463 o 21137 21901 O2274 oO234 o 22983 İşsiz 2853 3057 oo 3330 3454 3537 4 469

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İnşaat dâhil.

2019 yılında bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörleri istihdamında sırasıyla yüzde 3,8, yüzde 2 ve yüzde 1,9 oranında azalma kaydedilmiştir. 2019 yılında toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 18,2, yüzde 19,8 ve yüzde 62 oranlarında gerçekleşmiştir. TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) 2014 2015 2017 2018

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2019 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların payı artarken kendi hesabına çalışan ile ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığı gözlenmektedir. TABLO 1: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (15 Yaş, Bin Kişi) 2019 2020(1)

İnşaat 1550 1 669

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) Temmuz dönemi itibarıyla

2020 yılının Temmuz döneminde (Haziran-Temmuz-Ağustos) 2019 yılının aynı dönemine göre istihdam 1.254 bin kişi azalmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,5 puan azalarak yüzde 13,4 olarak gerçekleşmiştir. Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,6 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 1,2 puan azalışla yüzde 25,9'a düşmüştür. Söz konusu dönemde istihdam, 2019 yılının aynı dönemine göre; tarımda 361 bin kişi, tarım dışı sektörlerde ise 893 bin kişi azalmıştır. Aynı dönemde, sanayi sektörü istihdamı 246 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamı ise 647 bin kişi azalmıştır. 2020 yılı Temmuz döneminde mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki döneme göre 540 bin kişi artarak 26.648 bin kişi olurken istihdam oranı 0,8 puan artarak yüzde 42,6 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 13,6, işgücüne katılma oranı ise yüzde 49,3 olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15 Yaş, Bin Kişi) 2020 (1) 2021 (2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2020 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1.347 bin kişi azalacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 49,6 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, işsizlik oranının yüzde 13,8 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

b) Hedefler

2021 yılında, salgın sonrası ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının ivme kazanmasıyla istihdamın bir önceki yıla göre 1.598 bin kişi artacağı, işsizlik oranının ise yüzde 12,9'a gerileyeceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının da toparlanması, 2021 yılında 1,6 puan artışla yüzde 51,2'ye ulaşması beklenmektedir. 2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2019 yılında ekonomide net mal ve hizmet ihracat artışının yanı sıra toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarının olumlu katkısıyla GSYH artış hızı yüzde 0,9 şeklinde pozitif gerçekleşmiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı pozitif 2,4 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı ise pozitif 1,5 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki düşüş ise büyümeye 3,5 puanlık sınırlayıcı etkide bulunmuştur. 2019 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir artışının üzerinde gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2019 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 1,7, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 4,8 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 1,2 puan artarak yüzde 61,5, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı da 0,3 puan artarak yüzde 10,9 olmuştur. 2019 yılında, toplam sabit sermaye yatırımlarındaki reel azalış hızı yüzde 12,4 olmuştur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,3 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 2,6 puan azalarak yüzde 22,6'ya gerilemiştir. 2019 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 4,9 artarken, reel mal ve hizmet ithalatı ise yüzde 5,3 azalmıştır. 2019 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı 1,5 puan artarak yüzde 72,4 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2018 yılına göre 1,7 puan azalarak yüzde 26'ya gerilemiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla kamu tasarruflarında kaydedilen azalış önemli rol oynamıştır. 2019 yılında kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı 0 seviyesine yakın gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışına eşit gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 26 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılının ilk yarısında yüzde 3,1 oranında gerçekleşen daralmanın boyutunu artıran en önemli katkı net mal ve hizmet ihracatından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları da bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,6 oranında azalarak daralmaya 1,2 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 3,3 azalmış ve bunun ekonomik daralmaya katkısı 0,8 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 2 reel azalış kaydetmiş ve yüzde 3,1'lik daralmaya 2 puan katkı yapmıştır. 2020 yılının ilk yarısında ihracat ve turizm gelirlerindeki zayıf görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 18,3 oranında azalış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 6,8 oranında artmıştır. Sonuç olarak net mal ve hizmet ihracatının ekonomik daralmaya katkısı 6 puan olmuştur. 2020 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 0,4, kamu tüketim harcamalarının yüzde 5,2 ve böylece toplam tüketim harcamalarının Yılın tamamında yüzde 1,1 oranında artması öngörülmektedir. Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde i,i oranında artması beklenirken, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,6 oranında azalması öngörülmektedir. Böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,2 oranında azalması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 0,2 puan daraltıcı yönde, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,6 puan artırıcı yönde katkı yapması beklenmektedir. Salgının etkisiyle 2020 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeyi daraltıcı yönde 5 puan katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2020 yılında reel olarak yüzde 0,3 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Böylece, küresel kriz sonrası yıllık bazda kesintisiz büyüme döneminin devam etmesi beklenmektedir. GRAFİK 1: 2- GSYH Büyümesine Katkılar 70 İğ ri 5,0 7 a -1,0 1 -3,0 / -5,0 1 Kaynak: Strateji ve Bütçe ia a

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2020 yılında bir önceki yıla göre 2,8 puan artarak yüzde 90,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise 1,7 puan azalarak yüzde 8,2 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2020 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2019 yılına göre GSYH'ya oran olarak özel tasarruflar 2,3 puan artmasına rağmen kamu tasarruflarının 3,2 puan gerilemesi belirleyici olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yılında yüzde 5,8 olması hedeflenen GSYH büyümesinin bir süredir ertelenmiş tüketim ve yatırım kararlarının gerçekleşeceği beklentisiyle özellikle yurt içi talep artışı kaynaklı olması öngörülmektedir. 2021 yılında bir önceki yıla göre özel kesim tüketim harcamalarında yüzde 5,7 oranında reel artış, kamu kesimi tüketim harcamalarında ise yüzde 2,2 oranında reel azalış olacağı öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,2, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 13,2 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 6,2 artması öngörülmektedir. 2021 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 3,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise İ,1 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu tüketim harcamalarının büyümeye 0,2 puan daraltıcı yönde katkı yapması beklenirken, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,4 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısının ise 2 puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2021 yılında yüzde 8,9 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında kamu tüketim harcamalarında ve kamu harcanabilir gelirinde kamu tasarruflarını artırıcı yönde olumlu gelişmeler kaydedilmesi neticesinde, kamu tasarruflarının milli gelire oranı yüzde -1,6 seviyesinde gerçekleşmiş ve 2020 yılına göre toplam tasarruflara negatif katkısı azalmıştır. Bu dönemde, kamu yatırımlarının GSYH'ya oranının ise 0,4 puanlık artışla yüzde 3,6 olması beklenmektedir. Böylece, kamu tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde -5,2 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Özel tasarrufların GSYH'ya oranının 2021 yılında bir önceki yıla göre 1,8 puan azalarak yüzde 26,5, özel yatırım harcamalarının ise 2,3 puan azalarak yüzde 23,1 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 3,3 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2021 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 24,9, toplam tasarrufyatırım açığının GSYH'ya oranının ise yüzde -1,8 olması beklenmektedir. TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi 2019 2020 (1) 2021 (2) 2019 2020 (1) 2021 (2) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde) |

Stok Değişmesi - 46 229 159 368 65 245 -1,1 3,3 1,2

Kamu 9312 -4 742 545 0,2 -0,1 0,0

Özel - 55541 164 110 64 700 -1y3 3,4 Li

Net Dış Âlem Cari Transferleri 5931 2 645 6357 0,1 0,1 0,1 (GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 4 249371 4781327 5 560 775 98,4 98,6 98,5

Bilgi İçin:

Toplam Yurt İçi Tasarruflar 1121523 1 218 780 1403 254 26,0 25,1 24,9 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Toplam tasarruf-yatırım farkı İle cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

(2009-—100 Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim 1297910 1311621 1370 569

Kamu 3 329 -1548 162

Özel -53174 41 094 21 586

Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 1 687 442 1780940 1848530 Net Mal ve Hizmet İhracatı (1) 84 790 -2967 33189 Mal ve Hizmet İhracatı 452871 378 983 438 840 Mal ve Hizmet İthalatı 368 081 381 951 405 651 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 1772232 1777972 1881719 Net Faktör Gelirleri -24332 - 20 089 - 22502 Net Dış Alem Cari Transferleri 1 583 669 1390 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 1749 482 1 758 552 1 860 607 İKAMU HARCANABİLİR GELİRİ 193 312 147 142 168371

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 2.2. YATIRIMLAR 2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2020 yılında reel olarak yüzde 1,1 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 53,5'inin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,3'ünün yerel yönetimler, yüzde 16,9'unun işletmeci KİT'ler, yüzde 0,1inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 1,2'sinin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının 2020 yılında reel olarak yüzde 2,6 oranında azalması beklenmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım, enerji, ulaştırma, konut ile sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; turizm, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, imalat, enerji, ulaştırma ile eğitim alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; tarım, konut, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2019 2020(2) 2021(3) Kamu Özel Toplam | Kamu Özel o Toplam Kamu Özel o Toplam

Hizmetler

TOPLAM 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2019)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Seker © yaşli Karam ga Semai TOPLAM Yü çe va Yü

Kuruluş. SGK

(Tarım 6 957 105 2 0 731 7795 8,1 923 8717 6,5

Madencilik 496 548 0 0 0 1043 11 4 1047 0,8

İmalat 263 451 56 0 2 773 0,8 0 773 0,6

Enerji 2 063 11 540 0 0 0 13 603 14,2 767 14370 10,7

Ulaştırma 23320 7911 2 0 72 31304 32,6 16 651 47 954 35,7 Turizm 361 0 0 0 24 385 0,4 17 402 0,3 Konut 688 0 0 0 0 688 0,7 1024 1713 1,3 Eğitim 16 305 0 0 0 114 16 419 7,1 619 17 038 12,7 Sağlık 6 238 0 0 0 83 6320 6,6 28 6348 4,7 Diğer Hizmetler 17368 5 0 0 336 17 709 18,4 18 295 36 004 26,8 Toplam 74 058 20 559 60 0 1362 96 039 100 38327 134367 100,0 Yüzde Dağılım 77,1 21,4 0,1 0,0 1,4 100,0 Yüzde Dağılım 55,1 15,3 0,0 0,0 1,0 71,5 28,5 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO 1: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2020) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

sektörler çyçelerteri — İN€ME Kapsam lerbankası— Semaye ALTTOpLAM O Yüzde O Mahali | TOPLAM O Yüzde Kuruluş. * SGK Tarım 6 267 183 3 0 768 7220 6,6 938 8 158 5,3 Madencilik 6301 387 0 0 0 6 688 6,1 4 6 692 4,4 İmalat 1095 593 102 0 15 1805 1,6 1 1 806 1,2 Enerji 10770 13 826 0 0 0 24 596 22,4 1732 26 328 17,2 Ulaştırma 28 574 10871 2 0 242 39 689 36,2 19355 59 043 38,6 Turizm 378 0 0 0 23 401 0,4 19 421 0,3 Konut 405 0 0 0 0 405 0,4 1157 1 562 1,0 Eğitim 10 442 1 0 0 163 10 606 9,7 1 299 11905 7,8 Sağlık 1655 0 0 0 127 1782 1,6 31 1813 1,2 Diğer Hizmetler 16 043 6 0 0 537 16 586 15,1 18 760 35 346 23,1 Toplam 81930 25 866 107 0 1876 109 779 100 43 296 153 075 100,0 Yüzde Dağılım 74,6 23,6 0,1 0,0 1,7 100,0 Yüzde Dağılım 53,5 16,9 0,1 0,0 1,2 71,7 28,3 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO 1: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2021) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Özelleş. Döner

Sektörler ği Merkezi İşletmeci Kapsam, İller Sermaye: ALT Yüzde o Mahalli TOPLAM (o Yüzde Yönetim (2) KİT'ler Kuruluş. Bankası SGK TOPLAM Pay Idareler KAMU Pay Tarım 11 550 210 3 0 285 12 049 8,6 1 008 13057 6,8 Madencilik 411 539 0 0 0 950 0,7 5 955 0,5 İmalat 825 915 126 0 47 1913 1,4 1 1914 1,0 Enerji 2 783 27471 0 0 0 30 254 21,6 2482 32 736 17,1 Ulaştırma 27 979 14345 11 0 89 42 424 30,3 24 250 66 674 34,8 Turizm 289 0 0 0 22 311 0,2 23 334 0,2 Konut 770 0 0 0 0 770 0,5 1 965 2735 1,4 Eğitim 19 646 2 0 0 179 19827 14,2 1551 21379 11,1 Sağlık 10 241 0 0 0 140 10 380 7,4 38 10 418 5,4 Diğer Hizmetler 20 721 5 0 0 454 21 180 15,1 20390 41570 21,7 Toplam 95 216 43 488 140 0 1215 140 059 100 51713 191 772 100,0 Yüzde Dağılım 68,0 31,0 0,1 0,0 0,9 100,0 Yüzde Dağılım 49,7 22,7 0,1 0,0 0,6 73,0 27,0 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL 2019 2020 (2) 2021 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 9 380 10153 19 533 8 738 12333 21071 14 158 14 685 28 843 Madencilik 1 094 19 079 20173 7 275 20371 27 646 995 23792 24 787 İmalat 798 251018 251817 1907 275 227 277 134 1993 323 781 325 773 Enerji 14 566 13 202 27 768 27324 15 539 42 863 33001 18217 51218 Ulaştırma 50 177 276 236 326 413 61 687 319815 381 502 69340 374 063 443 402 Turizm 436 29 753 30 189 456 13 235 13 691 361 11787 12 148 Konut 1778 287 208 288 986 1 599 316 000 317 599 2808 360 834 363 643 Eğitim 18 592 25 328 43 920 12871 26572 39 443 23250 30 742 53 993 Sağlık 6 943 32 166 39 108 1 966 36 402 38 369 11394 43316 54 710 Diğer Hizmetler 37 659 32042 69 702 36 830 34 160 70 990 43 544 40 197 83 741 | TOPLAM 141 425 976 184 1117 610 160 654 1 069 654 1230308 | 200 843 1241415 1442258 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

b) Hedefler

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2021 yılında reel olarak yüzde 13,2 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 49,7'sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 27'sinin yerel yönetimler, yüzde 22,7'sinin işletmeci KİT'ler, yüzde O,1'inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 0,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2021 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının tarım, enerji, ulaştırma, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 5,2 artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2.3. ÖDEMELER DENGESİ 2.3.1 Cari İşlemler Hesabı

a) Mevcut Durum

2019 yılında küresel büyüme ve ticaret hacmine paralel olarak ihracat önceki yıllara oranla düşük seyretmesine rağmen, TL'nin rekabetçiliğinin artması ve ihracata yönelik teşviklerin etkisiyle yüzde 2,1 oranında artış göstererek 180,8 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. İhracattaki bu yükselişe rağmen, dengelenme süreci kapsamında iç talepteki düşüş sonucunda ithalat yüzde 9,0 oranında düşerek 210,3 ABD milyar doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığının azalmasının yanı sıra turizm gelirlerindeki yükseliş sonucunda cari işlemler dengesi 8,6 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiş ve böylece 2001 yılı sonrasında ilk kez 2019 yılında fazla vermiştir. Bunun sonucunda 2019 yılında cari işlemler fazlasının GSYH'ya oranı yüzde 1,1 seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO I: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim 2018 2019 2020 (1) 2021(2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜİK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2020.

(4) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

Dış Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığı 2019 yılında 16,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 140,4 artarak 25,6 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. 2020 yılında, salgın nedeniyle ihracatta düşüş eğiliminin devam etmesine ve ithalattaki düşüş eğiliminin azalmasına bağlı olarak ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığının 27 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi beklenmektedir. İhracat 2019 yılında 180,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen ihracat, 2020 yılının Ocak- Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,9 azalarak 102,3 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde ihracat düşüşünün temel nedeni salgın nedeniyle özellikle ana ihracat pazarlarımızdaki dış talep azalışı olmuştur. TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos Yıllık 2018 ( 2019 2019 (2020 TOPLAM İHRACAT 177,2 180,8| 117,55 102,3 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 774 o 76,7 50,7 — 42,2 Diğer 66,8 60,2 Seçilmiş Ülke Grupları

En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1)

Almanya 17,4 16,6 10,8 9,8

İngiltere 11,5 113 7,4 6,4

Irak 9,4 10,2 6,3 5,4

İtalya 10,0 9,8 6,3 4,7

ABD 9,1 9,0

En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (1)

87. Kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları 27,5 26,9 17,5 12,4 84. Makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam, parçalar 17,1 17,8 11,6 10,1 72. Demir ve çelik 11,5 116 7,0 54 85. Elektrikli makine ve cihazlar 9,8 9,7 6,2 5,6 61. Örme giyim eşyası ve aksesuarı Kaynak: TÜİK

(1) Sıralama 2019 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Başlıca ticaret ortağımız olan AB'nin toplam ihracattaki payı salgın nedeniyle 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre 1,9 puan azalarak yüzde 41,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede, salgının en şiddetli hissedildiği ülkeler arasında bulunan İspanya ve İtalya'nın paylarındaki sırasıyla 0,8 ve 0,7 puanlık gerilemeler etkili olmuştur. Bu dönemde Kuzey Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatın payı ise 1,3 puan artarak yüzde 6,8'e yükselirken, Yakın ve Orta Doğu ülkelerine yapılan ihracatın payı ise 0,3 puan azalarak yüzde 18,8'e gerilemiştir. İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları ihracatı 2020 yılının ilk sekiz aylık döneminde düşüşünü sürdürmüştür. Yılın ilk sekiz ayında toplam ihracattaki düşüş yüzde 12,9 oranında gözlenirken, motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki düşüş yüzde 29 oranında gerçekleşmiştir. Bu durumun başlıca sebebi, motorlu kara taşıtları ihracatının ağırlıklı olarak gerçekleştirildiği Avrupa ülkelerinde salgının ekonomi üzerindeki daraltıcı etkisidir. Aynı dönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları sektöründeki ihracat ise yüzde 12,7 oranında daralmıştır. 2020 yılının ilk sekiz aylık döneminde tarım ve ormancılık sektörü haricinde tüm ana sektörlerin ihracatında düşüş kaydedilmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 4,6 oranında artmıştır. İmalat sektöründe ihracat ise yüzde 13,3 oranında gerilemiştir. Sektörel olarak en yüksek düşüş ise yüzde 19 oranı ile madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe yaşanmıştır. 2020 yılında ihracatın (fob) yüzde 8,3 oranında azalarak 165,9 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu yılda, ihracat fiyatlarında yüzde 1,9 oranında düşüş beklenirken reel ihracattaki daralmanın yüzde 6,5 oranında olacağı tahmin edilmektedir. TABLO 1: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı Milyar ABD Doları Yüzde Pay Yüzde Değişim Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak- Ağustos | Yıllık Ocak- Ağustos 2018 2019) 2019 2020| 2018 2019 | 2019 2020 19/18 20/19 Haracar (1772 180,8 | 1175 1023) 100 100) 100 100) 21) -12 Tarım, Orman ve 5,8 5,6 3,3 3,5 3,3 31 2,8 34 44 4,6 Balıkçılık Mad. ve 34 32 21 17 1,9 1,8 1,8 1,7 -5,7 -19,0 Taş Ocak. ymalat | agza azla) vs 966) 943 947) 949 SA) 25) 133 Sanayii Diğer 0,9 0,8 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 05| -4,5 111 Kaynak: TÜİK İthalat 2019 yılında ithalat, dengelenme sürecinde 210,3 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. 2020 yılında ise ithalattaki düşüş eğilimi sürse de bir önceki yıla göre daha düşük seviyelerdedir. Salgının etkisiyle Nisan ve Mayıs aylarında hızlı düşüş gösteren ithalat sonraki aylarda altın ithalatındaki artışın da etkisiyle artmaya başlamıştır. 2020 yılının Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,2 oranında düşüş gösteren ithalat, 135,2 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Bu dönemde, ara malları (hammadde) haricindeki tüm alt ekonomik gruplarda ithalatta artış gözlenmiştir. Ara malı ithalatı yüzde 4,1 oranında azalırken, tüketim malları ve sermaye malları ithalatında sırasıyla yüzde 5,6 ve 12,1 oranında artış gerçekleşmiştir. TABLO 1: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı Milyar ABD Doları Yüzde Pay Yüzde Değişim Ocak- Ocak- Ocak- Yıllık Mi Yıllık Mi Yıllık M w. Ağustos . Ağustos .. Ağustos 2018 | 2019 | 2019 | 2020 | 2018 | 2019 | 2019 | 2020 | 19/18 | 20/19 TOPLAM İTHALAT | 231,2| 210,3 136,9| 135,3| 100| 100| 100| 100 -9,0 -1,2 Sermaye Malları 30,1) 26,1 16,7| 18,7| 13,0) 12,4) 12,2) 13,8 -13,5 12,1 Ara Malları 174,8) 162,5) 106,2) 1021) 75,66) 77,3) 77,8 | 75,4 -7,0 4,1 Tüketim Malları 25,4| 21,2) 13,4) 142) 11,0) 10,1 9,8) 10,5 -16,6 5,6 Diğer 0,8 0,6 0,4 0,4 0,3 0,3 0,3 0,3 -30,0 2,4 Kaynak: TÜİK İthalatın (cif) 2020 yılında yüzde 3 azalarak 204 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında ithalat fiyatlarının yüzde 7,2 azalırken, reel ithalatın ise yüzde 4,5 artması beklenmektedir. Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi Salgın kapsamında alınan önlemler neticesinde uluslararası seyahat hareketliliğindeki düşüş, turizm gelirlerinde keskin daralmaya neden olmuştur. 2019 yılında 29,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 75,3 azalarak 5,1 milyar ABD doları olmuştur. Seyahat gelirlerinin, 2020 yılında salgın etkisine bağlı olarak 10,3 milyar ABD dolarına düşeceği tahmin edilmektedir. Türkiye, 2019 yılında 64,6 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş ve 37 milyar ABD doları hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 47,6 oranında düşüş göstererek 21,7 milyar ABD doları seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 78,4 oranında azalışla 5,1 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmetler dengesi fazlasındaki bu düşüşte, hizmet gelirlerindeki düşüşün yanı sıra hizmet giderlerinin artması da etkili olmuştur. Diğer taraftan, yıllıklandırılmış olarak bakıldığında 2020 yılı Ağustos ayı itibarıyla ülkemiz 45 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş bulunmaktadır. Hizmetler gelirlerindeki azalmaya, Salgın nedeniyle turizm sektöründeki durgunluğun sürmesi ile mal ihracatı ve turizm gelirlerindeki daralma sonucunda taşımacılık gelirlerindeki düşüş neden olmuştur. 2020 yılında hizmetler dengesi fazlasının 12,3 milyar ABD doları olması beklenmektedir. TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi (Milyar ABD Doları) 2018 2019 2020(1) o 2021(2) CARİ İŞLEMLER HESABI -20,7 8,6 -24,4 -13,9 DIŞ TİCARET DENGESİ -40,8 -16,6 -27,0 -28,9 İhracat 176,3 180,2 161,8 181,7 İhracat (FOB) 177,2 180,8 165,9 184,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama -0,9 -0,6 -4,1 -23 İthalat 208,4 187,7 167,7 199,3 İthalat (CIF) 231,2 210,3 204,0 2233 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -22,8 -22,7 -36,3 -24,0 HİZMETLER DENGESİ 31,1 37,0 12,3 23,8

Uzun Vade 5,6 6,2 5,6 5,9

İKİNCİL GELİR DENGESİ 0,9 1,0 0,4 0,8

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2019 yılında, birincil gelir dengesindeki açık, yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 7,5 oranında artarak 12,8 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 28 azalarak 5,9 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2020 yılında 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,4 milyar ABD doları seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2020 yılında cari işlemler dengesinin 24,4 milyar ABD doları açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

YEP ile cari işlemler dengesinde kalıcı iyileşmenin sağlanması hedeflenmektedir. Bu hedef kapsamında, küresel ticarette rekabetçi sektörlerin desteklenerek ihracatta sürdürülebilir artışın sağlanması, üretim kapasitesinin artırılarak ithalata olan bağımlılığın azaltılması ve turizm gelirlerinin artırılması amaçlanmaktadır. Ek istihdam olanakları sağlanması, beraberinde teknoloji transferi getirmesi ve uzun vadeli olması gibi faydalarından dolayı doğrudan yabancı sermaye yatırım payının yukarı çekilerek, dış finansman kalitesinin artırılması öngörülmektedir. 2021 yılında, Covid-19 pandemisi nedeniyle keskin düşüş yaşayan dış talebin kademeli olarak iyileşmesi ve seyahat hareketliliğinin yeniden başlamasıyla turizm gelirlerinin artışı sonucunda, cari işlemler dengesinde iyileşme sağlanması beklenmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşme sonucunda, dış finansman ihtiyacının azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, cari işlemler dengesi ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyileşme sonucunda ülke risk priminin gerilemesiyle, kaliteli dış finansman akımları için uygun bir ortam oluşturulacaktır. 2021 yılında ihracatın (fob) yüzde 10,9 oranında artarak 184 milyar ABD dolarına, ithalatın (cif) ise yüzde 11,4 oranında yükselerek 223,3 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 39,3 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. İhracat ve ithalat fiyatlarının 2021 yılında sırasıyla yüzde 1,2 ve 2,5 artması beklenmektedir. 2021 yılında reel ihracat ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 9,6 ve 6,7 artacağı tahmin edilmektedir. 2021 yılında Covid-19 pandemisinin etkisinin azalmasıyla birlikte seyahat gelirlerinin 19,8 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 23,8 milyar ABD doları fazla vereceği tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,6 milyar ABD doları açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinin 0,8 milyar ABD doları fazla vermesi beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2021 yılında 13,9 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi, GSYH'ya oranının ise yüzde 1,9 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları

a) Mevcut Durum

2019 yılında Türkiye'ye doğrudan yabancı yatırım kaynaklı olarak net sermaye girişi olmuştur. Gayrimenkul yatırımlarındaki doğrudan yabancı yatırım girişleri 5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, portföy yatırımları ve diğer yatırımlar kaynaklı sermaye çıkışı yaşanmıştır. Yurt dışı yerleşiklerin devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) piyasasında 3,1 milyar ABD doları tutarında net satış, Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 6,8 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. Salgın sonrasında küresel ekonomideki belirsizliklerin artması sonucunda gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarında azalma yaşanmıştır. Bu kapsamda, 2020 yılının Ocak- Ağustos döneminde portföy yatırımlarında 14,3 milyar ABD doları büyüklüğünde net sermaye çıkışı gözlenmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, DİBS'ten 7,7 milyar ABD doları ve Borsa İstanbul'dan (BİST) ise 5,4 milyar ABD doları tutarında sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 171 milyon ABD doları ve bankalar ise 544 milyon ABD doları tutarında geri ödeme gerçekleştirmiştir. 2019 yılı genelinde diğer yatırımlar kalemi bir önceki yıla göre daha olumlu bir görünüm sergilese de sermaye çıkışı devam etmiştir. Efektif ve mevduat kaynaklı sermaye girişlerinin etkisiyle, bir önceki yıla göre 5,6 milyar ABD doları azalmakla birlikte, 127 milyon ABD doları seviyesinde net sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise diğer yatırımlar kaynaklı sermaye girişleri açısından daha olumlu bir görünüm sergilenmektedir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde, diğer yatırımlar kaynaklı net sermaye girişleri 7,2 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos 2018 2019 2019 2020 Cari İşlemler Dengesi -20,7 8,6 5,3 -26,5 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) -0,5 -4,7 -0,4 4,5

Kaynak: TCMB

(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.

(2) Kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından doğrudan yatırımlar, kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ile üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI 2.4.1. Enflasyon

a) Mevcut Durum

2019 yılı sonunda yüzde 11,8 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 8,5 puan azalmasında; başta gıda fiyatlarındaki olumlu seyir olmak üzere, güçlü politika koordinasyonu ile alınan kararlar, ılımlı talep koşulları, enflasyon beklentilerinde iyileşme ve maliyet baskılarının ortadan kalkması etkili olmuştur. 2020 yılında ise; yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi, salgının akaryakıt ve hizmet fiyatları üzerindeki düşürücü etkileri TÜFE yıllık artış hızını olumlu yönde etkilemiştir. Diğer taraftan, kur gelişmeleri neticesinde temel mal fiyatlarının ivme kazanması ve gida fiyatlarının görece yüksek seyretmesi ise TÜFE yıllık artış hızını olumsuz yönde etkilemiştir. Söz konusu etkilerin birbirlerini dengelemesiyle, Eylül ayında yıllık enflasyon 2019 yılı sonu seviyesine oldukça yakın olarak yüzde 11,75 düzeyinde gerçekleşmiştir. TL'nin görece istikrar kazanması sonrasında ortadan kalkan maliyet baskısı ve ılımlı yurt içi talep koşullarının etkisine bağlı olarak Yİ-ÜFE artış hızı 2019 yılında 2018 yılı sonuna göre belirgin şekilde azalarak yüzde 7,4 oranında gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise; döviz kurundaki gelişmelere paralel olarak ivme kazanan yurt içi üretici enflasyonu 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla yüzde 14,3 seviyesine yükselmiştir. GRAFİK 1: 3- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları Göstergesi C (ÖKTG-C) (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) 26 35 24 2 30 ea 20 25 A 18 20 va 16 14 15 12 10 10 A 5 8 m 2 2 İV Rİ OE zip alux.CoORE 2 oOmEZszIpı<IUUNdöoOmREZEI 2019 İ 2020 2019 2020 amam TÜFE ema» ÖKTG-C amma» Yİ-ÜFE esas İmalat Kaynak: TÜİK 2020 yılının ilk çeyreğinde TÜFE yıllık artış hızı gıda ve enerji fiyatlarındaki olumlu görünüme rağmen temel mal ve hizmet fiyatlarındaki artışla birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 11,9 olarak gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TÜFE yıllık artış hızı, tütün ürünleri fiyatlarında olumlu baz etkisine rağmen, gıda ve dayanıklı mal fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olarak artarak yüzde 12,6 olarak kaydedilmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde altın, gıda ve akaryakıt fiyatlarındaki ivmeye rağmen yönetilen fiyatlar kaynaklı olumlu baz etkisiyle birlikte TÜFE yıllık artış hızı Eylül ayı itibarıyla yüzde 11,7'ye gerilemiştir. GRAFİK 1: 4- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim) 30 25 2 20 > 15 20 10 5 See 5 e z z 10 Sarzsisşmağeğgezsdesi | GOLENEZ EZ YEL LENESE 2019 2020 öaszeğfepmüğiözeziğeşi s Hizmetler # Mal 2019 2020 ame Mal sese Hizmetler Kaynak: TÜİK Temel mal grubu fiyatları 2020 yılının ilk aylarında görece yatay bir seyir izlerken döviz kurlarındaki gelişmelerle birlikte ivme kazanmaya başlamıştır. Salgın nedeniyle iç talepte yaşanan zayıflık hizmet grubu fiyatlarındaki ılımlı seyri desteklemiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artış hızı Eylül 2020 itibarıyla sırasıyla yüzde 11,6 ve yüzde 11,3 olarak gerçekleşmiştir. TÜFE yıllık artış hızının; salgın kaynaklı enflesyonist baskı yaratan geçici arz yönlü faktörlerin ortadan kalkması ve para politikasındaki temkinli duruşun sürdürülmesi ile 2020 yılı sonunda yüzde 10,5'e gerileyeceği tahmin edilmektedir. 2.4.2. Para ve Kur Politikası

a) Mevcut Durum

TCMB fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. GRAFİK I: 5- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi 26 24 22 20 18 16 14 12 10 0 vi e CE 2 m S6 ZEz84 8 6 2 Es5RB 865 EE 88 6 REZ 88 6 2 E > OZ ESŞÜZLEGESŞULEOZ SULE ES ŞULEO EEE 2016 2017 2018 2019 2020 Belirsizlik Aralığı | amman Yıllık Enflasyon Oo» » we Enflasyon Hedefi Kaynak: TCMB, TÜİK 2019 yılının ikinci yarısında TÜFE yıllık artış hızındaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyileşme neticesinde 2019 yılı Temmuz ayından itibaren fazi oranları TCMB tarafından kadameli bir şekilde azaltılmaya başlanmıştır. GRAFİK I: 6- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde) 300 200 100 * 0 wwsxwx8 TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) | seseeses. TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) smmm TCMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti se em ew e» «e Geç Likidite Penceresi Borç Verme mm ewe Gecelik (0/n) Borç Verme — e «e İ Haftalık Repo Borç Verme Kaynak: TCMB TCMB, 2020 yılının ilk yarısında politika faiz oranının indirilmesine karar verirken, döviz kurundaki gelişmelerin enflasyonist riskleri artırması nedeniyle yılın 3. Çeyreğinde politika faizinde 200 baz puanlık artışa gitmiştir. İhracat reeskont kredileri yoluyla; TCMB döviz rezervlerine 2019 yılında 22,7 milyar ABD doları, 2020 yılının ilk dokuz ayında ise 17,9 milyar ABD doları katkı sağlanmıştır. TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları (Milyon ABD Doları p Enerji Yıl Rene Döviz Alım Döviz Satım Döviz Alım Döviz Satım ithalatçısı Toplar Kredileri Ihaleleri Ihaleleri | Müdahaleleri | Müdahaleleri N KIT lere Alımları N Döviz Satışı 2002 25 795 - 16 12 - 824 2003 34 5 652 - 4 229 - - 9915 2004 27 4 104 - 1283 9 - 5 405 2005 25 7 447 - 14 565 - - 22032 2006 4 4 296 1 000 5441 2 105 - 6 636 2007 2 9 906 - - - - 9 908 2008 5 7 584 100 - - - 7 489 2009 1040 4314 900 - - - 4 454 2010 1104 14 865 - - - - 15 969 2011 1920 6 450 11210 - 2390 - -5230 2012 8 295 - 1450 - 1 006 - -5839 2013 12 664 - 17 610 - - - -4 949 2014 12 999 - 10 439 - 3151 1321 -1912 2015 15 182 - 12 346 - - 10 505 -7 669 2016 15 022 - 3400 - - 5 084 6 538 2017 12 491 - - - - 7851 4 640 2018 14 902 - - - - 7 699 7 203 2019 22693 - - - - 6 456 16237 2020(1) 17 896 5339 12557 Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları

(1) 2020 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2019 yılı sonunda bir önceki yıl sonuna göre 9,3 milyar ABD doları artışla 81,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Rezervlerdeki söz konusu artış, toplam net döviz alımlarındaki artıştan kaynaklanmıştır. Eylül 2020 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 41,2 milyar ABD doları seviyesindedir. 2020 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2019 yıl sonuna göre yüzde 77,1 oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 60,5 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 25,8 milyar ABD doları azalırken, toplam yükümlülükleri ise 0,8 milyar ABD doları artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 26,6 milyar ABD doları azalış gerçekleşmiştir. Mi, M2 ve M3 para arzları, Ağustos 2020 itibarıyla 2019 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 72,7, yüzde 33,3 ve yüzde 31,2 oranlarında artmıştır. Mİ para arzındaki artışta, döviz cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise Mİ para arzındaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2019 2020 4Ç 1Ç 2Ç 3.Ç(1) Milyon TL Para Arzları Mi 712833. 847 048 1101587 1230904 M2 2457 543 2 666 784 3012657 3274 778 M3 2 575 195 2779 689 3146337 3378 587 Milyon TL Para Tabanı Ni 203 631 238 696 363 687 360 566 Emisyon 156 370 178 346 222 475 216873 Net Dış Varlıklar 253 800 İ 219 384 209 486 144 248 Net Uluslararası Rezervler 243 910 210 154 199 032 129 893 Net İç Varlıklar -50 169 19312 134 201 216 318 Hazine Borçları 18 936 İ 9687 84 619 88 276 Değerleme Hesabı -47 204 | 26 172 -74031 94 007 Milyon ABD Doları

Kaynak: TCMB

Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır.

(1) Para arzları 3. çeyrek verileri Ağustos 2020 itibarıyla verilmiştir.

b) Hedefler

Para ve maliye politikalarının güçlü eşgüdümünün sürdürülmesi ile mal ve hizmet piyasalarında rekabet ve verimliliği artıracak yapısal politikaların hayata geçirilmesi hedefleri doğrultusunda atılacak adımlarla ekonomik ve finansal istikrar güçlendirilecektir. Böylece tüketici enflasyonunun 2021 yılsonunda yüzde 8,0'a indirilmesi hedeflenmektedir. 2.5. MALİ PİYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, 2020 yılı Haziran ayında 6,2 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı yüzde 139 olmuştur. 2020 yılının ilk altı aylık döneminde 2019 yılı sonuna göre sektör paylarında mevduat ve katılım bankalarının payında kısmen artış görülürken, banka dışı kredi kuruluşlarının paylarında düşüş görülmektedir. TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler Aktif Büyüklük (1) Aktif Büyüklük (1) Sektör Payı GSYH'ya Oran Kuruluş Sayısı (2) Milyar TL Milyar ABD Doları Yüzde Yüzde Adet 2018 2019 2020-6 2018 2019 2020-6 2018 2019 2020-6 2018 2019 2020-6 2018 2019 2020-6 Bankalar 3867,4 (4490,8 5355,2 735,1 756,0 Mevduat Bankaları 3 403,3 3904,0 4638,4 646,9 o 657,2 Kalkınma ve Yatırım Bankaları 257,2 302,3 352,4 48,9 50,9 Katılım Bankaları 206,9 284,5 364,4 39,3 47,9 Banka Dışı Kredi Kuruluşları 142,8 122,8 125,4 27,1 20,7 Finansal Kiralama Şirketleri 68,5 58,2 63,6 13,0 9,8 Faktoring Şirketleri 34,6 37 36,2 6,6 6,2 Finansman Şirketleri 39,7 27,6 25,6 7,5 4,6 Sigorta ve Emeklilik Şirketleri 178,4 236,6 272 33,9 39,8 Hayat Dışı 60,8 77,2 86,5 11,6 13,0 Hayat/Emeklilik 113,7 154,5 179,4 21,6 26,0 Reasürans 3,9 4,9 6 0,7 0,8 Yatırım Ortaklıkları 84,6 91,6 92,8 16,1 15,4 Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları 79,4 86,2 87,1 15,1 14,5 Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları 0,5 0,6 0,6 O,1 0,1 Girişim Sermayesi Yatırım Ort. 4,7 4,8 5,1 0,9 0,8 Portföy Yönetim Şirketleri (3) 173,1 284,1 347,5 Aracı Kurumlar 21,9 27,2 33,2 Varlık Yönetim Şirketleri 4,2 4,9 5 Yetkili Müesseseler 2,3 - - TOPLAM 4 472,4 5258,0 6231,1 Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, SPK, BDDK, TÜİK

(1) Haziran 2020 toplamına yetkili müesseseler dâhil değildir.

(2) Toplam satırına yetkili müesseseler dâhil değildir.

(3) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir. Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu Finansal istikrarın sürdürülebilirliğinde hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğunun benzer ülkelere ve AB ortalamasına kıyasla halen düşük seyretmesi olumlu bir etkendir. Ayrıca, 2009 yılından bu yana hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamamasına yönelik uygulama, 2014 yılından itibaren tüketici kredilerinde daha yoğunlukla uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve 2018 yılından bu yana uygulanan firmaların yabancı para cinsinden borçlanmasına ilişkin düzenleme bu bakımdan ilave katkı sağlamaktadır. 2020 yılında hanehalkı borcunda artış, finans dışı kesim döviz borçluluğunda ise düşüş eğilimi görülmektedir. TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar TL) Haziran 2018 2019 2019 2020 Mevduat 1153,8 14464 12938 1678/4 Tasarruf Mevduatı 643,3 730,5 632,6 845,8 Döviz Tevdiatı 472,1 639,9 611,9 681,0 Kıymetli Maden Deposu 38,3 76,1 49,3 151,6 Tahvil ve Bonolar 20,8 28,7 38,3 36,4 Kamu 4,0 38 5,4 10,9 Özel Sektör 16,8 24,9 32,9 25,5 Yatırım Fonları 130,5 217,8 168,4 258,6 Menkul Kıymet 38,0 90,4 62,0 112,4 Emeklilik (1) 92,5 127,3 106,5 148,2 Hisse Senedi 61,1 92,2 63,0 135,5 Diğer Menkul Kıymetler (2) 3,9 2,4 4,5 2,4 TOPLAM VARLIKLAR 1370,1 1787,5 1568,11 2111,3 Banka Kredileri 522,0 604,1 532,4 717,5 Konut Kredileri 189,1 200,4 181,6 235,0 Taşıt Kredileri 0,7 7,3 0,3 8,6 İhtiyaç Kredileri 215,3 272,2 227,3 353,0 Kredi Kartları 110,9 124,2 117,2 120,9 Finansman Şirketi Kredileri 17,8 11,6 13,1 10,7 Konut Kredileri 0,3 0,3 0,3 0,2 Taşıt Kredileri 11,2 7,2 78 6,8 İhtiyaç Kredileri 6,3 4,1 5,0 3,7

Kaynak: BDDK, TÜİK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları

(1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir.

(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.

(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 33,5 oranında artarak 728,4 milyar TL'ye yükselmiştir. Bu artışta en önemli etken yüzde 34,8 oranında artan banka kredileri olmuştur. Aynı dönemde finansal kiralama şirketi kredileri yüzde 21,1 oranında artmıştır. Söz konusu dönemde finansman şirketlerinin kullandırdığı kredilerde ise yüzde 18,3 oranında düşüş görülmüştür. Hanehalkı yükümlülükleri arasında 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 98,5 ile en büyük kalemi oluşturan banka kredisi stoku içinde önceki yılın aynı dönemine göre ihtiyaç kredisi stoku yüzde 55,3, taşıt kredisi stoku yüzde 36,4 ve konut kredisi stoku yüzde 29,4 oranında artmıştır. Salgın döneminde finansal piyasaların sorunsuz biçimde işlemesi ve kredi kanallarının açık tutulması amacıyla alınan önlemler bankaların kullandırdığı konut, taşıt ve ihtiyaç kredisi stokundaki artışa katkı sağlarken, tüketicilerin salgın döneminde evlerinin dışında daha az vakit geçirmesi kredi kartı harcamalarını nispeten olumsuz etkilemiştir. Aynı dönemde kredi kartı stok tutarı yüzde 3,1 oranında artmıştır. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı varlıkları yıllık yüzde 34,6 oranında artarak 2,1 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 29,7 oranında artarken yatırım fonları yüzde 53,5 oranında artmıştır. Borsa İstanbul'da oluşan yerli yatırımcı ilgisiyle bu dönemde hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 115,1 oranında artmıştır. Bu dönemde hanehalkının kamu tahvil ve bono stokunda yüzde 102,8 oranındaki artışa karşın, özel sektör tahvil ve bono stoku yüzde 22,7 oranında azalmıştır. Hanehalkı varlıklarındaki artışın yükümlülüklerindeki artışın üstünde olması nedeniyle 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı varlıklarının yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 2,5 puan artarak yüzde 289,8'e yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkı yükümlülüklerinin GSYH'ya oranı 2,7 puan artarak yüzde 16,2'ye, varlıklarının GSYH'ya oranı 8,1 puan artarak yüzde 46,9'a yükselmiştir. 2020 yılı Temmuz ayı itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açığı, bir önceki yılın aynı dönemine göre varlıklarındaki yüzde 6,9 oranında artış ve yükümlülüklerindeki yüzde 5,1 oranındaki düşüş sonucunda 24,1 milyar ABD doları azalarak 2013 yılı Haziran ayından sonraki en düşük seviye olan 162,2 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Varlıkların en büyük unsuru olan mevduattaki yıllık yüzde 14,9 oranındaki artış, varlıklardaki yükselişin temel kaynağı olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacakları yüzde 35,9 oranındaki düşüş ile gerileyen tek varlık kalemi olmuştur. Söz konusu dönemde yükümlülüklerde bütün kalemlerde azalış görülürken nakdi krediler yüzde 5,8, ithalat borçları yüzde 1,3 oranında gerilemiştir. Yurt dışından sağlanan kredilerdeki azalış, yurt içinden sağlanan kredilerdeki azalışa göre daha sınırlı kalmıştır. 2018 yılında kullanımı kaldırılan dövize endeksli krediler ise 2020 yılı Temmuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 51,9 oranında gerilemiştir. Finansal kesim dışındaki firmaların kısa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürürken, 2020 yılı Temmuz ayında 18,8 milyar ABD doları tutarındaki fazla 2008'e kadar giden seri tarihinin en yüksek fazlası olmuştur. Bu dönemde kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 12,3 milyar ABD doları tutarındaki artışta, firmaların kısa vadeli varlıklarının 6,4 milyar ABD doları artması ve kısa vadeli yükümlülüklerinin 5,9 milyar ABD doları azalması etkili olmuştur. Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında her iki gösterge bakımından da oldukça düşük bir risklilik seviyesine sahip olduğu görülmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2020 yılı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ya oranı yüzde 15,1 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar Dolar) Temmuz 2018 2019 2019 2020 Varlıklar 112,7 123,2 121,7 130,1

Döviz Kredileri (Bilgi İçin) 151,6 141,9 146,7 138,4

Dövize Endeksli Krediler (Bilgi İçin) 9,0 3,5 4,9 2,3

Yurt Dışından Sağlanan Krediler 102,8 98,5 101,1 97,9

İthalat Borçları 44,6 51,2 47,3 46,6

Net Döviz Pozisyonu -206,1 -179,4 -186,3 -162,2

Kısa Vadeli Varlıklar (1) 95,8 104,4 103,7 110,1

Kısa Vadeli Yükümlülükler (2) 94,3 99,4 97,2 91,3

Kısa Vadeli Net Döviz Pozisyonu 1,6 5,0 6,5 — 18,8|

Kaynak: TCMB

(1) Kısa Vadeli Varlıklar -Mevduat#-Menkul Kıymetler--İhracat Alacakları

(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler—Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler--Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler--Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında, finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranında da Türkiye, 2020 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 68,9 oranı ile düşük riskliliğe sahiptir. Raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalamasına bakıldığında bu oran aynı dönemde yüzde 96 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 102,1'dir. GRAFİK 1: 7- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1) Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/ GSYH (Yüzde) (2) Kredileri/GSYH (Yüzde) 70 110 i mam a Mi 102.1 Jr 60,5 — şe, e ..» yaraya” 00 # ,.* *. *... 6,0 50 a a, yes iş AY meme m 80 . b 42,2 » gm»... e 70 60 50 WWW vve Kk KR e wa o © rr. Are - ae Aa ra NN RBE3EZEZEZE zg Emzaü zu za * «» » Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması se «es « Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması ..esses: Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması ssesesss Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması see Türkiye smmm Türkiye Kaynak: Bank for International Settlements

(1) Raporlanan ülke sayısı 43tür.

(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır. Bankacılık 2020 yılı Haziran ayında bankacılık sektöründe 34'ü mevduat, 14'ü kalkınma ve yatırım, 6'sı ise katılım bankası olmak üzere toplam 54 adet banka faaliyet göstermektedir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 26,5 artarak 5,4 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde 6,4 artarak 784 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Haziran 2018 2019 2019 2020 Temel Büyüklükler

Performans (Yüzde)

Riskler (Yüzde)

İİ Lİ

Kaynak: BDDK, TBB, TKBB

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 31'ini, yabancı bankalar yüzde 25,7'sini, kamu bankaları ise yüzde 43,3'ünü temsil etmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre yerli özel bankalar ile yabancı bankaların sektör aktifleri içindeki payı azalırken kamu bankalarının payı artmıştır. Fonksiyonel gruplar bazında ise mevduat bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payı azalırken, katılım bankalarının payında artış görülmektedir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 86,6'sını, katılım bankaları yüzde 6,8'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,6'sını temsil etmektedir. Aktifler içindeki en önemli kalem olan krediler, 2019 yılının son çeyreğinden itibaren ekonomik aktivitedeki toparlanma ve faiz indirimlerine bağlı olarak artmaya başlamıştır. Salgın döneminde ise nakit akışı bozulan firmaların ve gelir seviyesi düşük hanehalkının desteklenmesi amacıyla devreye sokulan parasal ve mali paketler ile kredi büyümesi tarihi ortalamaların üzerine çıkmıştır. Bu dönemde, TL kredi artışı 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 40 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün kredi riskliliğini gösteren takibe giren alacak (TGA) oranı, risk algısındaki artışa bağlı olarak 2018 yılının ikinci yarısında artmaya başlamış, 2020 yılının başında yüzde 5,4 oranıyla zirveyi gördükten sonra azalış sürecine girmiştir. Salgın öncesi dönemde başlayan iktisadi faaliyetteki toparlanma, BDDK'nın kayıttan düşmeye ilişkin düzenlemesi ve kurumsal kredilerdeki yapılandırma işlemleri ile salgın sürecinde BDDK'nın kredi sınıflandırma konusunda tanıdığı geçici esneklikler TGA bakiyesindeki ilaveleri yavaşlatmıştır. Ayrıca, bu dönemde güçlü seyreden kredi artışı da TGA oranlarındaki gerilemeyi desteklemiştir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplam kredilerin TGA oranı yüzde 4,4 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Haziran 2019-Haziran 2020 döneminde 3,5 puan artarken, bankaların net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çoğunluğu yurt dışından sağlanan kredilerin ve ihraç edilen menkul kıymetlerin payı aynı oranda azalmıştır. 2020 yılı Haziran ayında söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara oranı sırasıyla yüzde 57,1 ve yüzde 14,8 olarak gerçekleşmiştir. Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerinden biri olan kredi/mevduat oranı 2018 yılının ikinci yarısından bu yana azalarak yüzde 100'e yakınsamıştır. Bu gelişmede, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artışı etkili olmuş ve söz konusu oran 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplamda yüzde 106,5, TL'de yüzde 138,3 ve YP'de yüzde 74,7 seviyesinde gerçekleşmiştir. TL ile yabancı para kredi/mevduat oranları arasındaki fark, kredilerde TL talebinin yüksek olmasından kaynaklanmaktadır. Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) kredilerdeki toparlanmanın belirginleşmesiyle birlikte 2020 yılının başlarında bir miktar gerilemiştir. 2020 yılı Mart ayında ise salgın kaynaklı finansal belirsizliklerin kredi büyümesini sınırlandırması ve BDDK'nın SYR hesaplamasına ilişkin kur ve menkul kıymet düzenlemesi nedeniyle SYR'de artış gözlenmiştir. Ayrıca, Mayıs ayında kamu bankalarının sermayelerini güçlendirmek için ikrazen ihraç edilen özel tertip DİBS'ler, sektörün sermaye yeterliliğine katkı sağlamıştır. SYR 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 19,5 düzeyindedir. Bu oran, hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerinde ve yasal sınır olan yüzde 8'in iki katından fazladır. Sermaye Piyasası Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2019 yılı sonunda 1 trilyon 108,8 milyar TL iken, 2020 yılı Haziran ayında 1 trilyon 233 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya oranı aynı dönemde yüzde 25,7'den yüzde 27,5'e ulaşmıştır. Bu dönemde Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 51,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla 400 adet şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir. Kurumsal yatırımcılar sektöründe ise menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2019 yılı sonuna göre yüzde 29,6 artışla 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla 147,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise aynı dönemde yüzde 22,3 oranında artarak 347,5 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2020 yılı Haziran ayında 2019 yılı sonuna göre yüzde 1,1 oranında artmış ve 87,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2017 2018 2019 2020-6 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 481 487 513 507 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 399 402 402 400 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 82 85 ili 107 Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyon TL) 351990 311711 447227 522013 Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde) 65,6 65,0 60,9 5i,l Piyasa Kapitalizasyonu (Milyon TL) 880241 794823 1108773 1233020

Toplam Değeri (Milyon TL) 54 208 48238 113777 147 489

Bireysel Emeklilik Fonları (Adet) 299 408 411 405

Toplam Değeri (Milyon TL) 79531 93139 127694 148 340

Aktif Toplamı (Milyon TL) 67 161 79 415 86 228 87 145

Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (Adet) 8 7 7 7

Portföy Yönetim Şirketleri (Adet) 49 54 5i 50

Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyon TL) 158 339 173057 284079 347 549 Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet) 99 104 104 104 Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet) 135 134 137 136 Derecelendirme Kuruluşları (Adet) 7 8 9 9 Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyon TL) 65 798 61 245 76 915 102 435 Kaynak: SPK, TÜİK Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükseliş eğilimini sürdürmüş ve 2020 yılı Haziran ayında, 2019 yılı sonuna göre yüzde 33,2 artarak 102,4 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 73,4'ü banka bonosu, yüzde 20'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 6,6'sı ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Bu dönemde, 2019 yılı sonuna göre banka bonosunun payı 4,6 puan artarken özel sektör tahvilinin payı 3,5 puan azalmıştır. TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Eylül 2018 2019 2019 2020 Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 396 714 451 500 311 486 340 257 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 3996826 14115957 9254886 13226827 Pay Piyasası İşlem Hacmi 1993 296 2130111 1418649 4125884 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (1) 5 419 264 162 102 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TL İşlem Hacmi 8 055 7 244 4611 72 644 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon ABD doları) 8 990 11278 6721 17 582 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 137 232 183 228 Altın İşlem Hacmi (Ton) 265 281 175 503 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı İşlem Hacmi 1 258 797 1435303 1036202 1900442 Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi 28277 22032 16 496 11 079 Kaynak: Borsa İstanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacmi 2020 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre önemli ölçüde büyüme göstermiştir. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 9,2 oranında artarken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı, repo faizlerinin mevduat faizinin üzerinde seyretmesi nedeniyle yüzde 42,9 oranında büyümüştür. Aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 190,8 oranında büyük bir artış kaydetmiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2020'nin ilk dokuz ayında 2 adet halka arz işlemi olmuş ve 102 milyon TL'lik bir fon elde edilmiştir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2020 yılının ilk dokuz ayında altın TL işlem hacmi, bir önceki yılın aynı dönemine göre 14 katın üzerinde artmış, altın dolar işlem hacmi ise yüzde 161,6 oranında artmıştır. Böylece, 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla altın TL işlem hacmi 72,6 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 17,6 milyar ABD doları; altının toplam işlem hacmi ise 503 ton olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılı Eylül ayında 1 trilyon 36 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı işlem hacmi 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla 1 trilyon 900 milyar TL'yi geçmiştir. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplamda 65 şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 39'u hayat dışı, 23'ü hayat ve emeklilik ve 3'ü de reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2019 yılında toplam prim üretimi, 2018 yılına göre yüzde 26 oranında artarak 68,8 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 25,8 oranında artarak 63,4 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 5,4 milyar TL tutarında da reasürans yoluyla prim üretilmiştir. Sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat tutarı, 2019 yılında yüzde 1,9 artışla 129,3 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nın 30 katı olarak gerçekleşmiştir. Sigortacılık sektöründe uluslararası sermayenin payı yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, 2018 ve 2019 yıllarında uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2019 yılında toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 63 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 55 olmuştur. 2019 yılı sonu itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 63 adet şirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 41'dir. TABLO 1: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran | 2018 2019 2019 2020 Aktif Toplamı (Milyon TL) 178421 236 629 201 752 271 955

Performans (Milyon TL)

Teknik Göstergeler (Yüzde)

Konservasyon Oranı (1)

Hayat Dışı Şirketler 73,6 74,3 65,2 63,6

Hayat/Emeklilik Şirketleri 95,8 96,3 96,1 97,1

Teknik Kârlılık

Hayat Dışı Şirketler 6,6 8,7 7,1 14,5

Hayat/Emeklilik Şirketleri 18,9 18,9 20,0 21,6

Direkt Prim Artış Hızı

Hayat Dışı Şirketler 16,9 19,8 17,4 14,6

Hayat Sigorta Şirketleri 2,0 64,5 20,3 14,1

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.

Sigortacılık sektöründe 2018 yılında kâr 5,7 milyar TL iken, 2019 yılında yüzde 38,2 oranında artarak 7,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 3,9 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 3,6 milyar TL kâr elde etmiştir. Hayatemeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda; hayat dışı şirketlerininki ise son dört yılda düzenli olarak artmıştır. 2019 yılında reasürans şirketleri de 322 milyon TL kâr kaydetmiştir. TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri BES OKS BES BES OKS Katılımcı Çalışan (o Katılımcıları Devlet Çalışanları (o Toplam Fon Büyüklüğü Sayısı Sayısı Fon Tutarı Katkısı Fon Tutarı Yıllık Artış Kişi Kişi Milyon TL Milyon TL Milyon TL Milyon TL (Yüzde)

2017 6924945 3420618 o 67677 10141 1793 79612 30,8

2018 6878224 4761668 Oo 76962 11 656 4 685 93303 17,2

2019 6871131 5354242 o 101884 17 262 8 194 127341 36,5

2019(1) 6801719 5245151 (o 92762 15241 7277 115 280 27,1 2020(1) 6874679 5638302 o 129325 19 765(2) 10 398 159 488 38,3 Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

(2) Bu rakam 14 Ağustos 2020 itibarıyla verilmeye başlanan otomatik katılım devlet katkısı fon tutarını (343.259.659 TL) da içermektedir. Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü, 2019 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 36,5 oranında artışla 127,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam fon büyüklüğü 159,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 149 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 6,9 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü 10,4 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 5,6 milyon tekil kişi çalışan yer almaktadır. Ana hissedarı Türkiye Varlık Fonu Finansal Yatırımlar A.Ş. olan ve kamu alanındaki sigorta şirketlerinin bir araya gelmesiyle kurulan Türkiye Sigorta Anonim Şirketi'nin tescili 3 Eylül 2020 tarihli ve 10152 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmiştir. Kamu emeklilik şirketlerinin bir araya gelmesi ile kurulan Türkiye Hayat ve Emeklilik Anonim Şirketi'nin tescili ise 4 Eylül 2020 tarihli ve 10153 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmiştir. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 112'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 130 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran 2018 2019 2019 2020 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 24 23 23 22 Şube Sayısı (Adet) 131 119 119 118 Personel Sayısı (Kişi) 1401 1232 1251 1207 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 68 506 58 176 63 098 63 626 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 917 1125 559 833 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 58 56 57 56 Şube Sayısı (Adet) 354 352 350 342 Personel Sayısı (Kişi) 4355 4 269 4 262 4183 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 34 608 37 017 32 943 36 170 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1306 1374 800 557 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 14 15 14 15 Personel Sayısı (Kişi) 936 901 923 864 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 39 707 27 560 32911 25 573 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 559 633 345 406 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 20 22 20 19 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 4199 4872 4 748 5 048 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 146 262 93 97 Kaynak: BDDK

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Mart ayından itibaren salgının yarattığı belirsizlikler ve ekonomik faaliyetteki duraklama banka dışı finansal kuruluşları olumsuz yönde etkilemiş ve bu kuruluşların aktiflerinde zayıflamaya yol açmıştır. Ancak Haziran ayıyla birlikte sektör aktiflerinde yeniden toparlanma görülmektedir. Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, 2020 yılı Haziran ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring ve varlık yönetim şirketlerinde sırasıyla yüzde 0,8, yüzde 9,8 ve yüzde 6,3 artarken finansman şirketlerinde yüzde 22,3 azalmıştır. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılığı söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 1,4, yüzde 1,6, yüzde 1,9 ve yüzde 1,5 olarak gerçekleşmiştir. Katılım Finans 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 52,3 oranında artarak 364,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı, bu dönemde yüzde 5,7'den yüzde 6,8'e yükselmiştir. Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler, 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 54,5 oranında artarak 124,2 milyar TL'den 191,9 milyar TL'ye yükselmiştir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla 113,2 milyar TL'si TP, 158,1 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 271,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplamı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 57,1 oranında büyümüştür. Söz konusu katılım fonlarının krediye dönüşüm oranı, 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 70,7 olarak gerçekleşmiştir. Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde katılım bankalarının dönem net kârı 2019 yılı Haziran ayında 1,25 milyar TL tutarında iken, 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bu tutar 1,65 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak kârlılığı yüzde 7,07'den yüzde 7,04'e, aktif kârlılığı ise yüzde 0,55'ten yüzde 0,50'ye gerilemiştir. TABLO 1: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler Haziran 2018 2019 2019 2020 Katılım Bankacılığı -Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 206,9 284,4 239,2 364,4 Krediler (Milyar TL) 1125 o136,2 o 1242 191,9 Katılım Fonu (Milyar TL) 136,6 215,4 172,7 271,3 Banka Sayısı (Adet) 5 6 6 6 Yurt içi Şube Sayısı (Adet) 1120 1176 1136 1191 Yurt dışı Şube Sayısı (Adet) 2 3 3 3 Personel Sayısı (Bin kişi) 15,7 16 15,8 160,4 -Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı / Toplam Aktifler (1) ill i 0,55 0,5 Dönem Net Kârı / Toplam Özkaynaklar (1) 14,96 13,38 7,07 7,04 -Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 15,8 18,1 17,2 19,1 Tahsili Gecikmiş Alacaklar (TGA) (Brüt) / Brüt Krediler 4,16 5,İ3 4,66 3,96 Katılım Sigortacılık

Hayat /Emeklilik 8i 248 102 152

Toplam Prim Üretimi (Milyon TL) 1804 2 982 1582 1770

Hayat Dışı Şirketler 1722 2733 1479 1618

Hayat/ Emeklilik 81 249 103 152

Kira Sertifikası (Sukuk) İhraçları (Milyar TL) (2)

TL Cinsi Kira Sertifikaları 7,25 7,6 3,08 34,18

Altına Dayalı Kira Sertifikaları 0,54 19 8,56 12,27

Avro Cinsi Kira Sertifikası 3,44 12,07 10,62 3,70

Dolar Cinsi Kira Sertifikası - - - 12,04

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK, TSB

(1) Ara dönemler yıllıklandırılmamıştır.

(2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir. 2012 yılından bu yana Hazine tarafından yurt içinde ve yurt dışında katılım finans sektörü için önemli bir likidite kaynağı olan kira sertifikası ihraç edilmektedir. 2020 yılının ilk 6 ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 34,2 milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde yurt içinde döviz cinsi toplam 15,7 milyar TL karşılığında kira sertifikası ihraç edilmiştir. Ayrıca, 2017 yılından itibaren altına dayalı kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. Altına dayalı kira sertifikası ihraçları kapsamında 12,3 milyar TL karşılığında ihraç gerçekleştirilmiştir. Katılım finans sektörü içerisinde yeni gelişmekte olan katılım sigortacılığında 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere 6'sı hayat, 8'i hayat dışı işlem yapan sigorta şirketi faaliyet göstermektedir. 3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2019 yılında 2018 yılına göre 0,1 puan artarak yüzde 33,1 olmuştur. Yılın ilk yarısında milli hasılanın daralması, toplam talepteki gerileme ve döviz kuruna ilişkin gelişmeler, ekonomiyi canlandırmak amacıyla yapılan vergi indirimleriyle birlikte vergi gelirlerinde 0,9 puanlık bir düşüş yaşanmasına neden olmuştur. 2B, bedelli askerlik ve imar barışı gibi uygulamalardan elde edilen yüksek tahsilatın etkisiyle 2018 yılında artan vergi dışı normal gelirler 2019 yılında 0,4 puan azalmış ve uzun dönem ortalamasına yakın bir düzeyde gerçekleşmiş, buna karşılık faktör gelirleri 1,3 puan artış göstermiştir. Genel devlet harcamaları 2019 yılında GSYH'ya oranla 2018 yılına göre 0,8 puan artarak yüzde 36,1 olmuştur. Bu dönemde personel giderleri başta olmak üzere cari giderlerin GSYH payı 0,7 puan artmıştır. Yatırım harcamalarının payı ise 1,1 puan azalış göstermiştir. Merkezi yönetim bütçesinden yapılan transferler 0,7 puan, diğer genel devlet unsurlarından yapılan transferler ise 0,5 puan artmıştır. Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2019 yılında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,7 puan artış göstermiş ve yüzde 3 olmuştur. 2020 yılı ilk çeyreğinde görülen ekonomik toparlanma 2020 yılı Mart ayı sonrasında ülkemizi de etkilemeye başlayan Covid-19 pandemisi nedeniyle sekteye uğramış, bu durum gelir ve gider yönlü önemli maliye politikası adımları atılmasını gerekli kılmıştır. Söz konusu iradi politikaların genel devlet dengelerine yansıması belirli gelir kalemlerinde azalış; cari harcamalar ve transferler giderlerinde artış şeklinde olmuştur. 2020 yılında genel devlet gelirlerinin bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla 0,6 puan azalarak yüzde 32,5 olacağı öngörülmektedir. 2019 yılında ertelenen talebin 2020 yılı başında canlanması, bazı vergi oranlarında yapılan güncellemeler ve sonrasında salgına karşı alınan önlemler kapsamında kredi koşullarının gevşetilmesinin etkisiyle dolaylı vergi tahsilatında beklenen artışa mukabil toplam vergi gelirlerinin 0,7 puan artacağı tahmin edilmektedir. Buna karşın, salgının olumsuz etkisi nedeniyle sosyal fon gelirlerinde 0,5 puan ve faktör gelirlerinde 0,6 puan düşüş beklenmektedir. GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarının 2020 yılında bir önceki yıla kıyasla 2,4 puan artacağı ve yüzde 38,6 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde personel giderleri ve diğer cari giderlerindeki artış nedeniyle cari giderlerin payının 1,2 puan, faiz giderlerinin yanı Sıra sosyal güvenlik transferlerindeki artışlar nedeniyle transfer harcamalarının payının 1,2 puan artacağı, yatırım harcamalarının payının ise korunacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2019 yılında yüzde 3 olan genel devlet açığının 2020 yılında yüzde 6,1'e yükseleceği öngörülmektedir. 2019 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5 olan genel devlet faiz dışı borçlanma gereğinin 2020 yılında yüzde 3 olması, aynı dönemde yüzde 3,5 olan program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 5'e yükselmesi beklenmektedir. Genel devlet kapsamına Kİlerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2019 yılında GSYH'ya oranla yüzde 3,2 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2020 yılında yüzde 6,1'e yükseleceği öngörülmektedir. Aynı dönemde yüzde 3,7 olan program tanımlı kamu kesimi faiz dışı açığının ise yüzde 5,1'e yükselmesi beklenmektedir. 2019 yılında GSYH'ya oranla yüzde 32,5 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2020 yılında yüzde 41,1'e yükselmesi beklenmektedir. Yaşanan salgının da etkisiyle, bir önceki yılla kıyaslandığında, 2020 yılında, ekonomik dalgalanmaların genel devlet açığını genişletici etkisinin artması beklenmektedir. Bir defalık tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmaların etkisi arındırıldığında, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2020 yılında, bir önceki yıla göre, 0,2 puan azalarak yüzde 5,4 seviyesinde olacağı, yapısal faiz dışı dengenin ise 0,6 puan iyileşerek yüzde 2,5 oranında açık vereceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 34- Genel Devlet Yapısal Denge Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel devlet dengesidir.

(2) Vergi ve prim yapılandırması, 2B ve özelleştirme gelirleri gibi bir defalık gelir ve giderler hariç genel devlet dengesidir.

(3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelir ve giderler ile devresel etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen denge 2019 yılında yüzde 17,1 seviyesinde olan sosyal harcamaların GSYH'ya oranının 2020 yılında yüzde 18,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede, sağlık harcamalarının yanı sıra salgının ekonomik etkileriyle mücadele nedeniyle sosyal koruma harcamalarının GSYH'ya oranındaki artış etkili olmuştur. TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2015 2016 2017 2018 2019 2020(1) 2021(2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2021 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 31,7 olması beklenmektedir. Ekonomik faaliyette beklenen toparlanmaya bağlı olarak özellikle dolaylı vergiler ve sosyal fonların 0,4 puan artacağı, buna karşın faktör gelirleri ve doğrudan vergilerin 1,4 puan azalacağı tahmini bu gelişme üzerinde belirleyici olmaktadır. Genel devlet harcamalarının 2021 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oranla 2,3 puan azalarak yüzde 36,3 olması beklenmektedir. Bu dönemde yatırım harcamalarının aynı düzeyde kalacağı; diğer yandan salgına karşı alınan önlemlerin kademeli olarak kaldırılmasıyla transfer harcamalarının 0,5 puan, cari harcamaların ise 1,8 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2021 yılında 1,5 puanlık bir düşüşle yüzde 4,5'e gerileyeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı açığının 1,9 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 1,2'ye gerilemesi; program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 2,4 olması beklenmektedir. 2021 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 1,4 puan azalarak yüzde 4,7 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 2,5 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 2,6'ya gerileyeceği öngörülmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2021 yılında yüzde 40,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) | 2017 2018 2019 2020(2) 2021(3) 2017 2018 2019 2020(2) 2021(3) Vergiler 549 775 632 710 686 315 806 285 939 899 17,5 16,8 15,9 16,6 16,7 -Vasıtasız 164314 221 254 244 972 270 089 303 048 5,2 5,9 5,7 5,6 5,4 -Vasıtalı 367 247 389 414 416 398 507 169 604 479 11,7 10,4 9,6 10,5 10,7 -Servet 18213 22 042 24 944 29027 32373 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 Vergi Dışı Normal Gelirler 47 823 83 894 80 987 83321 101315 1,5 2,2 1,9 1,7 1,8 Faktör Gelirleri 144 839 177 014 261 169 262 105 239 876 4,6 4,7 6,0 5,4 4,2 Sosyal Fonlar 280 738 338 694 396 347 421 727 500 321 9,0 9,0 9,2 8,7 8,9 TOPLAM 1023175 1232313 1424817 1573438 1781411 32,7 32,8 33,0 32,4 31,6 -Özelleştirme Gelirleri 4 995 6 198 5 086 4 365 10 000 0,2 0,2 0,1 0,1 0,2 TOPLAM GELİR 1028170 1238511 1429903 1577803 1791411 32,8 33,0 33,1 32,5 31,7 Cari Harcamalar 480 106 594 464 712 644 860 694 901 881 15,3 15,8 16,5 17,7 16,0 Yatırım Harcamaları 115 056 141 616 115 228 127 650 148 949 3,7 3,8 2,7 2,6 2,6 -Sabit Sermaye 114719 141 019 113 748 127 102 148 144 3,7 3,8 2,6 2,6 2,6 -Stok Değişmesi 336 597 1 480 548 805 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Transfer Harcamaları 490 331 591 053 733 381 883311 996 905 15,6 15,7 17,0 18,2 17,7 -Cari Transferler 466 408 564 175 698 092 850 005 957 209 14,9 15,0 16,2 17,5 17,0 -Sermaye Transferleri 23 923 26 878 35 289 33 306 39 696 0,8 0,7 0,8 0,7 0,7 FAİZ DIŞI HARCAMA 1025208 1247849 1452955 1724869 1857531 32,7 33,2 (o 33,6 35,6 32,9 TOPLAM HARCAMA 1085493 1327133 1561253 1871655 2047735 34,6 35,3 36,1 38,6 36,3 BORÇLANMA GEREĞİ 57323 88623 131350 293852 256324 1,8 2,4 3,0 6,1 4,5 FAİZ DIŞI BORÇLANMA GEREĞİ -2962 9338 23052 (147 066 66120 -O,1 0,2 0,5 3,0 1,2 FAİZ GİD. ve ÖZEL. GEL. HARİÇ BORÇ. GER. 2033 15 536 28138 151431 76 120 0,1 0,4 0,7 3,1 1,3 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)

2017 2018 2019 2020(1) 2021(2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Merkezi Yönetim Bütçesi 47 779 72813 124 747 239 168 244 993 KİT -1 155 3181 8921 2890 9 347 İşletmeci KİT -2324 2 958 7 289 1691 8 217 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 1 169 223 1632 1199 1130 Mahalli İdareler 15 963 21 758 9 298 9 973 10 261 Döner Sermaye -70 1554 2329 2 020 2 028 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -1611 -1352 -2 105 2105 0 İşsizlik Sigortası Fonu -13 518 -10 923 -3 898 38 993 -2 948 Fonlar 8 780 4773 979 1592 1990 KKBG 56 168 91804 140271 296 742 265 671 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) -5 058 10 570 28 257 146 906 72995 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 61163 98 002 145 357 301 107 275 671 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) - 63 16 768 33343 151271 82995 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Merkezi Yönetim Bütçesi 1,5 1,9 2,9 4,9 43 KİT | 00 01 0,2 0,1 0,2 İşletmeci KİT -0,1 0,1 0,2 0,0 0,1 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Mahalli İdareler 0,5 0,6 0,2 0,2 0,2 Döner Sermaye 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 İşsizlik Sigortası Fonu -0,4 -0,3 -0,1 0,8 -0,1 Fonlar 0,3 0,1 0,0 0,0 0,0 KKBG 1,8 2,4 3,2 6,1 4,7 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) -0,2 0,3 0,7 3,0 1,3 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 2,0 2,6 3,4 6,2 4,9 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) 0,0 0,4 0,8 3,1 1,5 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO 1: 38- 2019 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL

KİT

Merkezi N işsizlik m GENEL Rİ

Yönetim şa Fonlar Sigortasi Ge Sermaye DEVLET İşletmeci Kapsar Toplam TN Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 562 820 80 593 18 572 0 0 - 349 661 636 -2 448 -8 - 2 456 659 180 a Vasıtasız 200 851 26 154 18 572 0) 0 - 349 245 228 -2 448 - 8 -2 456 242 773 b Vasıtalı 361 969 54 439 0) 0 0 0 416 408 0 0) 0 416 408 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 65 830 13 560 3348 0 0 - 830 81 908 -3253 0 -3 253 78 655 3 Faktör Gelirleri 123 342 15 225 102 18303 2731 1219 160 922 7 930 - 911 7019 167 941 4 Sosyal Fonlar 0) LU) 0 -19920 -40396 0 - 60317 0 0 0 - 60317 5 Cari Transferler - 406 826 -12336 -5114 5516 39 968 0 -378 791 2873 0 2873 -375 918 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 345 167 97 043 16 909 3 898 2303 39 465 358 5102 - 918 4184 469 542 II CARİ GİDERLER -370241 -80 354 -21037 o o o -471 632 0 o O -471632 III KAMU TASARRUFU -25074 16 689 -4128 3898 2303 39 -6273 5 102 - 918 4184 -2090 IV YATIRIMLAR -81117 -38346 o o - 198 -2 460 -122121 - 28070 - 546 -28617 -150737 a Sabit Sermaye -81117 -38 327 0 0) - 198 -1 164 -120 806 -20 559 - 60 -20 619 - 141 425 b Stok Değişmesi 0 - 19 0 0 0 -1296 -1315 -7511 - 487 -7 997 -9312 V TASARRUF-YATIRIM FARKI - 106 191 -21657 -4128 3898 2105 -2421 -128394 -22968 -1465 -24433 -152827 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -18 556 12370 3 149 o o 247 -2790 16123 29 16151 13361 1 Servet Vergileri 13 543 11401 3177 0) 4) 0 28121 (0) 0 0) 28121 2 Diğer Transferler - 26143 -3 487 409 0 0 0 -29221 15 294 28 15 323 -13 898 3 Kamulaş ve Sabit Değer Art -5 956 4 456 - 437 o 0 247 -1690 828 0 829 - 861 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 124 747 9287 979 -3 898 -2105 2174 131 184 6 846 1436 8 282 139 466 1 Kasa-Banka Değişimi 0 4 486 1011 0 0 11 5 508 -1755 137 -1618 3890 2 Dış Borçlanma (net) 31723 538 0 0 0 90 32 261 3284 0 3 284 35 545 -Dış Borç Ödemesi -34 621 -2457 0 0 0 0 -37 078 -5530 0 -5530 - 42 608 -Dış Borç Kullanımı 66 344 2995 0 0 0 0 69339 8814 0 8814 78 153 3 İç Borç/Alacak (net) 93 024 4274 -32 -3 898 -2105 2318 93581 5 760 1495 7 255 100 836 4 Stok Değişim Fonu 0 - 11 (0) (0) (0) - 155 - 166 - 443 - 196 - 639 - 805 BORÇLANMA GEREĞİ 124 747 9298 979 -3898 -2105 2329 131350 7 289 1632 8921 140 271 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. TABLO I: 39- 2020 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi N işsizlik m GENEL p Yönetim ann Fonlar sigortası Gü Sermaye DEVLET İşletmeci < ea Toplam TE AMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 659 858 96 368 21743 0 0 - 413 777 556 -3 003 0 -3 003 774 554 a Vasıtasız 219378 29 668 21743 0 0 - 413 270376 -3 003 0 -3 003 267 374 b Vasıtalı 440 480 66 700 0 0 0 0 507 180 0 0 0 507 180 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 63 760 14 769 6 362 0 0 - 704 84 188 -1704 0 -1704 82 484) 3 Faktör Gelirleri 104 983 14 948 119 16 982 2 636 869 140 537 10 519 - 939 9 581 150 117 4 Sosyal Fonlar ) 0 0 -61 682 - 86 842 90 -148524 0 0 0 -148524 5 Cari Transferler - 527 404 - 14015 -8117 5 707 82 483 0 - 461 346 2779 1 2780 -458 566 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 301 197 112071 20107 -38 993 -1724 - 248 392410 8591 - 937 7654 400064 II CARİ GİDERLER - 437 615 -91 987 -24309 o o 0 -553910 o 0 0 -553910 III KAMU TASARRUFU -136 418 20 084 -4201 -38993 -1724 - 248 o-161500 8591 - 937 7654 -153 846 IV YATIRIMLAR -89 510 - 43 292 o 0 - 382 -1490 -134674 -21317 78 -21239 -155913 a Sabit Sermaye -89 510 - 43296 O) 0 - 382 -1494 -134 681 - 25 866 - 107 -25973 -160654 b Stok Değişmesi 0 4 0 0 0 4 8 4550 184 4734 4 742 V TASARRUF-YATIRIM FARKI - 225 928 -23208 -4201 -38 993 -2105 -1739 -296174 -12725 - 860 -13585 -309 759 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -13 240 13 269 2 609 o o 241 2878 13 296 464 13 760 16 639 1 Servet Vergileri 15173 13 854 3 579 0 0 0 32 606 0 0 0 32 606 2 Diğer Transferler - 23 169 -4823 - 481 0 0 0 - 28474 13 205 475 13 680 -14 793 3 Kamulaş ve Sabit Değer Art -5244 4238 - 489 0 0 241 -1254 91 -1i 80 -1174 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 239 168 9940 1592 38 993 2105 1498 293 296 - 571 395 - 175 293120 1 Kasa-Banka Değişimi 0 7372 1425 0 0 - 639 8 157 641 27 668 8 825) 2 Dış Borçlanma (net) -8 913 1761 0 0 0 0 -6611 -1570 0 -1570 -8 181 -Dış Borç Ödemesi -35 354 -3019 0 0) 0 0) - 36 535 -6 795 0 -6795 -43 330) -Dış Borç Kullanımı 26 441 4 780 0 0 0 0 29 924 5 225 0 5225 35 149 3 İç Borg/Alacak (net) 248 081 840 168 38 993 2 105 2 659 292 306 2620 1172 3791 296 097 4 Stok Değişim Fonu 0 -34 0) 0 0 - 522 - 556 -2 262 - 803 -3 065 -3621 BORÇLANMA GEREĞİ 239 168 9973 1592 38 993 2105 2020 293852 1691 1199 2890 296742 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

(4) Gerçekleşme Tahmini

TABLO I: 40- 2021 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

KİT

Veli Mahalli İşsizlik Sosyal Dö GENEL Özell TOPLAM

“Bütçesi İdareler Fonlar Sigortası Fonu Güvenlik Sermaye TOPLAMI işletmeci Kapsamı Toplam KAMU öneti ahalli N N » 1 Vergiler 769 288 112 720 26323 0 0 - 477 907 854 -3038 -3 -3041 904 812 a Vasıtasız 243 639 33 878 26323 0 0 - 477 303 363 -3038 -3 -3041 300 321 b Vasttalı 525 649 78 842 0 0 0 0 604 491 0 0 0 604 491 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 80717 17361 4775 0 0 - 815 102 038 -2479 o -2479 99 559) 3 Faktör Gelirleri 78 058 18 308 123 10 072 3403 1537 111501 16 248 - 500 15 748 127 250 4 Sosyal Fonlar 0 0 0) -14 662 - 72 680 0 -87342 o 0 0 -87342 5 Cari Transferler - 595 767 - 16 167 -9971 7538 69 564 (9) - 544 802 3731 1 3732 - 541 070 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 332296 132223 21250 2948 287 245 489 249 14 463 - Soz 13 960 503 209 II CARİ GİDERLER - 461 155 - 105 599 - 26726 o o o - 593 480 o o o - 593 480 III KAMU TASARRUFU - 128 859 26 624 -5475 2948 287 245 -104231 14 463 - 502 13 960 - 90270 IV YATIRIMLAR - 104 287 -51720 o o - 287 -1333 - 157 626 - 43 656 - 105 - 43 762 - 201388 a Sabit Sermaye - 104 287 -51 713 (0) o - 287 - 928 - 157 215 - 43 488 - 140 -43 628 - 200 843 b Stok Değişmesi 0 -7 (9) 0 o - 405 - 411 - 168 35 - 133 - 545 V TASARRUF-YATIRIM FARKI - 233 146 - 25 096 -5475 2948 o -1088 - 261857 - 29 193 - 608 -29801 - 291 658 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -11846 14 858 3 485 o 0 - 569 5927 22367 35 22402 28329 1 Servet Vergileri 17 209 15164 4 009 0 0 o 36 382 0) (0) 0 36 382) 2 Diğer Transferler -19017 -5 620 13 0 0 0) - 24624 18 799 34 18 833 -5791 3 Kamulaş Ve Sabit Değer Art -10 038 5314 - 538 0 0 - 569 -5831 3 568 i 3 569 - 2 262 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA (2) 10238 1990 -2948 o 1657 10938 6826 573 7399 18337 1 Kasa-Banka Değişimi 9703 1795 0) 0 - 956 10 542 -30 - 6 - 36 10 506) 2 Dış Borçlanma (net) - 631 o 0 0 o) - 631 9201 (9) 9201 8 570 -Dış Borç Ödemesi -3397 (0) o 0 o -3397 -1174 0 -1174 -4571i -Dış Borç Kullanımı 2 766 (0) 0 0 o 2 766 10375 0 10375 13141 3 İç Borç/Alacak (net) 1189 196 -2 948 0 2 984 1420 - 955 1 136 181 1 602 4 Stok Değişim Fonu - 23 o 0 0 - 371 - 394 -1390 - 558 -1948 -2342 BORÇLANMA GEREĞİ 244 993 10 261 1990 -2948 o 2028 256324 8217 1130 9347 265 671 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

(1) Program

(2) 2021 yılına ilişkin merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri, Kasım ayında Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır. 3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2020 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 1.095,5 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 956,6 milyar TL ve bütçe açığının 138,9 milyar TL olacağı tahmin edilmiştir. Bununla birlikte, yıl sonunda harcamaların başlangıç ödeneğinin 116,8 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 16,5 milyar TL üzerine çıkarak sırasıyla 1.212,3 milyar TL ve 973,1 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2020 yılında bütçe açığının 239,2 milyar TL, faiz dışı açığın ise 101,8 milyar TL olması beklenmektedir. 2020 yılı bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 2,9 olması öngörülen bütçe açığının Yıl sonunda yüzde 4,9 olarak gerçekleşeceği, yüzde 1,3 olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 3,7 düzeyine yükseleceği öngörülmektedir. 2020 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 118,4 milyar TL üzerine çıkarak 1.074,99 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 22,2 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2020 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangıç ödeneğini 5,6 milyar TL aşarak 339,5 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede tespit edildiği üzere, Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 4 olarak uygulanmış, Ocak ayında ilave 1,49 ve Temmuz ayında ilave 1,75 puan enflasyon farkı verilmiştir. Bununla birlikte, başta sağlık personeli olmak üzere ilave istihdam kararları personel giderlerinde yaşanan artışta etkili olmuştur. 2020 yılı bütçesinde 75,6 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alım giderlerinin, 30,1 milyar TL artış göstererek 105,7 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede yıl içerisinde ortaya çıkan yeni hizmetler ile artan hizmet ihtiyaçlarının karşılanmasının etkili olması beklenmektedir. 2020 yılı bütçesinde 451,1 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda bu tutarın 49,1 milyar TL üzerine çıkarak 500,2 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artıştaki en yüksek payı sağlık, emeklilik ve sosyal yardım sistemine yapılan transferler oluşturmuştur. Bütçe ödeneğine göre sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderlerinde 30,4 milyar TL tutarında artış öngörülmüştür. Diğer hazine yardımları kaleminde ise temelde salgının ekonomik etkileriyle mücadele kapsamında ihtiyaç sahibi ailelere nakit transferi yapılması nedeniyle bütçe ödeneğinin 11,3 milyar TL üzerinde bir harcama olacağı değerlendirilmektedir. Gençlik ve Spor Bakanlığına özel gelirler nedeniyle ödenek ekleme imkânıyla 3,6 milyar TL ilave harcama imkânı sağlanmıştır. Ayrıca, 2,1 milyar TL Karayolları Genel Müdürlüğüne, 1,3 milyar TL AFAD'a, 0,9 milyar TL Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına ve 0,5 milyar TL AB Başkanlığına ilave bütçe artışı sağlanmıştır. Sermaye giderlerinin yıl sonunda başlangıç ödeneğinin 30,1 milyar TL üzerine çıkarak 86,7 milyar TL olması beklenmektedir. Bu gelişmede, ulaştırma ve sulama altyapısını güçlendirmek başta olmak üzere ilave yatırım taleplerinin karşılanması etkili olmuştur. 2020 yılında sermaye transferlerinin, başlangıç ödeneğinin 4,2 milyar TL üzerinde 10,9 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede; TÜBİTAK projeleri için 1,5 milyar TL, İçişleri Bakanlığına 0,6 milyar TL ve AFAD'a altyapı hasarları için 0,4 milyar TL ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmuştur. Borç verme kaleminin 2020 yılı bütçesinde belirlenen tutarın 4,8 milyar TL üzerinde 31,9 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, demiryolu ulaştırması alanında hizmet gören kamu sermayeli şirketlere yapılan sermaye katkıları etkili olmuştur. Bu çerçevede, TCDD'ye 3,8 milyar TL, TÜRASAŞ'a 0,7 milyar TL ilave ödenek aktarılmıştır. Faiz giderlerinin 2020 yılı bütçesinde belirlenen tutarın 1,5 milyar TL altında, 137,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında, bütçe hedefinin 16,5 milyar TL üstüne çıkması beklenen toplam merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranla, hedefin 0,4 puan üzerinde, yüzde 20,1 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu dönemde, bütçe hedeflerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin GSYH oranının 0,2 puan artarak yüzde 16,3; vergi dışı gelirlerin ise 0,2 puan artarak yüzde 3,8 düzeyinde olacağı tahmin edilmektedir. Bütçe hedeflerine kıyasla, 2020 yılında gelir vergisi tahsilatının hedefin 19,4 milyar TL altında kalması, kurumlar vergisi tahsilatının ise hedefin 15,5 milyar TL üzerine çıkması ve bu vergilerin sırasıyla 162,7 milyar TL ve 104,9 milyar TL olması beklenmektedir. GSYH'ya oranla gelir vergisinin yüzde 3,4, kurumlar vergisinin yüzde 2,2 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Salgının ekonomik ve sosyal alanda olumsuz etkileriyle mücadele kapsamında; 2019 yılına ilişkin Nisan ayının son gününe kadar verilmesi gereken kurumlar vergisi beyannamelerinin verilme ve ödeme süreleri 1 Haziran 2020 tarihine kadar uzatılmıştır. Öte yandan, salgından ciddi şekilde etkilenen sektörlerde faaliyet gösteren mükellefler ile gelir vergisi mükellefi olan yaklaşık 1,9 milyon vatandaşımızın tamamı için mücbir sebep halinin varlığı kabul edilerek muhtasar ve katma değer vergisi beyannamelerinin ödeme süreleri 6 ay süreyle uzatılmıştır. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2020 yılı bütçe tahmininin 4,7 milyar TL üzerine çıkarak 62,6 milyar TL seviyesinde ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artış, hayata geçirilen vergi indirimlerine karşın, temel olarak KDV iadelerindeki yavaşlama ile yılın ikinci yarısından itibaren ekonomik faaliyette yaşanan toparlanmadan kaynaklanmaktadır. 2020 yılı Ocak ayında mobilya ürünlerinde yüzde 18 olarak uygulanan KDV oranı kalıcı olarak yüzde 8'e düşürülmüştür. Salgından en çok etkilenen sektörlerden olan hava yolu ile yolcu taşımacılığı hizmetlerinde Nisan-Haziran dönemi için 3 ay süreyle KDV oranları yüzde 18'den yüzde 1'e indirilmiştir. Yine salgının ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki etkilerini hafifletmeye yönelik olarak eğitim ve öğretim hizmetlerinde 1 Eylül 2020 ila 30 Haziran 2021 tarihleri arasında uygulanmak üzere KDV oranı yüzde 8'den yüzde 1'e indirilmiştir. Ağustos-Aralık döneminde geçerli olmak üzere, salgının olumsuz olarak etkilediği turizm hizmetlerinde KDV oranları (konaklama ve genel orana tabi yeme-içme hizmetleri dahil) yüzde 8'den yüzde 1'e çekilmiş, işyeri kiralamaları ile eğlence, bakım onarım ve diğer birçok sektörde yüzde 18 olarak uygulanan KDV oranı ise yüzde 8'e indirilmiştir. 2020 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 3,6 milyar TL üzerine çıkarak 69,6 milyar TL, GSYH'ya oranla ise yüzde 1,4 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2020 yılında, motorlu araç satışlarına ilişkin ÖTV tahsilatının bütçe hedefinin 14,3 milyar TL üzerine çıkarak 33,2 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artışta, vergi matrahlarında oluşan yükselme yanında düşen kredi faizlerinin de etkisiyle taşıt satışlarında yaşanan artış belirleyici olmuştur. Motorlu taşıtlar vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 0,9 milyar TL altında kalarak 16,5 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Söz konusu gelişmede vergi tutarlarının tespitinde esas alınacak yeniden değerleme oranının yüzde 12 seviyesinde belirlenmesi etkili olmuştur. 2020 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, tüketimin başlangıç tahminlerinin bir miktar altında kalması nedeniyle, bütçe tahmininin 3,3 milyar TL altında kalarak 61,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 olması beklenmektedir. 2020 yılında, alkollü içkiler ve kolalı gazozlardan elde edilen ÖTV tahsilatının bütçe hedefinin 1,5 milyar TL altına düşerek 16,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV) tahsilatının, kambiyo işlemlerinde geçerli BSMV oranının belirli bir süre yüzde 1'e yükselmesi sonucunda, bütçe hedefinin 1,3 milyar TL üzerine çıkarak 26,3 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Özel iletişim vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 0,1 milyar TL üzerine çıkarak 4,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının, bütçe tahmininin 15,2 milyar TL altında kalarak, 142,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 2,9 seviyesinde olması tahmin edilmektedir. Gümrük vergisi tahsilatının ise, bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerine çıkarak 21,4 milyar TL olması beklenmektedir. 2020 yılında, salgının ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için devreye alınan tedbir ve teşvikler kapsamında kredi faizlerindeki düşüşe bağlı olarak konut satışlarının artması nedeniyle, harç gelirlerinin bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerinde 30,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Damga vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 0,9 milyar TL altında kalarak 20,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2020 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe hedefinin 10,4 milyar TL üzerine çıkarak 182,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artışta; faiz gelirlerine ve para cezalarına ilişkin tahsilattaki artış etkili olmuştur. Diğer taraftan, salgınla mücadele kapsamında, irtifak hakkı ile devlete ait yerlerin kiraya verilmesinden doğan alacaklar ile ecrimisil bedelleri, 28 kapsamında bulunanlar ile tarım arazilerinin satış bedellerine ilişkin ödemeler ile devlete ait yükseköğrenim yurtlarına ilişkin ödemeler ve öğrenim kredisi borçları 3 ila 6 ay süreyle ertelenmiştir. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin düzenlemeler kapsamında 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Kanunun uygulanmasından 2016 yılında 13,7 milyar TL, 2017 yılında 12,4 milyar TL, 2018 yılında 9,5 milyar TL, 2019 yılında ise 5,9 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2017 yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında ise 2017 yılında 2 milyar TL, 2018 yılında 1,9 milyar TL, 2019 yılında ise 1,2 milyar TL tahsilat yapılmıştır. Ayrıca, 2018 yılında yürürlüğe giren 7143 sayılı Kanun kapsamında 2018 yılında 13,8 milyar TL, 2019 yılında ise 10 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2020 yılının ilk dokuz ayında ise 6736 sayılı Kanun kapsamında 1,4 milyar TL, 7020 sayılı Kanun kapsamında 0,5 milyar TL ve 7143 sayılı Kanun kapsamında ise 2,1 milyar TL olmak üzere toplamda 4 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2020 yılı Ocak - Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 36,6 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2020 yılının ilk on aylık bölümünde, Şubat ayında 4 milyar dolar ve Ekim ayında 2,5 milyar dolar olmak üzere toplam 6,5 milyar dolar tutarında dış finansman sağlanmıştır. 2020 yılında yaşanmakta olan Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik etkilerini azaltmak amacıyla yatırım, istihdam ve büyümeyi desteklemek için geçici olarak alınan ekonomik tedbirlerin mali etkilerini de kapsayan 2021-2023 Yeni Ekonomi Programında yer alan 2020 yılı bütçe büyüklükleri ve bütçe dengesi çerçevesinde oluşan ilave finansman ihtiyacının karşılanmasına ve ileride yine pandemi sebebiyle yaşanabilecek muhtemel risklerin bertaraf edilebilmesine bağlı olarak Eylül ayı sonu itibarıyla toplam iç borç çevirme oranı yüzde 188,6 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2020 yılı Ocak - Eylül döneminde, nakit bazlı 383,2 milyar TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 12'si sabit kuponlu, yüzde 11,2'si TÜFE'ye endeksli, yüzde 12,6'sı kuponsuz, yüzde 16,3'ü değişken faizli tahvil ve yüzde 9,3'ü kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, yüzde 5,4'ü avro ve yüzde 24,8'i ABD doları olmak üzere iç finansmanın yüzde 30,2'si yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. İlk ihracına 2017 yılında başlanan altın cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikası ihraçlarına 2020 yılında da devam edilmiş olup iç borçlanmanın yüzde 8,4'ü söz konusu senetlerle gerçekleştirilmiştir. 2019 yılı sonunda 30,1 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2020 yılı Eylül ayı sonunda 32 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 18,30'dan yüzde 9,96 düzeyine inmiştir. TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2017 2018 2019 2020 (1) 2017 2018 2019 Brüt Borç Stoku 876494 1067115 1329054 1862889 28,0 28,4 30,8 İç Borç Stoku 535 448 586 142 755052 1105747 17,1 15,6 17,5 Tahvil 534 473 580 647 736 791 1075 990 7,1 15,4 i,i Bono 974 5 495 18 261 29 757 0,03 0, 04 Dış Borç Stoku 341047 480 973 574 002 757 142 10,9 12,8 13,3

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler

16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7254 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 5018 sayılı Kanununda değişiklik yapılarak kamu idarelerine ait bütçelerin performans esaslı program bütçeye göre hazırlanması hüküm altına alınmıştır. Bu çerçevede, 17/10/2020 tarihinde TBMM'ye sunulan 2021 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Teklifi, performans esaslı program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanmıştır. Performans esaslı program bütçeyle, kamu hizmetleri ile kaynak tahsisi arasında güçlü bir bağ kuran, toplumun beklentilerini ön plana çıkaran, mali saydamlık ve hesap verebilirliğe katkı sağlayan bir bütçenin hazırlanması hedeflenmiştir. Böylece modern bütçeleme yaklaşımlarıyla uyumlu bir biçimde kamu hizmetlerine ayrılan kaynakları, ulaşılmak istenen hedeflerle ilişkilendiren, çıktı ve sonuç odaklı bir yaklaşım ortaya konulmuştur. Performans esaslı program bütçede idarelerin performans bilgisinin görünürlüğünün artırılması da hedeflenmektedir. 2021 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL olması hedeflenmiş, bütçe harcamaları ise 1.346,1 milyon TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 245,0 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 4,3 olacağı öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2021-2023 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasında öngörülen sıkılaştırmanın ve kaynak kullanımında etkinliğinin sağlanması ile kamu gelirlerinin kalitesinin artırılması olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmiştir. 2021 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,6 puan altında ve yüzde 19,5 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi dışı gelirlerin 0,6 puan düşeceği, vergi gelirlerinin ise 0,04 puan artacağı tahmin edilmektedir. 2020 yılı Mart ayından itibaren ülkemizde etkisinin hissedilmeye başlandığı salgın sürecinin olumsuz etkisinin 2021 yılında daha belirgin bir biçimde ortadan kalkmaya başlayacağı ve ekonomik faaliyetin vergi tahsilatına yansıyacağı tahmin edilmektedir. 2021 yılında gelir ve kurumlar vergisi tahsilatı toplamının GSYH'ya oranla 2020 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan azalarak yüzde 5,3 olması beklenmektedir. Bu gelişmede temel etken, 2018-2020 döneminde yüzde 22 oranında uygulanan kurumlar vergisi oranının 2021 yılından itibaren yüzde 20 oranında uygulanacak olmasıdır. 2021 yılında dâhilde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının 2020 yılı seviyesinde yüzde 1,3 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat performansı ve buna bağlı KDV iadelerindeki gelişmelerin iktisadi faaliyetteki canlanma ile dâhilde KDV tahsilatı üzerinde temel belirleyiciler olması beklenmektedir. ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, 2021 yılında bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan altında yüzde 3,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahminlerde, geçmiş dönem gerçekleşmeleri ve makroekonomik hedef ve beklentilerle uyumlu tüketim beklentileri dikkate alınmıştır. 2021 yılında ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının, ithalat ve kurdaki beklentilerin etkisiyle, 2020 yılına göre 0,5 puan artarak yüzde 3,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin GSYH'ya oran olarak 2020 yılı gerçekleşme tahmininin 0,6 puan altında ve yüzde 3,2 olması beklenmektedir. Bu gelişmede temel olarak 2020 yılındaki yüksek faiz gelirleri kaynaklı baz etkisinin rol oynayacağı değerlendirilmektedir. 2021 yılında toplam personel giderleri, genel maaş ve ücret artış oranının toplu sözleşmede tespit edildiği üzere Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 3 olarak uygulanacağı dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan toplam personel harcamalarının 385 milyar TL, GSYH'ya oranının ise yüzde 6,8 olacağı öngörülmüştür. 2021 yılında mal ve hizmet alım giderleri için 89,1 milyar TL ödenek öngörülmüştür. Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,6 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düşüşte OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumların cari harcamalarına yönelik tasarruf politikası uygulanacak olması etkili olmuştur. Ayrıca, savunma ve güvenlik giderlerinin GSYH'ya oran olarak 2020 yılına göre 0,2 puan düşük gerçekleşmesi beklenmektedir. Cari transferlerin 2021 yılında 536 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak bir önceki yıl seviyesinin 0,8 puan altında kalarak yüzde 9,5 olması öngörülmektedir. Bu çerçevede, sosyal güvenlik sistemine yapılan transferlerin GSYH'ya oranla 0,5 puan düşmesi ve 267,3 milyar TL olması beklenmektedir. 2021 yılı sermaye giderlerinin 103,7 milyar TL ile GSYH içindeki payının bir önceki yıla göre O,İ puan artması ve yüzde 1,8 seviyesinde olması programlanmıştır. Sermaye transferlerinin GSYH'ya oranının, 2021 yılında, bir önceki yıla göre 0,1 puan azalarak yüzde 0,2 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,6 milyar TL, SUKAP için 0,9 milyar TL, SODES için 166 milyon TL, kalkınma ajansları için 332 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 2,2 milyar TL kaynak ayrılmıştır. 2021 yılında borç verme kaleminin 38 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak önceki yılla aynı seviyede kalması ve yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Ödeneğin 20,8 milyar TL'sini KİT'lere yapılacak sermaye transferleri, 8 milyar TL'sini öğrenim ve harç kredileri, 0,8 milyar TL'sini KKTC'ye krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 5,5 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir. 2021 yılı faiz giderlerinin önceki yıla göre 0,3 puan artması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olması beklenmektedir. TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (Yüzde Değişim) (Yüzde Dağılım) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020 (1) 2021(2) 2020(1) 2021(2) (Ooo 2019 2020(1) 2021(2) (Oo 2019 2020(1) 2021(2)| İHARCAMALAR |o|o|o9O0O0O0O0O0O—— 1000027 1212297 1346139 21,2 110 (100,0 (100,0 (| 100,0 23,1 25,0 23,8 01 - Personel Giderleri 249 892 291 006 326 633 16,5 12,2 25,0 24,0 24,3 5,8 6,0 5,8 02 - SGK Devlet Primi Giderleri 43 045 48 524 54 527 12,7 12,4 4,3 4,0 4,1 1,0 1,0 1,0 03 - Mal ve Hizmet Alım Giderleri 84 363 105 665 89 067 25,3 -15,7 8,4 8,7 6,6 2,0 2,2 1,6 04 - Faiz Giderleri 99 940 137 400 179542 37,5 30,7 10,0 113 13,3 2,3 2,8 3,2 05 - Cari Transferler 400 316 500217 536 014 25,0 7,2 40,0 41,3 39,8 9,3 10,3 9,5 06 - Sermaye Giderleri 80 717 86 672 103 734 7,4 19,7 8,1 7,1 7,7 1,9 1,8 1,8 07 - Sermaye Transferleri 16 316 10 948 8 782 -32,9 -19,8 1,6 0,9 0,7 0,4 0,2 0,2 08 - Borç Verme 25 438 31 866 37 984 25,3 19,2 2,5 2,6 2,8 0,6 0,7 0,7 09 - Yedek Ödenekler (0) (0) 9857 0,0 0,0 0,7 0,0 0,0 0,2 GELİRLER 875 280 973 129 1101 146 11,2 13,2 100,0 100,0 100,0 20,3 20,1 19,5 1 - Genel Bütçe 847 692 944 567 1076332 11,4 13,9 96,8 97,1 97,7 19,6 19,5 19,1 01 - Vergi Gelirleri 673 860 790 725 922 744 17,3 16,7 77,0 81,3 83,8 15,6 16,3 16,3 02 - Vergi Dışı Gelirler 159 732 136 362 126 775 -14,6 -7,0 18,2 14,0 11,5 3,7 2,8 2,2 03 - Sermaye Gelirleri 7107 7 204 13071 1,4 81,4 0,8 0,7 1,2 0,2 0,1 0,2 04 - Alınan Bağış ve Yardımlar 6 993 10276 13741 46,9 33,7 0,8 1,1 1,2 0,2 0,2 0,2 2 - Öz.Büt.İda. ve Düz.Den.Kur. 27 587 28 562 24814 3,5 -13,1 3,2 2,9 2,3 0,6 0,6 0,4 BÜTÇE DENGESİ -124 747 -239 168 -244 993 91,7 2,4 -2,9 -4,9 -4,3 Bilgi İçin: Faiz Dışı Harcamalar 900 087 1074897 1 166 596 19,4 8,5 20,8 22,2 20,7 Faiz Dışı Bütçe Dengesi -24 808 -101 768 -605 450 310,2 -35,7 -0,6 -2,1 -1,2 Program Tanımlı Bütçe Dengesi -130 470 -179 087 -123 890 37,3 -30,8 -3,0 -3,7 -2,2 Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.2. Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2019 yılında, mahalli idare gelirleri, vergi gelirleri ve faktör gelirlerindeki reel düzeyde gerilemekle birlikte nominal olarak yüzde 4,4 oranında artmış ve 120,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, yerel seçimler öncesi dönemde hızla artan borçlanma gereği sonrası ortaya çıkan yüksek finansman ihtiyacı ve gelirlerdeki reel azalmaya bağlı olarak GSYH'nın yüzde 3,01'i seviyesine gerilemiştir. Mahalli idare harcamalarının gerilemesinde en önemli pay, yerel seçimler öncesi dönemde tarihi yüksek seviyelere ulaşan yatırım harcamalarına aittir. Buna bağlı olarak, yatırım harcamaları 2019 yılında bir önceki yıla göre nominal düzeyde yüzde 31,3 gerileyerek mahalli idarelerde mali dengelenmenin ana unsuru olmuştur. Böylece, 2018 yılında GSYH'nın yüzde 0,58'i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açığı, 2019 yılında GSYH'nın yüzde 0,22'si seviyesine gerilemiştir. 2020 yılında, mahalli idare gelirlerinin, vergi gelirlerindeki sınırlı reel artışının da katkısıyla GSYH'ya oranla yüzde 2,88 seviyesinde gerçekleşeceği, mahalli idare harcamalarının ise devam eden finansman ihtiyacına bağlı olarak GSYH'nın yüzde 3,09'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2020 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde 0,21'i seviyesinde açık vereceği beklenmektedir. TABLO I: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2018 2019 2020(1) 2021(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2021 yılında, mahalli idare gelirlerinin 163,5 milyar TL, harcamalarının ise 173,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nın yüzde 0,18'i düzeyinde 10,3 milyar TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2018 2019 2020(2) ( 2021(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) GELİRLER 115.685 120.779 139.940 (o 163.553 1.Vergiler 86.464 91.994 110.222 127.884 2.Vergi Dışı Norm. Gelir 10.906 13.560 14.769 17.361 3.Faktör Gelirleri (Net) 18.315 15.225 14.948 18.308 4.Sermaye Transferi (Net) 0 0 0 0 HARCAMALAR 137.442 130.077 149.913 173.814 1.Cari Giderler 75.084 80.354 91.987 105.599 2.Yatırım Harcamaları 55.845 38.357 43.326 51.743 a.Sabit Sermaye 55.815 38.327 43.296 51.713 b.Stok Değişimi 30 30 30 30 3.Cari Transferler 8.770 12.336 14.015 16.167 4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -6.096 -4.456 -4.238 -5.314 5.Sermaye Transferi (Net) 3.840 3.487 4.823 5.620 GELİR-GİDER FARKI -21.758 -9.298 -9.973 O -10.261

(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2019 yılında 2,3 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2020 yılında da 2 milyar TL açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yılında döner sermayeli işletmelerin 2 milyar TL açık vermesi hedeflenmektedir. TABLO 1: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 2018 2019 2020 (1) 2021 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 75 690 92252 112 648 118 765 - İşletme Gelirleri 75103 91 725 111 646 117 655 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 587 528 1001 1109 - Bütçe Transferleri 0 0) 0 0 B. Giderler 77 243 94 582 114 668 120 792 - İşletme Giderleri 74 458 91 034 111 779 117 228

C. Gelir-Gider Farkı -1554 -2329 -2 020 -2028

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. Gelirler 2,0 2,1 2,3 2,1

B. Giderler 2,1 2,2 2,4 2,1

C. Gelir-Gider Farkı 0,0 -0,1 0,0 0,0

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(4) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2020 yılında bir önceki yıla göre temelde prim gelirlerindeki düşüş nedeniyle SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve sağlık giderlerindeki artış nedeniyle GSYH'ya oran olarak SGK'nın toplam giderlerinin artış göstermesi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 5,1 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2020 yılında bütçeden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 249,2 milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları, 2020 yılı Ocak ayında yüzde 6,5; Temmuz ayında ise yüzde 5,75 oranında artırılmıştır. Memur maaşları ve memur emekli aylıklarında ise, 2020 yılı Ocak ayında yüzde 5,49; Temmuz ayında yüzde 5,75 oranında artış sağlanmıştır. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yılın tamamında geçerli olmak üzere 2020 yılı Ocak ayında yüzde 15 oranında artışla brüt 2.943 TL'ye yükseltilmiştir. TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2018 2019 2020 (1) 2021 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

- Yatırım Harcamaları 252 198 382 287

C. Gelir-Gider Farkı -16 346 -37 863 -84 588 -609 564

D. Bütçe Transferleri 17 698 39 968 82 483 69 564

- Bütçe Transferleri (3) 148 388 197 064 249 161 259 737 E. Finansman Açığı -1352 -2105 2105 o (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2019 yılında 22,3 milyar TL transfer yapılmış olup 2020 yılında da 22,9 milyar TL transfer yapılması beklenmektedir. 2019 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları, sırasıyla 39,6 milyar TL ve 69,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020 yılında ise, söz konusu harcamaların sırasıyla 47,4 milyar TL ve 87,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,3, devlet katkısının ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nın yüzde 0,8'i seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2020 yılı İSF toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak yüzde 1,6 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede özellikle, Covid- 19 pandemisinde uygulanan istihdamı desteklemeye yönelik tedbirler etkili olmuştur. Ayrıca, 2020 yılı işsizlik ödeneği giderlerinin 7,7 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2020 yılında toplam Fon varlığının 92,5 milyar TL'lik tutarla GSYH'nın yüzde 1,9'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO 1; 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2020 2021 2020 2021 2018 2019 o) 6) 2018 2019 0) 6)

- Sigorta

Giderleri (4) 4 698 8 185 31587 10 587 0,1 0,2 0,7 0,2

- Diğer Giderler 19 007 28 283 47 217 26 261 05 07 0 0,5 Endir 9 10923 o 3898 -38993 2948 03 Ol 08 Ol vi voplam Fon 127650 131542 92549 95497 3,4 3,0 1,9 1,7 arlığı ——İ Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Esnaf Ahilik Sandığı dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabına çalışanların emekli aylıklarının 2021 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılması öngörülmüştür. Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2021 yılının Ocak ayında yüzde 3, Temmuz ayında yüzde 3 oranında artırılması öngörülmüştür. 2021 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarının toplam gelirlerinin 518 milyar TL, toplam giderlerinin 587,6 milyar TL ve gelir-gider açığının 69,6 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 9,2, giderlerin yüzde 10,4 ve açığın yüzde 1,2 olması hedeflenmiştir. 2021 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 259,7 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 4,6'sı oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2021 yılında GSYH'ya oran olarak İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4, faiz gelirinin yüzde 0,2 ve devlet katkısının yüzde 0,i oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nın yüzde 0,7'si oranına ulaşması beklenmektedir. Böylece, 2021 yılında toplam Fon varlığının 95,5 milyar TL ile GSYH'nın yüzde 1,7'si seviyesinde gerçekleşmesi hedeflenmektedir. 3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2020 yılında toplam fon gelirlerinin 30,8 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 32,4 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların finansman açığının 1,6 milyar TL olması öngörülmektedir. 2020 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 4,4 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yılında Özelleştirme Fonunun 10 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2021 yılında fon gelirlerinin 34,7 milyar TL, fon giderlerinin 36,7 milyar TL, fon sistemi finansman açığının ise 2 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2018 2019 2020 (2) 2021(3) A. Fon Gelirleri 24343 25 172 30833 34 706 - Vergi Gelirleri 18 978 18 572 21743 26 323 - Vergi Dışı Normal Gelirler 2 360 3348 6 362 4775 - Faktör Gelirleri (Net) 596 102 119 123 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 2 408 3 149 2 609 3 485 B. Fon Giderleri 29 116 26 150 32425 36 696 - Cari Giderler 22916 21037 24 309 26 726 - Faktör Giderleri (Net) 0 0 0 0 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 6 200 5114 8117 9971 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 0 0 C. Gelir-Gider Farkı -4 773 -979 -1 592 -1 990 D. Finansman 4773 979 1592 1990 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - İç Borç - Alacak İlişkisi (Net) -150 32 168 196 - Kasa - Banka Değişimi 4 924 1011 1425 1 795 Bilgi İçin: - Özelleştirme Gelirleri Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME

a) Mevcut Durum

Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payının azaltılması yönünde izlenen politikalar neticesinde yıllar itibarıyla KİT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payı azalmaktadır. 2000 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2020 yılı sonunda bu oranın yüzde 0,7 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2020 yılında yüzde 2,1'e gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllık ortalama personel sayısının, 106 bine düşmesi beklenmektedir. 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş., TÜRKŞEKER A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir. KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2019 yılında GSYH'nın yüzde 0,21'i oranında finansman açığı vermiştir. 2020 yılında ise bu kuruluşların GSYH'nın yüzde 0,06'sı oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluşların 2020 yılında 1,8 milyar TL dönem kârı ve 2,9 milyar TL borçlanma gereği oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bu kuruluşlara 2020 yılında 15,5 milyar TL sermaye transferi, 1,9 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2020 yılında 1,2 milyar TL hasılat payı ve 1,6 milyar TL temettü ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 26 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Yıl içerisinde döviz kurundaki gelişmeler BOTAŞ'ın maliyetlerini önemli ölçüde artırırken ham petrol fiyatlarının düşmesi bu artışı telafi etmiştir. Bunun sonucunda sene içerisinde elektrik üreticileri ve sanayi grubu tüketicilere uygulanan toptan doğal gaz satış fiyatlarında indirim yapılmıştır. Aynı şekilde EÜAŞ, toptan elektrik satış fiyatlarında indirim uygulamıştır. Karadeniz ve Akdeniz'de gerçekleştirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Sahasında 405 milyar metreküp büyüklüğünde doğal gaz rezervi keşfetmiş olup 2020 yılında dünyada denizlerdeki en büyük keşfi gerçekleştirmiştir. Enerji ve madencilik KiTlerinin yatırımlarının 2020 yılı sonunda 2019 yılı gerçekleşmelerine göre 2,2 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TEİAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama projeleri yatırımları önemli rol oynamıştır. 2019 yılında yüksek miktarda stok artışı nedeniyle finansman ihtiyacı artan ESK'nın 2020 yılında stok azalışına bağlı olarak 1,5 milyar TL faiz dışı fazla vermesi beklenmektedir. TMO'nun buğday, arpa, mısır, kırmızı mercimek ve kuru üzüm başta olmak üzere açıkladığı müdahale alım fiyat artışları, alım fiyatlarının açıklandığı dönemlere göre 12 aylık ortalama ÜFE ve Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi artışlarının üzerindedir. Covid-19 pandemisinin havayolu sektöründeki olumsuz etkisine rağmen DHMİ'nin 2020 yılındaki zararının 0,6 milyar TL ile sınırlı kalması beklenmektedir. 2020 yılında toplam KİT yatırımlarının yüzde 36'sını gerçekleştirmesi beklenen TCDD, yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan sermaye transferleriyle karşılamaktadır. Bu kapsamda, 2020 yılında TCDD'ye 12,1 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. TCDD'nin bağlı ortaklıkları olan TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ, 04/03/2020 tarihli 2186 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yeni bir KİT olarak kurulan TÜRASAŞ çatısı altında birleştirilmiştir. 07/11/2019 tarihli 1744 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile DMO tarafından Hazineye ödenen hasılat payı uygulaması kaldırılmıştır. Düzenleme ile kamu kurum ve kuruluşlarının DMO'dan yapacağı alımları daha az maliyetle temin etmesi sağlanırken DMO'nun da karlılığında artış hedeflenmektedir. Sadece ekonomik hayatın değil aynı zamanda sosyal hayatın da bir parçası olan KİT'ler, salgın sürecinde toplumun ihtiyaç duyduğu alanlarda üretim faaliyetlerini gerçekleştirmiştir. Bu dönemde MKEK cerrahi maske, koruyucu ekipman ve solunum cihazı, ETİ Maden ise el ve ortam dezenfektanı üretimine başlamıştır. 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla KİTlere ilişkin bir stratejik plan, 16 performans programı ve 18 performans değerlendirme raporu onaylanmıştır. 11/04/2020 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 2393 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla 399 sayılı KHK'ya tabi olarak KİT'lerde istihdam edilen kapsam dışı personel ile KİT'lerin, bağlı ortaklıklarının, iştiraklerinin ve özelleştirme kapsam ve programında bulunup kamu payı yüzde 50'nin üzerinde olan Kuruluşların yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile tasfiye kurulu üyelerinin ücretleri belirlenmiştir. Aynı Karar uyarınca bu ücretlerin ilerleyen yıllarda kamu görevlilerinin geneline yönelik mali haklarda meydana gelen artış oranına uygun olarak belirlenmesi düzenlenmiştir. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2019 yılında 660 milyon TL iken, 2020 yılının ilk 9 ayında 132 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca, 2020 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanan ve sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 15 milyon TL'dir. Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin işletme hakkı devri yoluyla özelleştirilmesi amacıyla Şubat ayında açılan ihalede teklif sahipleriyle nihai pazarlık görüşmeleri Ağustos ayında tamamlanmış olup sonuçlar Ekim ayı içinde onaya sunulmuştur. Eylül ve Ekim aylarında verilen ilanlarla Güllük Liman Sahasının işletme hakkı devri ve özelleştirme portföyünde bulunan 151 taşınmazın satış yoluyla özelleştirilmesi için ihaleler açılmıştır. Yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması ve sonuçların onaya sunulması planlanmaktadır. TABLO 1: 49-233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2019 2020(1) ( 2021(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 205 998 195974 221938

I. İşletme Gelirleri 176 253 167 085 188 406

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 150 783 148 278 173 790 2. Diğer Gelirler 2547/0 18 807 14 616 TL. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 9 665 11171 9 442 1. Amortismanlar 6 780 7300 8 180 2. Karşılıklar 2884 3871 1262 TI. Bütçe ve Fonlar 20 080 17 719 24 089

IV. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 213 287 197 666 (230154

I. İşletme Giderleri 177 988 167 737 181 600

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 141 250 132 265 147 576 2. Diğer Giderler 36 738 35 472 34 025

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 4,77 4,04 3,93

I. İşletme Gelirleri 4,08 3,44 3,34

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3,49 3,06 3,08

2. Diğer Gelirler 0,59 0,39 0,26

TL. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,22 0,23 0,17

1. Amortismanlar 0,16 0,15 0,14

2. Karşılıklar 0,07 0,08 0,02

III. Bütçe ve Fonlar 0,46 0,37 0,43

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 4,94 4,07 4,08

I. İşletme Giderleri 4,12 3,46 3,22

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3,27 2,73 2,61

2. Diğer Giderler 0,85 0,73 0,60

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2019 2020(1) (o 2021(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 3528 6154 10251

I. İşletme Gelirleri 3 444 5576 10173

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3 259 5 452 10 075

2. Diğer Gelirler 185 124 98

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 56 52 43

1. Amortismanlar 40 41 38

2. Karşılıklar 16 ii 5

III. Bütçe ve Fonlar 28 525 35

I. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 5160 7352 11381

I. İşletme Giderleri 4410 6 567 10715

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3238 5 437 9 718

2. Diğer Giderler 1172 1130 998

II. Yatırım Harcamaları 60 107 140

TIL. Stok Artışı 682 619 523

IV. Sabit Kıymet Artışı 0 11 -1

V. Dolaysız Vergiler 8 0 3

VI. Temettü Ödemeleri 0 0 0

VIL. Diğer Giderler 0 49 0

C. GELİR-GİDER FARKI -1632 -1199 -1 130

D. FİNANSMAN 1632 1199 1130

I. Kasa Banka Değişimi 137 27 -6

IL. İç Borçlanma (Net) 1495 1172 1136

TI. Dış Borçlanma (Net) 0 0 0

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 0,08 0,13 0,18

I. İşletme Gelirleri 0,08 0,11 0,18

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 0,08 0,11 0,18

2. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00

1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00

2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00

III. Bütçe ve Fonlar 0,00 0,01 0,00

IM. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 0,12 0,15 0,20

1. İşletme Giderleri 0,10 0,14 0,19

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,07 0,11 0,17

2. Diğer Giderler 0,03 0,02 0,02

II. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00

II. Stok Artışı 0,02 0,01 0,01

IV. Sabit Kıymet Artışı 0,00 0,00 0,00

V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00

VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00

VII. Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00

C. GELİR-GİDER FARKI -0,04 -0,02 -0,02

D. FİNANSMAN 0,04 0,02 0,02

1. Kasa Banka Değişimi 0,00 0,00 0,00

IL. İç Borçlanma (Net) 0,03 0,02 0,02

II. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Programı

TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam 2019 2020(1) 2021(2) 2019 2020(1) 2021(2)

Dönem Kâr — Zararı (3) 924 2 762 10 023 - 43 1771 9 480

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL

(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.

(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.

b) Hedefler

KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2021 yılında 9,3 milyar TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. Bu hedefin tutturulması; OVP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikaların gerçekleşmesi, KİMlerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanması, programlanan miktarda alımların yapılması, yatırım harcamalarının belirlenen seviyede kalması ve bütçeden yapılması programlanan transferlerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir. Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. TCDD, TPAO, BOTAŞ ve TEİAŞ gerçekleştirecekleri yatırımların finansmanında dış proje kredilerinden faydalanacaktır. TPAO'nun 2020 yılında Karadeniz'in Sakarya Sahasında keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine 2021 yılı içerisinde başlanacaktır. TMO'nun 2 milyon ton buğday ve 500 bin ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 7,8 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. İKİNCİ BÖLÜM 1. 2021 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amacı; Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki etkileri telafi edilerek, fiyat istikrarı, finansal istikrar ve cari işlemler dengesinde iyileşmenin sağlanmasının yanısıra kapsayıcı, sürdürülebilir ve istihdam odaklı büyümeyi hedefleyen politikalarla küresel ekonomide ortaya çıkmakta olan “yeni normalin sunduğu fırsatları da kullanarak üretime, ihracata dayalı ekonomik dönüşüme yönelik adımların gerçekleştirilmesidir. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının hazırlanmasında On Birinci Kalkınma Planında yer verilen yıllık ya da çok yıllı tedbirler esas alınmıştır. Bu kapsamda 2021 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2020 yılında tamamlanamayan tedbir ve faaliyetlerin izlenmesine ve raporlanmasına devam edilecektir. 2. 2021 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.1. İSTİKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMİ Covid-19 pandemisiyle birlikte dünya genelinde sosyal ve ekonomik hayatın işleyişi önemli bir değişime uğramıştır. İş yapış şekilleri, davranışlar ve tercihlerin yeniden biçimlenmesiyle gündeme gelen “yeni normal” kavramının gereklerine uyumu sağlayacak olan teknolojinin daha yoğun kullanımı, dijital dönüşüm ve yeni çalışma modellerinin yaygınlaşmasına yönelik politikalarla üretimin desteklenmesi amaçlanmaktadır. Yeni normalin getirdiği “yeni dengelenme” sürecinde enflasyon ve cari dengede kırılganlıkları azaltacak olan teknoloji, verimlilik ve rekabet odaklı politikalarla yenilikçi, yüksek katma değerli, ihracata dayalı ve kapsayıcı bir ekonomik büyüme altyapısının oluşturulması hedeflenmektedir. 2020 yılında YEP'te öngörülen “yeni dengelenme” süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2021 yılında ivme kazanması ve yüzde 5,8 oranında bir büyümenin gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fiyat istikrarının yeniden sağlanması ile enflasyonun yüzde 8'e gerilemesi beklenmektedir. Yerli üretimi ve ihracat atılımını merkeze alan ekonomi politikalarıyla tutarlı olarak dış dengedeki kuvvetlenmenin devam etmesi ve cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde İ,9 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2.1.1. Büyüme ve İstihdam

a) Amaç

Sürdürülebilir, teknoloji odaklı ve kapsayıcı büyümenin sağlanabilmesi temel amaçtır. Bu çerçevede, teknoloji yoğunluğu giderek artan yatırımlara ve ihracata dayalı, çevre dostu ve makroekonomik dengelerle uyumlu bir büyüme ile; istihdam ve refah artışının sağlanması hedeflenmektedir. Covid-19 pandemisi sonrası ekonomik toparlanmayı destekleyici ve esnek işgücü piyasası gelişimini teşvik edici politikalar uygulanmaya devam edilecektir. 2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin büyüme hedeflerine ulaşması için yatırımların finansmanında yurt içi tasarrufların oldukça önemli bir rolü bulunmaktadır. Ekonomide büyüme hedeflerinin gerçekleştirilmesi için yurt içi tasarrufların artırılmasıyla tasarruf-yatırım açığı azalacak, Türkiye ekonomisi olası şoklara daha dayanıklı hale gelecek ve cari işlemler açığına bağlı kırılganlıklar azalacaktır. Bu yüzden, yurt içi tasarrufların yüksek ve istikrarlı bir düzeyde olmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Diğer taraftan salgının, ekonomideki iş yapış şekillerini, davranışları ve tercihleri yeniden biçimlendirmekte olduğu gibi, tasarruf ve tüketim kararları üzerinde de etkili olması beklenmektedir. Toplam yurt içi tasarruf oranı, 2009-2019 yılları arasında ortalama yüzde 24,4 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu oran 2011 yılı ve sonrasında artış sergileyerek 2018 yılında yüzde 27,7'ye ulaşmış ancak dengelenme sürecinde 2019 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarruflarında kaydedilen azalışın etkisiyle yüzde 26 olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında ülkemizde OECD ve Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde seyreden tasarruf oranı, orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarının altında seyretmeye devam etmektedir. Toplam tasarruf-yatırım dengesi 2019 yılında fazla vererek yüzde 1,2 düzeyinde gerçekleşirken, salgının 2020 yılında tasarruf ve yatırım davranışlarını etkileyen başlıca unsur olması beklenmektedir. Uzun vadeli tasarrufların artırılması bakımından önemli olan bireysel emeklilik uygulamasında kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. 2012 yılında 3,1 milyon olan katılımcı sayısı, 2 Ekim 2020 itibarıyla yaklaşık 6,9 milyona ulaşmış, fon büyüklüğü ise 20,3 milyar TL'den 149,8 milyar TL'ye (19,9 milyar TL'si devlet katkısı) yükselmiştir. Ayrıca gönüllülük esasına dayalı BES'in yanı sıra, 2017 yılında yürürlüğe giren otomatik katılım uygulamasına göre çalışan ve 45 yaşını doldurmamış tüm vatandaşların kapsam altına alınmasıyla sistemin yaygınlaşması için önemli bir adım atılmıştır. 2 Ekim 2020 itibarıyla sistemde 5,6 milyon çalışan katkı payı ödemeye devam ederken toplam fon büyüklüğü 10,8 milyar TL'ye ulaşmıştır. Yurt dışında yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına ve Mavi Kart sahiplerine dövizli BES imkânı sağlayan Kanun değişikliği Resmi Gazete'de 26 Mart 2020 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 24 Nisan 2020 tarihinde yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararıyla yabancı para cinsinden katkı payı ödemelerinde yüzde 10 devlet katkısı getirilmiştir. Yurtdışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşın BES'e dâhil olması halinde fon tutarı ve katılımcı sayısı büyüklüğü açısından mevcut sisteme katkı sağlaması öngörülmektedir.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıcı, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtır. Emekliliğe yönelik ve uzun vadeli tasarrufları artırmak amacıyla oluşturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katılımcı tabanını genişletmeye yönelik çalışmalar kapsamında gelişimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarlı büyümenin yakalanabilmesi adına önümüzdeki dönemde katılımcı sayısının ve fon büyüklüğü artışının sürdürülebilir kılınmasına yönelik iyileştirmeler gerçekleştirilecektir. Öncelikli sektörlerdeki şirketlerin nakit sermaye artırımlarını teşvik etmek amacıyla geliştirilen birincil ve ikincil mevzuat düzenlemeleri tamamlanarak şirket tasarruflarının artırılarak verimli kullanılması sağlanacaktır. Finansal okuryazarlığı artırmak amacıyla düzenlenecek seminer ve etkinlikler yoluyla hanehalkı ve firmaların tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Öncelikli sektörlerde şirket tasarrufları ve verimli kullanımı ilave vergisel teşviklerle artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.224) Tedbir 224.1 Öncelikli Hazine ve Maliye 1. Cumhurbaşkanı Kararı çıkarılmasının sektörlerdeki şirketlerin Bakanlığı (S), Ticaret | ardından ikincil mevzuat (tebliğ) nakit sermaye artırımları Bakanlığı, Gelir İdaresi | çalışması yapılacaktır. ilave vergisel Başkanlığı, SPK, Borsa düzenlemelerle teşvik İstanbul, SBB edilecektir. > 2——2DCDAm. m İİ Finansal okuryazarlığın artırılması yoluyla hanehalkı ve firmaların tasarruf yapma farkındalığı ve tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.228) L Tedbir 228.2. Sermaye Hazine ve Maliye 1. Üniversite öğrencilerine yönelik Piyasası Kurulu (SPK) başta | Bakanlığı (S), Aile, seminerler ve Yatırımcı Haftası olmak üzere kamu Çalışma ve Sosyal etkinlikleri düzenlenecektir. kurumlarınca yürütülen Hizmetler Bakanlığı, finansal eğitim faaliyetleri Milli Eğitim Bakanlığı, yaygınlaştırılacak, temel Strateji ve Bütçe finans kavramlarına yönelik | Başkanlığı, TCMB, SPK, hane halklarına eğitim BDDK, TMSF, Borsa desteği sağlanacaktır. İstanbul, TBB, TKBB, TSPB, TSB, MKK, SPL, Sigortacılık Eğitim Merkezi, Türkiye Kurumsal Yönetim Derneği

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020 (3) 2021 (4)

(0) Yıl sonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.

(2) 2018 fiyatlarıyla

(3) Gerçekleşme Tahmini

(4) Program

(5) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Finansal Sistemin Geliştirilmesi ve Sigortacılık Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde kalıcı ve sürdürülebilir iyileşmenin sağlanabilmesi için uluslararası alanda rekabetçi sektörlerin desteklenerek, salgın sonrası “yeni normal”in getirdiği fırsatlardan azami ölçüde faydalanılarak ihracatın artırılması, ithalata olan bağımlılığın azaltılması ve başta turizm olmak üzere hizmetler gelirlerinin üst seviyelere çıkarılması temel amaçtır. Ayrıca, dış finansman kalitesinin artırılabilmesine yönelik olarak, teknoloji transferi sağlayan doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının e artırılması hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Firmalarımızın tasarım, ürün geliştirme (Ür-Ge) ve markalaşma faaliyetleri desteklenmek suretiyle ihraç edilen mal ve hizmetlerin katma değeri ve rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.231)

oluşturulacak projeler 2. Ticaret Bakanlığı tarafından yürütülen yoluyla desteklenecektir. ihracata yönelik devlet destekleri kapsamında e Yurtdışı şirket alımlarına yönelik mali ve hukuki danışmanlık « İleri teknolojiye sahip yurtdışı şirket alımlarına yönelik mali ve hukuki danışmanlık » UR-GE projeleri kapsamında proje katılımcısı şirketlerin uluslararası rekabetçiliklerini geliştirecek danışmanlık ve eğitim faaliyetleri desteklenmeye devam edilecektir. 3. İhracata yönelik destek programları kapsamında ihracata hazırlık aşamasındaki firmaların eğitim ve danışmanlık faaliyetleri desteklenmeye devam edilecektir. Tedbir 231.3. Ticaret Bakanlığı (S), 1. Sektörel ve ülke bakımından önem İşletmelere yönelik Türkiye İhracatçılar taşıyan fuarlara firmaların katılımı ihracat destekleri Meclisi, TOBB, Dış özendirilecektir. kapsamında, tasarım ve Ekonomik İlişkiler 2. Markalaşma ve Turguality, fuar markalaşma faaliyetlerine | Kurulu, İhracatçı katılımı, ofis/depo/kafe/mağaza açma, yönelik kurumsal kapasite | Birlikleri kurumsal kapasite geliştirme, reklamgeliştirilecek; fuar tanıtım, danışmanlık destekleri katılımları, ofis ve mağaza sürdürülecektir. açma, markalaşma ve 3. İhracata yönelik anılan destek Turguality destekleri programları devam ettirilecektir. sürdürülecektir. Hizmetler sektöründe yer alan firmalara markalaşma ve Turguality programı kapsamında fuar katılımı, ofis/depo/kafe/mağaza açma,markalaşma, kurumsal kapasite geliştirme, reklama-tanıtım, danışmanlık destekleri sağlanmaya devam edilecektir. Tedbir 231.5. Küresel Ticaret Bakanlığı (S) 1. Ticaret Bakanlığı tarafından tedarik zincirinde yer yürütülmekte olan Küresel Tedarik Zinciri alma potansiyelini haiz Yetkinlik Projesi desteği devam firmaların söz konusu ettirilecektir. zincire girişlerini kolaylaştırmak ve hızlandırmak amacıyla kurumsal kapasitelerini ve yetkinliklerini artıracak nitelikteki projelere ilişkin destekler sürdürülecektir. Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt içinde ve yurt dışında yerleşik Akreditasyon Kurumunun | Hazine ve Maliye uygunluk değerlendirme kuruluşlarının kurumsal kapasitesi Bakanlığı, Tarım ve helal akreditasyon başvuruları işleme güçlendirilecek ve faaliyet | Orman Bakanlığı, alınıp sonuçlandırılacaktır. hacmi ve çeşidi Strateji ve Bütçe 2. Helal akreditasyon usul ve esaslarını artırılacaktır. Başkanlığı, Diyanet düzenleyen uygulama dokümanları İşleri Başkanlığı, TSE, hazırlanacaktır. Bahse konu dokümanlar, Türk Akreditasyon Helal Akreditasyon Kurumu'nca yapılmış Kurumu ve yapılacak olan tüm denetimlerden elde edilecek tecrübelerden de istifade edilerek güncellenecektir. 3. SMIIC bünyesinde teşkil edilmiş olup gıda ve hizmet sektörleri gibi kritik uygulama alanlarında helal standardı oluşturmakla iştigal eden teknik komitelere iştirak edilecek, ülke menfaatlerimiz doğrultusunda uluslararası standartların hazırlanması sağlanacaktır. 4. Helal kalite altyapısında çalışacak beşeri sermayenin güçlendirilmesi ve kurumsal kapasitenin arttırılmasını teminen eğitimler düzenlenecektir. İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233) Tedbir 233.3. İthalatın Ticaret Bakanlığı (S), 1. DTÖ kısıtları ve mevcut mevzuat yerli üretim üzerinde Türkiye İhracatçılar taranarak ithal ağırlığı yüksek olan neden olduğu zarar ve Meclisi, TOBB, TSE sektörlerde yerli üretimi koruyacak tehditlere karşı mekanizmalara ilişkin mevzuat çalışmaları uluslararası yapılacaktır. yükümlülüklerimiz çerçevesinde yerli üretimin korunması sağlanacaktır. Tedbir 233.5. Ticari Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk tarım ürünlerinin uluslararası kalite denetimlerinin etkin | Tarım ve Orman piyasalardaki imajını iyileştirip muhafaza bir şekilde yürütülmesi ile | Bakanlığı etmek amacıyla, konjonktürel gelişmeler tarım ürünlerinin ihraç de dikkate alınarak, Ticaret Bakanlığı pazarlarındaki kaliteli tarafından geleneksel tarım ürünleri imajı korunacak ve ihracatımıza yönelik olarak gerçekleştirilen uluslararası kalite ticari kalite denetim sıklıkları değiştirilmek standartlarını karşılaması suretiyle denetim daha etkin yapılacaktır. sağlanacaktır. İhracatçının daha fazla bilgi ve analize dayalı bir biçimde faaliyet göstermesini teminen gerekli altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.234) Tedbir 234.2. Üretim Ticaret Bakanlığı (S) 1. İhracatçı Yetiştirme Mentorluk kapasitesi yeterli olduğu Programı kapsamında firmalarla ihtiyaç halde daha önce hiç analizi gerçekleştirilecek ve programın ilk ihracat yapmamış ya da aşaması olan pilot uygulamaya dâhil bir kere ihracat yapmış edilen firmalarla mentorluk programı firmaların ihracat başlatılacaktır. yapmasının sağlanması amacıyla çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 234.3. İhracat Ticaret Bakanlığı (S) 1. Ticaret Müşavir ve Ataşeleri ile Türk iş artışına katkı sağlamak dünyasını sanal ortamda bir araya getiren üzere, Türk iş dünyası ile “Ticaret Müşavirlerimizle Elektronik Ticaret Bakanlığı yurtdışı Sohbetler” toplantılarına 2021 yılı teşkilatı arasında iletişim boyunca devam edilerek 60 adet toplantı güçlendirilecektir. gerçekleştirilerek, ayrıca sivil toplum kuruluşlarımızın düzenledikleri etkinliklere katılım sağlanarak hedef pazarlar hakkında firmalarımızın bilgilendirilmesine destek olunacaktır. Ülkemize ait firma ve markaların tanıtımı ve bilinirliğinin sürdürebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.235) Tedbir 235.3. Ülke Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk Malı imajı ile ilgili olarak Yerinde tanıtımı ve Türkiye Kültür ve Turizm Pazar Araştırmalarından (YPA) elde edilen markası için kullanılan fon | Bakanlığı, İletişim temel bulgu ve çıktılar, YPA ve kaynakların daha etkin | Başkanlığı, Türkiye çalışmalarında ve akabinde yapılacak kullanılması için farklı İhracatçılar Meclisi tanıtım faaliyetlerinde kullanılacaktır. kurum ve kuruluşlarca harcanan kaynakların konsolide edilerek yeni bir tanıtım stratejisi belirlenecektir. Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236) Tedbir 236.1. Ticaret Bakanlığı (S), 1. Dünya Ticaret Örgütündeki Firmalarımızın pazarlara Dışişleri Bakanlığı müzakerelere aktif katılım sağlanarak, erişim imkânlarının ülkemiz adına adil rekabet ortamı iyileştirilmesi ve adil yaratacak kuralların belirlenmesine rekabet ortamında çalışılacaktır. çalışmalarının sağlanması amacıyla ikili, bölgesel, çoklu ve çok taraflı platformlarda yabancı ülkeler ile diyalog güçlendirilecektir. Tedbir 236.2. AB ile Ticaret Bakanlığı (S), 1. Gümrük Birliğinin güncellenmesi için Gümrük Birliği'nin İlgili Bakanlıklar Avrupa Komisyonundaki üst düzey ve güncellenmesine yönelik teknik muhataplar ile; ayrıca üye çalışmalar sürdürülecektir. ülkelerdeki siyasi ve teknik muhataplar ile diğer taraftan üye ülkelerin iş dünyası temsilcileri ile yapılacak görüşmeler yoluyla ülkemizin güncellemeye yönelik pozisyonu anlatılacak ve güncelleme müzakerelerinin başlaması için girişimde bulunulacaktır. İç paydaşlar ile müzakerelerdeki önceliklerimizin belirlenmesi ve katkılarının alınması için toplantılar gerçekleştirilecektir. Ülkemizin, Avrupa Komisyonu bünyesinde faaliyet gösteren daha fazla sayıda komiteye katılımını teminen girişimler sürdürülecektir. Tedbir 236.3. | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türkiye-Azerbaycan TTA'sının Ekonomide rekabetçiliğin | İlgili Kamu Kurum ve kapsamının genişletilmesi için ve verimliliğin artması, Kuruluşları müzakereler yürütülecektir. tercihli pazara giriş 2. Türkiye-Ukrayna STA Müzakerelerinin imkânlarının tamamlanması amacıyla teknik geliştirilmesini teminen, görüşmeler düzenlenecektir. makroekonomik hedefleri 3. Tayland STA müzakereleri 2021 yılında destekleyici yeni serbest sürdürülecektir. ticaret anlaşmaları 4. Özbekistan ile TTA müzakereleri müzakere edilecek ve tamamlanacak ve Avrasya Ekonomik yürürlükteki serbest Birliği ile TTA imzalanması için istikşafi ticaret anlaşmalarının görüşmeler yürütülecektir. kapsamının 5. Türkmenistan ile TTA müzakerelerine genişletilmesine yönelik başlanılması için çalışma yapılacaktır. çalışmalar sürdürülecektir. 6. Türkiye-Japonya Serbest Ticaret Anlaşmasının bitirilmesi amacıyla müzakerelerin sürdürülecektir. Tedbir 236.5. Afrika Ticaret Bakanlığı (S), 1. 2021 yılı için hedef ve öncelikli ülkeler açılımı çerçevesinde Afrika | Dışişleri Bakanlığı, Dış olan Güney Afrika Cumhuriyeti, Kenya, ülkeleri ile olan Ekonomik İlişkiler Fildişi Sahili, Gana, KDC, Nijerya, Senegal diplomatik, ekonomik, Kurulu, İlgili Kurum ve | ve Tanzanya ile KEK toplantısı ticari ve kültürel ilişkiler Kuruluşlar yapılacaktır. daha da güçlendirilecek; 2. Üçüncü Türkiye-Afrika Ekonomi ve İş ülkemiz ile bölge ülkeleri Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle arasında dış ticaret hacmi gerçekleştirilecektir. artırılacaktır. Tedbir 236.6. Ortadoğu | Ticaret Bakanlığı (5S), 1. İran ile Tercihli Ticaret Anlaşması'nın bölgesinde yer alan Dışişleri Bakanlığı, İlgili | genişletilmesine matuf müzakereler ülkeler ile mevcut Bakanlıklar tamamlanacaktır. diplomatik, ekonomik, 2. Cezayir, İran, Umman, Kuveyt ve Libya ticari ve kültürel ile KEK Toplantıları gerçekleştirilecektir. ilişkilerimiz 3. Ürdün ile tercihli bir ticaret güçlendirilecek; bölge düzenlemesi (STA veya TTA) imzalamak ülkeleri ile dış ticaret üzere müzakerelere başlanacaktır. hacmi artırılacaktır. 4. Tunus ve İsrail ile STA Ortak Komite/Konsey toplantıları gerçekleştirilecektir. Tedbir 236.7. Türk Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk Konseyi Cumhuriyetleri ve BDT Dışişleri Bakanlığı bünyesinde Ticaret / Ekonomi Bakanları ülkeleri ile mevcut Toplantısı ile Ticaret / Ekonomi Çalışma diplomatik, ekonomik, Grubu Toplantısı, mutat olduğu üzere ticari ve kültürel düzenlenecektir. ilişkilerimiz 2. Rusya, Ukrayna, Moldova, Belarus, güçlendirilecek; bölge Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, ülkeleri ile dış ticaret Tacikistan, Kırgızistan, Özbekistan ile hacmi artırılacaktır. Karma Ekonomik Komisyonu Toplantıları; KKTC ile Ortak Komite Toplantısı gerçekleştirilecektir. 3. Rusya, Azerbaycan, Belarus, Kırgızistan ve Kazakistan ile Ticaret ve Yatırım Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

AB ve AB üyesi ülkelerle gerçekleştirilecek üst Adet g 48 15 düzey siyasi ve teknik görüşme sayısı İN Destek kapsamına alınan tasarım ve ürün | geliştirme proje sayısı (Kümülatif) Adet 670 952 1000 Ihracatçıların katılımının desteklendiği milli ve Adet 2.100 465 | 2.160 (3) bireysel yurtdışı fuar sayısı Mal ihracatına yönelik Turguality& ve Marka programları kapsamında desteklenen marka Adet 289 300 312 sayısı (Kümülatif) İhracat desteklerine yönelik etki analizi Adet 0 i i çalışması sayısı Helal sertifikasyonları da dâhil olmak üzere 2014/8 sayılı Karar kapsamında verilecek Milyon TL 70 75 75 destek tutarı Faaliyette bulunan Türkiye Ticaret Adet 3 3 5 Merkezlerinin sayısı Uluslararası alanda etkinliği arttırmaya yönelik Sayı 0) 0 5 yurtdışında açılan tapu temsilciliği (4) İhracat (Fob) (5) Milyar Dolar İthalat (Cif) Milyar Dolar Cari İşlemler Dengesi Milyar Dolar Cari İşlemler Dengesi/GSYH Yüzde Li Hizmet Geliri (Milyar) Milyar Dolar 64,6 Seyahat Gelirleri Milyar Dolar 29,8 İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (5 Yüzde 86,0 uluslararası Doğrudan Yatırım Girişi (6) Milyar Dolar

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2021 yılında Covid-19 pandemisinde ikinci dalga yaşanmazsa 900 adet milli veya bireysel fuarın, 40 adet yurt içi fuarın ve 4 adet sanal fuarın (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katılımı) destek kapsamına alınması; kinci dalga yaşanması halinde 450 adet milli veya bireysel fuarın, 20 adet yurt içi fuarın ve 10 adet sanal fuarın (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katılımı) destek kapsamına alınması öngörülmektedir.

(4) 2021 yılı için Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıkması durumunda açılması planlanan yurtdışı tapu temsilciliği sayısını göstermektedir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ticaretin Düzenlenmesi, Geliştirilmesi ve Kolaylaştırılması Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası

a) Amaç

2021 yılında para politikasının temel amacı güçlü bir para politikası duruşu ve politika eşgüdümü ile para ve maliye politikası araçlarının etkin kullanımına devam ederek finansal istikrarı gözeterek fiyat istikrarını sağlamak ve korumaktır.

b) Politika ve Tedbirler

Para politikası araçları güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikaları koordineli olarak yürütülecektir. Enflasyon hedeflemesi doğrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açıklamayı sürdürecektir. Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düşürmeyi amaçlayan ihtiyatlı para politikası önlemleri maliye ve gelirler politikaları tarafından da desteklenecektir. Mali disiplin korunacak şekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Dalgalı kur rejimi uygulamasına devam edilecek, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasalarda istikrarın sağlanması amacıyla gerekli adımlar atılacaktır. Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.242) Tedbir 242.2. Politika TCMB (5) 1. 2021 yılında politika kararlarının kararlarının iletişimi iletişimi kapsamındaki uygulamalara kapsamında, fiyatlama devam edilecek, kamuoyunun daha davranışları ve enflasyonu geniş kesimlerinin kararları anlayıp etkileyen unsurlardaki yorumlayabilmeleri amacıyla dijital gelişmeler ile bu gelişmelerin araçların daha etkin kullanımı ve kararları ne yönde etkilediği yalın dille hedef kitlelere kararların konularında kamuoyu açıklanması konusunda çalışmalar bilgilendirilmeye devam yürütülecektir. edilecektir. Gıda fiyatlarının enflasyon üzerindeki baskısını azaltmaya yönelik olarak lojistik ve depolama alanlarında gerekli düzenlemeler yapılacak ve tarımda bölge ve ürün bazında bir planlamanın kurumsal altyapısı hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.244) Tedbir 244.2. Gıda lojistik Ticaret Bakanlığı (S) 1. Sebze ve Meyvelerin Toptan ve ve depolama hizmetlerini Perakende Ticaretinde Uyulması uluslararası standartlarda Gereken Standart Uygulamalara sunacak, daha rekabetçi bir İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında yapının oluşturulmasını Tebliğde Değişiklik Yapılmasına sağlayacak düzenleme Dair Tebliğ yürürlüğe konulacaktır. yapılacaktır. 2. Lisanslı depoculuk sisteminin ülke genelinde yaygınlaştırılması amacıyla lisanslı depo sayısı ve kapasitesi artırılarak 2021 yılı sonunda lisanslı depo sayısı 130'a, lisanslı depo kapasitesi 7 milyon tona ulaştırılacaktır. Tedbir 244.3. Dönemsel Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. KKYDP kapsamında teklif edilen fiyat dalgalanmaları asgariye | (S), Hazine ve Maliye projelerde soğuk hava depoları indirilmesini sağlayacak Bakanlığı, TCMB yapımları için hibe desteği soğuk depo zincirleri verilmeye devam edilecektir. desteklenecektir. Tedbir 244,7. Taze meyve Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. KKYDP kapsamında teklif edilen sebze piyasasında (S), Çevre ve Şehircilik projelerde sera yapımları için hibe mevsimselliği ve yüksek fiyat | Bakanlığı, Hazine ve desteği verilmeye devam artışlarını dengeleyici bir Maliye Bakanlığı, Ticaret edilecektir. unsur olarak teknolojik örtü Bakanlığı, TCMB, altı üretim ile modern sulama | YİKOB'lar, İl Özel sistemleri desteklenecektir. İdareleri, Ziraat Bankası, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) 2020(2)

TÜFE Yıllık Artış Hızı Yüzde 11,8 10,5 8,0

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacına düşük maliyetle cevap verebilen, farklı nitelikteki finansal araçları güvenilir kurumlar aracılığıyla geniş bir yatırımcı tabanına sunabilen ve İstanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

. N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

ç— Pelkika/Tedbir yapıcak kurulşlr. veprejeer ©

Finansal sektörün reel sektörün finansmanındaki etkinliği artırılacak ve reel sektörün sermaye piyasasından ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşlardan fon kullanması özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.247) Tedbir 247.6. Bors T Hazine ve Maliye 1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar 7 İstanbul Anonim Şirketi Bakanlığı (S), Gelir yapılacaktır. (BİST) Özel Pazar İdaresi Başkanlığı, SPK, şirketlerine yapılan Borsa İstanbul, Türkiye yatırımlar, belirli bir orana Sermaye Piyasaları kadar, yatırım yapan Birliği şirketlerin dönem kazancından düşülecektir. Tedbir 247.7. Aracı Hazine ve Maliye 1. Sermaye Piyasası Kanunu'na 20.02.2020 kurumların proje finansman Bakanlığı (S), SPK, tarihinde eklenen "Proje finansmanı, proje fonu kurarak projeye dayalı Borsa İstanbul, Türkiye | finansman fonu ve projeye dayalı menkul menkul kıymet ihraç Sermaye Piyasaları kıymet" başlıklı 61/B maddesi çerçevesinde edebilmesine yönelik Birliği projeye dayalı menkul kıymetler tebliği mevzuat düzenlemesi hazırlanacaktır. yapılacaktır. Tedbir 247.10. Hazine ve Maliye 1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar Şirketlerin halka Bakanlığı (5), Sanayi yapılacaktır. açılmasına destek olacak ve Teknoloji vergisel teşvikler Bakanlığı, Gelir sağlanacaktır. İdaresi Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği Tedbir 247.11. Kamusal Hazine ve Maliye 1. Sermaye Piyasası Kanunu'na ve özel nitelikli varlık ve Bakanlığı (S), SPK, 20.02.2020 tarihinde eklenen "Proje projelere dayalı, ortaklık Türkiye Cumhuriyet finansmanı, proje finansman fonu ve temelli menkul kıymet Merkez Bankası, projeye dayalı menkul kıymet" başlıklı enstrümanları BDDK, Borsa İstanbul, | 61/B maddesi çerçevesinde projeye geliştirilecektir. Türkiye Sermaye dayalı menkul kıymetler tebliği Piyasaları Birliği hazırlanacaktır. Tedbir 247.13. KÖİ | Hazine ve Maliye 1. Ulusal ve uluslararası alanlarda katılım projelerinin | Bakanlığı (S), Çevre sağlanacak toplantılarda KÖİ projelerinin finansmanında kredi ve Şehircilik Bakanlığı, | finansmanı için kredi piyasalarının yanı piyasalarının yanı sıra Ulaştırma ve Altyapı sıra tahvil ihracı gibi alternatif sermaye sermaye piyasaları da Bakanlığı, Strateji ve piyasası araçlarının da borç üstlenimine araç olarak kullanılacaktır. Bütçe Başkanlığı, SPK, | tabi olabileceği hususlarında Borsa İstanbul, bilgilendirme yapılacaktır. Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği Tedbir 247.14, Hazine ve Maliye 1. Ülkemizin ulaşmaya çalıştığı Bankaların ülkenin Bakanlığı (S), BDDK, makroekonomik hedeflere bankacılık makroekonomik Türkiye Bankalar sektörünün vereceği katkının artırılması hedefleriyle uyumlu Birliği, Türkiye Katılım | ve mevcut kaynakların çarpan etkisi ücretlendirme stratejileri Bankaları Birliği yaratacak şekilde verimli kullanılması belirleyerek bütçe ve amaçlarıyla, 31/03/2016 tarihli ve 6827 performans hedefleri sayılı Kurul Kararıyla yürürlüğe giren koyması sağlanacaktır. ancak uygulaması ertelenen Bankalarda İyi Ücretlendirme Uygulamalarına İlişkin Rehber hükümlerinde, Avrupa Bankacılık Otoritesi (EBA), Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak gerekli revizyonlar yapılacak ve söz konusu Rehberin sistemik önemli bankalarda tamamının, diğer bankalarda ise orantısallık ilkesi doğrultusunda uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 247.15. Bankaların Hazine ve Maliye 1. Basel Bankacılık Denetim Komitesi kredi yaşam döngüsüne Bakanlığı (S), BDDK, (BCBS) ve Avrupa Bankacılık Otoritesi ilişkin bir çerçeve çizilerek, Türkiye Bankalar Birliği, | (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi kredilerin kullandırımına Türkiye Katılım uygulama örnekleri esas alınarak Kredi dâir yeni bir yapı Bankaları Birliği Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi oluşturulacaktır. hazırlanacaktır. Finansal kuruluşların düzenleme ve denetleme çerçevesi güçlendirilecek, etkin bir rekabet ortamı sağlanacak, işlem maliyetleri azaltılacak ve sağlıklı bilgiye erişimleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.248) Tedbir 248.2. Finansal Hazine ve Maliye 1. Finansal kuruluşların ana ortaklarını ve kuruluşların ana ortaklarını Bakanlığı (S), BDDK tüm iştiraklerini kapsayan mevcut konsolide ve tüm iştiraklerini denetim çerçevesinin etkinliğinin , artırılmasına yönelik olarak denetim kapsayan mevcut konsolide rehberlerinde güncelleme yapmak amacıyla denetim çerçevesinin çalışma ekibi oluşturulacaktır. etkinliği artırılacaktır. Tedbir 248.5. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Elektronik Çek ve Bono Kanunu'nun çek ve bono sistemi Adalet Bakanlığı, yasalaşmasının ardindan inci kurulacaktır. Hazine ve Maliye üzenlemelerin yürürlüğe konulması Ve M Elektronik Çek ve Bono Sisteminin Bakanlığı, TCMB, BDDK | Kurulması sağlanacaktır. Uluslararası ticaret sisteminde kabul görecek alternatif para ve ödeme sistemleri geliştirilmesi amacıyla ülke işbirlikleri tesis edilecek ve çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.249) Tedbir 249.3. İkili TCMB (5), Ticaret 1. TCMB-Çin Merkez Bankası arasında anlaşmalar yoluyla yerel Bakanlığı yenilenen Para Takası Anlaşması para cinslerinden ticaret kapsamında firmalarımıza Çin Yuanı imkânları artırılacaktır. reeskont kredisi kullandırılmasına benzer uygulamalar Türkiye ile finansal ve ticari ilişkileri yoğun olan ülkelere yayılacaktır. 2. Halen bazı ülkelerle karşılıklı olarak finansal piyasalarda yerel para cinsi işlemlere başlanması, yerel kredi kartlarının kabulü ve finansal işlemlerin yerel para cinsinden gerçekleştirilmesi, bankalar arası iş birliği ve iletişimin güçlendirilmesini teminen hayata geçirilen önlemlerin diğer önde gelen ülkeler ile de geliştirilmesi için girişimde bulunulacaktır. Tedbir 249.4 Hedef ülke TCMB (5), Ticaret 1. Hedef ülkelerle yapılan ticaretin merkez bankalarıyla ödeme Bakanlığı güvenilirliğini ve hızını artırmaya yönelik sistemlerinin uyumlu olarak ödeme sistemleri alanında çalışması imkânları yapılabilecek çalışmalara ilişkin bir bilgi araştırılacak ve ticaretin notu hazırlanarak, konu ile ilgili Ticaret güvenilirliğini güçlendirici ve Bakanlığı ile görüşülecek ve ortak takas hızlandırıcı önlemler odası kurulmasına yönelik çalışmalar takip alınacaktır. edilecektir. Tedbir 249.5. Blokzincir TCMB (S), Hazine ve 1. Anlık Ödeme Sisteminin tabanlı dijital merkez Maliye Bakanlığı, yaygınlaştırılmasına yönelik katman bankası parası TÜBİTAK servislerin geliştirilmesi kapsamında TR uygulamaya konulacaktır. Karekod ile ödeme akışları hizmete geçirilerek; Merkez Bankası Sayısal Parası (MBSP) projesinin konumlanmasına yönelik karar alınacaktır. Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir | finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250) | Tedbir 250.1. Fintek Cumhurbaşkanlığı 1. Fintek ekosisteminin ülkemizde ekosisteminin ülkemizde Finans Ofisi (S) gelişmesine yönelik yol haritası | gelişmesine yönelik yol oluşturulacaktır. | haritası oluşturulacak ve İ uygulamaya dair | koordinasyon tek bir kamu | kurumu tarafından | sağlanacaktır. Tedbir 250.2. Düzenleme Cumhurbaşkanlığı 1. Düzenleme Deney Alanı (Sandbox) ve Deney Alanı ve Endüstri Finans Ofisi (S) Endüstri Deney Alanı ile fintek ekosistemi Deney Alanı için gerekli mevzuat değişikliği yapılacaktır. Tedbir 250.4. Istanbul Cumhurbaşkanlığı 1. İstanbul Finans Merkezi bünyesinde bir | | Finans ve Teknoloji Üssü Finans Ofisi (S) Finans Teknopark kurulacaktır. | kurulacaktır. İİ a, a, | Finansal hizmetlere erişimin kolaylaştırılması, finansal bilincin ve yatırımcı tabanının geliştirilmesi için faaliyetler yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.251) | Tedbir 251.1. İlk, orta ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Finansal eğitim kapsamında lise yükseköğretim (S) çağındaki öğrencilere yeni materyaller | kurumlarında finansal aranacak. | Mai , Finansal okuryazarlık kapsamında İl okuryazarlık eğitimi öğretmen ve öğrenci eğitimleri | yaygınlaştırılacak, söz gerçekleştirilecektir. konusu eğitimin, yaygın 3. Mevcut sistemde devam eden ekonomi, eğitim kapsamında girişimcilik ve işletme seçmeli dersleri öğretim programlarında ulaşılmak istenen | yetişkinlere de verilmesi hedefe binaen güncelleştirilecektir. sağlanacaktır. Tedbir 251.6. Çalışanlara Hazine ve Maliye 1. Çalışanlara pay edindirme programlarının pay edindirme programları Bakanlığı (S), SPK hukuki çerçevesi çizilecek olup, mevcut | mevzuat hükümleri, uygulamadaki | tanımlanacaktır. ihtiyaçlar çerçevesinde gözden geçirilecek | | ve gerekli görülmesi durumunda | güncellenecektir. Faizsiz finans sisteminin ülkemiz finans sistemindeki yeri güçlendirilecek, faizsiz finans İ alanında ürün ve hizmet çeşitliliği ile insan kaynağı geliştirilecek, politika geliştirme süreçlerini destekleyecek araç ve mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.252) Tedbir 252.3. Faizsiz Hazine ve Maliye 1, Ülkemiz faizsiz finans sistemindeki finans alanında bütüncül Bakanlığı (S), SPK, gelişmelerin daha sağlıklı izlenmesi ve | Seli analiz edilmesi için bu alanda geniş veri raporlama altyapısı BDDK, Türkiye kapsamlı bir veri seti oluşturularak, etkin | oluşturulacaktır. Cumhuriyet Merkez bir raporlama sistemi kurulacaktır. Bankası, Türkiye Sigorta Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği | Tedbir 252.11. Katılım Hazine ve Maliye 1. Katılım Sigortacılığı Genel Görünüm ve sigortacılığını teşvik edici Bakanlığı (S), Durum Tespit Raporu hazırlanarak katılım mahiyette mevzuat ve Sigortacılık ve Özel e dilme iyileştirme alanları kurumsal yapı geliştirilecek Emeklilik Düzenleme ve | 7 Katılım sigortacılığı faaliyetlerinin faizsiz | ve her tür risk grubuna Denetleme Kurumu, finans prensipleriyle uyumlu olacak şekilde | hitap eder şekilde Türkiye Sigorta gelişimini teminen katılım sigortacılığı | yaygınlaştırılacaktır. Reasürans ve Emeklilik | Mevzuatında değişiklik çalışması yapılacaktır. Şirketleri Birliği 3. Etkin denetim ve gözetimi sağlamak amacıyla Katılım Sigortacılığı Denetim ve | Gözetim Rehberi hazırlanacaktır. |

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020 (1) 2021(2)

Bankacılık Kredileri/GSYH (3) Yüzde 61,5 73,0 75,0

Katılım Bankaları Kredilerinin Toplam Krediler İçindeki Payı Yüzde 5,5 6,2 6,5 BİST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH Yüzde 25,7 25,0 25,0 Özel Sektör Borçlanma Araçları Nominal Stoku/GSYH Yüzde 1,8 2,0 2,0

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

(3) Canlı krediler kullanılmıştır.

2.1.6. MALİYE POLİTİKASI

a) Amaç

Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapısının korunması temel amaçtır. Bu bağlamda salgınla mücadele kapsamında etkin bir şekilde kullanılan maliye politikası, Program döneminde ekonomik toparlanmaya zarar vermeyecek şekilde sıkılaştırılmaya başlanacaktır. Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artırılmasına, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşümüne, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır. Program döneminde yatırımların ve harcama programlarının etkinliği artırılacak, kamu gelir kalitesi iyileştirilecek ve kamu borcunun milli gelire oranı sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktır. 2021 yılı bütçesiyle birlikte kamu hizmetlerini program yaklaşımıyla ele alan bütçe yapısına geçilecektir. Kaynak tahsisinde etkinliği artırmak ve öncelikli alanlara mali alan yaratmak amacıyla harcama gözden geçirmeleri gerçekleştirilecektir. Vergi mevzuatının ekonomik ve sosyal alanda öncelik ve hedefleri destekleyici bir yaklaşımla gözden geçirilmesi çalışmaları sürdürülecektir. Kamu harcamalarının finansmanı için sürekli ve kalıcı gelir kaynaklarının artırılması, mevcut vergi kanunlarında sadeleştirmeler yapılması ve vergilemede etkinliğin artırılması ile vergi tabanının genişletilmesi suretiyle ekonomide kayıt dışılığın azaltılması program döneminde kamu gelir politika ve uygulamalarının temel hedefleri olacaktır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu harcamalarının değerlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve kaynakların etkin kullanımının gözetilmesi, kamu kurumlarının performansının değerlendirilmesi ve sağlıklı mali sıkılaştırma uygulamalarının yürütülmesine yönelik olarak harcama gözden geçirmeleri yapılacak, harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacak ve harcamalar kontrol altında tutulacaktır. (Kalkınma Planı p.260 Tedbir 260.1. Harcamaların Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Harcama gözden geçirmelerinin etkililik, ekonomiklik ve verimlilik | Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), etkin bir şekilde yapılabilmesini durumlarının raporlanmasını İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | temin etmek üzere yöntem ve sağlayacak şekilde harcama araçlar geliştirilecektir. gözden geçirmeleri yapılacaktır. 2. Belirlenen programlarda harcama gözden geçirmeleri yapılacaktır. Tedbir 260.2. Harcama gözden | Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Harcama gözden geçirmeleri geçirmeleri sonucunda verimsiz Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), sonucunda elde edilen bulgular ve harcama alanları tasfiye İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | imkânlar kaynak tahsisi sürecinde edilecek, bu yolla oluşturulacak kullanılacaktır mali alanın öncelikli harcama Tedbir 260.3. Kamu personeli Cumhurbaşkanlığı İnsan 1. Kamu personelinin daha verimli daha verimli kullanılacak, çalışan | Kaynakları Ofisi (S), Strateji ve çalışabilmesini teminen mesleki ve memnuniyeti artırılacak, kamu Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu kişisel eğitim planlarının personelinin mali ve sosyal Kurum ve Kuruluşları hazırlanmasına destek olması için hakları Planda öngörülen geliştirilen araçların kullanımı makroekonomik politikalarla yaygınlaştırılacaktır. uyumlu bir şekilde 2. Kamu personelinin daha verimli belirlenecektir. ve memnun bir şekilde çalışabilmesi amacıyla insan kaynakları uygulamalarını yaygınlaştıracak kurumlar arası işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 260.5. Kamu yatırım Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. İsteklilerin yeterlilik bilgilerinin harcamalarında tasarruf Kamu İhale Kurumu, DMO, İlgili | tek bir doküman üzerinden tevsik sağlamak üzere kamu ihale ve Kamu Kurum ve Kuruluşları edilebileceği e-sertifika kullanımına sözleşme süreçleri iyileştirilerek ilişkin mevzuat ve EKAP'ta altyapı rekabet artırılacaktır. çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Belirli parasal limitler ve alım türleri bazında EKAP'a kayıtlı gerçek/tüzel kişilerin yeterliklerine uygun olarak sınıflandırılmasına yönelik sistem geliştirilecek, ihalelere katılımda bu sınıflandırmanın dikkate alınması sağlanacaktır. 3. 4734 sayılı Kanun kapsamındaki ihalelerde sözleşmelerin elektronik olarak imzalanması, sözleşme sürecine ilişkin bilgi girişlerinin EKAP üzerinden yapılması ve takibi sağlanacaktır. 4. 4734 sayılı Kanuna ilişkin ikincil mevzuat sadeleştirilerek, KOBİ'lerin ihalelere katılımını teşvik edecek şekilde günümüz ihtiyaçlarına uygun hale getirilecektir. Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Kamu Filo Yönetim Sistemi taşıt yönetiminde etkinlik ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı, DMO | Projesinin uygulama modelleri verimliliği gözetecek şekilde merkezi yönetim kapsamındaki güncellenecektir. kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır. Teşvik, destek ve sosyal yardım uygulamaları gözden geçirilerek etkin olmayan uygulamalar kaldırılacak, Plan öncelikleri çerçevesinde yapısal düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.261) Tedbir 261.2. Vergisel Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), | 1. Vergisel teşvikler gözden teşvikler tüm iktisadi ve sosyal | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, | geçirilerek vergi harcaması etkileriyle birlikte Gelir İdaresi Başkanlığı, İlgili nitelikli olanlar ve vergisel etkileri değerlendirilecek, vergi Kamu Kurum ve Kuruluşları tespit edilecektir. harcaması nitelikli düzenlemeler gözden geçirilerek etkin olmayanlar kademeli olarak kaldırılacaktır. Vergilemede gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve şeffaflık artırılacak, vergileme hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.262) Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), | 1. Gelir İdaresinin kurumsal Tedbir 262.2. Gelir idaresinin Gelir İdaresi Başkanlığı, Vergi kapasitesi arttırılarak kayıtdışı kurumsal kapasitesi artırılarak Denetim Kurulu ekonomiyle Yaygın ve Yoğun kayıt dışı ekonomiyle Vergi Denetimleri yapılarak mücadele sürdürülecektir. mücadele sürdürülecektir. Tedbir 262.5. e-Fatura ve e- | Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), | 1. e-Belge Uygulamalarına kayıtlı Defter uygulamaları sistemsel | Gelir İdaresi Başkanlığı, İlgili mükelleflerin ciro büyüklükleri ve olarak geliştirilerek sahte Kamu Kurum ve Kuruluşları mükellefiyet türleri de dikkate belgeyle daha etkin mücadele alınarak 2021 yılından itibaren edilecektir. düzenleyecekleri e-Belgelerde, TÜİK tarafından belirlenen standart ürün kodu, standart birim ve standart miktar bilgilerinin de zorunlu olarak kullanımı sağlanacaktır. Vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi hasılasının artırılmasını sağlayacak şekilde vergi sisteminde revizyonlar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.263) Tedbir 263.4. Kapsam, Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), | 1. Kapsam, matrah ve vergi matrah ve vergi oranlarının Gelir Idaresi Başkanlığı oranlarına yönelik çalışmalar yeniden düzenlenmesi yapılacaktır. suretiyle doğrudan vergilerin vergi gelirleri içindeki payında artış sağlanacaktır. Tedbir 263.7. Gayrimenkul Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), | 1. Kişilere ait gayrimenkullerden sahipliği üzerinden alınan Gelir İdaresi Başkanlığı alınan vergilerin ülke düzeyinde vergiler diğer tasarruf tasarrufun teşviki ve kaynakların araçlarının vergilendirilmesi üretken alanlara yönlendirilmesi dikkate alınmak suretiyle kapsamında, gerekli yeniden değerlendirilecektir değerlendirmelerin yapılabilmesi için konuya ilişkin ilgili mevzuat taramaları yapılarak bu yöndeki düzenlemeler gözden geçirilecektir. Yerel yönetimlerin mali yapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.264) Tedbir 264.2. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 1. Toplu Değerleme Sistemi Gayrimenkullerin (S), İlgili Kamu Kurum ve Kurulmasına yönelik Dünya vergilendirilmesinde esas Kuruluşları Bankası finansmanlı Danışmanlık alınan alım satım değerinin Hizmetinin, 2021 yılı içerisinde belirlenmesi ve beyanına ilişkin tamamlanacaktır. yeni bir sistem devreye sokulmak suretiyle vergide adalet pekiştirilecek ve vergileme etkinleştirilecektir. Bu çerçevede ilgili bakanlıklar sistemin tasarımı ve uygulamasına ilişkin düzenlemeler ile gerekli altyapıyı birlikte oluşturacaklardır Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi Projesi tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265) Tedbir 265.1. Merkezi Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) 1. Merkezi yönetim kapsamında, yönetim kapsamındaki kamu e-belge sürecine ilişkin devreye idareleri için e-belge, eimza, e- alınan uygulamalarda arşiv, e-fatura gibi yeni yaygınlaştırma sürecine devam teknolojik imkânlara sahip, edilecektir. muhasebe odaklı bir bilişim sistemi altyapısı oluşturulacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri 2020 (1)

2021 (2)

Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) Yüzde 3,2 6,1 47 Kamu Kesimi Program Tanımlı Dengesi (GSYH'ya Yüzde 3,7 Oran)

Oran) (4)

Harcama Gözden Geçirme Rehberinin Yüzde ği 50 100

Tamamlanma Oranı

Harcama Gözden Geçirilmesine İlişkin Eğitim Yüzde ği ği 25 Verilen Kurumların Oranı Hazırlanan Harcama Gözden Geçirme Rapor Adet 3 3 5 Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hazine Varlıklarının ve Yükümlülüklerinin Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2019 yılında yüzde 85 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılması ve kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. 08/01/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2040 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin 2020 yılı sonuna kadar Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden yararlanmasına imkân tanınmıştır. 23/02/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2137 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla sigorta primine esas kazanç alt sınırı üzerinden bölgesel olarak uygulanan ilave altı puan prim teşviki uygulamasının süresi 31/12/2020 tarihine uzatılmıştır. 26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan 7226 sayılı Kanunla Esnaf Ahilik Sandığı uygulamasının başlangıç tarihi 01/01/2021 olarak değiştirilmiştir. Aynı Kanunla, 2019 yılının aynı ayına ilişkin SGK'ya verilen aylık prim ve hizmet belgelerinde prime esas günlük kazancı 128 TL (toplu iş sözleşmesine tabii işyerleri için 256 TU) ve altında bildirilen sigortalılar için bu kişileri istihdam eden işverenlere asgari ücret desteği sağlanması düzenlenmiştir. Buna göre, 2020 yılında cari ayda prim ve hizmet belgelerinde bildirilen sigortalılara ilişkin toplam prim ödeme gün sayısının 2020 yılı Ocak- Aralık dönemi için günlük 2,5 TL ile çarpımı sonucu bulunacak tutarın, bu işverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edileceği hükmü getirilmiştir. Asgari ücret desteğinden yararlanmada bir önceki yıldaki en az sigortalı sayısına ilave olma şartı bulunmaktadır. Aynı Kanunla, kısmi çalışmada yirmi gün ve altındaki çalışma sürelerinde sağlık primlerini otuz güne tamamlama zorunluluğundaki sınır sekiz güne indirilmiştir. Böylece, kısmi süreli veya çağrı üzerine çalışanlar ile ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışıp, çalıştığı saat karşılığında ücret alanlar için ay içerisinde dokuz ila yirmi gün çalışanlara eksik günlerine ait genel sağlık sigortası primlerini otuz güne tamamlama zorunluluğu kaldırılmıştır. Aynı Kanunla, 30/06/2020 tarihine kadar geçerli olmak üzere Covid-19 kaynaklı zorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan kısa çalışma başvurularında kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilme şartının, son 120 gün yerine son 60 gün kesintisiz çalışmak ve son üç yıl içinde en az 600 yerine en az 450 prim ödeme gün sayısına sahip olmak şeklinde uygulanması düzenlenmiştir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7252 sayılı Kanunla salgın kaynaklı kısa çalışma ödeneği uygulamasını bütün veya sektörel olarak yılsonuna kadar uzatma yetkisi Cumhurbaşkanına verilmiştir. 31/08/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2915 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, kısa çalışma ödeneğinden yararlanma süresi Ekim ayı sonuna kadar uzatılmıştır. 24/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmeliklerle salgın döneminde Sağlık Bakanlığı ve devlete ait üniversite hastanelerinde çalışan personele ilave ek ödeme yapılması imkanı sağlanmıştır. 26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan 7226 sayılı Kanunla malullük ve yaşlılık sigortasından ödenen aylıklar ve aylıklar ile birlikte her ay itibarıyla yapılan ödemeler toplamının dosya bazında, ek ödeme dâhil 1.500 TL'den az olamayacağı kararlaştırılmıştır. 2020 yılı Mart ayından itibaren salgının ekonomik etkileriyle mücadele kapsamında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonundan muhtaç durumda ve dar gelirli ailelere 1.000 TL destek ödenmesi öngörülmüştür. Bu kapsamda Eylül sonu itibarıyla 7,9 milyar TL düzeyinde ödeme yapılmıştır. 17/04/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7244 sayılı Kanunla, İş Kanunu kapsamında olup olmadığına bakılmaksızın bazı özel haller dışında üç ay süreyle fesih yasağı getirilmiştir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7252 sayılı Kanunla Cumhurbaşkanına fesih yasağı ve ücretsiz izin döneminde nakdi ücret desteği uygulamasını 30/06/2021 tarihine kadar uzatma yetkisi verilmiştir. 04/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2930 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ise fesih yasağının uygulanma süresi Kasım ayı ortasına kadar uzatılmıştır. 17/04/2020 tarihli ve Resmi Gazete'de yayımlanan 7244 sayılı Kanunla birlikte işveren tarafından ücretsiz izne ayrılan ve kısa çalışma ödeneği ile işsizlik ödeneğinden yararlanamayan işçilere, herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı almamak kaydıyla ücretsiz izinde bulundukları veya işsiz kaldıkları süre kadar İşsizlik Sigortası Fonundan günlük 39,24 TL nakdi ücret desteği verilmesi kararlaştırılmıştır. Dolayısıyla, fesih yasağının geçerli olduğu süre içerisinde nakdi ücret desteği de verilmeye devam edilecektir. Aynı Kanunla, devlete ait üniversitelerin tıp fakülteleri ve diş hekimliği fakülteleri ile bunlara bağlı sağlık uygulama ve araştırma merkezi birimleri ile rektörlüklerine bağlı sağlık hizmeti sunan enstitülerin döner sermaye işletmesi birimlerinden, borç karşılama yüzdeleri belirli bir oranın altında kalanlara bütçeden kaynak aktarılabilmesi düzenlenmiştir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 7252 sayılı Kanunla kısa çalışma ödeneği veya nakdi ücret desteği alırken normal çalışma saatlerine dönen işçilerin sigortalı ve işveren primlerinin üç ay süreyle 2020 yılsonuna kadar İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanması düzenlenmiştir. Bu süreyi üç ay daha uzatmaya Cumhurbaşkanı yetkili kılınmıştır. Teşvikten yararlanmada, kısa çalışma ödeneği veya nakdi ücret desteği alınan dönemdeki çalışılmayan gün sayıları kadar asgari ücret üzerinden prim desteği verilmesine hükmedilmiştir. 05/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle aile hekimleri ve aile sağlığı çalışanlarına salgın nedeniyle ilave ek ödeme verilmesine imkân sağlanmıştır. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2018 yılında 1,86 iken 2019 yılında bu oran 1,80 olarak gerçekleşmiştir. Çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda ise bu oran 1,73 seviyesinden 1,69'a gerilemiştir. TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2017 2018 2019 1. Kamu Çalışanları Sigortalı Sayıları 11531 726 11806 642 12 089 404 1. Aktif Sigortalılar * 2987 396 3033301 3 102 808 2. Aylık Alanlar (dosya) 1 969 889 2 056 280 2108933 3. Bağımlılar 6574441 6717 061 6 877 663 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,52 1,48 1,47 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,86 2,89 2,90 IL. Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı Sayıları 42 964 552 41883 170 42293039 1. Aktif Sigortalılar ? 14 499 409 14 252 069 14 335315

8. Aktif Sig./Pasif Sig. (142434445)/(6) 2,33 2,19 2,11 9. Bağımlılık Oranı (6*7)/(14243444-5) 1,62 1,61 1,64 111. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 14 725 296 15347 489 15139041

6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243)/(4) 121 1,20 1,15

7. Bağımlılık Oranı (445)/(14243) 4,04 4,14 4,24

IV. Özel Sandıklar Toplamı 406 856 413 983 420 020

1. Aktif Sigortalılar 141 285 142391 140 529

2. Aylık Alanlar 91 670 92 906 94 027

3. Bağımlılar 173901 178 686 185 464

4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,54 1,53 1,49

5. Bağımlılık Oranı (24*3/(1) 1,88 1,91 1,99

V. Genel Toplam (kişi) 70 363 848 70 196 504 70 704 680

9. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243444546)/(7) 1,95 1,86 1,80 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344)/(7) 1,82 1,73 1,69 11. Bağımlılık Oranı (74-8)/(14-2-4-34-44-5--6) 2,11 2,13 2,16

VI. Genel Nüfus Toplamı 80 810 525 82 003 882 83 154 997

VII.Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde)

87,1 85,6 85,0

Kaynak: SGK, TÜİK

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.

(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.

(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.

b) Amaç

Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal sigorta prim tabanı genişletilecek, sisteme giriş kolaylaştırılacak ve denetimler yoluyla sistem etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.267) Tedbir 267.2. İstihdam Strateji ve Bütçe Başkanlığı (5), 1. Sigorta primi teşvik, destek ve teşviklerine ilişkin etki Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler indirimlerinin etki analizi yapılarak değerlendirmesi yapılarak Bakanlığı, Hazine ve Maliye ortaya çıkan sonuçlar teşvikler sade ve etkin bir Bakanlığı, SGK doğrultusunda istihdam üzerindeki yapıya kavuşturulacaktır. etkisinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 267.3. Sosyal Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler 1. Kurumda görev yapan sosyal güvenlik sisteminde Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi güvenlik denetmeni sayısı denetim uygulamaları Başkanlığı artırılacaktır. geliştirilecek ve 2. GİB'den alınan veriler de çeşitlendirilecek, risk dikkate alınarak yapılacak analizler odaklı denetim sonucu riskli olduğu belirlenen uygulamaları sektörler ve işyerleri denetlenecektir. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 267.4. Denetim Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler 1. GİB'den işletmelere ait matrah konusunda kurumlar Bakanlığı (5), SGK, Gelir İdaresi bilgileri alınarak SGK'nın kayıtları arasında işbirliği Başkanlığı ile karşılaştırılıp, riskli olduğu kuvvetlendirilerek belirlenen işyerleri sürdürülecektir. denetlenecektir. 2. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile emniyet birimleriyle işbirliği yapılarak Yol Kenarı Denetim İstasyonlarında denetimler yapılacaktır. 3. Protokol çalışmaları tamamlandıktan sonra teknik altyapı uyumlaştırma çalışmaları yapılacaktır. Kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı ücretle daha etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.268)

altına alma uygulamaları DEE esteceklir

geliştirecektir. 2. Bu sektörlere yönelik yıl

içerisinde risk analizleri yapılarak

denetim ve rehberlik faaliyetleri

planlanacaktır.

3. Küçük ölçekli işletmelerde

kayıtlı istihdamın teşviki amacıyla

TESK ve TOBB Kadın Girişimciler

Kurulu ile işbirliği yapılarak

belirlenen illerde bilgilendirme ve

farkındalık faaliyeti

gerçekleştirilecektir.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Ülke genelinde ilgili taraflara çalışmayla mücadele Bakanlığı (S), Milli Eğitim sosyal güvenlik hak ve konusunda farkındalığı Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi yükümlülükleri hakkında artırmaya yönelik Başkanlığı, RTÜK bilgilendirme ve bilinçlendirme programlar çalışmaları yapılacaktır. uygulanacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalıların prime esas kazancının bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçlı kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı mektup gönderilecektir. Prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.269) Tedbir 269.1. Prim Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. GSS prim borçlularına SMS ve borçlarının takip ve Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi | tebliğ yolu ile bilgilendirme tahsilatı etkin bir şekilde Başkanlığı yapılacaktır. uygulanarak prim gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. Tedbir 269.2. Çiftçiler ve | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal Sigorta İşlemleri mevsimlik çalışan tarım Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Yönetmeliğinde yapılacak işçileri gibi yılın belirli Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi değişiklik ile 5510 sayılı aylarında gelir elde Başkanlığı, Türkiye Ziraat Odaları | Kanunun 4/1-b maddesi edenlere yönelik özel prim | Birliği kapsamında sigortalı sayılan ödeme dönemleri tarımda kendi nam ve hesabına belirlenecektir. bağımsız çalışanlar ile 5510 sayılı Kanunun EK 5'inci maddesi kapsamında sigortalı sayılan tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışanların prim ödeme süreleri hasat dönemlerine göre yeniden belirlenecektir. Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270) Tedbir 270.2. Sosyal Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. İş geliştirme süreçlerinin Güvenlik Kurumunun Bakanlığı (S), SGK mevcut yazılım ve sistem (SGK) bilişim sistemleri altyapısına entegrasyonu güçlendirilecektir. güçlendirilecektir. 2. Bilgi güvenliği ve kişisel verilerin korunması amacıyla altyapının güçlendirilmesi sağlanacaktır. 3. Anasistem, sistem ve uygulama yönetimi altyapısının vatandaşlara kesintisiz hizmet verebilmesi için gerekli önlemler ve yenileme işlemleri sağlanacaktır. 4. Mevcut yazılımların güncel teknolojileri kullanabilmesi için teknik destek ve altyapı sağlanacaktır. 5. Yazılımların konteyner mimarisi üzerinde çalışması için gerekli altyapı kurulacaktır. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal güvenlik ve işgücü Tedbir 270.3. Sosyal güvenlik mevzuatı ve Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye piyasasının dinamik ilişkisinin uygulamaları, değişen Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, kısmi çalışmanın yanı sıra diğer işgücü piyasası koşullarına | Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK | esnek çalışma uygulamaları gibi ve çalışma şekillerine alanlar üzerinde gerektirdiği uyumlu hale getirilecektir. mevzuat düzenlemelerine ilişkin bir rapor hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020(1) | 2021(2)

SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Oranı (3) Yüzde 4,6 | 5,1 4,6 Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4) Oran 1,7 | 1,7 1,7 Toplam Prim Tahsilat Oranı Yüzde 79,6 | 78,0 80,0 Sosyal Sigorta Kapsamı Yüzde 85 | 86 87

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmıştır. 2.1.8. Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme

a) Amaç

Kamu işletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasını bozucu etkiye neden olmayacak şekilde, kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi; sosyal amaçlı ve kamu yararına yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise oluşacak maliyetlerin tam ve zamanında karşılanması ve faiz dışı açık vermemesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.273) Tedbir 273.1. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), | 1. KİT'lerde iç kontrol raporları incelenerek işletmelerinin Strateji ve Bütçe Başkanlığı, tespit edilen bulgular çerçevesinde uygulamaya organizasyon ilgili Bakanlıklar, Bütün KİT'ler alınabilecek projelere ilişkin girişimlerde yapılarında, İş bulunulacaktır. süreçlerinde ve işgücünde verimliliği artırmaya yönelik projeler uygulamaya konulacaktır. Tedbir 273.3. Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), 1. Genel Yatırım ve Finansman Programı KİT'lerde istihdam Bütün KİT'ler Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen edilecek personel sayısı atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin özellikli durumlar hükümler çerçevesi net bir şekilde çizilerek haricinde belirlenecektir. artırılmayacaktır. Tedbir 273.4. Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. TMO, alımlarını mümkün olduğunca lisanslı TMO'nun hububat alım (| Ticaret Bakanlığı, TMO depoların bulunduğu noktalarda bu depolar işlemlerinin lisanslı üzerinden yapacaktır. depolar ve elektronik 2. Lisanslı depolar üzerinden ELÜS yoluyla ürün senedi yoluyla aldığı ürün bedellerini peşin ödeyecektir. yapılması sağlanacaktır. 3. Lisanslı depo faaliyeti göstermek isteyen yatırımcıları ihtiyaç bulunan noktalara yönlendirmeye devam edecektir. Tedbir 273.5. ÇAYKUR | Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Yurtdışında Türk çayının tanıtım faaliyetleri ihracata yönelik pazar ÇAYKUR artırılacaktır. araştırması yapacak ve ürün optimizasyonunu sağlayacaktır. Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacak, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacak ve yeni yatırım tercihleri bu doğrultuda hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.274) Tedbir 274.1. ESK için | Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Kurum faaliyetleri için yeterli olan mevcut yeni kombina yatırımları | ESK kapasiteden azami düzeyde yararlanılması ve yapılması yerine mevcut ihtiyaç oluşması halinde özel sektöre ait kombinaların atıl kombina ve tesislerden kesim, parçalama ve kapasiteleri veya özel depolama hizmeti satın alınması sağlanacaktır. sektör kombina kapasiteleri öncelikli olarak değerlendirilecektir. Tedbir 274.2. ESK Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Özel sektör ile STK'lara kesim hizmeti kombinalarındaki atıl ESK verilerek ESK kombinalarındaki atıl kapasitenin kapasitenin kamu ve ekonomiye kazandırılması sağlanacaktır. özel sektör ile STK'lar tarafından kullanılması sağlanacaktır. KİT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecek, sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olan uygulamaları kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.275) Tedbir 275.1. Enerji | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. 6446 ve 4646 sayılı Kanunlar kapsamında KİT'lerinde fiyatlama Bakanlığı (S), EPDK (S), tarifeler belirlenirken maliyet bazlı fiyatlama ve tarifeler Hazine ve Maliye Bakanlığı, esas alınacaktır. belirlenirken maliyet Strateji ve Bütçe Başkanlığı bazlı fiyatlama esas alınacaktır. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.277) Tedbir 277.2. Hazine ve Maliye 1. Derbent, Çamlıca 1, Tortum, Çal ve Plan döneminde Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Girlevik 2 Hidroelektrik Santrallerinin özelleştirme Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve | özelleştirme hazırlık işlemleri tamamlanarak portföyünde bulunan Teknoloji Bakanlığı, ihale ilanı için gerekli çalışmalar yapılacaktır. şirket ve varlıkların Özelleştirme 2. Gebze Dilovası Doğalgaz Kombine Çevrim özelleştirilmesine İdaresi Başkanlığı, EÜAŞ, Santrali özelleştirilme kapsam ve programına devam edilecek, EPDK, TDİ alınacak, özelleştirme hazırlık işlemleri özelleştirilme tamamlanarak ihale ilanı için gerekli potansiyeli olan yeni çalışmalar yapılacaktır. şirket ve varlıklar 3. Güllük Liman Sahasının özelleştirme portföye dâhil edilerek işlemleri tamamlanacaktır. özelleştirilecektir. 4. Tekirdağ Marmaraereğlisi taşınmazlarının (Eski NATO Kabul Limanı) özelleştirme hazırlık işlemleri tamamlanarak ihale ilanı için gerekli çalışmalar yapılacaktır. 5. Fenerbahçe-Kalamış Yat Limanının özelleştirme hazırlık işlemleri tamamlanarak ihale ilanı için gerekli çalışmalar yapılacaktır. 6. Yasal Metroloji Muayene Hizmetlerinin özelleştirme kapsam ve programına alınmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hazine Varlıklarının ve Yükümlülüklerinin Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bütçe ve fon transferleri hariçtir

2.2. REKABETÇİ ÜRETİM VE VERİMLİLİK

2.2.1. Sanayi Politikaları

a) Mevcut Durum

On Birinci Kalkınma Planında rekabetçi üretim ve verimlilik temel eksen olarak belirlenmiştir. Planda yerli üretimin artırılması, sanayileşmenin hızlandırılması ve imalat sanayii sektörüne odaklanılması öngörülmektedir. İmalat sanayii; hızlı ve istikrarlı büyüme, cari açığı azaltma ve kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı günümüzde imalat sanayiinde rekabet gücü belirleyicileri arasında en temel bileşenler olarak teknolojik dönüşüm ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır. Küresel düzeyde tüketici tercih ve taleplerinin yeniden şekillenmesiyle, kişiye özel, bilgi teknolojileri destekli küçük partiler halinde üretim yeteneğinin önemi artmakta, Satış ve pazarlama becerilerinin, tasarım ve lojistik gibi hizmet bileşenlerinin ve markalaşmanın imalat sanayiinin rekabetçiliği üzerindeki etkisi güçlenmektedir. 2020 yılı başında küresel imalat sanayii Çin'de ortaya çıkan ve kısa bir süre içerisinde çok sayıda ülkeye yayılan Covid-19 pandemisinden olumsuz yönde etkilenmiştir. Küresel talep ve arz kaynaklı ekonomik aktivite azalmış, hatta bazı sektörler durma noktasına gelmiştir. Bu dönemde şirketler tedarik zinciri kaynaklı sorunlar, talep dalgalanması ve belirsizlikler, nihai mal ve ara malı üretiminde yavaşlama veya durma, üretim kalitesinin düşmesi gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Çok uluslu şirketler yatırım ve üretim stratejilerini gözden geçirmeye başlamış; küresel tedarik zincirinde ağırlığı olan ülkelerden kaynaklanabilecek riskleri dağıtmak amacıyla tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması, coğrafi çeşitlilik yaratılması ve mümkün olan alanlarda yerli alternatiflerin oluşturulmasına büyük önem vermeye başlamışlardır. Medikal malzemeler gibi ulusal güvenliğin söz konusu olduğu ürünlerde karmaşık küresel değer zincirleri yerine ithalata dayanmayan üretim yapıları pek çok ülke tarafından getirilen ihracat yasaklarının da etkisiyle büyük önem kazanmıştır. Küresel ekonomide yerli üretimi desteklemek için aktif, korumacı ve rekabet gücünü artırmaya yönelik sanayi politikalarının daha yoğun bir şekilde uygulanmaya devam edildiği görülmektedir. Bu nedenle, On Birinci Kalkınma Planı çerçevesinde uygulanacak sanayi politikasıyla büyük ölçekli üretim merkezlerinin yanı sıra oluşturulacak esnek ve kaliteli üretim yapabilme kabiliyeti ve büyük piyasalara yakınlık gibi özelliklere sahip olan ülkemizin Covid-19 pandemisi sonrası yeni normalde bir fırsat yakalayabileceği görülmektedir. Bu kapsamda, sürdürülebilir ekonomik büyümenin ve kalkınmanın sağlanmasında imalat sanayiinin ülkemize önemli katkılar sunacağı değerlendirilmektedir. İmalat sanayii 2019 yılında uygulanan dengelenme politikası ile 2020 yılında karşı karşıya kalınan Covid-19 salgının etkileri altında bir gelişme göstermiştir. 2019 yılında ihracat artarken ithalatta azalma görülmüş, Ocak-Ağustos 2020 döneminde ise ithalat artarken ihracat azalmıştır. 2020 yılında gıda, kimya, ilaç, taş ve toprak, makine sektörlerinde üretim artmış; tekstil, giyim deri, petrol ürünleri, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, otomotiv ve mobilya sektörlerinde ise azalmıştır. TABLO TI: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 2016 2017 (2018 2019 O 2020(1) 20182) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 16,6 17,6 19 18,3 18,3 (3) 15,9 Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (Yüzde) (4) 3,4 9 il 07 -2,5 14 İhracat (Milyar Dolar) (5) (9) 134,8 148,3 158,7 162,9 91,6 İhracat Artışı (Yüzde) (9) 41 10 7 26 -13,5 4,3 (6) Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) (9) 94,6 94,5 94,5 95 94,7 o 87,8(6) İthalat Artışı (Yüzde) (9) 0,4 14,2 -7,7 -123 4,6 8,4 (6) İthalat (Milyar Dolar) (5) (9) 168,2 — 192,1 177,2 155,4 104,8 - Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) (9) 84,7 82,1 794 767 80,7 o 87,4(6) İmalat Sanayii İstihdam Artışı (Yüzde) 0,8 Li 53 -,5 -6,4(3) 0,6 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 77,4 78,5 76,8 75,9 70,6 (7) 83,6 (8) Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT

(1) Ocak-Ağustos dönemi (2) EUROSTAT (3) Ocak-Haziran dönemi (4) NACE Rev.2'ye göre 2015-100 Serisi (5) ISIC Rev.4'e göre (6) SITC (3, 5-8) (7) Ocak-Eylül dönemi (8) AB-27 (9) Özel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır. Toplam ihracat, 2019 yılında yüzde 2,1 artarak 171,5 milyar ABD doları, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 2,6 artarak 162,9 milyar ABD doları olmuştur. 2018 yılında yüzde 94,5 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2019 yılında yüzde 95 olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2020 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, gıda, tütün, ilaç ile taş ve toprak sektörlerinde artış kaydedilirken tekstil, giyim, deri, petrol ürünleri, kimya, plastik, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, makine, otomotiv ve mobilya sektörlerinde düşüş görülmüştür. imalat sanayii ihracatında ülke çeşitlenmesi artmaktadır. 2002-2019 döneminde imalat sanayii ihracatında AB-27 ülkelerinin payı azalırken (yüzde 56,8'den yüzde 49,1'e), başta Ortadoğu ülkeleri olmak üzere (yüzde 8,6'dan yüzde 17,5'e) Afrika ülkelerinin payı (yüzde 4,8'den yüzde 9,6'ya), Türk Cumhuriyetlerinin payı (yüzde 1,8'den yüzde 2,9'a) artmıştır. İmalat sanayiinde 2018 yılında 18,5 milyar ABD doları dış ticaret açığı verilirken 2019 yılında 7,5 milyar ABD doları dış ticaret fazlası verilmiştir. Dış ticaret açığının büyük kısmını oluşturan ara mallarında 2019 yılında ihracat bir önceki yıla göre yüzde 1,1 artmış, ithalat ise yüzde 7,1 azalmıştır. TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı TÜRKİYE Teknoloji Yoğunluğu 2016 2017 2018 2019 (Yüzde Pay)

Kaynak: TÜİK

2019 yılında yüksek ve düşük teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre artarken, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin payında azalma görülmüştür. Yüksek teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki artışta hava taşıtları imalatı, düşük teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki artışta ise özellikle gıda, deri ve kâğıt ürünleri ile mobilya ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Orta-yüksek teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki azalış otomotiv imalatından, orta-düşük teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki azalış ise özellikle ana metal sanayii ihracatındaki azalmalardan kaynaklanmıştır. TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2019) (Yüzde Pay) Girişim Çalışan Üretim Katma İhracat İthalat sayısı sayısı değeri değer Yüksek Teknoloji 0,6 2,4 3,7 6,5 3,6 15,3 Orta-Yüksek Teknoloji 10,7 18,3 25,4 28,0 36,0 40,6 Orta-Düşük Teknoloji 31,9 27,2 32,9 28,8 27,5 32,1 Düşük Teknoloji 56,9 52,0 38,0 36,7 32,8 12,0 Kaynak: TÜİK On Birinci Kalkınma Planında Türkiye'nin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşımla; imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer, istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantılarının analizi sonucunda kimya, ilaç-tıbbi cihaz, makine-elekirikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer almakta olduğundan, bu sektörlerde sağlanacak gelişme imalat sanayiimizin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına katkı sağlayacaktır. Sanayi politikasının çok boyutlu ve dinamik yapısı, bu politikaların hayata geçirilmesinde en üst düzey sahipliği, güçlü kurumsal yapıları, kurumlar arası koordinasyonu, etkili ve esnek kaynak tahsisini ve özel sektör ile işbirliği içinde etkin izleme süreçlerinin oluşturulmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede, Planda yer alan üst düzey bir karar alma ve koordinasyon mekanizması Sanayileşme İcra Kurulu (SAİK) adıyla 14/10/2020 tarihli ve 68 sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesiyle oluşturulmuştur. TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri | 2002 2005 2010 2015 2016 2017 2018 İhracat Birim Miktar Değeri (Dolar/kg) 0,87 1,36 1,48 1,81 1,75 1,74 1,69 iz ey Ar-Ge Harcamaları/Ciro 0,1941) 029 035 0,43 0,58 0,59 0,62 İhracatın Dünya İhracatı İçinde Payı 0,54 0,72 0,77 0,82 0,84 0,86 0,89 (Yüzde, SITC) Katma Değerin Dünya Katma Değeri 0,69 109 110 118 117 15 105 İçinde Payı (Yüzde) Çalışan Başına Katma Değer (Bin TL) 25,8(1) 25,1 34,5 60,2 70,0 85,5 12,1 Katma Değeri 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı 01) 2 4 9 9 10 al Ihracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör 1 5 9 10 10 Mi D Sayısı imalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi 33 31 31 29 29 29 29 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK

1) 2003 yılı verisidir.

2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi (2019-2023) Belgesi 18/09/2019 tarihinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayımlanmıştır. Ülkemizin küresel rekabet gücünü artıracak, ekonomik ve teknolojik bağımsızlığını temin edecek kritik teknolojilere yönelik politikalar, Belgede Milli Teknoloji Hamlesi yaklaşımıyla yer almıştır. Sanayicilerimizin kamu ihalelerinde yüzde 15 fiyat avantajından yararlanabilmeleri için sürdürülen çalışmalar kapsamında 2020 yılı ilk dokuz ayı içerisinde TOBB ve TESK tarafından 12.369 Yerli Malı Belgesi düzenlenmiş, toplam belge sayısı yaklaşık 64 bine ulaşmıştır. Sanayi İşbirliği Projelerinin (SİP) yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler kapsamında; 2020 yılı içerisinde imzalanan sözleşmeler ve açılan ihaleler neticesinde, SIP uygulamasına tabi olarak açılan ihale sayısı 5'e, hayata geçirilen SIP uygulaması sayısı ise 2'ye ulaşmıştır. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2020 yılı uygulamaları kapsamında istihdam yoğun sektörlerde üretim üst yapısı, yatırımcı çekme amacıyla öncelikli altyapı ihtiyaçlarının giderilmesi, üniversitesanayi işbirliklerinin geliştirilmesi ile test ve analiz altyapısının güçlendirilmesi gibi konularda 29 proje teklifi ilk aşamayı geçmiş olup, nihai onayının ardından uygulanmaya başlayacaktır. Program için tahsis edilen 110,3 milyon TL ödeneğin tamamı 21 proje için kullanılmış ve 152,2 milyon TL'lik yatırım hayata geçirilmiştir. İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere Üreten Şehirler Programının tasarım çalışmalarına devam edilmektedir. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım alanlarının Kalkınma Ajanslarının da katkısı alınarak belirlenmesi ve belirlenen alanlarda yatırımların hayata geçirilmesi için fizibilite çalışmaları devam etmektedir. 2020 yılı sonuna kadar her ilden en az bir adet olmak üzere 100 adet ön fizibilite raporunun hazırlanması öngörülmektedir. Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Ekim 2020 itibarıyla 1.236'ya ulaşmıştır. 5İ farklı ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Bursa, Kocaeli, Ankara ve İzmir'dir. 44 farklı sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii, yazılım, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 65.089 kişiye ulaşmış olup bunun 1.083'ü doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Ekim 2020 itibarıyla 24.380 patent başvurusu yapılmış, bu başvuruların 7.046'sı tescil edilmiştir. Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı Ekim 2020 itibarıyla 367'ye ulaşmıştır. 29 farklı ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa'dır. 33 farklı sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, makine ve teçhizat imalatı ve mobilya gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 7.828 kişiye ulaşmıştır. TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) Üretim (1) İhracat (3) İthalat (3) Sektörler 2019/ 2020/ 2019/ 2020/ 2019/ 2020/ 2018 2019 (2) 2018 (2019(2) 2018 2019 (2)

Sanayiler

Kaynak: TÜİK

1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015-100)

2) Ocak-Ağustos dönemi

3) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) dış ticaret Firmalarımızın güçlü bir finansal yapıya sahip olması Kalkınma Planında imalat sanayiinde rekabetçi üretim ve verimliliğin geliştirilmesinde öncelik verilen temel politika alanları arasında yer almıştır. Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi verilerine göre Ağustos 2020 itibarıyla bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen toplam ticari kredilerin tutarı 7/98 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam ticari krediler içinde imalat sanayiinin payı Ağustos 2019'da yüzde 26,6 iken Ağustos 2020'de yüzde 28,4'e yükselmiştir. Kredi Garanti Fonu (KGF), Ocak 2017'de devreye giren 250 milyar TL'lik Hazine destekli KGF kefaleti desteği ve beraberinde gelen Nefes Kredisi, KOBİ Değer Kredisi gibi özel destek programları ile işletmelerimize destek olmuş, bunun yanı sıra 2020 yılında yaşanan Covid- 19 pandemisi nedeniyle, 15'e Devam Destek Paketi ve Temel Ihtiyaç Destek Kredi Paketi gibi ilave destek programları ile de işletmelerin yanında olmaya devam etmiştir. Eylül 2020 itibarıyla KGF Kefaletli Kredi Risk Bakiyesi 329,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Tazmin/Kullandırım oranı yüzde 2,46 olmuştur. Eylül 2018'de yeniden yapılandırma sürecine giren Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Haziran 2019'dan itibaren İstanbul'da faaliyet göstermeye başlamıştır. Bankanın yeniden yapılandırma hedeflerine ulaşması ve sermaye yapısının kuvwvetlendirilmesi amacıyla Nisan 2019'da 500 milyon TL olan ödenmiş sermayesi 350 milyon TL artırılarak 850 milyon TL'ye çıkarılmıştır. 2020 yılı sonuna kadar Banka öz sermayesine 750 milyon TL ilave edilmesi öngörülmektedir. Bankanın Haziran 2020 itibarıyla aktifleri 22 milyar TL'ye ulaşmış ve bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 16, 2019 yılı sonuna göre ise yüzde 12,5'lik bir büyüme performansı sergilemiştir. Toplam aktiflerinin yüzde 78,6'sını oluşturan kredi tutarı, 2020 yılı Haziran ayında 17,1 milyar TL'ye ulaşırken, kredi hacmi 2019 yılı sonuna göre yüzde 13,2, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,7 artış göstermiştir. Aktif kalitesinin önemli bir göstergesi olan brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı ise geçen yılın aynı dönemine göre 0,14 puan azalarak, 2020 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,65 düzeyine gerilemiştir. Sermaye yeterlilik oranı 2020 Haziran ayı itibariyle yüzde 21,24 olmuştur. Altı aylık dönem kârı 190,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca Banka tarafından kurulan Türkiye Kalkınma Fonunun alt fonlarından Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın stratejik yatırımcısı olduğu Bölgesel Kalkınma Fonu 400 milyon TL büyüklükle kurulmuştur. 2021 yılı içerisinde Bölgesel Kalkınma Fonunun ilk yatırımını gerçekleştirmesi hedeflenmektedir. Ayrıca yine Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının stratejik yatırımcısı olduğu 350 milyon TL büyüklüğündeki Teknoloji ve İnovasyon Fonunun faaliyete geçirilmesi öngörülmektedir. İlgili fon üzerinden Türkiye'de faaliyet gösteren girişim sermayesi fonlarına ve bunlar üzerinden girişimlere yatırım yapılacaktır. Türk Eximbank tarafından, 2020'nin üçüncü çeyreği itibarıyla 22,2 milyar ABD doları kredi desteği, 11,5 milyar ABD doları sigorta desteği olmak üzere toplamda 33,7 milyar ABD doları ihracat finansmanı desteği sunularak, toplam destekte geçen yıla göre yüzde 5 oranında artış sağlanmıştır. 2020'nin ikinci çeyreği itibarıyla 7,2 milyar TL olan Banka ödenmiş sermayesine 2020'nin üçüncü çeyreği itibarıyla 750 milyon TL ilave edilmesi hakkında gerekli tescil ve ilan işlemlerinin yıl içinde tamamlanması öngörülmektedir. Eximbank tarafından desteklenen ihracatçıların içinde KOBİ ihracatçılarının oranı 2019 yılında yüzde 73 olarak gerçekleşirken 2020 yılı sonunda bu oranın yüzde 73,5 seviyesine çıkarılması hedeflenmektedir. 2019'da ihracata sağlanan kredi ve sigorta garanti desteği toplamda 44,2 milyar ABD dolarına ulaşırken 2020 yılı sonunda ise toplam destek tutarının 50 milyar ABD dolarına çıkarılması hedeflenmektedir. Salgın sürecine girilmesiyle Merkez Bankası, ihracatçı firmaların finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması ve selektif sektörlerdeki yatırımların desteklenmesi amacıyla Mart ve Haziran aylarında tedbirler açıklamıştır. Mart ayından itibaren özellikle Eximbank aracılığıyla ihracat ve döviz kazandırıcı reeskont kredisi kullandırılmaya başlanmıştır. Bu şekilde kullandırılabilecek tutar Merkez Bankası tarafından 40 milyar TL olarak belirlenmiştir. Ayrıca, Haziran ayında Merkez Bankası 20 milyar TL tutarında Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, TKYB, aracılığıyla yatırım taahhütlü avans kredisi kullandırılmasına karar vermiştir. TKYB bu fonu 10 yıla kadar ve sabit faizle kullandırmak üzere Merkez Bankasından politika faizinin 150 baz puan altında temin etmektedir. Yatırım taahhütlü avans kredileri TKYB tarafından kullandırılmaya başlanmış olup, halen kredi başvuruları alınmaya devam etmektedir. Bu kredilerle, "(i) verimliliği yüksek, ithalatı azaltan ve ihracatı destekleyen yatırımların teşvik edilmesi, (ii) dışa bağımlılığın ve cari açık sorununun azaltılması ve (iii) sürdürülebilir büyümenin desteklenmesi" amaçlanmaktadır. Uygulamalı KOBİ Yetkinlik Merkezi (Model Fabrika) yalın dönüşüm, dijital dönüşüm, ürün geliştirme vb. konularda işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunmak üzere oluşturulmuş yapılardır. Model fabrikaların ilk uygulama örneği olarak Ankara Sanayi Odası işbirliğiyle 2017 yılında Ankara ASO 1.OSB'de kurulma çalışmalarına başlanmış ve Haziran 2018 itibarıyla Ankara Model Fabrika tamamlanmıştır. Ankara projesi akabinde 2018 yılı içinde Bursa TSO işbirliğiyle Bursa Model Fabrika kurulumu çalışmaları tamamlanmıştır. Model Fabrika kurulumları 2020 yılında İzmir, Mersin, Gaziantep, Konya ve Kayseri'de Ticaret ve Sanayi Odaları ile Organize Sanayi Bölgeleri ve üniversitelerin ayni ve maddi katkılarıyla tamamlanmıştır. Bununla birlikte Mersin Yenilik Merkezi kurulumunun da 2020 yılında tamamlanması öngörülmektedir. Bu merkezlerde, 2019-2020 yıllarında yaklaşık 300 işletmeye ve işletme personeli, akademik personel ile üniversite öğrencisi olmak üzere 850 kişiye eğitim verilmiştir. Projenin farklı illerde yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Helal Uygunluk Değerlendirme Kuruluşlarının Akreditasyonu Hakkında Yönetmelik 16/10/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu doğrultuda HAK'a yapılacak akreditasyon başvuru taleplerini değerlendirmek üzere yetkin bir uzman/denetçi havuzu oluşturulmuş ve ilk olarak TSE'ye akreditasyon verilmiştir. 2020 yılında yurt içinde ve yurt dışında yerleşik diğer kuruluşlar da denetime tabi tutularak gerekli şartları sağlamaları halinde akredite edilecektir. TSE'nin kalite altyapısını güçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonuna ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. TSE COVID-19 Güvenli Üretim ve TSE COVID-19 Güvenli Hizmet programları hayata geçirilmiştir. Bu programlar vasıtasıyla pandemi sonrası güvenilir ve hijyenik üretim ve hizmet standartlarına uygunluğun belgelendirilmesi sağlanacak; ulusal ve uluslararası ticarete ivme kazandırılacaktır. 132 sayılı Türk Standardları Enstitüsü ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanunda ve Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde TSE ile ilgili çeşitli değişiklikler yapılmıştır. Üretim süreçlerinde kalite ve standardizasyon bilincinin geliştirilmesi, özellikle KOBİ'lerin üretiminde rekabet gücü yüksek kaliteli üretimin sağlanması ve buna yönelik teknik altyapının oluşturulması çalışmaları sürmektedir. Ülkemizde gelişen teknolojik kabiliyetlerin uluslararası standartlara yansıması ve uluslararası standart oluşturma çalışmalarının yakın takibi devam etmektedir. Temel amacı piyasaya ve mevzuata uygun ve güvenli ürün arz edilmesinin sağlanması olan piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetlerini ülkemizde 9 farklı kamu kuruluşu yürütmektedir. PGD sisteminin sağlıklı uygulanması için kalite altyapısının geliştirilmesi ve AB teknik mevzuatının uyumlaştırılması çalışmaları büyük önem arzetmekte olup bu kapsamda çalışmalara devam edilmiştir. Ayrıca, Avrupa Birliğine uyum kapsamında hazırlanan ve en önemli amacı tüm ürünlerin güvenli ve teknik mevzuatına uygun olarak piyasaya arz edilmesi olan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, 12 Mart 2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış olup 12 Mart 2021 tarihinde yürürlüğe girecektir. Yeni Kanunda Türk malı imajına zarar veren güvensiz, tağşiş yapılmış, son kullanma tarihi geçmiş ürün ihraç edenlere ceza öngörülmektedir. Ayrıca, e-ticaret de ürün güvenliği kapsamına alınmakta; güvensiz ürünün asli sorumlusuna ulaşmak amacıyla izlenebilirlik mekanizması getirilmekte; imalatçı, ithalatçı, yetkili temsilci ve dağıtıcıların ürün güvenliğine ilişkin rolleri ayrı ayrı tanımlanarak sorumlulukları belirlenmekte; güvensiz ürünlerin tüketiciden geri çağrılması zorunlu hale getirilmekte; güvensiz ürünün sebep olduğu ölüm ve yaralanmalar veya başka bir ürüne verdiği zararlara karşı imalatçı veya ithalatçının zarar görene karşı tazminat vermesi düzenlenmekte; güvensiz ürünlere karşı daha etkin kamuoyu bilgilendirilmesi sağlanmakta ve cezalar yeniden düzenlenmektedir. 2020 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin çekilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına ekli Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar güncellenerek uygulanmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda AR-GE ve çevre yatırımlarına sağlanan faiz desteğinin üst limiti 1 milyon TL'den 1,8 milyon TL'ye çıkarılmış, imalat sanayi yatırımları için bina ve inşaat harcamalarına KDV iadesi süresi 2021 yılı sonuna kadar uzatılmış, yatırımcıların vergi indirimi desteğinden faydalanmaması halinde sigorta primi işveren hissesi desteğinin daha yüksek oranlarda faydalanabilmesi sağlanmış, ihtisas serbest bölgelerinde gerçekleştirilecek yazılım ve bilişim ürünleri üretimi yatırımları öncelikli yatırımlar kapsamına alınmış ve kamu kurum ve kuruluşlarının yatırımlarının stratejik yatırım olarak desteklenebilmesi sağlanmıştır. Ayrıca, Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi (SEGE) 2017 çalışması sonucu oluşan illerin gelişmişlik düzeyi sınıflandırması tablosuna göre bölgelerinde değişiklik olan illerin yeni bölgelerine göre dağılımı yapılmıştır. 01/01/2021 tarihinden itibaren gerçekleştirilecek yatırımlar bu çalışma sonucu ortaya çıkan bölgesel sınıflandırmaya göre desteklenmeye devam edecektir. Bölgesel sınıflama SEGE 2017 çalışması sonucu oluşan il ve ilçelerin gelişmişlik düzeyi çerçevesinde, bulunduğu il sınırlarına göre daha az gelişmiş ilçelere bulunduğu ile göre daha fazla destek sağlanmıştır. Bu çerçevede, 01/01/2021 tarihinden itibaren il ve ilçelerin gelişmişlik düzeyine göre yapılan sınıflandırma sonucu 53 ilde bulunduğu il sınırlarına göre görece daha az gelişmiş 263 ilçeye bulunduğu ile göre daha fazla destek sağlanacaktır. İlçe bazlı yeni sistemde belirlenmiş ilçelerde yapılan yatırımlar bir alt bölge teşvikinden faydalanabilecektir. Ayrıca belirlenmiş ilçelerin OSB'lerinde yapılan yatırımlar ise iki alt bölge teşvikinden faydalanabilecektir. Stratejik Ürün Destek Programı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı Uygulama Esasları Tebliği kapsamında güncellenerek Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB ve TÜBİTAK'ın yer aldığı tek pencere sistemine dâhil edilmiştir. Türkiye'de katma değerli üretimin artırılması amacı doğrultusunda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve bağlı/ilgili kuruluşları tarafından sağlanan destek ve teşviklerin orta-yüksek ve yüksek teknoloji seviyeli sektörlere yoğunlaştırılmasına yönelik özel bir program olan Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında Makine, Kimya, Eczacılık, Bilgisayar, Optik ve Elektronik, Elektrikli Teçhizat ve Ulaşım Araçları sektörleri odak sektörler olarak belirlenmiştir. Program kapsamındaki destekler, Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı amacı doğrultusunda çağrı planında yer alan Öncelikli Ürün Listesindeki ürünlerin üretilmesine yönelik yatırım projeleri için kullandırılacaktır. Düzenlenen yatırım teşvik belgesi sayısı, 2020 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 96,9 artarak 5.355 olmuştur. Aynı dönemde öngörülen toplam sabit yatırım tutarı yüzde 28,1 artarak 108,3 milyar TL, öngörülen istihdam ise yüzde 50,5 artarak 162.034 kişi olmuştur. 2018/11201 sayılı Cazibe Merkezleri Programı Kapsamında Yatırımların Desteklenmesi Hakkında Kararda değişikliğe gidilerek, Kilis ili Program kapsamı iller arasına alınmış, programa müracaat süresi 31/12/2021 tarihine uzatılmış ve OSB'de gerçekleştirilecek imalat sanayi yatırımlarında asgari yatırım tutarı 2 milyon TL olarak belirlenmiştir. İş ortamına ilişkin düzenlemelerin ve bunların uygulamalarının ölçülmesi ve ülkeler arası karşılaştırmaların yapılması amacıyla yıllık olarak Dünya Bankası tarafından hazırlanan İş Ortamı Raporunda Türkiye genel sıralamada 190 ülke arasında 2018 yılında 43'üncü sırada iken 2019 yılında 33'üncü sıraya yükselmiştir. TABLO II: 7- Türkiye'nin İş Ortamı Raporu Başlıklarına Göre Sıralaması İş Ortamı Raporu Başlıkları 2015 2016 2017 2018 (2019

Kaynak: Dünya Bankası

Not: 2015, 2016 ve 2017 revize sıralamalardır.

Bu yükselişte, Raporda da belirtildiği gibi, vergi alanında 2018 yılında 7103 sayılı Kanunla makine teçhizat alımlarına KDV istisnası getirilmesi ile aynı dönemde tapu harçlarında yapılan indirim temel belirleyici faktör olmuştur. Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK) çalışmalarına 2020 yılında da devam edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan YOİKK, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda hem İş Ortamı Raporunda Türkiye'nin sıralamasının iyileştirilmesine dönük hazırlanan eylem planının uygulamasına devam edilmiş hem de çalışma grupları tarafından oluşturulan 2019-2020 YOİKK Eylem Planında yer alan eylemlerin tamamlanması amacıyla kanun değişikliği önerileri TBMM'ye iletilmiş ve çeşitli ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılmıştır. YOİKK Eylem Planı kapsamında hazırlanan kanun teklifi TBMM gündeminde olup söz konusu teklifte imza sirküleri, şirket kuruluşu, taşınır rehni, teknoloji geliştirme bölgeleri ve Ar-Ge teşviklerinde değişiklikler öngörülmektedir. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2019 döneminde toplam 218,6 milyar ABD doları tutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007 yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2018 yılında bu rakam 13 milyar ABD doları, 2019 yılında ise 9,1 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen UDY yatırımlarının sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalara hız verilecektir. Aktif işgücü programlarının yapısının ve içeriğinin öncelikli sektörlerin ihtiyaç duyduğu dijital becerileri destekleyecek şekilde güncellenmesi, firmaların ihtiyaç duydukları elemanların yetiştirilmesini sağlamak amacıyla eğitim-sektör işbirliklerinin yapılması, öğrencilerin eğitim müfredatlarının gözden geçirilmesi ve mezuniyet sonrası işgücü piyasasına girişlerinin kolaylaştırılması amacıyla gerekli çalışmalar sürdürülecektir. Mesleki eğitim ile iş dünyası arasındaki bağları kuvvetlendirmek, sektörün ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek, sektörün mesleki ve teknik eğitime olan katkılarını artırmak, mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam oranlarını yükseltmek ve işgücünün gerçek iş ortamlarında yetişmesini sağlamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim okullarıyla sektördeki firmalar arasında işbirliği protokolleri imzalanmaktadır. Bu bağlamda Okul Hamiliği Uygulamaları kapsamında bu güne kadar 436 okulda 887 protokol hayata geçirilmiştir. Işbirliği çalışmaları savunma sanayii, bilişim, havacılık, denizcilik, elektrik ve elektronik teknolojileri, makine, otomotiv, turizm ve gıda sektörleri gibi alanlarda devam edecektir. On Birinci Kalkınma Planında mesleki ve teknik liselerde sunulan eğitim hizmetlerinde kalitenin artırılmasına yönelik atölye ve laboratuvarların donanımının teknolojiyle uyumlu olarak yenilenmesi hedefi ortaya konulmuştur. Bu çerçevede atölye ve laboratuvar altyapısının yenilenmesine ve meslek dersi öğretmenlerinin gerçek üretim ortamlarında işbaşı eğitimleriyle özel alan yeterlilikleri artırılmasına yönelik hizmet içi eğitim programlarına başlanacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı 3.767 okulda, 54 alanda (200 dal) 1.575.350 öğrenci ile mesleki ve teknik eğitime devam edilmektedir. On Birinci Kalkınma Planında belirtilen öncelikli sektörlere ilişkin 2020-2021 eğitim öğretim döneminde kimya teknolojisinde 143 okul, 7 dal, 14 çeşit laboratuvar, 5 çeşit atölye olup toplamda 13.493 öğrenci ve 935 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Makine teknolojisi alanında 373 okul, 8 dal, 8 çeşit laboratuvar, 14 çeşit atölye olup toplamda 43.706 öğrenci ve 3.506 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Motorlu araçlar alanında 216 okul, 4 dal, 2 çeşit laboratuvar, 16 çeşit atölye olup toplamda 23.371 öğrenci ve 1.970 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Biyomedikal cihaz teknolojileri alanında 32 okul, 4 dal, 1 çeşit laboratuvar, 7 çeşit atölye olup toplamda 3.702 öğrenci ve 139 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Elektrik elektronik teknolojisi alanında 904 okul, 10 dal, 16 çeşit laboratuvar, 14 çeşit atölye olup toplamda 101.292 öğrenci ve 7.485 öğretmen bulunmaktadır. Raylı sistemler teknolojisi alanında 23 okul, 5 dal, 5 çeşit laboratuvar, 14 çeşit atölye olup toplamda 2.709 öğrenci ve 81 öğretmen bulunmaktadır. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında eğitim gören öğrenci sayısı 2008-2009 döneminde 1.421.657 iken 2020-2021 döneminde 1.575.350 olmuştur. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında çalışan öğretmen sayısı ise 2008-2009 döneminde 79.078 iken 2019-2020 döneminde 193.717 olmuştur. Bu zaman aralığında öğretmen sayılarının sürekli artış göstermesi bu kurumlarda eğitimin niteliğini artırıcı önemli bir unsur olmuştur. Bununla beraber; 2008-2009 eğitim öğretim yılında öğretmen başına düşen öğrenci sayısı yaklaşık 16 iken bu sayı 2019-2020 yılında azalarak yaklaşık 10 olmuştur. Dolayısıyla mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğretmen-öğrenci etkileşimi yıllar içinde artmış ve öğrencilerin daha nitelikli eğitim almaları sağlanmıştır. On Birinci Kalkınma Planı Döneminde yüksek katma değer oluşturması beklenen öncelikli sektörler ve alanlarda rekabet edebilir seviyeye ulaşmak amacıyla nitelikli işgücü kapasitesinin oluşturulmasına hizmet edecek şekilde bölüm/program tanımı yapılan meslek yüksekokullarındaki kayıtlı öğrenci sayısı toplam 112.715tir. Toplam öğrenci sayısının öncelikli sektörler itibarıyla dağılımına bakıldığında en yüksek payı 52.562 öğrenci sayısı ile elektrik-elektronik bölümünün aldığı görülmektedir. Bu alanları sırasıyla 31.868 öğrenciyle makine-elektrikli teçhizat, 10.615 öğrenci ile otomotiv, 7.983 öğrenci ile ilaç ve tıbbi cihaz, 6.460 öğrenci ile kimya ve 3.227 öğrenci ile raylı sistemler izlemektedir. Yükseköğretim sisteminin kalite odaklı, rekabetçi bir yapıya kavuşturulması sürecinde çeşitliliğin artırılmasına yönelik belirlenen üniversitelerin tematik alanlardaki ihtisaslaşma modelleriyle öncelikle bölgesel kalkınma olmak üzere, yenilik ekosisteminin oluşturulması ve sürdürülebilir Ar-Ge boyutlarında özel sektör, kamu kurumları ve üniversiteler arasında işbirliği protokolleri hayata geçirilmiştir. 2018 yılında sanayinin ihtiyaç duyduğu yeteneklere sahip nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve istihdam odaklı politikaların oluşturulması amacıyla YOK-Universite-Sanayi Iş Birliği Komisyonu oluşturulmuştur. Yapılan mevzuat düzenlemeleriyle öğrenci sayıları da dikkate alınarak OSB'lerde kurulmuş olan meslek yüksekokullarına eğitim desteği verilmeye devam edilmektedir. Teknoloji ve üretim alanında önümüzdeki dönemde yoğun bir biçimde yaşanması beklenen dönüşümün tedarik zincirleri üzerinde de önemli etkilerinin olacağı öngörülmektedir. Son yıllarda hızlı bir gelişme gösteren lojistik, günümüzde yalnızca mal, hizmet, veri ve bilgi kümesinin hareketliliği ile sınırlı kalmayıp küresel ekonominin ve rekabetçiliğin önemli bir unsuru haline gelmiştir. Lojistik altyapısı ve hizmet sunumu gelişmiş ülkelerin ticaret faaliyetlerinin daha etkili ve verimli olduğu görülmektedir. Kendi içinde taşıdığı büyüme potansiyeli ve ülkemizin birçok ekonomik hedefine ulaşmasında oynayacağı temel rol itibarıyla lojistik faaliyetler, verimliliğin ve esnekliğin artırılması, girdi ve üretim maliyetlerinin azaltılması ve böylece küresel ölçekte daha etkin rekabet gücü elde edilmesine imkân sağlaması açısından tedarik zinciri içerisinde oldukça önemli bir konumdadır. Lojistik maliyetlerin düşürülmesi, imalat sanayiinin ve ticaretin geliştirilmesiyle ülkemizin rekabet gücünün artırılabilmesi için kombine taşımacılık uygulamalarının geliştirilmesi, demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir, öngörülebilir ve entegre bir lojistik ve ulaştırma sisteminin tesis edilmesi kapsamında çalışmalar sürdürülmektedir. Türkiye sahip olduğu jeopolitik konumuyla lojistikte bölgesel bir üs olma potansiyeline sahiptir. 2010 yılında Lojistik Performans Endeksine göre 155 ülke arasında 39'uncu sırada bulunan Türkiye, 2012 yılında 27'nci, 2016 yılında 34'üncü sırada yer almış olup, 2018 yılını ise 160 ülke arasında 47'nci olarak tamamlamıştır. Bu çerçevede gümrük süreçleri, lojistik hizmetlerdeki fiyat rekabeti ve lojistik hizmet kalitesi bileşenlerinde hem puanlama hem de sıralama bakımından iyileşme sağlanabilmesi açısından çalışmalara hız verilmiştir. Sanayi tesisleri ve limanların demiryolu anahatlarına bağlanarak demiryolu sisteminin verimliliğinin artırılması açısından kritik öneme sahip olan iltisak hatları gerek hat uzunluğu gerek hizmet verilen tesis sayısı açısından yeterli seviyede bulunmamaktadır. Bununla birlikte 2019 yılı sonu itibarıyla toplam 433 km uzunluğunda 281 iltisak hattı bulunmakta olup ülkemizde demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 55'inin iltisak hatlarıyla anahatlara ulaştırıldığı dikkate alındığında demiryolu yük taşıma payının artırılması açısından yeni yapılacak iltisak hatlarının büyük bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Diğer taraftan hâlihazırda 83,5 km uzunluğunda 5 iltisak hattının yapımı da devam etmektedir. Bu kapsamda; iltisak hatlarının yük taşımacılığı açısından önceliği ve önemi dikkate alınarak Lojistik Koordinasyon Kurulu çalışmaları neticesinde 36 iltisak hattı; taşıma mesafesi, tonaj ve yapım maliyeti gibi parametreler kullanılarak önceliklendirilmiştir. Ülkemizde bulunan 210 liman ve iskele yapısının 16'ı toplam 85 km uzunluğundaki iltisak hatlarıyla ana demiryolu şebekesine bağlıdır. Bu çerçevede demiryolu bağlantısı olan limanlardan taşınan demiryolu yükünün liman yüküne oranı yaklaşık yüzde 7,5 düzeyindedir. Limanlara demiryolu bağlantısı sağlanmasına yönelik olarak toplam yaklaşık 7 km uzunluğunda 1 iltisak hattının (Samsun Yeşilyurt-Gelemen) yapımı devam etmektedir. Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik olarak TCDD ve AYGM tarafından yapımı planlanan toplam 21 lojistik merkezden onu işletmeye açılmış olup üçünün de yapım çalışmaları sürdürülmektedir. Işletmede olan lojistik merkezlerden 2019 yılı içerisinde toplam 2,6 milyon ton yük taşınmış olup lojistik merkezlerin kapasite kullanım oranı yaklaşık yüzde 23 düzeyindedir. Bu kapsamda 2019 yılı yük taşımalarının yaklaşık yüzde 8'i lojistik merkezler aracılığı ile yapılmıştır. Lojistik merkezlerin standartlarının yükseltilmesi ve verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik hukuki ve idari düzenlemeler yapılabilmesi için çalışmalar sürdürülmektedir. 29 Ekim 2018 tarihinde ilk fazı açılan ve ikinci faz çalışmaları devam eden İstanbul Havalimanı, tüm fazları tamamlandığında 5,5 milyon ton kargo kapasitesiyle küresel ölçekteki en büyük kargo merkezlerinden biri haline gelecektir. Ülkemizin deniz ticareti filosunu yenilemek ve kapasitesini arttırmak amacıyla, uzun vadeli ve düşük faizli finansal destek mekanizması devreye alınacaktır. Bu kapsamda; başlangıç olarak 10 geminin inşası için Türk Koster Filosunun Yenilenmesi Kredi Finansman Program hayata geçirilecek olup program kapsamında her bir geminin inşası için kullanılacak kredinin yıllık 3 milyon TL olmak üzere beş yılda toplam 15 milyon TL'ye kadar olan faiz/kâr payı karşılanacaktır. Gümrük hizmetlerinin etkili bir şekilde yürütülmesi amacıyla 2020 yılında yeni gümrük tesislerinin yapımına ve mevcut tesislerin modernizasyonuna devam edilmiştir. Bu kapsamda Sivas Gümrük Müdürlüğü Hizmet Binası inşaatı ile Zeytindalı Gümrük Kapısı geçici tesislerinin yapımı tamamlanmış olup Uludağ Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü Kompleksi inşaatı ile Ceylanpınar Gümrük Kapısında geçici tesislerin yıl sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Ayrıca, Tek Durakta Kontrol iş akış süreci kapsamında Kapıkule ve Hamzabeyli Gümrük Kapılarında sürdürülen modemizasyon çalışmaları tamamlanmış olup Ipsala Gümrük Kapısının modernizasyon çalışmalarının yıl sonuna kadar tamamlanması beklenmektedir. 2016 yılında mevcut doğal gaz dağıtım lisansı kapsamı dışında kalan yerlerde kurulu bulunan ve üretime geçmiş katılımcı sayısının OSB toplam kapasitesine oranı en az yüzde 40 olan OSBlere doğal gaz ulaştırılmasını sağlamak üzere BOTAŞ görevlendirilmiş olup bu şartları haiz OSB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda 15 OSB'ye doğal gaz ulaştırılmıştır. Ayrıca, Ekim 2020 itibarıyla tüzel kişilik sahibi toplam 323 OSB'nin 173'ünde doğal gaza erişim bulunmaktadır. Güney Marmara ve Ege Bölgelerinde üretilen 3.800 MW kurulu güçteki elektrik, sanayi elektrik tüketiminin yoğun olduğu İstanbul başta olmak üzere Trakya Bölgesine Lâpseki- Sütlüce Denizaltı Kablolarıyla iletilmektedir. Diğer taraftan bölgede artan elektrik talebinin güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kablolarıyla diğer iletim hattı ve trafo merkezi projelerine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ayrıca Istanbul ve çevresi ile diğer bölgelerdeki arz güvenliğinin sağlanması amacıyla yürütülen önemli hat ve trafo merkezi projelerinden Taşoluk 380 GIS, Aksaray GIS, Yeni Havalimanı GIS-Taşoluk Kablosu, İzmir 380 Havza TM, Manavgat 380 TM, Çan 380 Havza TM 2020 Ekim ayı itibarıyla tamamlanmıştır. Yine bu dönemde, imalat sanayiinin arz güvenliğinin sağlanması amacıyla 341 km uzunluğunda elektrik iletim hattı ve 1.250 MVA gücünde Trafo Merkezi projesi tamamlanmıştır. Elektrik Motorları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ gereğince anma çıkış gücü 0,75 kW ile 375 kW arasında olan elektrik motorlarının en az, değişken hızlı tahrikle teçhiz edilmiş TE2 verim seviyesine sahip olması zorunludur. KOBİ'lerde Enerji Verimli Motorların Teşvik Edilmesi projesi kapsamında, sanayide kullanılan ve söz konusu verim seviyesinden düşük motorların daha verimlileri ile değiştirilmesini sağlamaya yönelik örnek uygulamalar geliştirilmesi amacıyla belirenen OSB'lerde pilot uygulamalar yürütülmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Dördüncü sanayi devrimi alanında ülkemiz politikalarına katkı sağlayacak çalışmaların yapılacağı ve öncü projelerin hayata geçirileceği 4. Sanayi Devrimi Merkezi, Dünya Ekonomik Forumu ve Metal Sanayicileri Sendikası MESS ile birlikte faaliyetlerine başlamıştır. KOSGEB tarafından KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 yılında ilan edilen Imalat Sanayinde Dijitalleşme temalı proje teklif çağrısı 2020 yılı Temmuz ayında tekrar edilmiştir. Çağrı ile yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİ envanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KOBİ'lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikli olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının arttırılması amaçlanmıştır. Imalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2020 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. 2019 yılında toplam 1.742 proje başvurusu alınmış ve değerlendirme sonucunda; 258 proje için 71,5 milyon TLlik destek onaylanmıştır. 2020 yılı çağrısı kapsamında toplam 1.207 başvuru alınmış olup bunların kontrol ve değerlendirme sürecine başlanmıştır. Sanayide dijital dönüşüme yönelik olarak daha kapsamlı bir destek programının hayata geçirilmesi amacıyla özellikle sektörel gelişme katkı sağlayacak, birden çok işletmenin fayda elde edeceği ortak hizmet altyapılarına yönelik bir destek programının hazırlık çalışmaları devam etmektedir. KOBİ'lerin uygun maliyetle bilişim hizmetlerine erişmelerini sağlamaya yönelik olarak endüstriyel bulut platformu oluşturulması için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından çalışmalara başlanmış, pilot alan olarak otomotiv, raylı sistemler, deniz ve hava taşıtları ile ilgili teknolojileri içeren mobilite sektörü belirlenmiştir. İmalat sanayiinde bilişim teknolojileri kullanımında, internet erişimi ve internet sitesi sahipliği gibi temel teknolojilerin yaygın şekilde kullanıldığı, ancak daha nitelikli yazılım ve uygulamaların kullanımının düşük kaldığı görülmektedir. Covid-19 pandemisi sonrası dijitalleşme konusunun önemini artırması beklenmekte olup ülkemizin bu alanda açığını kapatması önem arzetmektedir. TABLO II: 8- İmalat Sanayiinde Bilişim Teknolojileri Kullanımı (üzde) 2017 2018 2019 ERP Kullanım Oranı 16,1 - 25,9 CRM Kullanım Oranı 18,5 - 19,4 Geniş Bant Bağlantısı Olan Firma Oranı (1) 94,9 94,7 94,7 Kaynak: TÜİK, Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması

1) 10 ve üzeri çalışan sayısına sahip işletmelerin oranıdır. Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2018 yılında yüzde 1,03 iken 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin odağında yer alan özel sektörün Ar-Ge kapasitesinin sağlanan destekler ve altyapı olanaklarıyla geliştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda özel sektörün toplam Ar-Ge harcaması içindeki payı artarak 2018 yılında yüzde 60,4 iken 2019 yılında yüzde 64,2'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde özel sektördeki Ar-Ge personeli istihdamında da önemli bir artış yaşanmıştır. Toplam TZE Ar-Ge personeli istihdamı içinde özel sektörün payı 2018 yılında yüzde 60,6 iken 2019 yılında yüzde 62,9'a yükselmiştir. 2016 yılında yürürlüğe giren Ar-Ge Reform Paketinde yapılan düzenlemelerle birlikte özel sektör Ar-Ge merkezi belgesi alan işletme sayısı artış göstermiş, Eylül 2020 sonu itibarıyla özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı 1.236'ya ulaşmıştır. Bu merkezler ağırlıklı olarak makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayi, yazılım, bilgi ve iletişim teknolojileri, elektrik-elektronik, tekstil ve kimya sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Söz konusu merkezlerin nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ile Ar-Ge ve yenilik çıktılarının artırılması önem taşımaktadır. Günümüzde yenilikçi teknolojilerin üretim yapısına entegre edilmesi rekabetçiliğin ve verimliliğin artışı için önem taşımaktadır. Bu doğrultuda On Birinci Kalkınma Planında belirlenen öncelikli sektörler ve gelişme alanlarında teknolojik ilerlemenin sağlanması için ihtiyaç duyulan yatay teknoloji alanları ve dünyadaki teknoloji eğilimleri dikkate alınarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, siber güvenlik, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat kritik teknoloji alanları olarak belirlenmiştir. Kaynak tahsisinde söz konusu teknolojilere odaklanılmasına, bu alanlarda insan gücü, altyapı ve özel sektör kapasitesinin artırılması önem taşımaktadır.

b) Amaç

İmalat sanayiinde rekabet gücünün ve verimliliğin geliştirilmesi suretiyle yüksek katma değerli üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yerli üretimi ve teknolojik dönüşümü destekleyecek sanayileşme politikalarının kurumlar arası eşgüdüm ve üst düzey sahiplik içerisinde oluşturulması ve uygulanması için güçlü bir kurumsal yapı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.297) Tedbir 297,2. Sanayileşme Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayileşme İcra Komitesi Icra Kurulu, Plan kapsamında (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, | sekreteryası kapsamında, ilgili öncelikli sektörlere ilişkin Strateji ve Bütçe Başkanlığı kurumlarla işbirliği halinde belirlenen hedeflere ulaşmak Komitenin öncelikli olarak ele çin: Ni alacağı konular belirlenecek ve - Sanayileşme politikalarına Komite yıllık gündem önerileri ilişkin ortak stratejilerin oluşturulacaktır. geliştirilmesi, 2. Sanayileşme İcra Komitesinin - Ilgili kamu kurumları arasında yıllık gündemine bağlı olarak eşgüdümün ve koordinasyonun sağlanması, belirlenecek kurumlarda - Sanayi stratejilerine ilişkin Sanayileşme Koordinasyon uygulamaların izlenmesi, birimlerinin oluşturulması - Kamu alımlarına ilişkin özel sağlanacaktır. modeller geliştirmek dâhil yerli üretimin artırılması amacıyla esas ve usullerin belirlenmesi, - Kamu idarelerinin belirlenen modellere uygun olarak ortak alım yapmak dâhil farklı yöntemleri uygulamalarının sağlanması konularında görevli ve yetkili olacaktır. Belirlenen görevlerin yerine getirilmesi için gerekli bütçe kaynaklarının oluşturulması ve bu kaynakların Icra Kurulu kararları ile etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

İmalat Sanayii/GSYH (Cari) (5) Yüzde 18,3 20,1 20,4

İmalat Sanayii İhracatı (5) | Milyar Dolar 162,93) 156,0 (4) | 173,5(4) Öncelikli Sektörlerin Imalat Sanayii İhracatı Yüzde 379 388 400 İçerisindeki Payı Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat N Sanayii İhracatındaki Payı (5) Yüzde 3,0 30, 373 Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayii Yüzde 36 4 42 Ihracatındaki Payı (5)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Özel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır.

(4) Genel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.1.1 Yatay Politika Alanları 2.2.1.1.1. Güçlü Finansal Yapı

a) Amaç

İmalat sanayii firmalarının uzun dönemli getiriyi hedefleyerek risk almasını sağlayacak, güçlü ve yenilikçi araçlarla finansmana erişimi kolaylaştıran bir yapı oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

#. , Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mevcut kredi garanti sisteminin etkinliği artırılacak, Kredi Garanti Fonunun öncelikli sektörlerde rekabetçiliği ve verimliliği artıracak projelerde kullanılmasına ağırlık verilecektir. Kredi Garanti Fonunun yüzde 50'si imalat sanayii sektörlerinde yatırım ve ihracat kredilerine tahsis edilecektir. (Kalkınma Planı p.299) Tedbir 299.1. Mevcut kredi Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) 1. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile garanti sisteminin etkinliği KGF A.Ş. arasında imzalanan artırılacak, Kredi Garanti Fonunun protokol ekleri kapsamında imalat öncelikli sektörlerde rekabetçiliği sanayii sektörü başta olmak üzere ve verimliliği artıracak projelerde Covid-19 pandemisinden olumsuz kullanılmasına ağırlık verilecektir. olarak etkilenen sektörlerin kefalet Kredi Garanti Fonunun yüzde 50'si kullandırımı önceliklendirilecektir. imalat sanayii sektörlerinde yatırım ve ihracat kredilerine tahsis edilecektir. Kalkınma ve Yatırım Bankasının başta öncelikli sektörler olmak üzere sanayi yatırımlarına desteği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.300) Tedbir 300.1. Plan döneminde Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Plan döneminde Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankasının Türkiye Kalkınma ve Yatırım Kalkınma ve Yatırım Bankasının özsermayesi 10 milyar TL Bankası A.Ş. yeniden yapılandırılmasının artırılacaktır. finansmanına yönelik sermaye transferi yapılacaktır. Tedbir 300.2. Kalkınma ve Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1.2021 yılında 750 milyon ABD Yatırım Bankası öncelikli Türkiye Kalkınma ve Yatırım doları tutarında kaynak temin sektörlerde kullandırılmak üzere Bankası A.Ş. edilecektir. yurt dışından uzun vadeli fon temin edecektir. Tedbir 300.3. Kalkınma ve Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Kamu kuruluşları ile yatırım Yatırım Bankası firmalara proje Türkiye Kalkınma ve Yatırım bankacılığı alanında işbirliği analiz aşamasından projeyi Bankası A.Ş. yapılarak Kamunun ana yatırım izlemeye kadar tüm aşamaları bankası rolü üstlenilecektir. kapsayan ekonomik, mali ve 2. Tabana yayılmış, firmaları iyi teknik yatırım danışmanlığı desteği tanıyan «kalkınma» bankacılığı ve verecektir. müşteri ilişkisinin kaldıraç olarak kullanılarak, yatırımcıların hem finans hem de sermaye piyasaları ürünlerini kullanmalarına imkân sağlanacaktır. 3. Sermaye piyasalarında yenilikçi ürün geliştirmede üstlenilecek rol ve VDMK benzeri yapılandırılmış sermaye piyasası ürünleri ile Türk Sermaye Piyasalarının derinleştirilmesinde ve piyasalara likidite sağlanmasında öncü rol oynanacaktır. 4, Yatırım bankacılığı hizmetleri kapsamında firmalara finansal yeniden yapılandırma, halka arz, tahvil, bono, şirket birleşme ve devralmalarına aracılık/danışmanlık yapılarak her türlü sermaye ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanacaktır. 5. Türkiye'nin ve dünyanın önde gelen şirketlerine sınırötesi birleşme-satın alma işlemlerinde danışmanlık hizmeti verilecektir. Teknoloji ve yenilik odaklı yatırımların desteklenmesi amacıyla girişim sermayesi sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.302) Tedbir 302.1. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5) 1. Teknoloji ve İnovasyon Fonu Teknoloji Bakanlığı bünyesinde kapsamında yapılacak yatırım girişim sermayesi kaynağı (fonların süreçleri takip edilecektir. fonu) oluşturulacaktır. Tedbir 302.3. Teknoloji tabanlı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5), | 1. Birinci çağrı kapsamındaki girişimlere yönelik girişim TÜBİTAK fonların yatırım süreçleri sermayesi fonları izlenecektir. güçlendirilecektir. Tedbir 302.5. Kalkınma ajansları | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5), | 1. Bölgesel Kalkınma Fonu tarafından bölgesel potansiyelleri Kalkınma Ajansları, Türkiye tarafından finansman imkânı kısıtlı, hayata geçirebilecek, büyüme Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş, yenilikçi ve rekabet gücü yüksek potansiyeli taşıyan şirketlere olan girişimlere kaynak sağlamak sermaye katkısı yapılarak üzere yatırım yapılacaktır. bölgelerin gelişmesine ve rekabet güçlerinin yükseltilmesine katkı sağlayacak bölgesel girişim sermayesi uygulaması pilot olarak belirlenecek illerde başlatılacak ve bölge planlarında belirlenen önceliklerle uyumlu olarak yürütülecektir. Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303) Tedbir 303.1. Küçük ve Orta Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5), | 1. İmalat sanayii ve orta yüksek, Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve KOSGEB yüksek teknolojili imalat sanayii Destekleme İdaresi Başkanlığı sektörlerine yönelik olarak (KOSGEB) desteklerinden imalat KOSGEB desteklerindeki sanayiine ayrılan pay kademeli önceliklendirme sürdürülecektir. olarak yüzde 75'e, öncelikli imalat 2. Proje teklif çağrılarında On sanayii sektörlerine ayrılan pay İse Birinci Kalkınma Planında yer alan yüzde 50'ye çıkarılacaktır. sektörlere öncelik tanınacaktır. Destekler yalınlaştırılacak, hibe yerine faizsiz, uzun vadeli, geri ödemeli destek modellerine kademeli olarak geçilecektir. Tedbir 303.2. Yatırım teşvik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Bölgesel ve stratejik yatırımlar sistemi kapsamında, öncelikli (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı için faiz desteği ve istihdam sektörlerde belirlenecek destekleri avantajlı oran ve ürünlerin üretimine yönelik sürelerde uygulanacaktır. bankalar tarafından kullandırılan 2. Proje Bazlı Teşvik Sistemi yatırım kredilerinde ilave destek uygulamalarına devam sağlanacaktır. edilecektir. Tedbir 303.3. Taşınır rehni Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve | 1. İmalat sanayii sektöründe yoluyla krediye erişime ilişkin Teknoloji Bakanlığı, TOBB belirlenen alt sektörlere ilişkin sistem ve süreçler bilgilendirme ve farkındalığı etkinleştirilerek bu yolla imalat artırma çalışmaları yapılacaktır. sanayii sektörlerine kredi kullandırma imkânları artırılacaktır. Eximbank'ın sanayiye yönelik programları güçlendirilerek öncelikli sektörlerin ihracat kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.304) Tedbir 304.2. Plan döneminde | Ticaret Bakanlığı (S), Türk 1. Türk Eximbank'ın ödenmiş Eximbank'ın özsermayesi 10 Eximbank sermayesinin kayıtlı sermaye Milyar TL artırılarak, Eximbank tavanı olan 10 milyar TL'ye desteğinin Türkiye ihracatına yükseltilmesi için çalışmalar oranı kademeli olarak sürdürülecektir. yükseltilecektir. Tedbir 304.3. Eximbank Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. İhracatçı firmaların ülkemizde tarafından ihracatçı firmaların Ticaret Bakanlığı, Türk üretilmeyen girdiler için ihracat alacakları ve ülkemizde Eximbank, Türkiye İhracatçılar kullanacakları vadeli işlemlerine üretilmeyen girdileri için Meclisi yönelik bir destek programı kullanacakları vadeli işlem oluşturulacaktır. piyasası işlemlerine yönelik bir 2. Türk Eximbank'ın destek programı ihracatçılarımıza sunduğu oluşturulacaktır. forward işlem hacmi artırılacaktır. 3. Kur riski yönetimi konusunda ihracatçılarımızın bilgi düzeyi ve farkındalığının artırılması amacıyla çalışmalar hızlandırılacaktır. Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305) Tedbir 305.1. Sanayi ve Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Girişim sermayesi yatırım teknoloji şirketlerinin hisseye Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, ortaklıklarına dair sektörden dönüşebilir tahvil ihracı, kitle SPK iletilen talep ve görüşler fonlaması, girişim ve risk değerlendirilerek gerekli sermayesi gibi yollarla bankacılık mevzuat değişiklikleri dışı doğrudan finansman yapılacaktır. uygulamalarının çeşitlendirilmesi 2. Paya dönüştürülebilir tahvil ve kullanımın yaygınlaştırılması (PDT) ihracına ilişkin mevcut için düzenleme ve çalışmalar mevzuat hükümleri, gelen yapılacaktır. başvurular ve iletilen talepler çerçevesinde gözden geçirilecek ve gerekli görülmesi durumunda güncellenecektir. Firmaların büyümelerine yönelik finansman imkânları arttırılacaktır. (Kalkınma Planı p.306) Tedbir 306.1. Büyüme Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Halk Bankası aracılığıyla esnaf potansiyeli yüksek KOBİ'lere KOSGEB, Halkbank ve sanatkârların finansmana sağlanan krediler hacimsel ve erişiminin uygun koşullarda oransal olarak artırılarak sağlanması amacıyla indirimli KOBİ'lerin finansmana erişiminin faiz desteğine devam edilecektir. kolaylaştırılması sağlanacaktır. Finansal piyasaların sanayileşmeye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.307) Tedbir 307.2. Bankacılık Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Hazine destekli kefalet sistemi sisteminde imalat sanayiine Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, kapsamında imalat sektörüne yönelik verilen kredilerin, toplam BDDK verilen destekler devam edecektir. krediler içerisindeki oranının artırılmasını sağlayacak uygun araçlar geliştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2018 2019 | 2020(1) | 2021(2) Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Yüzde 4,8 4,9 6,0 7,0 Teknoloji Sektörlerinin Payı Kalkınma ve Yatırım Bankacılığı Kredi Yüzde 8,i 7,9 9,0 10,0 Hacminin Toplam Kredi Hacmine Oranı Türk Eximbank Desteklerinin İhracata Yüzde 26,0 27,0 27,5 30,0 Oranı KOSGEB Destekleri İçinde İmalat Yüzde 49,0 63,8 65,0 70,0 Sanayiinin Payı

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.2.1.1.2. Yüksek Kurumsal Kapasite

a) Amaç

Sanayi politikasının kamu ve özel kesimin yakın işbirliği içinde etkin olarak takip edilip uygulanabileceği kurumsal yapıların oluşturulması, kamu uygulamalarında yerli üretimin geliştirilmesinin öncelikli olarak değerlendirilmesi, özel sektör firmalarında büyümenin ve kurumsallaşmanın geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

#— N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Imalat sanayiinde ölçek ekonomisine uygun bir üretim yapısının oluşturulması sağlanacak, KOBİ'lerin büyümelerinin önündeki engeller kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.309) Tedbir 309.3. KOBİ'lerin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Faaliyete geçen Model Fabrika verimliliğini artırmak ve dijital KOSGEB ve Yenilik Merkezleri dönüşümlerine katkı sağlamak organizasyonları kapsamında amacıyla Model Fabrika (KOBİ KOBİ'ler desteklenecektir. Yetkinlik Merkezi) Danışmanlık Destek Programı uygulanacaktır. Tedbir 309.4. Teknoloji Ticaret Bakanlığı (S), TÜBİTAK 1. Dış ticaret bilgilendirme transferi ve pazara hızlı ulaşmak seminerleriyle söz konusu destek için stratejik alanlarda hakkında farkındalık artırılacaktır. uluslararası şirket satın alma hibe desteği mekanizması güçlendirilecektir. Tedbir 309.10. Teknopark Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5), | 1. Tüm Teknoloji Geliştirme yönetici şirketlerinin, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Bölgelerinin katılım sağladığı teknoparklarda yer alan TÜBİTAK, KOSGEB, Kalkınma Koordinasyon toplantılarında şirketlerin ve teknoloji transfer Ajansları, Teknopark Yönetici kapasite geliştirmeye yönelik ofislerinin kurumsal kapasiteleri Şirketleri çalışmalara devam edilecek, artırılacaktır. görece olgun teknoparklar ile diğer teknoparklar arasında tecrübe paylaşımları tesis edilecek, bina destekleri 2021 yılında da sağlanacak, Ar-Ge Merkezleri ile Teknopark firmalarının işbirlikleri geliştirilerek Teknopark firmalarına destek olunacaktır. İmalat sanayiine yönelik politika oluşturma ve uygulama süreçleri etkinleştirilecek, sektörlerin sürdürülebilirliğine yönelik stratejik bir çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.311) Tedbir 311.1. Imalat sanayiine | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Girişimci Bilgi Sistemi (GBS) ilişkin veriye dayalı analiz ve TÜİK, Gelir Idaresi Başkanlığı, kapsamında Ulusal Sanayi Veri planların yapılması, bu alanda TOBB Planı hazırlanarak faaliyet gösteren şirketlerin yayımlanacaktır. düzenli izlenmesi amacıyla, 2. Sanayi Sicil Bilgi Sistemi kamu sektör ve firma düzeyinde ve özel sektörün öncelikleri toplanacak verilerin kapsamı, doğrultusunda geliştirilecek, toplanma yöntemi ve analizine sisteme diğer kurumlardan ilişkin “Ulusal Sanayi Veri Master entegre edilebilecek verilere Planı” hazırlanacaktır. ilişkin kurumlar arası işbirliği ve protokol çalışmalarına devam edilecektir. 3. Girişimci Bilgi Sistemi (GBS) kapsamında imalat sanayi firmalarına yönelik veriye dayalı analizler yapılacaktır. 4. Imalat Sanayiine ilişkin veriye dayalı analiz çalışmaları kapsamında; Türkiye Imalat Sanayiinin 2015-2019 Dönemi Analizi ve Sektörel Peformans Gelişimi kitabı ile 81 ili için hazırlanmakta olan İl Sanayi Durum Raporu revize edilerek her yıl düzenli olarak yayınlanacaktır.

belirlenmesi ve bunların arz koordinasyon ile

güvenliğini sağlayacak gerçekleştirilmesini sağlamak

politikaların uygulanması üzere usul ve esaslar

amacıyla ilgili kamu kurum ve belirlenecektir. Bu çerçevede kuruluşları ile STK'ların İmalat sanayiinin ihtiyaçları katılımlarıyla bir yönetişim doğrultusunda hammadde mekanizması kurulacaktır. tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere gerekli mevzuat düzenlemesi yapılacak ve bir planlama, takip ve koordinasyon mekanizması oluşturulacaktır. Bölgeler ve sektörler düzeyinde verimlilik sorunları analiz edilerek çözüm önerileri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.312) Tedbir 312.1. Verimlilik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Verimlilik Gelişim Haritası Gelişim Haritaları (S) Projesi çerçevesinde oluşturulacaktır. güncelleme yapılarak firmalardan veri toplanacak ve veriler analiz edilerek raporlanacaktır. İmalat sanayiine yönelik kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının sağlanması ve haksız rekabetin önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.313) Tedbir 313.2. İmalat sanayi | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yerli üreticilerimize ve sektörlerine yönelik teknik (S), TSE ithalatçılarımıza mevzuatın düzenlemeler ve standartlara getirdiği yükümlülükler ve uygun üretim yapma piyasaya arz ettikleri ürünlerin konusunda bilinçlendirme ve tüketici güvenliğini tehdit rehberlik çalışmaları etmeyecek şekilde yürütülecektir. tasarlanması ve üretilmesi konusunda ilgili paydaşlarla işbirliği içerisinde bilgilendirme amaçlı toplantılar ve firma ziyaretleri yapılmaya devam edilecektir. Tedbir 313.4. Standardizasyon | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Online Standardizasyon alanında yürütülen çalışmalara TSE Platformu Projesi kapsamında paydaşların etkin katılımını standardizasyon uygulamasının sağlamak amacıyla teknik altyapı geliştirme sürecinde yazılım oluşturulacaktır. kodlama aşaması tamamlanacaktır. Tedbir 313.5. Uygunluk Ticaret Bakanlığı (S), İlgili 1. Uygunluk Değerlendirme değerlendirme sektöründe Kamu Kurum ve Kuruluşları, Kuruluşları ile Onaylanmış faaliyet gösteren firma, kurum | STK'lar Kuruluşlar Yönetmeliği ve kuruluşların kayıt altına Taslağı'nın kamu kuruluşları ve alınması, takibi ve izlenmesine STK'lar ile görüş alışveriş süreci yönelik mekanizma tamamlanmış olup Avrupa oluşturulacaktır. Komisyonu'nun görüşüne sunulmuştur. Söz konusu Taslağın, 7223 sayılı Kanun'un yürürlük tarihi olan 12.03.2021 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanmaktadır. Tedbir 313.6. Üreticilerimizin | Savunma Sanayii Başkanlığı 1. İşbirliği yapılması planlanan test, muayene, sertifikasyon (S), Sanayi ve Teknoloji kuruluşlarla koordinasyonun ihtiyaçları tespit edilerek yerli Bakanlığı, Test ve sağlanması, saha ziyaretleri test ve sertifikasyon altyapıları | Değerlendirme A.Ş. , KOSGEB, | yapılarak yerli test envanteri çıkarılacak, test TSE, TÜBİTAK, Türk kabiliyetlerinin toplanması, altyapılarının verimli kullanımını | Akreditasyon Kurumu, YÖK Online Test Portalı aracılığıyla ve ihracata yönelik ihtiyaç firmaların bilgilerini envantere duyulan test/muayene girmesi için teşvik edilecektir. altyapılarının belirlenmesini 2. Türkiye'de yapılamayan sağlayacak portal ve/veya eksikliği hissedilen test oluşturulacaktır. altyapılarının tespiti yapılacak ve fizibilite çalışmaları başlatılacaktır. Tedbir 313.9. Ulusal ve Ticaret Bakanlığı (S), Helal 1. Helal kalite altyapısının özellikle uluslararası helal Akreditasyon Kurumu güçlendirilmesi amacıyla dış uygunluk değerlendirme paydaşlar nezdinde tanıtım ve kuruluşları akredite edilecektir. bilgilendirme toplantıları yapılacak ve çevrim içi/fiziki olarak düzenlenecek etkinliklere katılım sağlanacaktır. Tedbir 313.10. Helal Ticaret Bakanlığı (S), Helal 1. Diğer ülkelerin muadil akreditasyon alanında Akreditasyon Kurumu kuruluşları veya ilgili ulusal uluslararası mümasil veya uluslararası kuruluşları ile akreditasyon kuruluşlarıyla işbirliği imkânlarının işbirliği imkânlarına ilişkin geliştirilmesine dönük protokol, mutabakat zaptı dâhil çalışmalar yapılacaktır. ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılacaktır. Tedbir 313.11. Piyasa Ticaret Bakanlığı (S), Diğer 1. Özel sektör ve STK'ların Gözetimi ve Denetimi (PGD) PGD Kuruluşları bilgilendirilmesi amacıyla Ürün alanında ilgili kuruluşların Güvenliği, Piyasa Gözetimi ve görev ve sorumluluk alanları Denetimi ile Uygunluk netleştirilecek, özel sektör ve Değerlendirme Alanlarında STK'ların yetkili kuruluşlarla Farkındalığın Artırılması Projesi işbirliği geliştirilerek PGD kapsamında düzenli olarak faaliyetlerinin etkinlik ve eğitimler verilecektir. verimliliği artırılacaktır. Tedbir 313.13. Yasal Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Risk analizi temelli ve metroloji kapsamındaki (S), TSE istatistiksel metotlara dayalı ürünlerin teknik düzenlemelere denetim modeli oluşturulacak uygun olarak piyasaya arzını ve ve buna ilişkin idari düzenleme güvenilir ölçüm yapmalarını tamamlanacaktır. sağlayacak, etkinlik ve verimlilik ilkelerini gözeten yeni kontrol ve denetim stratejileri geliştirilecektir. Tedbir 313.14. Endüstriyel Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Endüstriyel Metroloji alanının Metroloji alanı düzenlenecektir. | (S), TSE düzenlenmesine ilişkin altyapı çalışmalarına başlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2019 | 2020(1) 2021(2)

İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim

Kişi 68,1 64 69

Endeksi (2015100)

İmalat Sanayiinde Girişim Başına Çalışan Sayısı Kişi 10,1 10,5 10,8

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1,1,3. İş ve Yatırım Ortamı

a) Amaç

İş ve yatırım ortamı reformları ile kamu politikaları ve düzenlemelerinde şeffaflık, istikrar, güvenilirlik ve öngörülebilirlik sağlanarak, piyasalarda rekabetçi ortamın geliştirilmesi, etkin teşvik programları uygulanarak üretim yapısının güçlendirilmesi, ekonomide teknolojik dönüşümü sağlayacak uluslararası doğrudan yatırımların artırılarak Türkiye'nin bölgesel üretim merkezi haline getirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İş ve yatırım ortamını etkileyen bürokratik süreçler basitleştirilecek, mevzuat düzenlemelerinin etkinliği ve öngörülebilirliği artırılacak ve yatırım süreçlerini etkileyen maliyetler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.316) Tedbir 316.3. Mahalli Çevre ve Şehircilik 1. Yazılım geliştirme ve dış sistemlerle idarelerin yatırım izinlerine Bakanlığı (S), İçişleri entegrasyon çalışmaları yapılacaktır. ilişkin uygulamaları gözden Bakanlığı, 2. Kent Bilgi Sistemi Açık Öğretim İçeriği geçirilerek basitleştirilecek ve | Cumhurbaşkanlığı geliştirilecektir. zorlaştırıcı uygulamalar Yatırım Ofisi 3. Performans ve Güvenlik Testleri kaldırılacak, e-Belediye yapılacaktır. uygulaması yaygınlaştırılarak 4. Yaygınlaştırma/Pilot Uygulama yeknesaklık sağlanacaktır. faaliyetleri yapılacaktır. İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.318) Tedbir 318.1. Çevre, imar ve | Adalet Bakanlığı (5), 1. İhtisas mahkemelerine ilişkin kurumsal enerji gibi alanlarda ihtisas HSK düzenleme çalışmaları yapılacaktır. mahkemeleri kurulacak; ticari, 2. Bazı ihtisas mahkemelerinde görev yapan fikri ve sınai haklara ilişkin hâkimlerin, bu mahkemelerde görev davalar gibi bazı davaların il almadan önce ya da gerektiğinde eğitim merkezlerindeki ihtisas almaları sağlanacaktır. mahkemelerinde 3. Hâkimlerin meslek hayatları boyunca görülebilmesine yönelik ceza ve hukuk hâkimi olarak ayrışmaları ve çalışmalar yapılacaktır. bu yönde ihtisaslaşmaları sağlanacaktır. Tedbir 318.5. Yeni icra dairesi | Adalet Bakanlığı (S) 1. Beş mahalde yeni icra dairesi modeline modeli öncelikle iş yoğunluğu geçilecektir. olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak, sanal icra dairesi uygulamasına başlanacak, icra-iflas süreçlerindeki hata payı azaltılacak, haczedilen malın gerçek değerinde satılmasını sağlayacak prosedürler oluşturulacak, lisanslı yediemin deposu uygulamasına geçilmesi ve tasfiye usulünün yeniden düzenlenmesi suretiyle yedieminlik müessesesi ıslah edilecektir. Teşvik ve destek programlarının etkinliğinin ölçülmesi, mevzuatın sadeleştirilmesi, teşvik ve destek uygulamalarında Planın öncelikli sektör ve alanlarına göre tasarımların yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.319) Tedbir 319.1. Programların Sanayi ve Teknoloji 1. Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye etkinliğinin analiz edilmesi Bakanlığı (S) Genel Müdürlüğü tarafından uygulanan amacıyla değerlendirme ve etki teşvik uygulama politikalarının etki analizi çalışmaları değerlendirmesi yapılacaktır. gerçekleştirilecek, yapılan etki analizleri düzenli olarak Sanayileşme İcra Kuruluna sunulacaktır. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında öncelikli sektörlerdeki yatırımlar Ar-Ge, tasarım, yatırım, üretim, pazarlama ve ihracat süreçlerinin tamamını içerecek şekilde ürün odaklı olarak desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.320) Tedbir 320.1. Teknoloji Odaklı | Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı Sanayi Hamlesi Programı Bakanlığı (S), TÜBİTAK, | etkinliği artırılarak yaygınlaştırılacaktır. kapsamında öncelikli KOSGEB sektörlerde desteklenecek ürünler stratejik öncelik, teknolojik gelişmişlik seviyesi, gelecek potansiyeli, teknolojik gelişime etki seviyesi, cari açığa etkisi, teknik yeterlilik ve yetkinlik, yerli üretim kriterleri çerçevesinde belirlenerek ilan edilecektir. Tedbir 320.2. Teknoloji Odaklı | Sanayi ve Teknoloji 1. Program kapsamında desteklenen Sanayi Hamlesi Programı uçtan | Bakanlığı (S), Ticaret firmalara yönelik işletme döneminde ihracat uca bir destek mekanizması Bakanlığı desteklerinin sağlanabilmesine ilişkin analiz şeklinde hayata geçirilecektir. çalışmaları yapılacaktır. Program kapsamında, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi teşvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayıcı unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir. Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321) Tedbir 321.5. Yatırım teşvik Çevre ve Şehircilik 1. Yatırım teşvik uygulamaları kapsamında uygulamaları kapsamında Bakanlığı (S), Sanayi ve | yatırım teşvik belgesine sahip yatırımcılara yatırım teşvik belgesine sahip Teknoloji Bakanlığı arz edilmek üzere ilana çıkarılacak 20 yatırımcılara arz edilecek milyon m? Hazine taşınmazı için çalışmalar Hazine taşınmazı sayısı yapılacaktır. artırılacaktır. Sanayi ve teknoloji bölgelerinde (OSB, KSS, Endüstri Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Serbest Bölgeler) sunulan hizmetler geliştirilecek, bu bölgelerin sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.322) Tedbir 322.2. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. On altı OSB (On üç OSB Projesi ve üç teknoloji bölgelerinin Bakanlığı (S), Strateji ve | Ergene Havzası OSB Projesi) ve beş KSS kuruluşunda Planın öncelikli Bütçe Başkanlığı projesi kredi mekanizmasıyla desteklenerek sektör ve gelişme alanları yatırımcıların hizmetine sunulacaktır. dikkate alınarak, mevcut ve gelecekte olabilecek ihtiyaçlara yönelik sayıları, kapasiteleri, kreş ve ulaşım imkânları, birbirleriyle işbirliği ve entegrasyonu artırılacaktır. Tedbir 322.4. OSB'lerde Sanayi ve Teknoloji 1. Kamu yatırım desteği ve AB fonları ile firmalara iş geliştirme, kamu Bakanlığı (S), OSB'ler, İzmir ve Adana illerinde Yenilik Merkezleri destekleri, proje hazırlama, Üniversiteler, kurulacaktır. üniversite ile işbirliği, yalın Uluslararası Kuruluşlar üretim, verimlilik, teknoloji yönetimi, kümelenme ve dijitalleşme konularında destek verecek Yenilik Merkezleri kurulacaktır. Tedbir 322.5. KOBİ'lerin Sanayi ve Teknoloji 1. Faaliyete geçen Model Fabrika ve Yenilik verimlilik dönüşümünün Bakanlığı (S) Merkezleri aracılığıyla OSB'lerdeki firmaları sağlanması için OSB'lerde da içerecek şekilde KOBİ'lerin verimlilik Verimlilik Destek Programı dönüşümü desteklenecektir. uygulanacaktır. Tedbir 322.9. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Organize Sanayi Bölgeleri (0SB) politika teknoloji bölgelerinin etki Bakanlığı (S), Organize uygulamalarının etki değerlendirmesi değerlendirilmesi yapılacak, Sanayi Bölgeleri Üst yapılacaktır. yenilikçi uygulamalar Kuruluşu, OSB'ler, geliştirilecektir. Belediyeler, Valilikler Tedbir 322.11. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. TEKMER Programına ilişkin bilgilendirme sektörler ve dijitalleşme Bakanlığı (5), KOSGEB, faaliyetleri yapılacaktır. alanlarındaki yenilikçi TÜBİTAK, Kalkınma 2. Başvuruların kontrolü ve yerinde girişimcilere yönelik hedef ve Ajansları, TOBB, TESK incelenmesi işlemleri yürütülecektir. performans odaklı teknoloji 3. Kabul edilen başvurulara yönelik geliştirme merkezleri destekleme süreçleri yürütülecektir. kurulacaktır. Tedbir 322.12, Devlet Hazine ve Maliye 1. TÜBİTAK ile işbirliği kapsamında Malzeme Ofisi tarafından Bakanlığı (S), Sanayi ve | Uygulayıcı Kuruluşlarla Farkındalık Semineri yürütülmekte olan Teknoloji Bakanlığı, ve BiGG'ten Pazara Mentörlük Eğitimlerine Teknokatalog uygulaması Savunma Sanayii devam edilecektir. geliştirilecek ve kataloğa giren Başkanlığı, DMO, 2. Savunma Sanayii Başkanlığı - Siber ürünlere ilave destekler TÜBİTAK Güvenlik Kümelenmesi işbirliği kapsamında sağlanacaktır. kümelenme firmalarına yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir. 3. Başta yerli siber güvenlik ürünlerinin kamuda kullanımının yaygınlaştırılmasını sağlamak amacıyla Akıllı Satınalma Modelleri geliştirilecektir. 4. KOSGEB, Kalkınma Ajansları, Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü, Milli Teknoloji Genel Müdürlüğü gibi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kurum ve kuruluşları ile işbirliği çalışmaları yürütülecektir. 5. Tekno Katalog'a dahil olan firmalar; Siber Güvenlik Çözümleri, Akıllı Ulaşım Çözümleri, Su Yönetimi Çözümleri, Enerji Verimliliği Çözümleri, Sağlık Yazılımı Çözümleri, Tıbbi Cihaz Çözümleri, Pandemi Çözümleri, Güvenlik Ürünleri Çözümleri ve Diğer Yazılım ve Yerli Ürün Çözümleri başlıklarında gruplanacak ve bu firmaların ilgili müşteri dairelere yönelik farkındalık çalışmaları yapmaları desteklenecektir.

2. İlgili kurumlarca belirlenen potansiyel

yatırımcı listesinde yer alan İhtisas Serbest

Bölgelerine kabule uygun teknoloji üretimi

yapan bilişim ve yazılım sektöründe faaliyet

gösteren firmalara davet mektupları

gönderilecek ve tanıtım toplantıları

gerçekleştirilecektir.

3. Belirlenecek bir takvim kapsamında

İhtisas Serbest Bölgelerinde faaliyet

gösterebilecek firmalar ile çevrimiçi

toplantılar yapılacaktır.

Tedbir 322.18. Yeni sanayi | Sanayi ve Teknoloji 1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile sanayi alanlarının üretimine hız Bakanlığı (S), Çevre ve | alanlarının önceden belirlenmesi, uygun kazandırılacaktır. Şehircilik Bakanlığı, alanların lekelenmesi için görüşmelere hız Belediyeler verilecektir. 2. Belediyeler ile istişarelere ağırlık verilecektir. 3. Organize sanayi bölgelerinin belediyelere katkı sağlamasına yönelik düzenleme yapılacaktır. Tedbir 322.19. Sanayinin Sanayi ve Teknoloji 1. Şehir içinde kalmış sanayi sitelerinin Bakanlığı (S) dönüşümüne yönelik çalışmalara devam daha çevre dostu olması; yeşil bir sanayi ekosistemine edilecektir. dönüşümü için çalışmalar 2. Geri dönüşüm sanayi bölgeleri kurularak yapılacaktır. atık ayrıştırma ve yeniden sanayie kazandırılması hızlandırılacaktır. 3. Arıtma tesisi yatırımlarının desteklenmesine devam edilecektir. 4. Yerel yönetimlerin atık toplama konusunda daha etkin çalışması için görüşmeler yapılacaktır. Tedbir 322.20. Kalkınmada Sanayi ve Teknoloji 1. Organize sanayi bölgeleri içinde üretime Bakanlığı (S) hazır üst yapıların inşası için destek görece geri kalmış yörelerde sağlanacaktır. sanayiin gelişimi desteklenecektir. İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323) Tedbir 323.1. İmalat ve Sanayi ve Teknoloji 1. Program kapsamına alınan büyüme odağı | ihracat odağı niteliğindeki Bakanlığı (5), Kalkınma niteliğindeki illerde programın şehirlerin orta-yüksek teknolojili | Ajansları yürütülmesine ilişkin Usul ve Esaslar ürünlerde değer zincirlerinin hazırlanacaktır. daha üst aşamalarına çıkması 2. Program çerçevesinde desteklenmesi ve küresel değer zincirleriyle uygun görülen projeler için kalkınma bütünleşmesi için ajansları vasıtasıyla destek sağlanacaktır. kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325) Tedbir 325.2. Yatırım Adalet Bakanlığı (S) 1. Uzlaşma ve Arabuluculuk müesseseleri uyuşmazlıklarının çözümlenmesi kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların için uluslararası tahkim, sulh, sayısı yüzde 5 artırılacaktır. uzlaşma, arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı artırılacaktır. Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326)

hayata geçirilmesi için katkısıyla hazırlanmasına devam edilecektir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi ile işbirliği içinde yatırımcılara tanıtımı yapılacaktır. Yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de üretilmesine ilişkin uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına yönelik teşvik programları uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.327) Tedbir 327.1. Proje bazlı Sanayi ve Teknoloji 1. Proje Bazlı Teşvik Sistemi uygulamasına teşvik sisteminde ülkemize ilk Bakanlığı (S), ilişkin çalışmalara devam edilecektir. defa gelen, stratejik ürünlerin Cumhurbaşkanlığı üretimini amaçlayan, küresel Yatırım Ofisi değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

İş Yapma Kolaylığı Endeksi Sıra

Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı

Yüzde

Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke

Yüzde 0,15

0,17

Yüzölçümüne Oranı

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.4 İnsan Kaynağı

a) Amaç

İmalat sanayindeki yaşanan dijital dönüşümün gerektirdiği becerilerin işgücüne kazandırılması, mesleki eğitimin ve yüksek öğretimin iş dünyası ile entegre edilmesi, nitelikli insan kaynağı için istihdam teşviklerinin basitleştirilmesi ve bu teşviklerde öncelikli sektörlere ağırlık verilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İmalat sanayiinde çalışan işgücünün dijital becerileri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.330) Tedbir 330.1. Dijital becerilerin | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Bilişim sektöründe düzenlenen öncelikli sektörlerin ihtiyaç Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji | mesleki eğitim kursları duyduğu seviyeye yükseltilmesi Bakanlığı, İŞKUR, YÖK, TOBB yaygınlaştırılacaktır. için aktif işgücü programları 2. Bilişim sektöründe düzenlenen düzenlenecektir. işbaşı eğitim programları yaygınlaştırılacaktır. Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331) Tedbir 331.1. Eğitim-istihdam- | Milli Eğitim Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Sektör işbirliği protokolleri üretim ilişkisini güçlendirmek ve Teknoloji Bakanlığı, kapsamında 25 bin atölye ve amacıyla eğitim-sektör işbirliği Cumhurbaşkanlığı İnsan laboratuvar dersi öğretmenine protokolleri yapılacaktır. Kaynakları Ofisi, KOSGEB, uzaktan ve yüz yüze eğitim Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum (| düzenlenecektir. ve Kuruluşları, İlgili Meslek 2. Tarım ve hayvancılık sektörleri Kuruluşları başta olmak üzere diğer sektörlerle iş birliği protokolleri yapılacaktır. Tedbir 331.7. Mesleki ve teknik | Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, 1. Ulusal Hayat Boyu Öğrenme eğitimle ilgili tüm paydaşlara ait (| Çalışma ve Sosyal Hizmetler İzleme Sistemi modeli ve verilerin bir araya getirilerek Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik oluşturulan modelin geliştirilmesi bireylerin tek bir noktadan Kurumu, Üniversiteler, İlgili konusunda hayat boyu öğrenme mesleki ve teknik eğitimle ilgili Meslek Kuruluşları kapsamında eğitim faaliyetlerinde konulara erişebilmesinin bulunan kurum ve kuruluşlarla kolaylaştırılmasını, arz- talep bilgilendirme ve işbirliği eşleşmesinin sağlanmasını, bireye toplantıları yapılacaktır. mesleki rehberlik ve kariyer süreçlerinde destek olunmasını sağlayacak bir mesleki ve teknik eğitim portalı oluşturulacaktır. Tedbir 331.10. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Mesleki ve teknik eğitimin teknik eğitim okul ve ve Teknoloji Bakanlığı kalitesinin artırılması için okul kurumlarında sektör talepleri ve donatımlarının karşılanmasına ihtiyaçlar doğrultusunda öğretim yönelik sektörle iş birliği programları güncellenecek, fiziki protokolleri imzalanacaktır. ortam ve malzeme ihtiyaçları 2. Sektörel Mükemmeliyet giderilecektir. Merkezleri kurulacaktır. 3. Güncellenen öğretim programlarına uygun olarak 20 alanın donatım listeleri ile yerleşim planları güncellenecektir. 4. Okulların ihtiyaçları ve bütçe doğrultusunda mevcut ve yeni açılan alan/dalların atölyelerinin teknolojik gelişmelere uygun olarak donatılması sağlanacaktır. Tedbir 331.12. Öncelikli imalat | Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi | 1. Üretim, imalat sanayii vb, sanayii sektörlerine insan kaynağı | ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili sektörlerle iş birliği yapılarak okul yetiştiren mesleki ve teknik Meslek Kuruluşları donatımlarının karşılanmasına ve liselerin eğitim ortamlarının mezunların istihdamına yönelik iyileştirilmesine, öğretim protokoller imzalanacaktır. programlarının geliştirilmesine ve mezunların istihdamına yönelik sanayi-eğitim İş birliği sağlanacaktır. Tedbir 331.13. OSB'lerdeki Milli Eğitim Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Organize Sanayi Bölgelerinde; mesleki ve teknik liselerin sayısı ve Teknoloji Bakanlığı sektörün ihtiyacı olan işgücünü ve çeşitliliği artırılacak, teknolojik yetiştirmek amacıyla sektör donanımı güçlendirilecektir. destekli mesleki ve teknik eğitim kurumları açılacaktır. 2. Organize Sanayi Bölgelerinde açılan okulların donatım ihtiyaçları sektör ile birlikte karşılanacaktır. Öncelikli sektörlerde mevcut işgücünün niteliği artırılacak, bu sektörlerde çalışabilir nitelikte insan kaynağı yetiştirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.332) Tedbir 332.1. Öncelikli Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Sınav ve belgelendirme sektörlerde çalışan işgücünün Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji | altyapısı olmayan kimya, ilaç ve mesleki yeterlilik belgesi alması Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik tıbbı cihaz, elektronik, makinedesteklenecektir. Kurumu elektrikli teçhizat, otomotiv, raylı sistem araçları sektörlerindeki mesleklerde ulusal meslek standartları ve yeterlilikleri çalışmaları sürdürülecektir. 2. Öncelikli sektörlerde çalışanlar için MYK Mesleki Yeterlilik Belgesi zorunluluğu çalışmaları sürdürülecektir. Tedbir 332.2. Öncelikli Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Önceki öğrenmeler sektörlerde mevcut çalışanların KOSGEB, Ilgili STK'lar kapsamında belge almak becerilerinin geliştirilmesine isteyenlerin teorik sınavları eyönelik STK'lar tarafından sınav şeklinde yapılacaktır. 2. Önceki öğrenmeler organize edilen sertifikalı eğitim programları desteklenecektir. kapsamında beceri ve teorik sınavlara girenler için uzaktan öğrenme materyalleri hazırlanacaktır. 3. Eğitim dışı kalmış, kayıt şartlarını taşıyan çocuklar tespit ederek mesleki eğitim merkezlerine kayıt olmaları sağlanacaktır. 2.2.1.1.5. Lojistik ve Enerji Altyapısı

a) Amaç

İmalat sanayiinin ihtiyaç duyduğu enerjinin sürekli, kaliteli, güvenli ve asgari maliyetlerle sağlanması; demiryolu yatırımlarında yük taşımacılığına odaklanılması, uygun yer ve ölçekte denizyolu altyapılarının geliştirilmesi, modlar arası (inter-modal) taşımacılığın yaygınlaştırılması ve lojistik maliyetlerin azaltılması yoluyla verimliliğin ve rekabetçiliğin artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Politika /Tedbir Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler

Yapılacak Kuruluşlar

Modlar arası taşımacılığın yaygınlaştırılması ve sanayinin rekabet gücünün artırılmasını teminen petro-kimya tesisleri, otomotiv sanayiine yönelik imalat tesisleri ile liman, OSB ve maden sahaları başta olmak üzere önemli yük merkezlerine hizmet edecek iltisak hatları ve | lojistik merkezler tamamlanacak, yük taşımacılığında demiryolunun payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.334) Tedbir 334.1. Karasal yük | Ulaştırma ve Altyapı 1. Karasal yük taşımacılığında demiryolunun taşımacılığında Bakanlığı (S), Hazine ve | payının yüzde 5,7'ye çıkarılması yönünde demiryolunun payı yüzde Maliye Bakanlığı, Sanayi | çalışmalar yapılacaktır. 5,15'ten yüzde 10'a ve Teknoloji Bakanlığı, çıkarılacaktır. Ticaret Bakanlığı Tedbir 334.2. 38 OSB, Ulaştırma ve Altyapı 1. 14 km uzunluğunda toplam dört iltisak özel endüstri bölgesi, iman | Bakanlığı (5), Sanayi ve | hattı projesinin yapımı tamamlanacaktır. ve serbest bölge ile 36 Teknoloji Bakanlığı, 2. Çukurova Bölgesi ve İskenderun üretim tesisine yönelik Ticaret Bakanlığı, İlgili Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri toplam 294 km Yerel Yönetimler Sanayi Bölgesi iltisak hatlarının yapımına uzunluğunda iltisak hattı başlanacaktır. yapılacaktır. 3. 11 adet iltisak hattının etüt-proje ihaleleri yapılarak çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 334.3. Öncelikli Ulaştırma ve Altyapı 1. Mersin (Yenice) ve Kars Lojistik Merkezleri sektörleri odağa alacak Bakanlığı (S), Sanayi ve | işletmeye açılarak kombine taşımacılık şekilde Çukurova, Batı Teknoloji Bakanlığı, imkânları artırılacaktır. Karadeniz ve Marmara Ticaret Bakanlığı, TCDD | 2. Lojistik Merkez ve İltisak Hatlarının bölgeleri başta olmak üzere Standartları ile İşletme ve Yönetim Modelleri mevcut ve yapımı devam Yönetmeliği yayımlanacak ve işletmede olan eden lojistik merkezlerin on lojistik merkezin hizmet standartları standartları yükseltilecek, yönetmelik çerçevesinde yükseltilecektir. yeni yapılacak yük ve lojistik merkezleri ise yük talebinin yüksek olduğu demiryolu koridorlarında planlanacaktır. Mevcut demiryolu şebekesinde trafik yoğunluğunun artırılması ve yük taşımacılığından daha fazla pay alınabilmesini teminen ana hatlardaki darboğazlar giderilecek, trafik yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen tek hatlı demiryolları çift hatlı hale getirilecek, sinyalizasyon ve elektrifikasyon yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.335) Tedbir 335.1. Halkalı- Ulaştırma ve Altyapı 1. Halkalı-Çerkezköy kesimine dış finansman Kapıkule Demiryolu Projesi Bakanlığı (5), TCDD temin edilerek projenin yapımına imalat sanayiine hizmet başlanacaktır. edecek şekilde 2. Çerkezköy-Kapıkule kesiminin yapımına tamamlanarak bölgedeki devam edilerek altyapıda yüzde 55 fiziki ihracat imkânları artırılacak ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. ve ulaştırma maliyetleri azaltılacaktır. Tedbir 335.2. Bursa ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Bursa-Yenişehir kesiminin altyapı Bilecik ile çevre illerdeki Bakanlığı (S), TCDD çalışmaları tamamlanacaktır. imalat sanayii sektörlerine 2. Bandırma-Bursa ve Yenişehir-Osmaneli hizmet edecek Bandırma- kesimlerinde altyapı işleri ile Bursa-Osmaneli Bursa-Yenişehir-Osmaneli kesimi ÜEST yapım çalışmalarına demiryolu hattı başlanacaktır. tamamlanacaktır. Tedbir 335.3. Konya- Ulaştırma ve Altyapı 1. Konya-Karaman demiryolu projesinde Karaman-Niğde-Mersin- Bakanlığı (S), TCDD sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve Adana-Osmaniye-Gaziantep yolcu taşımacılığına başlanacaktır. demiryolu hattı 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin tamamlanarak imalat altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 sanayii sektörlerinin Adana, fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. Mersin ve İskenderun 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep limanlarına erişimi demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım kolaylaştırılacaktır. çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 335.4. İmalat Ulaştırma ve Altyapı 1. Kırıkkale-Çorum-Samsun demiryolu projesi sanayii sektörlerinin Bakanlığı (S), TCDD kapsamında etüt ve kesin proje çalışmaları ulaştırma maliyetlerinin tamamlanarak yapım ihalesine çıkılacaktır. azaltılması ve ihracat olanaklarının artırılmasına yönelik olmak üzere Kırıkkale-Çorum-Samsun demiryolu hattının yapımına başlanacaktır. Tedbir 335.5. Aliağa- Ulaştırma ve Altyapı 1. Aliağa-Çandarlı-Bergama demiryolu Çandarlı-Bergama-Soma ve | Bakanlığı (S), TCDD projesinin yapım çalışmalarına başlanacaktır. Çandarlı Limanı Demiryolu 2. Bergama-Soma demiryolu projesinde etüt- Bağlantısı tamamlanarak proje çalışmalarına başlanarak asgari yüzde bölgedeki imalat sanayii 50 seviyesinde ilerleme sağlanacaktır. sektörlerinin liman bağlantısı sağlanacak ve ihracat süreçleri etkinleştirilecektir. Tedbir 335.6. Kars- Ulaştırma ve Altyapı 1. Divriği-Kars-Çetinkaya mevcut demiryolu Erzurum-Erzincan-Sivas- Bakanlığı (S), TCDD koridorunun modernizasyonuna yönelik proje Malatya-Gaziantep çalışmalarına başlanarak asgari yüzde 40 güzergâhındaki demiryolu seviyesinde ilerleme sağlanacaktır. modemizasyon çalışmaları 2. Malatya-Narlı-Akçagöze güzergâhının 2. tamamlanacak, koridordaki hat etüt-proje çalışmalarına başlanarak asgari darboğazlar giderilecek ve yüzde 10 seviyesinde ilerleme sağlanacaktır. bölgedeki imalat sanayii ve 3. Sivas-Çetinkaya-Malatya demiryolu madencilik sektörleri ile projesinin etüt proje çalışmaları Orta Koridora yönelik lojistik süreçler tamamlanarak yapım ihalesi geliştirilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 335.7. Bölge Ulaştırma ve Altyapı 1. Selçuk-Ortaklar-Aydın-Denizli demiryolu illerindeki imalat sanayii Bakanlığı (5), TCDD projesinin etüt-proje çalışmaları sektörlerinin demiryolu yük tamamlanarak yapım ihalesi hazırlıklarına taşımalarının artırılmasını başlanacaktır. teminen Selçuk-Aydın- Denizli ikinci demiryolu hattının yapımına başlanacaktır. Tedbir 335.8. Eskişehir- Ulaştırma ve Altyapı 1. Eskişehir-Kütahya-Afyonkarahisar-Burdur- Kütahya-Afyonkarahisar- Bakanlığı (5), TCDD Isparta-Antalya projesinde etüt-proje Isparta-Burdur demiryolu çalışmaları tamamlanacaktır. hattının yapımına başlanacak, Antalya Limanına yük taşımacılığı odaklı demiryolu bağlantısı sağlanacaktır. Tedbir 335.9. imalat Ulaştırma ve Altyapı 1. Sincan 0SB-Yenikent-Kazan demiryolu sanayii ve madencilik Bakanlığı (S), TCDD | projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde sektörlerinin lojistik 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. maliyetlerinin azaltılmasına 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı yürek OSB-Yenikent-Kazan projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ve Diyarbakır-Mazıdağı ilerleme sağlanacaktır. demiryolu projeleri tamamlanacaktır. Tedbir 335.10. Makine Ulaştırma ve Altyapı 1. Gaziantep-Şanlıurfa-Mardin demiryolu başta olmak üzere Bakanlığı (S), TCDD projesinin etüt-proje çalışmaları bölgedeki diğer imalat tamamlanacaktır. sanayii ürünlerine hizmet edecek ve Habur Sınır Kapısına lojistik hizmet sağlayacak Gaziantep- Şanlıurfa-Mardin-Habur demiryolu projesine başlanacaktır. Tedbir 335.11. Ulaştırma ve Altyapı 1. 528 km elektrifikasyon ve 628 km Demiryollarında Bakanlığı (S), TCDD sinyalizasyon yatırımı tamamlanacaktır. modernizasyon ve altyapı iyileştirme çalışmalarına devam edilecek, mevcut hatlarda 2.657 km'lik elektrik ve 2.654 km'lik sinyal yatırımı gerçekleştirilecektir. Tedbir 335.12. Torbalı- | Ulaştırma ve Altyapı 1. Torbalı-Kemalpaşa-Alsancak Limanı Kemalpaşa-Alsancak Bakanlığı (S) demiryolu projesinin kesin proje çalışmaları Limanı demiryolu projesi tamamlanacaktır. tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır. Tedbir 335.13. Türkiye- | Ulaştırma ve Altyapı 1. Projede ikinci hattın yapımına yönelik Gürcistan-Azerbaycan Bakanlığı (S), Ticaret | ilgili ülkelerle işbirliği yapılarak ikinci hattın demiryolu projesinin kalan | Bakanlığı, TCDD standartlarının belirlenmesine yönelik işleri komşu ülkeler ile Taşımacılık A.Ş. çalışmalar yapılacaktır. eşgüdüm içerisinde tamamlanacaktır. Tedbir 335.14. Ulaştırma ve Altyapı 1. Etüt proje ve kesin proje çalışmalarına Adapazarı-Karasu Bakanlığı (S) devam edilecektir. Limanları ve sanayi tesisleri ile demiryolu bağlantısı tamamlanacaktır. Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336) Tedbir 336.1. Filyos Ulaştırma ve Altyapı 1. Filyos Limanının altyapı çalışmaları Limanının yapımı Bakanlığı (5), Çevre ve | tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Şehircilik Bakanlığı Tedbir 336.2. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Doğu Akdeniz bölgesinde yer tespiti Akdeniz bölgesinde, Bakanlığı (5), Çevre ve | yapılacak ve etüt-proje çalışmaları Ortadoğu ve Orta Asya Şehircilik Bakanlığı tamamlanacaktır. coğrafyasına çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana konteyner limanı inşa edilecektir. Tedbir 336.3. Ege Ulaştırma ve Altyapı 1. Çandarlı Limanının uygun yük türü ve hinterlandına hizmet edecek | Bakanlığı (5), Çevre ve | ölçeğe göre projelendirilmesi için etüt Çandarlı Limanı hayata Şehircilik Bakanlığı çalışması gerçekleştirilecektir. geçirilecektir. Tedbir 336.5. Orta Ticaret Bakanlığı (5), 1. Hazar Koridoru Çalışma Grubu tarafından Koridor'un Türkiye Ulaştırma ve Altyapı Hazar Koridoru Eylem Planı hazırlanacaktır. önderliğinde etkin ve cazip | Bakanlığı 2. Hazırlanan Eylem Planı doğrultusunda çok hale getirilmesini teminen taraflı anlaşmalar yapılarak özel sektör güzergah ülkeleri ile öncülüğünde ticari bir girişim hayata işbirlikleri artırılacak, başta geçirilecektir. Hazar Geçişi olmak üzere darboğazların giderilmesine yönelik Türkiye'nin inisiyatif alması sağlanacak, lojistik alanında Türkiye'nin önderliğinde ticari bir girişim hayata geçirilecektir. Gümrük idarelerinin kapasitesinin artırılması ve iş süreçlerinin hızlandırılması amacıyla gümrük kapılarının ve gümrük idarelerinin altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.337) Tedbir 337.2. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), 1. Gürbulak, Pazarkule ve Türközü Gümrük kapıları ve idareleri; İçişleri Bakanlığı, Kapılarının modernizasyonuna başlanacaktır. işlemlerin en hızlı ve doğru | Ulaştırma ve Altyapı 2. Erzurum ve Iğdır Gümrük Müdürlüklerinin biçimde tamamlanmasına Bakanlığı, Strateji ve Hizmet binalarının inşaatına başlanacaktır. imkân veren yeniden Bütçe Başkanlığı, TOBB kurgulanmış iş akış süreçleri doğrultusunda modernize edilecek ve yeni hizmet tesislerine kavuşturulacaktır. İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338) Tedbir 338.2. Çukurova Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Havalimanının altyapı işleri Havalimanı tamamlanacak, | Bakanlığı (S), DHMİ, tamamlanacaktır. ana demiryolu şebekesiyle Karayolları Genel 2. Çukurova Havalimanı üstyapı tesislerinin bağlantısı sağlanacaktır. Müdürlüğü, TCDD KÖİ kapsamında ihalesine çıkılarak yer teslimi yapılacaktır. Tedbir 338.3. İstanbul ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve Sabiha Gökçen Bakanlığı (S), TCDD, mütemmimleri tamamlanacaktır. Havalimanlarının Meteoroloji Genel 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim uluslararası bir hava kargo, | Müdürlüğü, Sivil Köprüsü-İstanbul Havalimanı-Halkalı bakım-onarım ve aktarma Havacılık Genel demiryolu projesinin yapım ihalesine merkezi olması sağlanacak, Müdürlüğü çıkılacaktır. söz konusu havalimanları arasında demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarının ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır. Öncelikli sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda trafik akış darboğazlarının giderilmesi ve trafik akışının ihtiyaç duyulan hizmet seviyesinde sürdürülmesi yoluyla mevcut karayolu ağının daha verimli ve güvenli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.339) Tedbir 339.1. Filyos Ulaştırma ve Altyapı 1. Filyos-Zonguldak arasında 4,48 km'lik Limanının Adapazarı ve Bakanlığı (S), kesimde yapım çalışmaları tamamlanacaktır. Izmit bölgesi ile bağlantısını Karayolları Genel sağlayacak Filyos- Müdürlüğü Zonguldak, Filyos- (Çaycuma-Bartın Ayrımı), Zonguldak-Ereğli (Ereğli Çevre Yolu dâhil) karayolu projeleri ile Adapazarı- Karasu-Akçakoca karayolu projesinin Akçakoca Limanı- Kocaali kesimi tamamlanacaktır. Tedbir 339.2. İzmit Ulaştırma ve Altyapı 1. Ağva-Kandıra-Kaynarca Yolu ile Şile-Ağva Bölgesinin yoğun trafiğini Bakanlığı (S), Yolunun toplam 4 kmlik kesiminde yapım alarak Kuzey Marmara Karayolları Genel çalışmaları tamamlanacaktır. Otoyoluna bağlantısını Müdürlüğü sağlayan Şile-Ağva-Kandıra- Kaynarca Devlet Yolu ile Kaynarca-Karasu Yolu tamamlanacaktır. Tedbir 339.3. Çukurova Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Bölgesel Havalimanı bağlantı Bölgesel Havalimanı Bakanlığı (S), yolu tamamlanacaktır. Bağlantı Yolu Karayolları Genel tamamlanacaktır. Müdürlüğü Tedbir 339.4. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Trabzon-Aşkale Devlet Yolunun 7 km'lik Karadeniz Bölgesinin iç Bakanlığı (S), kesiminde yapım çalışmaları tamamlanacaktır. bölgeler ile Iran ve Karayolları Genel Azerbaycan'a bağlantısını Müdürlüğü sağlayan Trabzon-Aşkale Devlet Yolu tamamlanacaktır. Tedbir 339.5. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Akdeniz bölgesinin Batı Bakanlığı (S), Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Akdeniz bölgesine Karayolları Genel Hududu Devlet Yolunun (Akdeniz Sahil Yolu) bağlantısını sağlayan Müdürlüğü 5,5 km'si Erdemli-Silifke, 1 km'si Alanya- Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Gazipaşa arasında olmak üzere toplam 6,5 Bölge Hududu Devlet Yolu km'lik kesiminde çalışmalar tamamlanacaktır. ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır. Tedbir 339.6. Modernize Ulaştırma ve Altyapı 1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli Devlet edilen Hamzabeyli Sınır Bakanlığı (5), Yolunun yapım ihalesi yapılacaktır. Kapısı, D-100 karayoluna ve | Karayolları Genel TEM otoyoluna bölünmüş Müdürlüğü yol ile bağlanacaktır. Tedbir 339.7. Ceyhan Ulaştırma ve Altyapı 1. Ceyhan-Yumurtalık Ayrımı-BOTAŞ Endüstri İhtisas Bölgesi ve | Bakanlığı (S), Tesisleri İl Yolunun ihalesi yapılarak yapım BOTAŞ Limanına hizmet Karayolları Genel çalışmalarına başlanacaktır. edecek (Ceyhan- Müdürlüğü Yumurtalık) Ayrımı-BOTAŞ Tesisleri il yolu bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplamalı 1A standardına yükseltilecektir. Tedbir 339.8. Adana ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Adana Güney Çevre Yolunun ihalesi Osmaniye Organize Bakanlığı (S), yapılarak yapım çalışmalarına Sanayi Bölgesi ile Ceyhan | Karayolları Genel başlanacaktır. Endüstri İhtisas Müdürlüğü Bölgesinin, Yenice Lojistik Merkezi ile Mersin Limanı'na bağlantısına hizmet edecek olan Adana Güney Çevre Yolu tamamlanacaktır. Türk sahipli deniz ticaret filosunun gelişimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.340) Tedbir 340.1. Türk Ulaştırma ve Altyapı 1. Türk sahipli filonun ve milli gemi inşa sahipli filonun gelişimine Bakanlığı (S), Hazine sanayinin gelişimi yönünde ihtiyaç duyulan yönelik uzun vadeli ve ve Maliye Bakanlığı, finansman kaynağını temin etmek üzere düşük faizli finansal Sanayi ve Teknoloji gerekli tedbirler alınacaktır. destek mekanizması Bakanlığı, Ticaret oluşturulacaktır. Bakanlığı İmalat sanayiinde enerji verimliliği artırılacaktır (Kalkınma Planı p.341) Tedbir 341.1. Sanayide | Sanayi ve Teknoloji 1. Geliştirilen destekleme mekanizması kullanılan verimsiz elektrik | Bakanlığı (S), Enerji kullanılarak, 7 OSB'de (Ankara ASO 1. motorlarının verimli ve Tabii Kaynaklar OSB, Antalya, Adana Hacı Sabancı, Bursa, olanlarla değiştirilmesine Bakanlığı, KOSGEB Gebze, İzmir Kemalpaşa, Uşak) yönelik destekleme KOBİ'lerdeki verimsiz elektrik motorları mekanizması verimlileri ile değiştirilecektir. oluşturulacaktır. Tedbir 341.6 OSB'lerin, Enerji ve Tabii 1.71 OSB'nin denetimi gerçekleştirilerek Enerji Yönetim Birimi ve Kaynaklar Bakanlığı enerji yönetim sistemlerinin etkin ISO 50001 Enerji Yönetim | (S), Sanayi ve kullanılması sağlanacaktır. Sistemi kuruluşunu Teknoloji Bakanlığı tamamlayarak Verimlilik Eylem Planlarını hazırlayıp sunmalarına destek verilecektir. Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OSB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek | mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342) Tedbir 342.1. Teknik ve Enerji ve Tabii 1. Beşikdüzü OSB'ye doğal gaz iletim hattı ekonomik olarak mevzuat Kaynaklar Bakanlığı (S), | yatırımı tamamlanacaktır. kriterlerini sağlayan BOTAŞ OSB'lerin doğal gaza erişimi sağlanacaktır. Tedbir 342.2. İmalat Enerji ve Tabii 1. Kroman Çelik-Deri OSB ile Deri OSB- | sanayiini desteklemeye Kaynaklar Bakanlığı (S), | Tepeören yeraltı kablo bağlantı projelerinin yönelik Türkiye Elektrik TEİAŞ tesis çalışmalarına başlanacaktır. İletim A.Ş. (TEİAŞ) 2. Beş Trafo Merkezi yapım işinin ihalesine tarafından yeni iletim hattı çıkılacaktır. ve trafo merkezi projeleri 3. Yedi enerji iletim hattı (408,8 km) ihale hayata geçirilecektir. edilecek ve 11 hattın (164,8 km) tesisi tamamlanacaktır. Tedbir 342.3. Trakya Enerji ve Tabii 1. Verimi düşük İstanbul DGKÇ A Santralı Bölgesinin elektrik ihtiyacını | Kaynaklar Bakanlığı (5), | yerine yapılacak yeni santral için sözleşme daha güvenilir bir biçimde EÜAŞ, TEİAŞ imzalanacak ve yer teslimi yapılacaktır. karşılamak amacıyla, 2. Denizaltı kablo projelerinin sözleşmeleri bulunduğu bölgede atıl imzalanacak ve tesis çalışmalarına kalan ve belirli verimliliğin başlanacaktır. üzerinde olan yeterli 3. 223 km'lik üç enerji iletim hattı ihale güçteki santraller bölgeye edilecek ve 157 km'lik 1 adet hattın tesisi transfer edilecek, ayrıca tamamlanacaktır. Trakya-Anadolu arasında Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kabloları ve kara bağlantıları inşa edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

İltisak Hattı Uzunluğu km 433 433 447

Elektrikli Hat Oranı Yüzde 45 47 51

Sinyalli Hat Oranı Yüzde 50 55 59

Toplam Yük Taşımacılığı Içerisinde Yüzde 52 56 57

Demiryolunun Payı (Karasal) (3) (5)

(Yolcu-km-Ton-

Demiryolu Hat Verimliliği (4) (5) km)/(Hat Uzunluğu) 172 1,22 1,52 Demiryolu ile Taşınan Yük Miktarı (3) Net Milyar Ton-km 14,7 16,3 16,6

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İdari ve uluslararası yük taşımaları dahildir.

(4) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kombine Taşımacılık, Lojistik ve Tehlikeli Mal Taşımacılığı Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.1.1.6. Dijital Dönüşüm

a) Amaç

Dijital dönüşümün hızlandırılması yoluyla öncelikli sektörlerde üretkenliğin ve rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Öncelikli sektörler başta olmak üzere sanayinin dijital dönüşümü sürecinde ihtiyaç duyulan akıllı ürün ve sistemlerin geliştirilmesi ve kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.345) Tedbir 345.1. Yerli dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Mevcut dijital teknoloji envanterinin teknoloji geliştirici ve Bakanlığı (5), TÜBİTAK, biyoteknoloji, nanoteknoloji, nörobilim uygulayıcıların yetkinlikleri ile | KOSGEB, SDDP gibi diğer yüksek teknoloji yetkinlikleriyle ürün ve hizmet portföylerine genişletilmesine ve envanterin yaşayan yönelik envanter bir veritabanı haline getirilmesine yönelik oluşturulacaktır. çalışmalar gerçekleştirilecek ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı veritabanına entegrasyonu Sağlanacaktır. Tedbir 345.4. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Ulusal ve uluslararası fon kaynakları sektörlerde dijital dönüşüm Bakanlığı (5), OSB'ler, kullanılarak Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm alanında deneyimsel eğitim STK'lar, KOSGEB, Merkezleri yaygınlaştırılacaktır. ve danışmanlık hizmetleri Üniversiteler, Uluslararası | 2. Bu merkezler oluşturulacak destek sunacak, farkındalık Kuruluşlar programı kapsamında desteklenecektir. çalışmaları yürütecek ve 3. Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri aracılığıyla dijital dönüşüm kapsamında teknoloji tedarikçileri ile eğitim ve danışmanlık hizmetleri kullanıcıları bir araya getirecek Yetkinlik ve Dijital sunulacaktır. Dönüşüm Merkezleri OSB ve TGB'lerde oluşturulacaktır. Tedbir 345.5. Başta Sanayi ve Teknoloji 1. Dijital dönüşüm alanında yetkin ve KOBİ'ler olmak üzere, işletme | Bakanlığı (S), TOBB, TİM, | akredite edilmiş danışman eğitim özelinde dijital dönüşüm yol TTGV, STK'lar programı oluşturulacak ve bu program haritalarının hazırlanmasını kapsamında dijital dönüşüm uzmanlarının sağlamak amacıyla dijital yetiştirilmesi sağlanacaktır. dönüşüm alanında yetkin ve akredite edilmiş danışman havuzu oluşturulacaktır. Tedbir 345.7. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. İş süreçlerine akıllı dijital teknolojileri sanayiinde dijital dönüşüme Bakanlığı (5), KOSGEB adapte edecek sanayi sektörü KOBİ'lerine altyapı oluşturmak üzere; yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. sanayie yönelik akıllı dijital 2. Sanayie yönelik akıllı dijital teknoloji teknolojileri geliştiren geliştiren KOBİ'lere yönelik proje teklif KOBİ'ler ve bu teknolojileri iş çağrısı ilan edilecektir. süreçlerine adapte etmek 3. İlan edilen çağrılar kapsamında kabul isteyen sanayi sektörü edilen projelerin desteklenmesine KOBİ'lerinin projeleri KOSGEB başlanacaktır. KOBİGEL Destek Programı kapsamında desteklenecektir. Öncelikli sektörlere yönelik endüstriyel bulut platformlarının oluşturulması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.346) Tedbir 346.1. İlgili meslek | Sanayi ve Teknoloji 1. Başta KOBİ'ler olmak üzere imalat kuruluşları ile devletin de Bakanlığı (S), TOBB sanayi işletmelerinin veri saklama ve katılım sağladığı, üçüncü işleme ihtiyaçlarının uygun maliyetlerle taraf hizmet sağlayıcıların karşılanmasına yönelik endüstriyel uygulamalar geliştirip bulut platformu oluşturulması fizibilite kullanıcılara ulaşabileceği, çalışmaları tamamlanacaktır. firmalara dijital altyapı ve 2. Yapılacak fizibilite çalışmalarının hizmetlerin merkezi olarak sonuçları doğrultusunda endüstriyel sunulacağı endüstriyel bulut bulut platformuna ilişkin model platformu ilk etapta belirlenecektir. otomotiv sektörü için 3. Endüstriyel bulut platformunun pilot kurulacaktır. Bu iş modeli, uygulaması başlatılacaktır. elde edilecek tecrübe doğrultusunda diğer öncelikli sektörlere yaygınlaştırılacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020(1) 2021(2)

Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi Sayısı

MON, Adet

(Kümülatif)

Öncelikli Sektörlerde Faaliyet Gösteren KOBİ'lerin Yerli Ürün ve Hizmet Sağlayıcılarla İşbirliği İçerisinde Adet | Geliştirdikleri Dijitalleşme Proje Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.7. Ar-Ge ve Yenilik

a) Amaç

İmalat sanayiinin katma değerli üretim yapabilmesi ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesinin artırılması yönünde Ar-Ge ve yenilik kabiliyetinin güçlendirilmesi ve yeniliği esas alan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir | Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ar-Ge ve yenilik destek sistemi; odaklı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, orta-yüksek ve yüksek teknoloji sektörlerine yönelik olarak farklılaşan ve sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.348) Tedbir 348.1. Desteklere Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Ar-Ge, yenilik ve girişimcilik ilişkin çıktı ve etki odaklı izleme | (S), KOSGEB, TÜBİTAK destek programlarına yönelik bir ve değerlendirme sistemleri etki değerlendirme çalışması geliştirilecek ve Ar-Ge, yenilik yapılacaktır. ve girişimcilik destek programlarına ilişkin etki analizleri yapılacaktır. Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik (| Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yapay zeka, biyoteknolojik destekleri, hazırlanacak teknoloji | (S), TÜBİTAK ilaç, büyük veri-bulut bilişim, yol haritaları doğrultusunda ğ motor teknolojileri ve ileri öncelikli sektör ve kritik teknoloji malzeme teknolojileri alanlarında alanları kesişimine unl kt hazırlanan teknoloji yol haritaları yoğunlaşacaktır. doğrultusunda çağrı planları güncellenecektir. Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349) Tedbir 349.1. Sanayide ihtiyaç | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Sanayi Doktora Programı duyulan doktora derecesine (S), TÜBİTAK, YÖK kapsamında çağrıya çıkılacak sahip nitelikli insan kaynağının olup doktora öğrencileri üniversite sanayi işbirliği ile desteklenecektir. yetiştirilmesi sağlanacak ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasında işbirlikleri ile bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapıların kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.350) Tedbir 350.1. Araştırma YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji | 1. Araştırma üniversiteleri, üniversiteleri yetkinlikleri dikkate | Bakanlığı, TÜBİTAK, yetkinlikleri dikkate alınarak alınarak öncelikli sektörlerle Üniversiteler öncelikli sektörlerle eşleştirilecek, belirlenen eşleştirilecektir. hedeflere ulaşmak için 2. Başta TÜBİTAK tarafından oluşturulan projelere dayalı iş yürütülen Sanayi Yenilik Ağ modelleri uygulamaya konulacak Mekanizması (SAYEM) ve ve bu işbirlikleri desteklenecektir. Mükemmeliyet Merkezleri Destek Programlarında bu eşleştirmeler doğrultusunda üniversitelerin işbirliği içeren projeleri desteklenecektir. Tedbir 350.3. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Üniversitelerdeki uygulama ve sektörlerde yetkinliği olan (S), TÜBİTAK, YÖK araştırma merkezlerinin araştırma altyapılarının 6550 araştırma faaliyet alanları tespit sayılı Kanun kapsamına alınması edilecek ve bunlar arasında sağlanacaktır. öncelikli sektörlerde faaliyet gösterenlerden uygun görülenlerin 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır. Tedbir 350.4. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Mükemmeliyet Merkezi altyapılarının, özel sektör Ar-Ge | (S), TÜBİTAK Destek Programı kapsamında merkezleri ve kamu Ar-Ge destek kararı verilen Araştırma birimleri ile işbirliği içinde Programlarının desteklenme oluşturduğu yüksek teknoloji süreci başlatılacak ve söz platformlarının ticarileşme konusu programlar Teknoloji potansiyeli yüksek araştırma Kazanım Yol Haritaları dikkate projeleri, Mükemmeliyet alınarak performans odaklı Merkezleri Programı kapsamında izlenecektir. desteklenecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Belirlenmiş performans Tedbir 350.6. TTO'ların kurumsal yapısı ve insan kaynağı (S), TUBITAK göstergeleri çerçevesinde teknoloji kapasitesi geliştirilerek transfer ofisleri (TTO) hedef ve performans odaklı olarak başarım odaklı desteklenecektir. desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programı kapsamında desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji 1. İlgili paydaşlarla yapılacak Tedbir 350.7. Yükseköğretim Bakanlığı, TÜBİTAK değerlendirmeler doğrultusunda kurumları adına tescil edilmiş fikri hakların farklı statüdeki mevzuatın iyileştirilmesine yönelik TTO'lar aracılığıyla çalışmalar yürütülecektir. tcarileştirilmesi, elde edilen gelirin üniversiteye dönüşü ve buluş sahibine ödeme yapılabilmesi ve TTO'ların finansal sürdürülebilirliğinin sağlanması konularında mevzuatta iyileştirmeler yapılacaktır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ar-Ge ve yenilik süreçlerinde Tedbir 350.8. Araştırma altyapılarından Ar-Ge ve yenilik (S), TUBİTAK araştırma altyapılarından destek proje hizmeti alan KOBİ'lere alabilecek KOBİ profili belirlenerek finansman desteği sağlamak çağrıya çıkılacaktır. üzere Yenilik Destek Kuponu programı uygulamaya konulacaktır. Tedbir 350.9. Akademik teşvik | YÖK (5), Üniversiteler 1. Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliğinde gerekli sistemi, bilgi ve teknoloji transfer faaliyetlerini dikkate alan kriterler düzenlemeler yapılacaktır. ilave edilerek yapılandırılacaktır. Tedbir 350.10. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 6550 sayılı Kanun kapsamındaki (S), TÜBİTAK araştırma altyapılarının İŞ sektörler başta olmak üzere ekosisteminde yer alan diğer araştırma altyapılarının, alanlarına göre kendi aralarında ulusal ve/veya uluslararası kamu ve sanayi ile ulusal ve bölgesel ve özel araştırma merkezleri ile düzeyde işbirliği yapmasına işbirliğini artıracak platformların imkân verecek Ar-Ge oluşturulması için yönlendirme ve destek sağlanacaktır. platformlarının oluşturulması sağlanacaktır. Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351 Tedbir 351.1. Sanayi Yenilik Ağ | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Mekanizması Programı (S), TÜBİTAK (SAYEM) Programı kapsamında kapsamında öncelikli sektörlere Faz İ sürecinde yenilik ağları özel önem verilerek firma oluşturan konsorsiyumlar konsorsiyumlarının yüksek arasından uygun bulunanlar için teknolojili ürün geliştirme ve Faz 2 çağrısı açılacak ve bu çağrı ticarileştirmesi desteklenecektir. kapsamında başvuru değerlendirme ve izleme süreçleri yürütülecektir. 2. Program kapsamında yeni bir SAYEM 1. Faz çağrısı hazırlanacaktır. Tedbir 351.3. Ar-Ge ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Patent Tabanlı Teknoloji yenilik projeleri sonucunda (S), TÜBİTAK, Üniversiteler (| Transferi Destekleme Programı ortaya çıkan ve patent ile kapsamında desteklenmeye korunan teknolojilerin başlanan projeler izlenecektir. lisanslama veya devir yolu ile 2.Program kapsamında iki yeni Türkiye'de yerleşik firmalara çağrı açılacaktır. aktarılması sağlanacaktır. Tedbir 351.4. Özel sektör Ar- | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Özel sektör Ar-Ge ve tasarım Ge ve tasarım merkezleri ile (S), Hazine ve Maliye merkezleri ile TGB'lere TGB'lere uygulanan desteklerin | Bakanlığı uygulanan desteklerin süresinin süresi uzatılacak ve desteklerin uzatılması yönünde mevzuat performans odaklı sunulmasına çalışması yapılacaktır. yönelik çalışmalar 2. Ar-Ge Merkezleri ve TGB'lerin yürütülecektir. belirlenecek kriterler çerçevesinde çıktıları performans endeksi ile takip edilecektir. Yenilikçi girişimcilik desteklenecek ve büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri geliştirilecektir. Bu çerçevede, büyük firmaların, sektörlerindeki Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin gelişiminde öncü rol oynayarak yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.352) Tedbir 352.2. Büyük Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. 2020 yılında gerçekleştirilen firmaların; tedarikçisi (S), TÜBİTAK, KOSGEB, İlgili | Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri konumundaki KOBİ'lerin, Ar-Ge | STK'lar için KOBİ Destekleme çağrısında projelerini yönlendirdiği ve eş- kabul edilen projelerin izleme finansman sağladığı bir destek faaliyetleri yürütülecektir. programı oluşturulacaktır. 2. İki adet Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri için KOBİ Destekleme çağrısına çıkılacaktır. Tedbir 352.3. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Bireysel Genç Girişim teknoloji düzeyi yüksek ürün (S), TÜBİTAK Programı (BiGG) kapsamında iki ve hizmetleri geliştirebilen çağrı açılacak ve uygun görülen başlangıç firmaları ilk aşaması projelere teknogirişim şirketi mentörlük desteği olacak kurulmasına yönelik sermaye şekilde aşamalı bir program desteği sağlanacaktır. çerçevesinde desteklenecektir. 2. Desteklenen BiGG programı projelerinin ve mentör arayüz kuruluşlarının izleme süreçleri yürütülecektir. Küresel değer zincirinde daha yüksek katma değerli bir pay elde edilebilmesi amacıyla 7 öncül araştırmaların ülkemizde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.353) Tedbir 353.1. Alanında öncül | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1.Firmalara Öncül Ar-Ge bilimsel ve teknolojik bilgi (S), TÜBİTAK Laboratuvarları Destekleme üreten ulusal veya uluslararası Programının tanıtımı yapılacak, firmaların Türkiye'de kuracağı alınacak başvurular öncül Ar-Ge laboratuvarları değerlendirilmeye tabi desteklenecektir. tutulacaktır. 2.Program kapsamında desteklenmekte olan projelerin izlemesi gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı Yüzde | 64,2 65 66 | Ar-Ge Personeli İçinde Özel Sektörde Yüzde 62,9 64 65 İstihdam Edilenlerin Payı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.8. Kritik Teknolojiler

a) Amaç

Öncelikli sektörlerde ve alanlarda teknolojik dönüşümün sağlanabilmesi ve rekabet gücünün artırılması amacıyla önümüzdeki dönemde yüksek katma değer oluşturması beklenen kritik teknoloji alanlarında teknoloji üretme ve adaptasyon yeteneğinin geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik olarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gelişim yol haritalarının hazırlanması, gerekli altyapının tesis edilmesi, ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve toplumsal yönelimin bu alanlara odaklanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.355) Tedbir 355.1. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Kritik teknolojilere ilişkin teknolojilerde insan gücü ile (S), TÜBİTAK hazırlanan teknoloji yol haritaları özel sektörün teknoloji esas alınarak uygulama planları geliştirme ve adaptasyon hazırlanacaktır. yeteneğine ilişkin mevcut durum analizini de kapsayan ve teknolojilerin gelişme potansiyeli ile uzun vadeli arz ve talep dinamiklerini dikkate alan teknoloji yol haritaları hazırlanacaktır. | Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 356.3. Kritik teknoloji Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yurt Dışı Lisansüstü Burs alanlarında yetkinliği (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Programı kapsamında kanıtlanmış yurt dışı eğitim TÜBİTAK, YÖK başvurular alınacak ve kurumlarına diğer alanlara göre öğrenciler desteklenecektir. farklılaşan destek miktarlarıyla lisansüstü öğrenci gönderilmesine yönelik burs programları oluşturulacaktır. Tedbir 356.4. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Konuk veya Akademik İzinli teknolojilerde ihtisaslaşmış (S), Aile, Çalışma ve Sosyal (Sabbatical) Bilim İnsanı programı olan üniversitelerde Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, | Destekleme Programı kapsamında yurt dışından yetkin akademisyen | YOK, Üniversiteler dört defa çağrıya çıkılacaktır. ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir. Kritik teknolojilerde araştırma altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.357) Tedbir 357.1. Kritik Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Yapay zekâ, robotik, yüksek teknolojilerde ihtisaslaşmış (S), Sanayi ve Teknoloji başarımlı hesaplama, fotonik, siber programı olan üniversitelerin Bakanlığı güvenlik, biyoteknoloji, kuantum laboratuvar altyapısının bu ve katmanlı imalat başta olmak | teknolojilere yönelik Ar-Ge üzere kritik teknoloji alanlarında çalışmalarının ihtiyaçlarına göre devam eden araştırma altyapı geliştirilmesi sağlanacaktır. projeleri desteklenecektir. Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358) Tedbir 358.1. Kritik teknoloji Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. BİGG kapsamında öncelikli alanlarında yenilikçi girişimcilere (S), TÜBİTAK alanlarda tematik çağrı açılacak ve özel Ar-Ge destek programı değerlendirmeler neticesinde oluşturulacaktır. uygun görülen projeler desteklenecektir. l Tedbir 358.2. Büyük ölçekli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Üniversite-Sanayi İşbirliği firmaların ürün geliştirmeye (S), TÜBİTAK, Üniversiteler Destek Programı kapsamında yönelik olarak kritik teknoloji üniversite-sanayi işbirliği alanlarında yapacağı Ar-Ge konusunda farkındalığın artırılması çalışmalarını üniversite veya amacıyla bilgilendirme ve proje kamu araştırma kurumlarıyla hazırlama etkinlikleri gerçekleştirmesi halinde, projenin düzenlenecektir. girişimciye yansıyan maliyetinin 2. İki yeni patent lisans çağrısına belirli bir bölümü kamu çıkılacaktır. tarafından karşılanacaktır. Tedbir 358.4. Kritik teknoloji Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Kritik teknoloji alanlarında Aralanlarında Ar-Ge ve yenilik (S), TÜBİTAK Ge ve yenilik işbirliği yapılacak işbirliği yapılacak stratejik ülkeler stratejik ülkeler belirlenecektir. belirlenecek, bu ülkeler ile özel 2. Halihazırda işbirliği olan ülkeler sektör-üniversite; özel sektör-özel ile sanayi ve üniversitelere yönelik sektör işbirliklerini içeren ikili ve ortak çağrılar oluşturulacaktır. çoklu Ar-Ge ve yenilik işbirlikleri 3. İşbirliği bulunmayan desteklenecektir. ülkeler/kurumlar ile yeni bilimsel işbirliği anlaşmaları imzalanacaktır. 4. Üye olunan çok taraflı işbirliği platformları aracılığıyla sanayi ve üniversitelerin Ar-Ge ve yenilik işbirliklerine katılımı desteklenecek ve yeni platformlara katılım için gerekli girişimler yapılacaktır. 2.2.1.2. Öncelikli Sektörler 2.2.1.2.1. Kimya

a) Mevcut Durum

Kimya sanayiinde üretim 2019 yılında yüzde 1,3 artmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,6 artmıştır. Kimya sanayiinde 2019 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 6,3 azalarak 27,7 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 7,4 artarak 9,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılının Ocak-Ağustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1 azalmış, ithalat ise yüzde 8,5 azalmıştır. Imalat sanayii içerisinde 2019 yılı itibarıyla yüzde 17,1 pay ile ikinci en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır. Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücünün ve yeni yatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır. TABLO II: 9- Kimya Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 100 100,9 107,5 113,4 114,9 113,6 116,5 İhracat (2) (Milyon ABD 6 965 6421 7377 8 769 9421 6122 6 060 Doları) İthalat (2) (Milyon ABD 26264 o24883 28885 29540 27 691 18 761 17 162 Doları) Kapasite Kullanım Oranı 78,67 76,04 79,24 76,92 76,35 76,68 73,09 (Yüzde) Kaynak: TUİK, TCMB ği

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak, 10 milyon ton ham petrol işleme kapasitesine sahip Star rafinerisi, 2018 yılında faaliyete geçmiştir. Ayrıca enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji Ihtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış olup bölgedeki tüm parsellerin yatırımcılara tahsis edilmesiyle yıllık 1 milyar ABD dolarlık katma değer üretilebileceği tahmin edilmektedir.

b) Amaç

Kimya sektöründe katma değeri yüksek, çevre dostu ve rekabetçi ürünlerin üretilebildiği, sürdürülebilir, ileri teknoloji kullanan, koordineli yatırımların yapılması ve böylece ülkemizin ithalat bağımlılığının azaltılması, sektörün dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kimya sektöründe; ara girdi ithalatı azaltılarak, yüksek katma değerli, insan ve çevre sağlığına duyarlı ürünlerin üretim ve ihracatı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.360) Tedbir 360.3. Ferrobor, Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Bor Karbür üretim tesisinin Bor Nitrür ve Bor Karbür Bakanlığı (S), Sanayi ve | kurulumu tamamlanarak işletmeye üretecek tesislerin Teknoloji Bakanlığı, Eti açılacaktır. tamamlanarak faaliyete Maden İşletmeleri Genel geçmesi sağlanacaktır. Müdürlüğü Rafine bor ürünleri üretim miktarı, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilerek, geliştirilen ürünlerin satış ve pazarlama faaliyetlerinin artırılması sağlanacaktır. Kimya sektörünün Ar-Ge ve sürdürülebilirlik kabiliyetini artıracak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.361) Tedbir 361.3. Kimyasal Çevre ve Şehircilik 1. Kamu kurumları ve kimya sektörüne Maddelerin Kaydı, Bakanlığı (S) yönelik olarak sanayicilerin kimyasal Değerlendirmesi, İzni ve güvenlik raporunu daha kısa sürede ve Kısıtlanması Hakkında daha az maliyetle hazırlamalarını ve Yönetmelik ve Büyük daha nitelikli kayıt dosyası sunmalarını Endüstriyel Kazaların sağlamak amacıyla 3 farklı ilde eğitim Önlenmesi Hakkında düzenlenecektir. Yönetmeliğin gerektirdiği uyum için sektör desteklenecektir. 2.2.1.2.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz

a) Mevcut Durum

Türkiye ilaç pazarı, 2019 yılında kutu bazında yüzde 2,6, değer bazında ise yüzde 31,3 büyümüştür. 13/12/2018 tarihli ve 2018/15 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle yeniden teşekkül ettirilen Sağlık Endüstrileri Yönlendirme Komitesi çalışmalarına devam etmektedir. 2016 yılında başlatılan yerelleşme çalışmaları ile imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 75'ten 2019 yılında yüzde 87,6'ya, değer bazında ise yüzde 42'den yüzde 51,7'ye ulaşmıştır. Bu kapsamda yerli üretim tesislerinde kapasite kullanım oranı ve istihdam artışı gerçekleşmektedir. Tablo II: 10- İlaç Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 2016 2017 2018 2019 İL Üretim (1) 100 1071 151 1236 139,6 İhracat (2) (Milyon ABD Dolar) 1106 97486 O1016 1316 o 1440 Ithalat (2) (Milyon ABD. yap ans 4820 4844 5262 Doları) Kapasite Kullanım Oranı eo 7268 6941 7079 70,92 (Yüzde) Kaynak: TUİK, TCMB ği

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015-100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun verdiği İyi Üretim Uygulamaları (GMP) sertifikalarının tanınırlığını sağlayacak ve sektörün ihracatını kolaylaştıracak PIC/S (Uluslararası İlaç Denetim Birliği) üyelik sürecinin tamamlanmasının ardından, ilaç ruhsatlandırma sürecindeki regülasyonların harmonizasyonunu sağlayan Uluslararası Uyum Konseyi (ICH) üyelik süreci de 2020 yılında tamamlanmıştır. Tıbbi cihaz sektöründe ülkemizde üretim çoğunlukla geleneksel teknolojilerle yapılmakta olup ithalatta yüksek teknolojili ürünler ağırlıklıdır. Sektörde know-how transferi ile yerli üretim kapasitesinin geliştirilmesi için farklı modeller üzerinde çalışılmaktadır. İhracatın ithalatı karşılama oranı son beş yılda yüzde 8,6 artarak yüzde 29,8 seviyesine ulaşmıştır. 2019 yılında tıbbi cihaz ithalatı 1,9 milyar ABD doları iken, ihracat ise yaklaşık 640 milyon ABD dolarıdır. Tıbbi cihaz mevzuatının yeni Avrupa Birliği tıbbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde revizyon çalışmaları tamamlanmış olup tam uyum statüsünün korunması için AB Komisyonuyla müzakereler devam etmektedir. Güvenli ürünlere erişim, kayıt dışı ekonomi ile mücadele, etkin piyasa gözetim ve denetimi, politika belirleme temel amaçlarıyla oluşturulan Ürün Takip Sistemi (ÜTS)'nin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürmektedir. Covid-19 pandemisi ilaç ve tıbbi cihaz sektörlerinin kapasitesinin ve çeşitliliğinin, acil durumlara hızlı yanıt vermedeki yeteneği ile arge faaliyetlerinin önemini ortaya koymuştur. Aşı, ilaç, koruyucu ekipman ve tıbbi cihazlarda yerelleşme politikalarına gereksinim daha belirgin hale gelmiştir. Pandemi sürecinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de aşı geliştirme çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İlaç ve tıbbi cihaz sanayiinde TÜSEB yetkinlikleri artırılarak Ar-Ge, üretim ve eğitim faaliyetleri yanında Start-Up'ları fonlayacak, simülasyon merkezleri oluşturacak, gerektiğinde şirket yapısıyla diğer şirketlerle ortaklıklara girecek, sağlık vadisi ve sağlık teknolojileri geliştirme bölgesi oluşturmada liderlik yapacak ve ihracat odaklı daha yüksek katma değerli ürünler geliştirilmesini sağlayacaktır. (Kalkınma Planı p. 363) Tedbir 363.1 İlaç ve tıbbi Sağlık Bakanlığı (5), Vaziyet Planı ve İçerik Planlaması ve Proje teknolojiler alanında, Sanayi ve Teknoloji ön sunumu hazırlanmıştır. Sağlık Vadisinin ülkemizin Ar-Ge ve üretim Bakanlığı, Türkiye Sağlık etüt proje ön çalışmaları yaptırılacaktır. kapasitesini geliştirmek Enstitüleri Başkanlığı üzere üniversiteler, araştırma merkezleri, laboratuvarlar, teknoloji firmaları, uygulama merkezleri, hekim ve mühendisler gibi sektörün tüm paydaşlarının yer aldığı entegre bir sağlık ekosistemi olarak Sağlık Vadisi hayata geçirilecektir. Biyoteknolojik ilaçlar gibi yüksek teknoloji gerektiren alanlar başta olmak üzere Ar-Ge, üretim, nitelikli insan kaynağı ve mevzuat konularında ülkemizde gerekli ekosistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.364) Tedbir 364.4 Biyoteknolojik | Sağlık Bakanlığı (S), 1. İlaç Araştırma ve Geliştirme Proje ilaçlara yönelik Ar-Ge Türkiye Sağlık Enstitüleri çağrısı ve Aşı Araştırma ve Geliştirme faaliyetlerinin artırılması Başkanlığı, Türkiye İlaç ve | Proje çağrılarına çıkılacaktır. Preklinik amacıyla, altyapı ve Tıbbi Cihaz Kurumu aşamayı başarıyla tamamlayan ilaç ve aşı yetkinliklerin geliştirilmesi adaylarının uygun görülenlerin klinik sağlanacaktır. çalışmaları desteklenecektir. 2. 2021 yılı içerisinde, mevcut yapılmış başvuruların Faz 1, 11 ve 111 aşamalarının devamı sağlanacaktır. Klinik araştırmalarda ülkemizin bölgede lider ülke konumuna gelmesi sağlanacaktır. Tedbir 366.3. Klinik Sağlık Bakanlığı (5), 1. Klinik araştırmalar konusunda araştırma taraflarının ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz | farkındalığı ve bilgi düzeyini artırmaya kamuoyunun klinik Kurumu, Türkiye Sağlık yönelik olarak bilgilendirme araştırmalar konusunda Enstitüleri Başkanlığı afişleri/broşürleri hazırlanması ve aile farkındalık düzeyi sağlığı merkezleri ile eczanelerde bu artırılacaktır. amaçla kullanılması konusunda faaliyet yürütülecektir. 2. Klinik araştırmalar konusunda üç bölgesel veya çevrimiçi bilgilendirme ve farkındalık toplantısı düzenlenecektir. 3. 2021 Yılı içerisinde klinik araştırmalar konusunda farkındalığın arttırılmasına yönelik KAMESİS (Klinik Araştırmalar Entegrasyon Sistemi) entegrasyon modülünün devreye girmesi ve veri yönetim mekanizmasının hayata geçmesi sağlanacaktır. Klinik araştırmaların kolaylaştırılması ve yaygınlaştırılması için gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla ilgili kamu kurumları ile toplantılar yapılacaktır. Tedbir 366.5 Klinik Sağlık Bakanlığı (S), 2021 yılında Avrupa Araştırma Altyapısı araştırmalarda uluslararası | Türkiye İlaç ve Tıbbi Konsorsiyumu (ECRIN)'na üyelik ile desteklerden (AB fonları ve | Cihaz Kurumu, Türkiye ilgili çalışmalar başlatılacaktır. NIH fonları gibi) alınan Sağlık Enstitüleri payın artırılması için Başkanlığı uluslararası düzeyde Türkiye'nin görünürlüğünü artıracak ağlara üyelikler sağlanacaktır. 2.2.1.2.3. Elektronik

a) Mevcut Durum

Elektronik sektöründe 2019 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim yüzde 19,3 artmış, ihracat yüzde 2,9 ve ithalat yüzde 7,7 azalmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim yüzde 1,7 ve ihracat yüzde 16,7 azalırken, ithalat yüzde 8,1 artmıştır. Bu gelişmelerde kurda yaşanan değişimler temel belirleyici olmuştur. TABLO II: 11- Elektronik Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 115,2 131 138,8 165,5 133,7 131,4 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 2366 2 503 2 545 2470 1420 1183 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 16617 o 18140 12904 o 11915 7 349 7947 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 80,01 79,56 76,23 76,12 75,53 77,66 Kaynak: TUİK, TCMB N

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. İthalattaki artış büyük oranda iletişim donanımları alt sektöründen kaynaklanmış, ihracatta alt sektörler itibarıyla sadece tüketici elektroniği sektöründe net ihracatçı olunabilmiştir. 2019 yılında 5,9 milyar ABD dolarına gerileyen dış ticaret açığı 2020 yılı ilk sekiz ayında 6,7 milyar ABD doları olmuştur. Sektör ithalatında başta Çin olmak üzere Uzak Doğu ülkeleri önemli paya sahip olmayı sürdürmektedir.

b) Amaç

Elektronik sektöründe Ar-Ge'ye dayalı rekabetçi üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Üretimin artırılması ve sektörel dönüşümün sağlanabilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.372) Tedbir 372.1. Yurt Sanayi ve Teknoloji 1. Yurt dışından transfer edilen dışından satın alınan Bakanlığı (S), TÜBİTAK, teknolojiyi özümseme kapasitesine patentlere ilişkin Türk Patent ve Marka sahip kuruluşları hedefleyen bir çağrıya maliyetler, alınan patent Kurumu çıkılacaktır. konusunda belirli bir süre içinde daha ileri seviyede bir patent geliştirilmesi şartına bağlı olarak desteklenecektir. 2.2.1.2.4. Makine-Elektrikli Teçhizat

a) Mevcut Durum

Makine sanayiinde 2019 yılı yurt içi üretimi 19,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayi üretimi bir önceki yıla göre yüzde 6,2 düşmüştür. 2020 yılı 8 aylık üretim endeksi ortalaması 100,1 olarak gerçekleşmiş olup 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 2,8 artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2019 yılında yüzde 68,1 olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayiinde ihracat 10,3 milyar ABD doları düzeyinden 2019 yılında yüzde 8 artarak 11,2 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Sektör ithalatı 2019 yılında yüzde 21,7 düşerek 14,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı ilk 8 ayında sektör ihracatı yüzde 10,4 azalmış ancak ithalatı yüzde 11,5 artmıştır. Pompa ve kompresör, metal işleme, inşaat-maden ile tekstil-giyim makineleri ihracatında yüksek oranlı düşüşler gerçekleşmiştir. Ancak, yurt içi talebe bağlı olarak kaldırma-taşıma, tarım aletleri, metal işleme, tekstil-giyim makineleri ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. TABLO 11: 12- Makine Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 100,9 1103 1106 103,7 97,4 100,1 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 7511 8556 10333 11156 7375 6 606 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 20526 19738 18788 14713 9534 10 630 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 76,3 79,2 74,6 68,1 68,1 64,0 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Elektrikli teçhizat sektöründe 2019 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 0,6, ithalat yüzde 9,5 azalmış, ihracat ise yüzde 1,7 artmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 4,1, ithalat yüzde 0,7, ihracat ise yüzde 7,8 azalmıştır. Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında 2020 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 9,4 artmış, ihracat ise yüzde 10,8 azalmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde 6 ana üründe iç satışlar miktar bazında yüzde 13 artmıştır. i Mart 2021'de ülkemizin AB ile eş zamanlı uygulama hedefi ile elektrik-elektronik ürünlerine yönelik yeni çevreye duyarlı tasarım ve enerji etiketlemesi için mevzuat hazırlıklarına devam edilmiştir. İmalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerde halihazırda kullanılan verimsiz elektrik motorlarının verimlileri ile değiştirilmesini sağlamak amacıyla yürütülen Pilot Motor Değiştirme Programının uygulanması kapsamında, Enerji Verimli Elektrik Motorları Değişimi Desteği oluşturulmuştur. 7 OSB'de (Adana Hacı Sabancı OSB, Ankara Sanayi Odası 1. OSB, Antalya OSB, Bursa OSB, İzmir Kemalpaşa OSB, Gebze OSB, Uşak OSB) yürütülecek pilot projelerle KOBİ'lerin bu destekten faydalanması sağlanacaktır. 2020 ve 2021 yılları için geçerli olacak destek kapsamında KOBİ başına destek üst limiti 80.000 TL olmak üzere yerli motorda yüzde 75, ithal motorda yüzde 60 destek sağlanacaktır. TABLO II: 13- Elektrikli Teçhizat Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 99 108,1 104,9 104,3 99,3 95,3 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 8 997 9453 10457 10638 6792 6 263 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 8 908 8 927 8 790 7 954 5 150 5114 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 77,8 78,7 75,0 73,7 73,2 68 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) ISIC Rev. 4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) (özel ticaret sistemi)

b) Amaç

Makine ve elektrikli teçhizat sektörlerinde rekabetçi ve verimli yerli üretim altyapısının geliştirilerek küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçir.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu alımları ve düzenlemeleri yoluyla yerli üretim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.377) | Tedbir 377.3. DMO'nun Hazine ve Maliye 1. DMO katalog sistemindeki ürün satışı tedarik ettiği makine ve Bakanlığı (5), DMO gerçekleşen yerli makine tedarikçi sayısı teçhizat ürünlerinde yerli artırılacaktır. ürünlerin payı artırılacaktır. 2. DMO katalog sistemindeki satışı gerçekleşen yerli makine sayısı artırılacaktır. 3. 2020 yılında belirlenen öncelikli alt makine sektörlerinde üretici olan firmalar ile yerli ürün odaklı eğilimin arttırılabilmesi adına farkındalık toplantıları yapılacak ve ilgili firmaların DMO katalog sistemine dâhil edilebilmeleri için bilgilendirme materyalleri düzenlenerek firmalara iletilecektir. Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.378) Tedbir 378.1. Ar-Ge Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yüksek Güç ve Yüksek Gerilim Deney çalışmaları sonucu ortaya Bakanlığı (S), TEDAŞ Laboratuvarı Kompleksi Kurulumu çıkan prototipleri test etmek ihalesine çıkılacaktır. ve ticarileştirmek amacıyla piyasaya sürülecek olan ürünlerin ulusal ve uluslararası pazarlarda kabul görebilmesi için gerekli testlerin yapılabileceği bağımsız akredite Uluslararası Yüksek Güç ve Yüksek Gerilim Deney Laboratuvarı kurulacaktır. Tedbir 378.5. İl, ilçe ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, belde belediyelerinin açık alan | Bakanlığı (S), Çevre ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TEDAŞ, aydınlatmasında enerji Şehircilik Bakanlığı, İlgili EPDK, Dağıtım Şirketleri, Belediyeler, tasarrufu yapmasına ve yerli Kurum ve Kuruluşlar KGM vb. kurumlar detaylı uygulama üretim teçhizatın programlarını oluşturacaktır. kullanılmasına ilişkin düzenleme yapılarak yeni nesil aydınlatma cihazlarının yerli üretimi desteklenecektir. Elektrikli makineler ve beyaz eşya sektöründe üretimin artırılması ve sektörel dönüşümün sağlanabilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.379) Tedbir 379.1. Nükleer güç Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yerli firmalara; nükleer güç santraline santrallerine yönelik elektrikli Bakanlığı (S), Sanayi ve yönelik tasarım, üretim ve test teçhizat üreten firmalara Teknoloji Bakanlığı, altyapılarının güçlendirilmesi, küme geliştirme desteği TENMAK, TOBB, Sanayi sertifikasyon ve pazar geliştirme gibi sağlanacak, test ve Odaları, Meslek Dernekleri | faaliyetleri kapsayan destekler sertifikasyon desteği verilecektir. verilecektir. 2.2.1.2.5. Otomotiv

a) Mevcut Durum

Dünya otomotiv sanayiinde 2019 yılında yüzde 5,2 azalışla 91,8 milyon araç üretilmiştir. Otomobil üretimi 67,1 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 73,1'ini oluşturmuştur. Çin; 25,7 milyon araç üretimiyle toplam araç üretiminin yüzde 28'ini gerçekleştirmiştir. ABD'de 10,9 milyon, Japonya'da 9,7 milyon, Almanya'da 5,7 milyon araç üretilmiştir. Türkiye otomotiv sanayiinde toplam üretim 2019 yılında yüzde 5,7 azalarak 1,46 milyon olmuştur. Otomotiv sanayinin kapasite kullanım oranı yüzde 70,9 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 4,3 azalarak 982,6 bin olmuştur. 2019 yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 23,3 daralarak 491,9 bin olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında 828,8 bini otomobil olmak üzere, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 5 azalarak 1,25 milyon olmuş, üretimde ihracatın payı yüzde 85 düzeyine ulaşmıştır. Aynı yılda 230 bini otomobil olmak üzere 277 bin araç ithal edilmiştir. 2019 yılında otomotiv sanayii genelinde 28,7 milyar ABD doları tutarında ihracat gerçekleştirilmiştir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde, ihracattaki daralmanın etkisiyle otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 22,7, otomobil üretimi yüzde 20,5 azalmış, toplam kapasite kullanım oranı yüzde 53 olmuştur. Otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı ise 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 68,6 artmıştır. Aynı dönemde adet olarak toplam ithalat yüzde 71 artmış, toplam ihracat yüzde 35,1 azalmıştır. Otomobil ihracatı adet olarak yüzde 31,6, ticari araç ihracatı da yüzde 41,8 azalmıştır. TABLO II: 14- Otomotiv Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 2016 2017 2018 2019 2019 2020 e 1358 1 485 1695 Üretim (Adet) 796 907 Di 1550150 1461244 921187 712098 Üretim (Endeks) (1) 100 106,6 124,9 120,7 114,8 109,5 90,0 İhracat (2) (Milyon ABD 19026 21603 25984 (o 28532 Oo 28656 18674 o 13318 Doları) Dol) ©) Milyon ABD 20536 21205 21590 Oo 18220 o 14060 8621 (o 9764 Kapasite Kullanım Oranı 80 85,8 88,4 78,6 70,9 68,4 53 (Yüzde) Kaynak: TÜİK, OSD Otomotiv Sektörü Aylık Değerlendirme Raporları ve Otomotiv Sanayii Üretim Bültenleri

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) dış ticaret

b) Amaç

Yüksek teknolojiye dayalı yerli marka araç üretimi ile rekabet gücü yüksek tedarik sanayiinin geliştirilerek uluslararası pazar payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Otomotiv sanayiinin rekabet gücünün korunarak geliştirilmesi amacıyla; küresel gelişmeler, yeni teknolojiler ve değişen müşteri beklentileri çerçevesinde çevre teknolojileri, bağlantılı ve otonom araçlar, akıllı hareketlik gibi kritik teknolojilerin geliştirilmesine önem verilecektir. (Kalkınma Planı p.384) Tedbir 384.1. Otomotiv Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Mobilite Yazılım ve Donanım Geliştirme bilişim teknolojilerinde ulusal | (S), TÜBİTAK Merkezi kurulacaktır. üretim ve Ar-Ge çalışmalarının gelişmesi için ulusal ortak proje platformlarının oluşturulması ve desteklenmesi sağlanacaktır. Tedbir 384.2. Sektörel Ticaret Bakanlığı (S) 1. Dış ticaret bilgilendirme seminerleriyle pazar araştırmaları ile söz konusu destek programı hakkında teknolojik gelişim, insan gücü farkındalık artırılacaktır. ihtiyacı, pazarlama, markalaşma gibi konulardaki araştırmalara yönelik bir destek programı uygulanacaktır. 2.2.1.2.6 Raylı Sistem Araçları

a) Mevcut Durum

Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı fırsatlar sunması nedeniyle hem kent içi hem de şehirlerarası ulaşımda yaygın olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Ülkemizde de demiryolu ve kent içi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bugüne kadar tamamlanan projelerde kullanılan araçlar yurtdışı merkezli firmalardan tedarik edilmiştir. Nitekim yalnızca metro ve tramvay araçları dikkate alındığında, son 30 yılda ülkemizde 12 ayrı firmadan 26 farklı araç tipinde 2.866 araç ithal edilmiştir. Demiryolu ve kent içi ulaşım sektöründe hala büyük miktarda proje stoku bulunan ülkemizde, kaynaklarımızın yurtdışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem aracı sanayiinin gelişimi ve daha sonraki aşamalarda üretilen araçların ihracatıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir. Ülkemizde raylı sistem araçlarının tasarımı, üretimi, bakım ve onarımının yapılması, ayrıca kritik alt bileşenlerin yerlileştirilmesi ve yerlilik oranlarının artırılması amacıyla TCDD'nin bağlı ortaklıkları olarak faaliyetlerini yürüten TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ, TÜRASAŞ (Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayii A.Ş.) Genel Müdürlüğü çatısı altında 04/03/2020 tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla birleştirilmiştir. Bununla birlikte; TÜRASAŞ 30/07/2020 tarihi itibarıyla tescil edilmiş ve söz konusu tescil 05/08/2020 tarihli ve 10131 sayılı Ticaret Sicil Gazetesinde yayımlanmıştır. Lokomotif, tren setleri ile yük ve yolcu vagonlarının yerli ve milli bir şekilde üretilmesi imkanlarına sahip olan TÜRASAŞ'ın kuruluş amaçları arasında yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, tüm raylı sistem araçlarının ve kritik bileşenlerinin tasarımı, imalatı, bakım ve onarımının yapılması hususları yer almaktadır. Bununla birlikte; 14/05/2019 tarihli Cumhurbaşkanı Oluruyla tedarik süreçlerine devam edilen yüksek hızlı tren setleri hariç olmak üzere yurtdışından ilave yüksek hızlı tren seti temin edilmemesi, ayrıca TÜRASAŞ tarafından üretilen milli elektrikli tren setlerinin hızlı ve yüksek hızlı tren hatlarında kullanılması karara bağlanmıştır. Bu çerçevede; TÜRASAŞ'ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayisinde küresel ölçekte bir üretici konumuna gelmesi beklenmektedir. TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile dizel tren seti üretilmekte olup söz konusu projeden elde edilen bilgi birikimi milli elektrikli tren seti üretiminde kullanılmaktadır. Milli elektrikli tren seti üretimi çalışmaları kapsamında ülkemizde üretilmesi planlanan tüm raylı sistem araçlarına da hizmet edebilecek kapasitede Alüminyum Gövde Üretim Tesisi 2019 yılında hizmete açılmıştır. Milli elektrikli tren seti üretimi kapsamında 160 km/sa hıza uygun prototipin montajı tamamlanarak fabrika testlerine başlanmıştır. Bununla birlikte milli elektrikli tren seti projesi kapsamında geliştirilen altyapının ve yetkinliğin kullanılarak söz konusu tren setlerinin hızlı tren hatlarında kullanılmak üzere gerekli tasarım değişikliklerinin sağlanması suretiyle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Projesinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. TÜRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve üretim çalışmaları devam etmektedir. TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanılması hedeflenmektedir. Bununla birlikte 2018 yılında çalışmaları başlatılmış olan yeni nesil 8 silindirli minimum 1.200 beygir gücüne sahip dizel motorun prototip imalatı çalışmaları sürdürülmektedir. TÜRASAŞ tarafından tasarım, sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarının ihracatına devam edilmektedir.

b) Amaç

Raylı sistem araçları ile kritik bileşenlerinin yerli imkânlarla üretilmesine yönelik yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu alanda milli markanın oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

e N |

Politika/ Tedbir | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Raylı sistem araçlarının yerli üretiminde ilgili kuruluşlar arasında eşgüdümün ve yerli katma değere ilişkin takibin sağlanması amacıyla Sanayileşme Icra Kurulu kararıyla, kamu kurumları ile belediyelerin üretilen milli araçları tedarik etmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.388 Tedbir 388.1. Sanayi ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Raylı sistem araçları envanteri Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma Bakanlığı (S), Sanayi ve | oluşturulacaktır. ve Altyapı Bakanlığı ile birlikte (O| Teknoloji Bakanlığı, 2. Raylı sistemler alanında yerli firmaların raylı sistem araçlarında TÜRASAŞ, Yerel tasarım ve üretim kapasitesi ortaya envanter çalışması ile talep ve | Yönetimler çıkarılacaktır. tedarik planlaması yaparak 3. Kuruluş bazında talep ve ihtiyaç analizi Sanayileşme İcra Kuruluna çalışması yapılacaktır. sunacak; kamu alımları ve uzun vadeli sipariş yöntemlerine ilişkin karar Kurul tarafından verilecektir. Tedbir 388.2. Ulaştırma ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Kamu-Özel üretim yapısı kabiliyetlerinin Altyapı Bakanlığı tarafından Bakanlığı (S), Sanayi ve | tespiti yapılacaktır. raylı sistem araçlarında mevcut | Teknoloji Bakanlığı, envanterin tespiti, orta vadede | TÜRASAŞ, Yerel oluşması beklenen talep ile Yönetimler tedarike ilişkin mevcut kamuözel üretim yapısı ve kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır. Tüm raylı sistem araçlarının milli imkânlarla tasarımı ve yerli üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.389) Tedbir 389.1. Cer sistemi, Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli elektrikli tren dizisi tasarımı boji, tren kontrol sistemi, yolcu | Bakanlığı (S), Sanayi ve | kapsamında yerlileştirilen cer sistemi, boji, bilgilendirme sistemi, pnömatik | Teknoloji Bakanlığı, dişli kutusu ve tren kontrol sistemi sistemler, araç gövde tasarımı, | TURASAŞ, Yerel bileşenlerinin test ve sertifikasyon süreçleri sistem entegrasyonu, dişli Yönetimler, TUBİTAK tamamlanacaktır. kutusu başta olmak üzere raylı sistem araçlarındaki kritik bileşenlerin milli imkânlarla tasarlanması ve üretilmesi sağlanacaktır. Tedbir 389.2. 2020 yılında Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli elektrikli tren dizisinin seri üretimine milli elektrikli tren dizisinin Bakanlığı (S), TCDD başlanacaktır. üretimi tamamlanacaktır. Taşımacılık A.Ş., TÜRASAŞ Tedbir 389.3. 2022 yılında Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli elektrikli lokomotifin prototip milli elektrikli lokomotifin seri Bakanlığı (5), TÜRASAŞ, | imalatına başlanacaktır. üretimine başlanılacaktır. TÜBİTAK 2. TÜBİTAK tarafından projenin Ar-Ge faaliyetlerinin koordinasyonu ve kritik bileşenlerin prototip düzeyinde geliştirmeleri tamamlanacaktır. Tedbir 389.4. 2023 yılında Ulaştırma ve Altyapı 1. 225 km/sa hıza uygun Milli Hızlı Tren milli yüksek hızlı trenin Bakanlığı (S), Sanayi ve | Projesinin tasarım çalışmaları tamamlanarak prototipi tamamlanacaktır. Teknoloji Bakanlığı, prototip imalatına başlanacaktır. TÜRASAŞ, TÜBİTAK Tedbir 389.5. 2023 yılında Ulaştırma ve Altyapı 1. Raylı sistem araç tedariğinde yüzde 60 metro ve tramvay üretimi dâhil | Bakanlığı (S), Sanayi ve | yerlilik oranına ulaşılacaktır. olmak üzere tüm raylı sistem Teknoloji Bakanlığı, 2. Milli metro projesinin tasarımına araçlarında yüzde 80 yerlilik TCDD, TÜRASAŞ, Yerel başlanacaktır. düzeyine ulaşılacaktır. Yönetimler 3. Milli banliyö treninin prototip üretimi çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 389.8. Ülkemizde Anadolu Üniversitesi 1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test üretilen yerli raylı sistem (S), Eskişehir Teknik ve Araştırma Merkezinin yapımı TÜRASAŞ'ın araçlarının kalite ve güvenilirlik | Üniversitesi, TÜRASAŞ, ihtiyaçlarına cevap verecek ölçüde düzeyinin sürekliliğinin TCDD, TÜBİTAK tamamlanacaktır. sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir. 2.2.1.3. Diğer İmalat Sanayii Sektörleri 2.2.1.3.1. Tekstil-Giyim-Deri Sanayii

a) Mevcut Durum

2019 yılında ihracat bir önceki yıla göre tekstil sektöründe yüzde 1,2 azalmış, giyim ve deri sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 1 ve yüzde 4,1 artmıştır. Aynı dönemde ithalat sırasıyla yüzde 5,2; 18,7 ve 13 azalmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat ve ithalat her üç sektörde de önemli oranda azalmıştır. İhracattaki düşüş tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 9,5; 16 ve 24,9 olmuştur. İthalattaki düşüş ise yine sırasıyla yüzde 12,2; 16,4 ve 21 olarak gerçekleşmiştir. Sektörlerin üretimi incelendiğinde 2019 yılında her üç sektörün de üretimi artmış ve artış sırasıyla yüzde 2,1; 6,9 ve 3,8 olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre her üç sektörün de üretimi temel olarak pandemi sebebiyle azalmış ve azalış sırasıyla yüzde 6,6; 12,2 ve 16,1 olarak gerçekleşmiştir. Tekstil sektörünün kapasite kullanım oranları son yıllarda dönemsel küçük farklılıklar göstermekle birlikte yüzde 78-79 civarında seyretmektedir. Giyim sektöründe ise son yıllarda kapasite kullanım oranlarında düzenli bir artış eğilimi görülmektedir. Ancak deri sektörünün kapasite kullanım oranları yüzde 60 seviyesindeki düşük seyrini devam ettirmektedir. Her üç sektörün de kapasite kullanım oranı 2020 yılında pandemi dolayısıyla önemli oranda düşmüştür. TABLO II; 15- Tekstil-Giyim-Deri Sanayilerine İlişkin Veriler r Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Tekstil Üretim (1) 101,5 107,9 110,3 112,6 108,0 100,9 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 11143 11456 11649 11506 7 495 6 786 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 4651 oO(5217 4861 4610 2998 2634 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 77,7 79,8 79,4 78,6 78,3 65,5 Giyim Üretim (1) 103,5 108,6 112,7 120,6 117,3 103,0 ihracat (Milyon ABD Doları) (2) 15488 15636 16199 16354 10917 9 168 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 2317 2104 1934 1573 983 822 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 78,5 79,4 80,2 83,8 83,2 64,4 Deri Üretim (1) 107,9 1179 116,8 121,2 117,7 98,7 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 1119 1235 1406 1 464 1021 767 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 1272 1193 1195 1039 705 557 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 57,4 58,6 58,8 61,5 60,8 52,6 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.1.3.2. Metalik Olmayan Mineral Ürünler Sanayii

a) Mevcut Durum

Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, çimento sektöründe üretim miktarı inşaat sektöründeki gelişmelere paralel olarak 2019 yılında yüzde 21,5 azalarak 57 milyon tona gerilemiştir. 2020 yılının ilk beş ayında ise çimento üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,8 artarak 22,4 milyon tona çıkmıştır. 2020 yılı içinde inşaat sektörünü destekleyen kamusal önlemler ve 2019 yılında yaşanan düşüşün baz etkisiyle Covid-19 pandemisinin etkisine rağmen 2020 yılında üretimde kısmi artış beklenmektedir. TABLO II: 16- Çimento Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (Bin Ton) 73758 77745 80552 72544 56966 21834(1) 22438(1) Üretim (2015 - 100) 100 o1054 1092 94 772 - - İhracat (2) (Milyon ABD 606 561 596 692 930 630 810 Doları) Ithalat (2) (Milyon ABD 6 8 4 7 7 45 72 Doları) Kapasite Kullanım Oranı 58,5 58,6 6,2 534 41,6 36,5 37,5 (Yüzde) üzerinden temin edilen 5 aylık veridir.

(2) TÜİK, 4 basamaklı Harmonize Sistem koduna göre 2523 Çimento ticareti verisidir. Sektörde geleneksel ürün ve üretim yöntemlerinin imalattaki ağırlığı devam etmektedir. Ancak, başta Avrupa Yeşil Mutabakatının getirmekte olduğu yeni ticaret ve üretim standartları nedeniyle rekabetçi anlayış değişmektedir. Sektörde rekabetçi üretimin sürdürülebilmesi için depreme ve yangına dayanıklılık, yüksek ısı ve nem yalıtımı, düşük malzeme ağırlığı gibi yapısal özellikleriyle ekolojik etkisi düşük ve yüksek güvenlik standartlarına sahip olan yapı malzemelerinin kullanımının yaygınlaştırılması ve bu yönde üretim standartlarının küresel gelişmelere uyumlu olarak geliştirilmesi gerekmektedir. 2.2.1.3.3. Ana Metal Sanayii

a) Mevcut Durum

Dünya ham çelik üretimi 2019 yılında yüzde 3,4'lük daralmanın sonrasında, 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde de pandemi nedeniyle düşen arz ve talebin etkisiyle bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,2 daralmıştır. Türkiye ham çelik üretimi 2019 yılında yüzde 9,6 azalmış, 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde yüzde 0,6 artarak 22,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Türkiye düşen sıvı çelik üretimine rağmen 2019 yılında 33,7 milyon ton üretimle dünya sıralamasında sekizinci sıradaki yerini korumuştur. 2019 yılında Türkiye'nin nihai demir-çelik ürünleri tüketimi yüzde 15,4 azalarak 26 milyon tona gerilemiştir. Nihai mamul üretimi ise yüzde 13 azalarak 33,7 milyon ton olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde nihai mamul çelik tüketimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 13 oranında artışla 19 milyon tona çıkmıştır. 2019 yılında toplam demir-çelik ürünleri ihracatı miktar bazında değişmemiş, değer bazında ise yüzde 8,8 azalmış, sırasıyla 22 milyon ton ve 16,1 milyar ABD doları olmuştur. 2019 yılında ithalat miktar bazında yüzde 12,5, değer bazında yüzde 19,4 azalmış, sırasıyla 12,7 milyon ton ve 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre Türkiye'nin toplam çelik ürünleri ihracatı değer olarak yüzde 16 azalışla 9,1 milyar ABD dolarına, ithalatı ise yüzde 5,1 azalışla 6,3 milyar ABD dolarına düşmüştür. Küresel çelik üretiminde Covid-19 pandemisi kaynaklı arz ve talep krizi, atıl kapasitenin varlığı, Çin gibi kamu iktisadi teşebbüslerinin yer aldığı devlet destekli üretim ve dampingli ihracat uygulamalarının yaygınlaşması, küresel ticaret savaşları ve korumacı ticaret anlayışı Türkiye'de demir-çelik sektörü üretimi üzerinde olumsuz baskı oluşturan unsurlar olmuştur. Son yıllarda başta ABD ve AB tarafından açılanlar olmak üzere, üreticilerimize karşı başlatılan haksız soruşturmalar ve ticaret önlemleri sektörü olumsuz etkilemiştir. 2020 yılında Ticaret Bakanlığı girişimleriyle Avrupa Birliği'nin çelik ürünleri ithalatına uyguladığı korunma önlemi için Dünya Ticaret Örgütünde dava süreci başlatılmıştır. Ayrıca, 2565 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararıyla haksız rekabetin önlenebilmesi için ülkemizin ikili anlaşması olmayan üçüncü ülkelere karşı demir-çelik ürünlerini de içeren bazı ürünlerin ithalatında 31 Aralık 2020'ye kadar ilave gümrük vergisi uygulanması kararı alınmıştır. Sektörün rekabet gücünün artırılabilmesi için ihracatımızı kısıtlayan ülkelerle ve ülke gruplarıyla yaşanan anlaşmazlıkların giderilmesi, gümrük ve dış ticaret rejimlerinde haksız rekabeti önleyici tedbirlerin uygulama etkinliğinin artırılması ve yerli üreticilerin girdi maliyetleri üzerindeki ilave yüklerin azaltılması gibi önlemler önemli olarak değerlendirilmektedir. TABLO II: 17- Demir-Çelik Sanayine İlişkin Veriler ——— Ocak-Ağustos 2015 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (Bin Ton) 31517 33163 37524 37312 33743 22 545 22671 Üretim (2015 — 100) 100 105,2 1191 118,4 107,1 107,3 107,9 İhracat (Milyon ABD Doları) 11739 10787 13378 17668 16068 10 847 9114 İthalat (Milyon ABD Doları) 12320 10901 12384 12797 10320 6 654 6312 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 62,5 64,4 73,3 71,9 68,2 68,3 68,7 Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği 2019 Yılık Raporu ve Ekim 2020 Aylık Raporu 2.2.1.3.4, Gemi İnşa Sanayii

a) Mevcut Durum

Denizyolu taşımacılığı, karayolu taşımacılığına göre ortalama 6,5 kat, demiryolu taşımacılığına göre ise 3,5 kat daha ekonomiktir. Bunun yanında, denizyoluyla çok büyük miktardaki yükler bir seferde ve güvenli taşınabilmektedir. Serbestleşen dünya ticaretinin etkisiyle bu avantajdan faydalanmak isteyen taşımacılık firmaları gemi inşa sanayiine talebi artırmış ve tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de gemi inşa sanayii önemli bir gelişme göstermiştir. Diğer taraftan son yıllarda dünya ticaretinde artan korumacılık eğilimleri ve Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen dünya ticareti, sektörü de olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuz etkilere rağmen 2019 yılında ve 2020 yılı ilk sekiz ayında sektör üretim ve ihracatı artış sağlayabilmiştir. TABLO II: 18- Gemi İnşa Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 100 1261 1475 Oo 1416 160,5 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 997 o 918 1018 665 689 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 378 Oo 708 O 896 775 404 Kaynak: TÜİK

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.1.3.5. Mobilya Sanayii

a) Mevcut Durum

Mobilya sektörünün üretimi 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,6; 2020 Ocak- Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,1 azalmıştır. Sektörün kapasite kullanım oranı 2019 yılında bir önceki yıla göre 2 puan artarken 2020 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 11,1 puan azalmıştır. Mobilya sektöründe son dönemde getirilen vergi indirimleri, üretim ve satış rakamlarını bir miktar artırmış olsa da geçmiş dönem uygulamalarındaki gibi ciddi oranda etki sağlayamamıştır. 2020 yılı pandemi sebebiyle sektörü birçok açıdan olumsuz etkilemesine rağmen sektörün ihracat potansiyelini daha fazla kullanması sonucunda son yıllarda ihracat rakamlarında ciddi artışlar gözlenmeye başlanmıştır. 2019 yılında mobilya sektörünün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 15,6 artarken ithalatı yüzde 8,4 azalmıştır. Özellikle pandemi etkisiyle 2020 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 6,4; ithalat yüzde 16,7 azalmıştır. TABLO II: 19- Mobilya Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2019 2020 Üretim (1) 985 o 1123 1035 O 100,9 98,2 893 ihracat (Milyon ABD Doları) (2) (| 2038 (O 2159 O 2653 O 3068 1949 1823 İthalat (Milyon ABD Dolar) (2) 521 530 516 473 314 201 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 714 A 35 15,5 75,3 64,2 Kaynak: TÜİK, TCMB ğ

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları 2.2.2.1. Tarım

a) Mevcut Durum

Artan dünya nüfusuna karşılık toprak ve su kaynaklarında öngörülen daralma ve iklim değişikliğinin etkilerinden dolayı tarımsal üretimde sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması, gıda zincirinde teknolojik altyapının güçlendirilmesi, tarımsal üretimde verimliliğin artırılması ve gıda kayıpları ile israfının önlenmesi konuları dünya tarım gündeminde öne çıkmaktadır. Covid-19 pandemisinin ortaya çıkmasından sonra ülkelerin tarımsal ürünlerde ticareti kısıtlayıcı politikalara yönelmesi nedeniyle gıda arz güvenliğinin sağlanmasında yurt içi tarımsal üretimin önemi daha da artmıştır. 2019 yılında tarımsal üretimde büyüme oranı, pozitif yönlü seyrini devam ettirerek yüzde 3,7 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise, Covid-19 pandemisine rağmen, tarımsal üretimde artış beklenmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 4,6 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2019 yılında yüzde 6,4 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2020 yılında bu oranın yüzde 6,7/'ye yükselmesi beklenmektedir. Tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2019 yılında yüzde 18,2'ye gerileyerek 5,1 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. Temmuz 2020 itibarıyla tarımsal istihdam yüzde 19,4 olarak gerçekleşmiş olup yıl sonunda ise bu oranın yüzde 18,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2019 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat, önceki yıl ile aynı seviyede kalarak yaklaşık 14 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 1,5 artarak 17,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta hayvancılık ve balıkçılık alt sektörlerinde önemli seviyede azalış kaydedilirken diğer alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ihracatta ise hayvancılık alt sektöründe azalış görülürken balıkçılık alt sektörünün aynı seviyede kaldığı, diğer alt sektörlerde artış yaşandığı görülmüştür. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatımızda 2019 yılı itibarıyla yüzde 34'lük payla Rusya, Brezilya ve Ukrayna ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatımızda Rusya ve Almanya, hayvansal ürün ihracatımızda Irak, gıda ürünleri ihracatımızda ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir. TABLO TI: 20- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri Yıllar Yüzde Değişim 2019- 2017 (o 2018 (o 2019 2019(1) 2020(1) pol pe 2020 (D Katma Değer (Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) Tarım (2) 106 263 108 504 112 561 28 910 29 908 2,1 3,7 3,5 Katma Değer (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Tarım (2) 189233 217072 277495 74 452 84484 147 278 134 Tarımsal GSYH Viz de) 6,0 5,8 6,4 3,8 4,0 Istihdam (Bin Kişi) Tarım İstihdamı (2) 5 464 5 297 5097 5392 5118 -3,0 -3,8 -5,0 Tarım İstihdamı 194 184 182 189 19,3 (Yüzde) Ithalat (Milyon ABD Doları) Bitkisel Üretim 7613 7344 8617 5 790 6 087 -3,6 17,3 5,1 Hayvancılık 1282 1851 771 465 270 44,4 -58,3 -41,9 Ormancılık 9i 89 79 55 59 -2.2 -11,2 7,3 Balıkçılık 58 51 52 25 20 20 19 -200 İlana e ve 4 908 4 620 4440 2982 3192 59-39 70 Toplam 13952 13 955 13 959 9317 9 628 0,01 0,03 3,3 İhracat (Milyon ABD Doran) Bitkisel Üretim 4821 5 003 5 069 2 695 3207 3,7 1,3 19,0 Hayvancılık 439 519 410 273 213 o 182 -210 -220 Ormancılık 27 34 37 24 31 o 25,9 88 292 Balıkçılık 451 486 517 345 345 7,8 6,4 0,0 İlmek ve 10678 o 11156 Oo 11425 7152 7444 45 24 o 41 Toplam 16416 , 17198 17 458 10 489 11 240 4,8 1,5 7,2 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TUİK

(1) Ocak-Ağustos dönemi

(2) Katma değer ve istihdam verileri 2020 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2019 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır. Tarımsal ürünlerin aracısız bir şekilde alıcılarla buluşturularak sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılması, coğrafi işaretli ürünler başta olmak üzere işlenmiş ürünlerde markalaşmanın sağlanması, üretimden satışa kadar tüm zincirin kayıt altına alınarak pazarlama altyapısının geliştirilmesi amacıyla 2020 yılında çevrimiçi bir platform olarak Dijital Tarım Pazarı (DİTAP) kurulmuştur. DİTAP'ın hem üretici hem de tüketici lehine fiyat dengesinin oluşmasına katkı sağlayabilmesi için kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir. Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarım, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazilerinin ve nadas alanlarının tarımsal üretime kazandırılması için teşvik edici uygulamalar başlatılmıştır. Tarım Arazileri ve Sulama Ülkemizin tarım arazisi varlığı 2010 yılında 24,4 milyon hektar iken 2019 yılında 23,1 milyon hektara gerilemiştir. Bunun 15,4 milyon hektarını ekilen, 3,4 milyon hektarını nadasa bırakılan, 790 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,5 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarının tamamlanması, toprak veri tabanının oluşturulması, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli politika alanları arasında yer almaktadır. Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılması, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin arttırılmasına yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme çalışmaları devam etmektedir. Tarım arazilerinin etkin kullanımına katkı sağlamak amacıyla Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar ile Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerin tarımsal üretim yapılmak üzere, öncelikle taşınmazın bulunduğu yerlerdeki topraksız veya yeterli toprağı olmayan çiftçilere, bunların talep etmemesi halinde diğer gerçek veya tüzel kişilere kiraya verilmesine ilişkin genelge 28/07/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. DSİ tarafından sulamaya açılan toplam sulama alanı 2019 yılında tamamlanan 82 bin hektar saha ile 3,42 milyon hektara ulaşmıştır. Bu çerçevede toplam 167 sulama tesisi inşaatı tamamlanarak sulamaya açılmış ve kümülatif sulama tesisi sayısı 2.910'a ulaşmıştır. TABLO 11: 21- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu (2019) : Sulama Alanı Sulama Tesisi işletmeden Sorumlu Kuruluş (hektar) Sayısı DSİ 324 886 349 Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler 2 576 976 1 082 Bedeli Karşılığında DSİ'ce Inşa Edilip Çeşitli Kurumlarca 16 902 29 işletilen Sulamalar Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri 498 052 1450 TOPLAM 3 416 906 2910 Kaynak: DSİ DSİ'nin 2020 Yılı Yatırım Programında yer alan ve toplam tutarı 169 milyar TL olan 184 sulama projesine 2020 yılı sonuna kadar yaklaşık olarak 75 milyar TL harcanmış olacaktır. DSİ'nin sulama yatırımlarına hız verilmesi amacıyla 2021-2023 dönemi Orta Vadeli Mali Planında ilan edilen yatırım teklif tavanları kapsamında DSİ sulama sektörü ödenek tahsisleri yüksek oranda artırılmıştır. Bu artışın etkisiyle 2021 yılından başlamak üzere sulamaya açılan alan miktarında yükselme beklenmektedir. TABLO II: 22- DSİ Stok Değerlendirme DSİ-Tarım /Sulama 2016 2017 2018 (2019 2020(2) Proje Sayısı (1) 173 179 180 164 184 Yılı Yatırımı (Cari fiyatlarla, Milyon TL) (1) 5 275 6 500 6 485 3276 3327 Yılında İşletmeye Açılan İlave Sulama Net 54165 105440 1486/9 82385 65 000 Alanı (Hektar) (2)

(1) Yatırım Programı

2) 2016-2019 yılları DSİ'nin, 2020 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir. Bitkisel Üretim TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2020 yılında üretim miktarları, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 7,3, sebzelerde yüzde 1,6, meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde ise yüzde 7,3 oranında artış göstermiştir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 8,2 oranında artarak yaklaşık 37,2 milyon ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmekte olup bu çerçevede ithalata sınırlı ve süreli olarak izin verilmektedir. Pandemi sürecinin başlamasıyla birlikte, gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarımsal ürünlerin ülkemizde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamaları, tıbbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Kırsal kalkınma yatırımlarının desteklenmesi kapsamında 2021-2025 yıllarını kapsayan, kırsal alanda ekonomik, sosyal ve altyapı gelişimine yönelik faaliyetleri desteklemek, gelirleri artırmak ve çeşitlendirmek amacıyla gerçek ve tüzel kişilere hibe desteği sağlanması için Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Ekonomik Yatırımlar ve Kırsal Ekonomik Altyapı Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 28/07/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. 2011 yılında lisanslı depoculuğun geliştirilmesi için kurulan TMO-TOBB Lisanslı Depoculuk A.Ş.'nin depolama kapasitesi geçen yıla göre yaklaşık iki kat artarak 298 bin tona ulaşmıştır. Ayrıca, Ekim 2020 itibarıyla ülkemizde hububat, baklagiller ve yağlı tohumlarda 6,5 milyon ton, zeytin/zeytinyağında 14 bin ton, pamukta 36 bin ton, fındıkta 13 bin ton, kuru kayısıda 5 bin ton ve antepfıstığında 2 bin ton olmak üzere toplam 122 lisanslı depoculuk şirketi 6,6 milyon ton kapasiteyle faaliyet göstermektedir. Lisanslı depoların mevcut doluluk oranı yüzde 47 seviyesindedir. 2020 yılı sonuna kadar mevcut kapasiteye yaklaşık 100 bin tonluk bir ilavenin olması beklenmektedir. Hayvancılık Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür. 2019 yılı itibarıyla yaklaşık 17,7 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 42,7'si kültür melezi, yüzde 48,4'ü ise saf kültür ırkından oluşmaktadır. 37,3 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 91,7 gibi yüksek bir seviyededir. Hayvancılık faaliyetlerinin sürdürülebilirliğine katkı sağlamak ve üreticilerin girdi maliyetlerine destek olmak amacıyla Küçük Kapasiteli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvancılık İşletmelerine 2020 Yılında Yapılacak Yem Desteğine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 11/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kararla Covid-19 pandemisi nedeniyle yem tedarikinde sıkıntıların yaşanmaması, üreticilerin yem maliyetlerinde yaşanan artıştan daha az etkilenmelerinin sağlanması amaçlanmıştır. Hayvan varlığının ve et üretiminin artırılmasına yönelik çalışmalar kapsamında 2019 yılında toplam canlı sığır ithalatı bir önceki yıla göre yüzde 53 oranında azalarak yaklaşık 688 bin baş olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise bu azalış eğiliminin devam etmesi ve yıl sonunda toplamda yaklaşık 300 bin baş olması beklenmektedir. Tavuk eti ihracatı 2015 yılında 229 bin ton iken yüzde 45,4 oranında artarak 2018 yılında 333 bin tona yükselmiş, 2019 yılında ise bir önceki yıla göre yüzde 7 azalışla 309 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Tavuk yumurtası ihracatı 2015 yılında 199 milyon iken yüzde 76,9 artarak 2019 yılında 352 milyona ulaşmıştır. Süt üretimi önceki yıllarda izlenen artış seyrini sürdürmüş ve 2019 yılında 22,9 milyon ton düzeyine çıkmıştır. Bu artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır. TABLO 11: 23- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2015 2016 2017 2018 2019

Manda Varlığı (Bin Baş) 134 142 161 178 184

Süt Üretimi (Bin Ton) 18655 18489 20700 22121 22960

Kaynak: TÜİK, ESK

Et ve süt ihtiyacımızın yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığımızın artırılmasına, niceliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına, hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması öncelikli konular arasındadır. Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmalarının hızla kısa sürede tamamlanması, meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücade edilebilmesi amacıyla hayvancılık işletmeleri bazında koruyucu önlemlerin alınmasına yönelik İşletme Odaklı Koruyucu Hekimlik Sisteminin uygulamaya alınmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bununla birlikte, aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi amacıyla özel sektörle işbirliği kapsamında aşı üretim merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir. Su Ürünleri Ülkemizin deniz ve iç su yüzey alanları orman ve tarım alanlarından fazladır. 8.333 km kıyı uzunluğuna sahip ülkemizde, 24,6 milyon hektar kullanılabilir deniz ve 1,3 milyon hektar iç su olmak üzere toplam 26 milyon hektar su yüzey alanı bulunmaktadır. İç su kaynaklarımızın sayısı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağlı olarak her geçen gün artmaktadır. Ayrıca üretim alanı olarak kullanılabilecek 178 bin km uzunluğundaki nehirlerin yanında yetiştiriciliğe müsait olan ve şu anda üzerinde yetiştiricilik yapılan pek çok su kaynağı da bulunmaktadır. Ülkemizde su ürünleri üretimi 2019 yılında 836,5 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 51,6'sı deniz avcılığı, yüzde 3,8'i iç su avcılığı ve yüzde 44,6'sı yetiştiricilik üretimidir. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 17,7'si iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıldan yıla dalgalanma gösterirken yetiştiricilikteki üretim artış eğiliminin devam ettiği görülmektedir. 2010 yılında 167 bin ton su ürünleri yetiştiriciliği yapılırken, yıllar itibarıyla bu rakam yükselmiş, yüzde 123 artışla 2019 yılında 373 bin tona çıkmıştır. Ülkemiz; su ürünleri ihracatında da önemli gelişme kaydetmiş, 2010 yılında 156 milyon ABD doları olan ihracat tutarı 3,3 kat artarak 2019 yılında 517 milyon ABD dolarına, aynı dönemde balıkçılığın toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 1,3'ten yüzde 3'e yükselmiştir. Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte Ar-Ge çalışmaları, üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla su ürünleri araştırma enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Balıkçılık sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir. Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 22/11/2019 tarihinde yayımlanarak 01/01/2020 itibarıyla yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanunla kontrol ve denetim hizmetlerinin etkinleştirilerek yasa dışı, kayıt dışı ve plansız avcılığın önlenmesi ile su ürünleri avcılık ve yetiştiricilik örgütlerinin işlevsel hale getirilmesini sağlayacak düzenlemeler yapılmıştır. Su ürünleri piyasasının düzenlemesine katkı sağlamak amacyla İşlenmiş Su Ürünlerinin Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 27/05/2020 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu karar kapsamında Su Ürünleri Bilgi Sistemine kayıtlı, su ürünleri yetiştiriciliği yapan ve ürünlerini Tarım ve Orman Bakanlığınca onaylı işleme ve değerlendirme tesislerinde dondurulmuş ve soğutulmuş olarak işleyip paketleyerek sadece iç piyasada tüketilmek üzere satan üreticilere destekleme yapılmaktadır. Ormancılık Karasal ekosistemin önemli unsurlarından biri olan ormanlar sadece odun hammaddesi üretimiyle değil sosyal ve çevresel faydaları ile de ülkemizin can damarlarıdır. Ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 29,2'sini oluşturan ormanların korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak; 2019 yılında 73 bin hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 18 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması yapılmış ve 16 bin hektar alanda erozyon kontrolü faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Son yıllarda giderek artan küresel sıcaklık ve kuraklıkla birlikte dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de orman yangınlarının daha uzun süreli ve daha şiddetli hale geldiği, beraberinde ciddi ekolojik ve ekonomik hasarlar meydana getirdiği görülmektedir. Orman yangınlarında zarar gören alan miktarı geçen yıla oranla yaklaşık iki kat artmış; Ekim 2020 itibarıyla meydana gelen 2.957 orman yangınında toplam 16.441 hektar alan zarar görmüştür. Orman yangınlarıyla mücadelede önleyici tedbirlerin ve müdahale kapasitesinin artırılması için Orman Genel Müdürlüğü kara araç filosuna 275 arazöz ve 30 yangın müdahale aracı dâhil edilerek yenilenmiş, yangın yoğunluğunun fazla olduğu bölgelerde İnsansız Hava Araçları (İHA) kullanılmaya başlanmıştır. İklim değişikliğiyle artan taşkın ve sel felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunun önüne geçmek için entegre havza yönetimi projeleriyle birçok kurumun koordinasyonu sağlanarak havza Sorunlarının bütüncü şekilde ele alınması hedeflenmektedir. Bu projelerle doğal kaynaklarda verimin artırılmasının yanı sıra yukarı havzalarda yaşayan halkın refah düzeyi iyileştirilerek ormanlar üzerindeki baskının azaltılması amaçlanmaktadır. Odun hammaddesi kaynaklı ithalatın önlenmesi ve bu alandaki ihtiyacın yerli kaynaklardan karşılanması amacıyla endüstriyel plantasyon ve endüstriyel ormancılık çalışmalarına 2020 yılından itibaren hız verilmiştir. Bu kapsamda özel sektörün teşvik edilmesi için mevzuat düzenlenmesi yıl içinde tamamlanmıştır. Bozuk orman alanlarında sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri çerçevesinde rehabilitasyon çalışmalarıyla verimli orman alanlarının artırılması ve Hazineye ait boş arazilerin üretime kazandırılmasına yönelik çalışmalara ağırlık verilecektir. Orman yangınları ve zararlıları başta olmak üzere ormanların çeşitli faktörlere karşı etkin şekilde korunması, toprak muhafaza amaçlı ağaçlandırma yapılması, orman yollarının güncel ihtiyaçlara göre iyileştirilmesi ve geliştirilmesi, ormanların sağladığı ürün ve hizmetlerden sürdürülebilir şekilde faydalanılması, orman-köylü ilişkilerinin iyileştirilmesi, yerli ve yenilenebilir bir doğal yapı malzemesi olan ahşabın yapılarda kullanımının teşvik edilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecektir. 2020 yılı içerisinde Orman Bilgi Sistemi Projesi tamamlanmış olup geliştirme çalışmaları devam etmektedir. Orman Bilgi Sisteminin devreye alınmasıyla ormancılık sektörüne dair veriler tek sistemde toplanarak diğer kurumların uygulamalarıyla entegrasyon sağlanmış, yangın anında anlık mesajlaşma servisiyle ekiplerin daha koordineli çalışması temin edilmiş ve orman yangınlarına gönüllülük başvuruları, izin-irtifa işlemleri, orman ürünlerinin açık artırmalı satışları gibi işlemler elektronik ortama taşınmıştır. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Ülkemizde bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmış ve bölgesel kalkınma projelerinin uygulandığı yörelere özgü destekler artırılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir. Tarımsal Destekleme Bütçesi 2020 yılında, On Birinci Kalkınma Planı hedefleriyle uyumlu olarak bir önceki yıla göre yüzde 29,4 oranında artırılmış ve 21,97 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılında ise bir önceki yıl seviyesi korunarak 22 milyar TL olarak öngörülmüştür. Bitkisel üretimi artırmaya yönelik sertifikalı tohum ve fidan desteği, hububat ve bakliyatta fark ödemesi desteği ile kırsal kalkınma amaçlı tarımsal desteklerin bütçeleri 2021 yılında en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur. TABLO 11: 24- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı Destekleme Konusu Destekleme Bütçesi (1) Artış (Yüzde) Bütç Seindeki Pa 1 (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) $ # Yüz de Y 2019 ( 2020(2) 2021(3)| 2020 2021 | 2019 2) 13) Alan Bazlı Tarımsal Destek | g9 o 5287 o 5199) 191-7 262 241 23,6 Ödemeleri Alan Bazlı Ek Ödeme (4) 369 296 300| -19,8 1,4 2,2 13 1,4 Mazot 2390 Oo 2901 O 2724) 214 1İ 41 132 124 Gübre 566 840 88| 4 62) 33 38 36 Sertifikalı Tohum ve Fidan 179 201 387) 123 95) 11 09 18 Kullanımı ÇATAK 85 150 100) 765 33) 05 07 0,5 Fındık 850 899 89) 58 00) 50 41 41 Telafi Edici Ödemeler 264 307 307| 16,3 0,0 1,6 1,4 1,4 Bitki Karantina Tazminatı - 7 7 - 0,0 - 0,0 0,0 Patates Siğili Desteği 4 - - - - 0,0 - - Gay Budama Tazminat ve 260 300 30| 154 00) 15 14 14 Masrafları Fark Ödemesi 4590 (5842 5915) 273 1,2) 27,0 266 269 Hububat ve Bakliyat 1032 o 2193 (O2511| 1125 145) 61 100 114 Çay i 193 182 189) 57 38) 11 08 03 Arz Açığı Olan Ürünler (5) 3365 o 3467 o 3215) 30 -73İ 198 158 146 Hayvancılık Destek 4693 (6862 (o 6304) 462 (-96İ) 27,7 31,2 28,6 Ödemeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı 1063 (1436 (o 1750) 35,1 28,2) 63 65 8,0 Tarımsal Destekleme (6) Tarım Sigortası 1019 (1140 1250) 119 96) 60 52 5,7 Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı 904 (1095 1276) 211 173) 53 50 5,8 Destekler |TOPLAM 16972 21969 22000) 294 0,1| 100,0 100,0 100,0| Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) 2019 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır.

(5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.

(6) Bütçe tutarının 2019 yılında 261 milyon TL'si, 2020 yılında 404 milyon TL'si ve 2021 yılında 450 milyon TU'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir. Tarımsal destekleme sisteminde; desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılık ve meyvecilik için ise uzun dönemli destekleme modelinin belirlenmesine, Kırsal Kalkınma Planı doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Gıda Ülkemiz 2019 yılı Küresel Gıda Güvenliği Endeksine göre 113 ülke arasında genel puanlamada, bir önceki yıla göre yedi basamak yükselerek 41'inci sırada yer almıştır. Bu endekste, Türkiye ekonomik karşılanabilirlikte 51'inci, fiziksel ulaşılabilirlikte 34'üncü, kalite ve gıda güvenilirliği boyutlarında 40'ıncı ve 2019 yılı itibarıyla ölçülmeye başlanan doğal kaynaklar ve dayanıklılık endeksinde 45'inci sırada bulunmaktadır. 2020 yılı itibarıyla pandemi sebebiyle sosyo-ekonomik açıdan yeni bir dönemin başlamasıyla tüketici davranışlarının da değiştiği görülmektedir. Pandemi döneminde bireylerin ve ülkelerin gıda stoku yapma eğilimleri nedeniyle gıdaya olan talep artmaktadır. Tüketim tarafında yaşanan bu değişimle birlikte tarımsal üretim tarafında ortaya çıkabilecek olası risklere karşı gerekli tedbirlerin zamanında alınabilmesi için analiz çalışmaları yürütülmektedir. Ayrıca gıda tedarik zincirinde altyapıların iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Gıda güvenilirliği mevzuatı çerçevesinde, gıda kontrol sisteminin bir parçası olan denetim altyapısının iyileştirilmesine yönelik yatırımlarla risk analiz sistemi oluşturulması ve gıda güvenilirliği bilgi ağının geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Gıda güvenilirliğinin sağlanması amacıyla 2019 yılında toplam 1.215.996 denetim yapılmış olup bu denetimler kapsamında tespit edilen taklit veya tağşiş yapılmış ve insan sağlığını tehlikeye sokacak 1.211 farklı parti ürün kamuoyuna duyurulmuştur. Ekim 2020 itibarıyla toplam gıda denetimi sayısı 1.007.860 olarak gerçekleşmiş ve tespit edilen taklit, tağşiş ile insan sağlığını tehlikeye sokacak 789 farklı parti ürün kamuoyuna duyurulmuştur. Yıl sonuna kadar denetim sayısının 1.300.000'e ulaşması beklenmektedir. Tarım ve gıda sektöründe faaliyet gösteren KİTlerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı yatırımlar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı sıra arz talep dengesini gözeten üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayalı, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.403) Tedbir 403.2. Tarım ve Orman 1. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde Dijitalleşme, yapay zekâ ve | Bakanlığı (5), Sanayi ve | bağlı ve ilgili kuruluşların bilgi sistemleri veriye dayalı iş modelleri ile | Teknoloji Bakanlığı de dâhil tüm sistemler tek bir merkezde tarımsal bilgi sistemleri toplanacaktır. geliştirilecek ve tüm 2. Ulusal tarım, su, orman veri ağı kesimlerin kullanımına oluşturulacaktır. açılacaktır. 3. Tarım bilgi sistemlerinin entegrasyonu ve güncellenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tarımsal desteklerin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.404) Tedbir 404.1. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Stratejik ürünler belirlenerek desteklerin etki analizi Bakanlığı (S) desteklerin rekolte ve verimleri üzerine yapılacaktır. etkileri belirlenecektir. 2. Çiftçi memnuniyet analizi yaptırılacaktır. Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.405) - Tedbir 405.1. Ülke Tarım ve Orman 1. İki milyon hektar tarım alanının detaylı genelinde toprak Bakanlığı (S), Çevre ve | toprak etütleri yapılarak ulusal toprak veri yeteneklerini gösteren Şehircilik Bakanlığı, tabanına işlenecektir. detaylı toprak etütlerinin İçişleri Bakanlığı, Orman yapılması, haritalanması Genel Müdürlüğü, DSİ ve sınıflandırılması sağlanacaktır. Tedbir 405.2. Toprak Tarım ve Orman 1.2,5 milyon hektar tarım alanının arazi bilgi sistemine dayalı Bakanlığı (S) kullanım planlaması yapılacaktır. tarımsal arazi kullanım planlarının hazırlanması tamamlanacaktır. Tedbir 405.3. Tarım Tarım ve Orman 1. Tespiti tamamlanan 26 ovadan en az arazilerinin tarım dışı Bakanlığı (S), Çevre ve | yedisi Büyük Ova Koruma Alanı ilan amaçlı kullanım baskısını Şehircilik Bakanlığı, edilecektir. azaltacak düzenlemeler İçişleri Bakanlığı, Sanayi | 2. Tespit edilen ova sınırları tamamlanacak ve ve Teknoloji Bakanlığı, (| güncellenecektir. denetimler artırılacaktır. DSİ Tedbir 405.4. Atıl Tarım ve Orman 1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin arazilerin tarımsal üretime Bakanlığı (5), Çevre ve | kurumsal ve hukuki düzenlemelere kazandırılması başta Şehircilik Bakanlığı, yönelik hazırlık çalışmaları olmak üzere, tarım arazisi Hazine ve Maliye tamamlanacaktır. piyasalarının geliştirilmesi Bakanlığı, Strateji ve için arazi bankacılığı Bütçe Başkanlığı, sisteminin kurulmasına Tarım Kredi yönelik düzenlemeler Kooperatifleri Merkez yapılacak, sözleşmeli Birliği üretim desteklenerek özendirilecektir. Tedbir 405.6. Tarım Tarım ve Orman 1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine arazilerinin miras ve satış Bakanlığı (5), Hazine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu yolu ile bölünmesi ve Maliye Bakanlığı müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı önlenecek, mirasçılara taşra teşkilatı işbirliğinde arazi ediniminde finansal gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları destek sağlanacaktır. tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 405.7. Arazi Tarım ve Orman 1. 200 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmalarına (| Bakanlığı (5), Çevre ve | toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. sulama yatırımları ile Şehircilik Bakanlığı, 2. 1,2 milyon hektar alanda tescil işlemleri entegre bir şekilde devam DSİ, Tapu ve Kadastro | tamamlanacaktır. edilecek, tescil işlemlerinin | Genel Müdürlüğü hızlandırılması için düzenlemeler yapılacaktır. Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.406) Tedbir 406.2. Kamu Tarım ve Orman 1. Öncelik seti çerçevesinde 150.000 sulama yatırımları; Bakanlığı (S), DSİ hektar saha sulamaya açılacaktır. ilerleme yüzdesi, 2. Dış kredisi halihazırda temin edilmiş depolama tesisi durumu, projelere finansman planlarına uygun cazibeli sulama sistemine ödenek tahsisi yapılacaktır. sahip olması, emsal sulama oranları yüksekliği, ekonomiye biran önce kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak sürdürülecektir. Tedbir 406.3. Tarımda Tarım ve Orman 1. Proje bazlı destekleme programları suyun verimli Bakanlığı (S), Hazine kapsamında ilave 150 bin hektar alanda kullanılmasına yönelik su ve Maliye Bakanlığı, modern basınçlı sulama sistemlerinin tasarrufu sağlayan Ziraat Bankası kurulumuna hibe desteği sağlanacaktır. yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri aygınlaştırılacaktır. Tedbir 406.4. Tarımsal Tarım ve Orman 1. 25 nehir havzasında nitrata hassas kaynaklı su kirliliğini Bakanlığı (5), Çevre ve | bölgeler belirlenerek 14 havzanın nitrat önlemeye yönelik tedbirler (| Şehircilik Bakanlığı, eylem planları hazırlanacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Orman Genel Müdürlüğü, DSİ Bitkisel üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.407)

üzere maliyetlerdeki alınarak belirlenecektir.

değişimler dikkate

alınarak belirlenecektir.

Tedbir 407.2. Başta Tarım ve Orman 1, İyi Tarım Uygulamaları Bilgi Sistemi yüksek katma değerli tıbbi (o | Bakanlığı (S), Ticaret (ITUBIS) kurulacaktır. ve aromatik bitkilerde Bakanlığı, Yerel 2. DİTAP kullanımının yaygınlaştırılmasına olmak üzere, ürün Yönetimler yönelik eğitim çalışmaları yürütülecektir. güvenilirliği, çeşitliliği ve 3. Organik Tarım Bilgi Sistemi üretimini artırmak güncellenecektir. amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.

büyütülmesi, paketleme Bölgeleri Projesi kapsamında toplam 172 tesisleri ve depo yapımı hektar alanda sera kurulumuna yönelik için yatırım ve işletme altyapı çalışmaları tamamlanarak finansman desteği yatırımcıların kullanımına sunulacaktır. sağlanacaktır. 3. Mevcut seraların modernizasyonu ve yeni sera kurulumlarına yönelik hibe desteği ve faiz sübvansiyonlu kredi finansmanı sağlanacaktır. Tedbir 407.6. Ekonomik Tarım ve Orman 1. Çay Bitkisi Gen Havuzunun ömrünü tamamlamış ve Bakanlığı (), ÇAYKUR Oluşturulması ve Ticari Çay Çeşit verimliliği azalmış çay ve Ziraat Bankası Adaylarının Belirlenmesi Projesi fındık gibi uzun ömürlü ve kapsamında tespit edilen klonlarla katma değeri yüksek damızlık çay bahçesi oluşturulacaktır. bitkisel ürünlerin 2. Her yöre için uygun fındık çeşitleri verimliliğini artırmak üzere tespit edilerek doku kültürü yöntemiyle ekim alanlarının üretim materyali çoğaltılacaktır. yenilenmesi desteklenecektir. Hayvancılık geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.408) Tedbir 408.3. Küçükbaş Tarım ve Orman 1. Sürü Büyütme ve Yenileme Desteği hayvan yetiştiriciliğinde Bakanlığı (S), Hazine ve | Projesi kapsamında küçükbaş hayvan anaç hayvan sayısının Maliye Bakanlığı başına destek verilecektir. artırılması ile kırmızı et üretimindeki küçükbaş payının yükseltilmesi amacıyla Sürü Büyütme ve Yenileme Desteği Projesi kapsamında yılı içerisinde doğup damızlık olarak kullanılmak üzere sürüye katılan her dişi kuzu ve oğlağa ilave destek verilecektir. Tedbir 408.5. Küçük aile (| Tarım ve Orman 1. Tarımsal Destekleme Bütçesi işletmelerinin büyükbaş Bakanlığı (S), Hazine kapsamında işletmelerin hayvan hayvancılıkta 10, ve Maliye Bakanlığı sayılarının; büyükbaş hayvan küçükbaş hayvancılıkta yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş 300 hayvan kapasitesine hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar ulaştırılmasını teminen çıkarılması için canlı hayvan ile makine ve barınakların ekipman alımlarına destek sağlanacaktır. modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir. Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.409) Tedbir 409.1. Yeni Tarım ve Orman 1.35 bin ton/yıl kapasiteli yeni su ürünleri potansiyel su ürünleri Bakanlığı (S) potansiyel yetiştiricilik alanının üretime yetiştiricilik alanları açılması için gerekli çalışmalar belirlenerek girişimcilerin yapılacaktır. kullanımına açılacak, çeşitli devlet destekleri ile üretim teşvik edilecektir. Tedbir 409.2. Tarım ve Orman 1. 2.500 resif bloğu ile resif tarlaları Kaynakların koruma ve Bakanlığı (S), Çevre ve | oluşturulacak, 13 milyon adet kullanma dengesi Şehircilik Bakanlığı balıklandırma yapılacaktır. gözetilerek, balık stoklarının sürdürülebilirliği sağlanacaktır. Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.410) Tedbir 410.1. İşletme Tarım ve Orman 1. İşletmelerin hastalık ve kayıplarının Odaklı Koruyucu Veteriner Bakanlığı (5), Türk serbest veteriner hekimler eliyle Hekimlik Sistemi ile Veteriner Hekimleri önlenmesi için HAYGEM-GKGM-TVHB hayvan refahını içerecek Birliği (TVHB) arasında protokol yapılacaktır. şekilde insan ve hayvan 2. Hayvan hastalıkları ile mücadele sağlığına yönelik tek çalışmalarına serbest veteriner hekimlerin sağlık politikası hayata katılımının sağlanması için işletme odaklı geçirilecektir. veteriner hekimlik hizmetlerinin pilot olarak uygulaması başlatılacaktır. 3. İşletme odaklı veteriner hekimlik hizmetlerine ilişkin mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 410.3. Özel Tarım ve Orman 1. Aşı merkezi kurulması hususunda özel sektörle işbirliği Bakanlığı (S), Sağlık sektör ile kamu arasında kurulacak kapsamında veteriner Bakanlığı işbirliğinin çerçevesi Sağlık Bakanlığı ile aşıları ve teşhis kiti koordineli bir şekilde belirlenecektir. üretimini gerçekleştirmek üzere aşı üretim merkezi kurulacaktır. | Tedbir 410.5. Gıda Tarım ve Orman 1. Ala gıda kontrol laboratuvarı yapımı kontrol laboratuvar Bakanlığı (S) tamamlanacaktır. altyapısı güçlendirilecek, kontrol hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411) Tedbir 411.1. Lisanslı Tarım ve Orman 1. Kiralama, ürün analiz ve nakliye depoculuk sisteminin Bakanlığı (5), Ticaret desteklemeleriyle lisanslı depo kapasitesi yaygınlaştırılması amacıyla Bakanlığı artırılacaktır. ürün muhafaza ve analiz destekleri artırılacaktır. Tedbir 411.2. Tarımsal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Sebze ve Meyvelerin Toptan ve ürünlerde soğuk zincirin Hazine ve Maliye Perakende Ticaretinde Uyulması Gereken tesisine yönelik lojistik Bakanlığı, Standart Uygulamalara İlişkin Usul ve altyapı iyileştirilecektir. Tarım ve Orman Esaslar Hakkında Tebliğde Değişiklik Bakanlığı Yapılmasına Dair Tebliğ yürürlüğe | konulacaktır. Tedbir 411.3. Gıda kayıp | Tarım ve Orman 1. Gidanı Koru Projesi kapsamında ve israfının önlenmesi için Bakanlığı (S) tüketicilerin bilgi ve becerilerini artırmaya tüketici bilinci yönelik basılı ve görsel yayınların artırılacaktır. hazırlanması ve dağıtımı sağlanacaktır. 2. Türkiye'nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı kapsamında çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 411.4. Tarımsal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Tarımsal ürünlerde e-ticaretin ürünlerde e-ticaretin etkin Tarım ve Orman geliştirilmesi amacıyla ilgili mevzuatta ve güvenli yürütülmesine Bakanlığı düzenleme yapılmasına yönelik çalışma yönelik düzenlemeler yürütülecektir. yapılacaktır. Tedbir 411.6. İklim Tarım ve Orman 1. Önemli tarım ürünlerinin yetiştirilmesi değişikliğine uyum Bakanlığı (S) için uygun alanlar, günümüz iklim sağlamak üzere tarımda şartlarına göre yeniden ürün desen değişimi değerlendirilecektir. senaryoları 2. Gelecek iklim projeksiyonlarına göre oluşturulacaktır. ürün uygunluk alanları belirlenecektir. Tarımsal üretimde yerel hayvan ırkı ve tohum alanında biyolojik çeşitliliğimiz korunacak ve | sürdürülebilir hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.412) Tedbir 412.1. Biyolojik Tarım ve Orman 1. Bitki toplama, muhafaza altına alma ve çeşitlilik envanteri Bakanlığı (S), üretim yenileme çalışmaları tamamlanacak, önemli Üniversiteler, Yerel tamamlanacaktır. türler ve özellikli alanlar Yönetimler 2. Biyolojik Çeşitliliğe Dayalı Geleneksel izlenecek, genetik Bilgilerin Kayıt Altına Alınması Projesi 20 kaynaklardan ve bağlantılı ilde daha tamamlanacaktır. geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacak, biyoçeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alınarak Ar-Ge amaçlı kullanıma sunulacaktır. Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.413) Tedbir 413.2. Üretici Ticaret Bakanlığı (S), 1.1163 sayılı Kooperatifler Kanununda birliklerinin ticari faaliyette (| Tarım ve Orman üretici birliklerinin ticari faaliyetlerinin bulunabilmelerinin Bakanlığı kolaylaştırılmasına yönelik değişiklikler kolaylaştırılması amacıyla yapılacaktır. düzenlemeler yapılacaktır. Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı 415 Tedbir 415.4. Odun Tarım ve Orman 1.20 bin hektar alanda endüstriyel hammadde ihtiyacının Bakanlığı (S), Orman plantasyon, 35 bin hektar alanda bakım karşılanmasına yönelik Genel Müdürlüğü ve 150 bin hektar alanda etüt proje olarak hızlı gelişen türlerle çalışması yapılacaktır. endüstriyel plantasyonların kurulmasına imkân verilecektir.

d) Hedefler

| Performans Göstergeleri ||*|*|*|*<(<( | Birim | 2019 | 2020(1)Â 20212) Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3) Wi 8,2 8,2 8,4 Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı | Milyon 42 47 59 | (Kümülatif) (4) (5) Hektar , , ' Sulamaya Açılan Net Tarımsal Alan (Kümülatif) Yen 3,42 3,48 3,62 Tarla İçi Basınçlı Sulama Sistemi Kurulan Alan (Yıllık) klar 150 0 150 Sulama Oranı (5) Yüzde 64 64 66 Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Tarımsal | ,.

Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı | Yüzde 29,2 29,4 29,5 Yangına Birinci Derece Hassas Bölgelerde Yangına İlk Dakika 15 2 iu Müdahale Süresi

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır.

(4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tarım Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.2.2.Savunma Sanayii

a) Mevcut Durum

Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre 2019 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılık sektörü cirosu yüzde 24 artış göstererek 10,9 milyar ABD doları, yurt dışı satış geliri yüzde 40 artış göstererek 3,1 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. 2002 yılında yüzde 20 civarında olan savunma sanayii yerlilik oranı 2019 yılı itibarıyla yüzde 67 düzeyine ulaşmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından halihazırda 700'ü aşkın proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken; Türk savunma sanayini Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda inşa etmek üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte; sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar günden güne artmaktadır. 2020 yılında; geleceğin savaş konseptini belirleyecek olan eklemeli imalat teknolojileri, grafen ve iki boyutlu malzeme teknolojileri, sürü zekâsı, enerjik malzemeler, akustik teknolojiler, RF teknolojileri alanlarında Odak Teknoloji Ağları (OTAĞ) faaliyetleri yürütülmüş ve milli teknoloji hamlesinine hız kazandıracak kompozit teknolojileri, robotik teknolojiler, lazer ve elektromanyetik teknolojileri, optik teknolojileri, yapay zeka teknolojileri, büyük veri teknolojileri, sinyal ve görüntü işleme teknolojileri, bilişsel haberleşme teknolojileri, 5G teknolojileri, geniş bant mobil haberleşme teknolojileri, tahrip teknolojileri, KBRN teknolojileri, akustik teknolojileri, ekran teknolojileri, kızılötesi algılama teknolojileri ve RF teknolojileri alanlarında proje faaliyetleri sürdürülmüştür. Teknoloji geliştirme faaliyetlerinin vazgeçilmez bir unsuru olan gelişmiş bir test ve sertifikasyon altyapısına sahip olmak ve mevcut test merkezlerini en etkin şekilde kullanmak yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda 2020 yılında; yerli test kabiliyetlerinin Online Test Portalı üzerinde toplanmasını sağlamak amacıyla ilgili paydaşlarla koordinasyon içerisinde faaliyetler yürütülmüştür. Savunma Sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademi bünyesinde; Vizyoner Genç Projesine ek olarak Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) başlatılmıştır. Bu kapsamda düzenlenen sistem mühendisliği, siber güvenlik, elektronik harp, nesnelerin interneti vb. teknik eğitim programlarına 2020 yılında 600'den fazla sektör çalışanı katılmıştır. Vizyoner Genç Projesi kapsamında ücretsiz eğitim programlarıyla gençlerin farklı teknoloji alanları hakkında bilgi sahibi olmaları sağlanmaktadır. Diğer taraftan savunma sanayiinin gelişimine ciddi katkılar sağlayan KOBİ'lerimizi desteklemek amacıyla başlatılmış olan Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı (EYDEP) kapsamında; firmalar desteklenmektedir. TABLO II: 25- Ülkemizde Savunma Sanayine İlişkin Temel Büyüklükler (Milyon ABD Doları) Yurt Dışı Ürün/ sa Yıl Siparişi W Ciro Satış İthalat (© Teknoloji ES iş) Gelirleri Geliştirme

2018 12 204 8 761 2 188 2 449 1 448 67239(1)

2019 10671 10884 3 068 3 088 1672 73771

Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları (2013-2020)

1) İstihdam artışı; Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü ve THY Teknik A.Ş.'nin istihdam verilerinin 2018 yılında ilk kez net olarak girilmiş olmasından kaynaklanmakta olup veri kaynağı farklılaşmıştır.

b) Amaç

Silahlı Kuvvetlerimizin ve güvenlik güçlerimizin ihtiyaçlarını, sürekli gelişim anlayışı ile azami ölçüde milli teknolojiler ve yerli imkânlarla karşılamak ve savunma ihracatını artırmak üzere savunma Sanayii ekosistemini güçlendirmek ve savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla savunma sanayiinde dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek projeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.420) Tedbir 420.1. Milli Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri teknolojiler ve yerli Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler imkânlarla, ürünlerin teknik yürütülürken; ürünlerin teknik özelliklerinin giderek özelliklerinin giderek geliştiği ileri geliştirildiği ileri versiyonları versiyonların oluşturulması ve farklı oluşturulacak ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına harekât ihtiyaçlarına ve hitap edebilecek ürün ailesine sahip görev alanlarına hitap olunmasına yönelik çalışmalara devam edebilecek ürün ailesine sahip olma yaklaşımı edilecektir. benimsenecektir. Tedbir 420.3. Savunma Savunma Sanayii 1. Savunma sanayiimizin mevcut sanayimizin mevcut Başkanlığı (S) kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik kapsayacak şekilde veri altyapısı geliştirilerek Yetenek belirlemek üzere endüstriyel Envanteri (YETEN Projesi ile) yetkinlik veri altyapısı oluşturulacaktır. geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır. Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. oranı arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KOBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421) Tedbir 421.1. Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Akademisi tarafından Teknolojiye olan ilgi ve Başkanlığı (S) savunma sanayiine yönelik eğitimler yatkınlığı artırmak üzere düzenlenecektir. Savunma Sanayii Akademisi aracılığıyla eğitim verilecektir. Tedbir 421.2. Vizyoner Savunma Sanayii 1. Vizyoner Genç Projesi kapsamında Genç Projesi kapsamında Başkanlığı (S), gençlere savunma sanayiine ilişkin güncel gençlere staj, iş imkânları, | Cumhurbaşkanlığı haberler, kişisel gelişim ve kariyer teknoloji yarışmaları gibi İnsan Kaynakları Ofisi | alanlarında mevcut yaklaşımlar ile sektörel bilgiler tavsiyeler, güncel staj ve iş olanakları sunulacaktır. hakkında bilgiler sunulmaya devam edilecektir. Tedbir 421.4. Savunma Sanayii 1. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Endüstriyel Yetkinlik Başkanlığı (S) Destekleme Programıyla (EYDEP) Değerlendirme ve savunma sektöründe faaliyet gösteren Destekleme Programı KOBİ'lerin yetenek ve nitelik envanterleri (EYDEP) ile firmalara oluşturularak gelişmeye açık alanlarının eğitim, danışmanlık ve tespit edilmesine devam edilecektir. rehberlik destekleri odaklı 2. Firmalar bu alanlarda desteklenmeye mali yardım sağlanacaktır. devam edilecektir. Tedbir 421.5. Savunma Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme sanayii sektöründe faaliyet | Başkanlığı (S) Faaliyetlerini Destekleme Programı gösteren KOBİ'ler dâhil kapsamında KOBİ'ler dâhil tüm savunma tüm firmalara yönelik sanayii firmalarına finansal destek olarak Savunma Sanayii sağlanmasına yönelik çalışmalara devam Yatırım ve Geliştirme edilecektir. Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında finansal destek sağlanacaktır. Tedbir 421.6. Sektör Savunma Sanayii 1. İhracatın geliştirilmesine yönelik olarak ihracatının artırılması Başkanlığı (S), Ticaret | oluşturulan Uluslararası İşbirliği Stratejik amacıyla ülke ve proje Bakanlığı Planı kapsamında ihracatı artırmaya bazlı ihracat stratejileri yönelik etkinlikler gerçekleştirilecektir. belirlenecektir. Tedbir 421.7. Sektördeki | Savunma Sanayii 1. Sektörde ortak akıl çalıştayları, bölgesel tüm paydaşlar arasındaki Başkanlığı (S) sanayi buluşmaları, teknopark işbirliği, koordinasyon ve buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve paylaşımı güçlendirmek OSB buluşmaları gibi etkinlikler üzere her yıl çeşitli düzenlenecektir. etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümün yönetilmesi sağlanacak ve teknolojik olarak birbirini besleyebilecek sektörlerde çoklu kullanım yaygınlaştırılarak milli teknoloji hamlesine hız kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.422) Tedbir 422.1. Savunma (| Savunma Sanayii 1. Teknoloji Panelleri ve Odak Teknoloji sanayiine yönelik kritik Başkanlığı (S) Ağları (OTAĞ) düzenlenerek teknoloji bazlı teknolojilerde yüzde 100 Ar-Ge yol haritası oluşturulacak ve gelişen milli savunma sanayii teknolojilerin takibiyle ihtiyaçlar yeniden oluşturmak ve geleceğin gözden geçirilerek güncellenecektir. harp konseptini 2. Teknoloji bazlı Ar-Ge yol haritası şekillendirmek vizyonlarına kapsamında projeler yürütülecek ve uygun olarak temel ve ileri yatırımlar gerçekleştirilecektir. teknolojiler eksenli projeler ve yatırımlar gerçekleştirilecek ve desteklenecektir. Tedbir 422.2. Sektörler Savunma Sanayii 1.Sektör Kabiliyet Atlası ve Adaptif arası çoklu kullanım Başkanlığı (5) Dönüşüm Projesi hayata geçirilecektir. olanakları analiz edilerek somut projelere dönüştürülmesine yönelik model geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020 (1) 2021 (2)

Savunma Sanayii Yerlilik Oranı Yüzde 67 69 71(3)

Savunma ve Havacılık Yurtdışı Satış Geliri miyarD 3,1 L 4,0 6,2 Savunma ve Havacılık Sanayii Cirosu Mya A8 10,9 16,5 19,7 Savunma ve Havacılık Sanayii İstihdamı Bin Kişi 73,8 77,5 81,5

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ulusal Savunma ve Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.2.3. Turizm

a) Mevcut Durum

Uluslararası turizm talebi 2009 yılında yaşanan finansal krizden bu yana istikrarlı bir büyüme eğilimi gösterirken 2010-2019 dönemi sektörde rekabet ortamının yoğunlaştığı bir süreç olmuştur. Uluslararası turizm pazarında, 2019 yılında turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 3,5 artarak 1,5 milyar kişiye, turizm gelirleri ise yüzde 1,4 artarak 1,5 trilyon ABD dolarına ulaşmıştır. Son yıllarda ülkemizin turizm sektöründe sergilediği büyüme eğilimi devam etmiş, 2019 yılında turist sayısı önceki yıla göre yüzde 11,9 artarak 51,2 milyona, turizm geliri ise yüzde 16,9 artarak 34,5 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Buna göre ülkemiz, rekor düzeydeki turist girişi ile uluslararası turizm pazarından yüzde 3,5, Avrupa turizm pazarından yüzde 6,9 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu pay sırasıyla yüzde 2,3 ve yüzde 6 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz, gelen turist sayısı açısından dünyada altıncı sırada yer alırken, turizm geliri açısından 13'üncü sıraya yükselmiştir. 2015 yılından bu yana ziyaretçi başına ortalama harcamada yaşanan düşme eğilimi 2019 yılında son bulmuş ve ziyaretçi başına ortalama harcama geçen yıla göre yüzde 2,9 artarak 666 ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında yabancı ziyaretçi başına ortalama harcama 642 ABD doları, yurt dışında ikamet eden ve ülkemizi ziyaret eden vatandaşlarımızın ortalama harcaması ise 796 ABD doları olmuştur. 2019 yılında ülkemize gelen 45,1 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 36,4'ü OECD, yüzde 29,2'si de BDT ülkelerindendir. Bir önceki sene olduğu gibi ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 15,6), Almanya ikinci (yüzde 11,2) Bulgaristan ise üçüncü (yüzde 6) sırada yer almıştır. 2020 yılında ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 14,5 milyon kişi ve turizm gelirinin 12,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. TABLO TI: 26- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2016 2017 2018 2019 2020(2) DÜNYA Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1245 1333 1408 1458 320 Yıllık Değişim (Yüzde) 3,8 71 5,7 3,5 -78 Turizm Geliri (Milyar ABD Doları) 1247 1344 1457 1478 335 Yıllık Değişim (Yüzde) 2,0 7,8 8,4 14 -77,3 TÜRKİYE

Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

2019 yılında yaşanan büyümenin ardından 2020 yılına olumlu beklentilerle başlayan turizm sektörü, tarihte ilk defa ülke sınırlarının kapanmasına, hava yolu seferlerinin durdurulmasına ve seyahatin yasaklanmasına neden olan Covid-19 pandemisinden dolayı büyük bir darbe almıştır. Uluslararası turizm pazarına bakıldığında, turist sayısının 2020 yılının ilk yarısında yüzde 65 oranında azaldığı görülmektedir. Özellikle seyahat kısıtlamalarını arttığı yılın ikinci çeyreğinde turist girişlerinde yüzde 95,2 oranında düşüş gerçekleşmiştir. Uluslararası turizm pazarının 2019 yılı seviyelerine geri dönmesinin 2,5 ile 4 yıl arasında süreceği tahmin edilmekle beraber toparlanma süresi; turistin güven algısının iyileşmesine, seyahat kısıtlamalarının kademeli olarak kaldırılmasına ve ekonomik koşulların düzelmesine bağlı olarak değişkenlik gösterecektir. Turizm talebindeki daralmanın yanı sıra turizm arzında da küçülme beklenmektedir. Turizm tedarik zincirleri yeniden çalışmaya başlasa bile, alınan önlemler işletmelerin sınırlı kapasitede faaliyet göstermesi anlamına gelmektedir. Mevcut kriz, hükümetlerin ve turizm sektörünün krizlere hazırlıklı olma ve müdahale kapasitesindeki boşlukları ortaya çıkarmıştır. Salgın döneminin en önemli sorunlarından biri de işletmelerin birçoğunun kapanarak nakit akışının tamamen kesilmesi veya talepteki daralma nedeniyle nakit akışının önemli ölçüde sekteye uğramasıdır. Bu nedenle işletmelerin ucuz ve hızlı bir şekilde finansmana erişimleri ile vergi ve sigorta primleri gibi benzeri yükümlülük ödemelerinin ertelenmesi son derece önemli hale gelmiştir. Birçok alt sektörle ilişkisi bulunan turizm sektöründeki diğer bir konu ise mevcut istihdamın devam ettirilmesi hususudur. Bu amaçla ülkelerin en çok başvurduğu yöntem, ülkemizde olduğu gibi Kısa Çalışma Ödeneği benzeri uygulamalarla işletmelerin istihdam maliyetlerinin bir bölümünün karşılanması olmuştur. Turist güvenini yeniden tesis etmek ve turizm talebini canlandırmak için ulusal ve uluslararası düzeyde koordinasyona ihtiyaç duyulmaktadır. Şeffaf, doğru ve güvenilir bilginin aktörlerle paylaşılması sektörün krizi atlatabilmesi açısından önem arz etmektedir. Küresel salgının turizm sektöründe yapısal değişikliklere neden olması beklenmektedir. Hijyen ve sağlık odaklı hizmet anlayışı ile dijital dönüşüme ayak uydurma becerisi işletmelerin ayakta kalabilmelerinin temel şartı olarak öne çıkmaktadır. Nitekim turizm talebinin de az temasla hizmet alma ekseninde artacağı değerlendirilmektedir. 2020 yılı dünyada olduğu gibi ülkemiz turizmi açısından da kayıp bir yıl olarak değerlendirilmektedir. Ülkemizde salgınla ilgili alınan önlemler kapsamında 27 Mart 2020 itibarıyla tüm dış uçuşlar durdurulurken iç hatlarda ise belirli sayıda özel izin ile uçuşlar yapılmaya başlanmıştır. Söz konusu seyahat kısıtlamaları nedeniyle turizm faaliyetleri durma noktasına gelmiş olup Nisan ve Mayıs aylarında ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısı önceki yıla göre yüzde 99,3 azalmıştır. Seyahat kısıtlamaları ve sokağa çıkma yasaklarının büyük bölümüne Haziran ayında son verilirken birçok ülkeyle uçak seferleri yeniden yapılmaya başlanmıştır. Ocak-Ağustos 2020 döneminde Türkiye'yi ziyaret eden yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 76,6 düşüşle 7,3 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Turizm gelirleri ise 2020'nin ilk çeyreğinde 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 11 düşüşle 4,1 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Kontrollü normalleşme sürecine geçilmesiyle birlikte; turizm faaliyetlerinin güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından konaklama, yeme-içme ve deniz turizmi tesislerinde, turizm amaçlı sportif faaliyetlerde, turist rehberliği hizmetlerinde ve kültür-sanat tesislerinde kontrollü normalleşme sürecine ilişkin genelgeler yayımlanmıştır. Genelgeler kapsamında, olağanüstü pandemi koşullarında sağlıklı ve güvenli bir turizmi mümkün kılmak ve alınan tedbirlerin üst seviyede güvenilirliğini sağlayabilmek için 1/7/2020 tarihli ve 2020/14 sayılı Genelge ile Güvenli Turizm Sertifikası uygulaması başlatılmıştır. Bu çerçevede; turizm işletme belgeli olan veya olmayan, 30 oda ve üzeri kapasitedeki tüm konaklama tesislerinin Güvenli Turizm Sertifikası alması zorunlu hale getirilmiştir. Söz konusu sertifika, ulaşımdan konaklamaya, tesis çalışanlarından yolcuların sağlık durumuna kadar uzanan geniş bir yelpazede yeni tedbirler tanımlamaktadır. Ekim 2020 itibarıyla 1.671 tesis için Güvenli Turizm Sertifikası düzenlenmiştir. Pandeminin sektördeki olumsuz etkisini azaltmak üzere çeşitli önlemler hayata geçirilmektedir. Bu çerçevede, seyahat acentaları için destek oluşturulmuş, turizm sektöründe sezonluk çalışanlar dahil olmak üzere tüm çalışanların kısa çalışma ödeneğinden faydalandırılması sağlanmıştır. Mesleklerini geçici olarak icra edemeyen turist rehberlerine yönelik kredi paketi hazırlanmış, Paket Tur Sözleşmeleri Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak paket tur bedellerinin iadesine esneklik getirilmiştir. Nisan 2020'de uygulanmasına başlanması planlanmış olan konaklama vergisi ise ertelenmiştir. 2020 yılı rezervasyonlarına ilişkin tur operatörleri ve seyahat acentaları tarafından konaklama tesislerine yapılan ön ödemelerin iadesi taleplerini yerine getirmek üzere konaklama tesislerine yönelik kredi paketi oluşturulmuştur. Kültür ve Turizm Bakanlığı belgeli restoran ve kafeterya işletmeleri için Hazine Destekli Kefalet Sistemi çerçevesinde Kredi Garanti Fonu (KGF) teminatlı Destek Kredi Paketi hayata geçirilmiştir. Milli Emlak Genel Tebliğine göre; turizm tesislerinden 1/4/2020- 30/6/2020 tarihleri arasında tahsil edilmesi gereken ecrimisil ve kullanım bedeli ödeme süreleri başvuru şartı aranmaksızın faiz uygulanmadan altı ay ertelenmiştir. Turizm sektörüne yönelik KGF kefaletinde 10 milyar TL tutarında kredi desteği sağlanmıştır. 2020 yılında bir yandan Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz devam edilmiştir. Sürdürülebilir turizm kapsamında, alternatif turizm türlerinin geliştirilmesi amacıyla bisiklet turizminin teşvik edilmesi ve özendirilmesi için Turizm İşletmesi Belgeli Konaklama Tesislerine Bisiklet Dostu Konaklama Tesisi Belgesi Verilmesine Dair Tebliğ 25/8/2020 tarihli ve 31224 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Büyük ölçekli turizm yatırımlarının yapılacağı Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesinde kamulaştırma ihtiyacının belirlenmesine dönük çalışmalarda son aşamaya gelinmiş, planlama ve diğer ön hazırlık çalışmalarının katılımcı bir perspektifle yürütülmesi için gereken tedbirler alınmıştır. Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla 2019 yılında Bodrum ve Çeşme'de açılan halk plajlarının yapımına 2020 yılında Kadriye ve Belek ile devam edilmiştir. 2019 yılında 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanununda yapılan değişiklikle Kültür ve Turizm Bakanlığına sağlanan Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ile Turizm Merkezleri içinde hizmet verilecek alanlarda altyapı yatırımları yapabilme ve yaptırabilme imkânı doğrultusunda Antalya Serik Arıtma Tesisi için ihale yapılmış, 15/9/2020 tarihinde ise Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Muğla Büyükşehir Belediyesi arasında Bodrum İçmeler-Torba Atıksu Arıtma Tesisi ve Bağlantılı Altyapı Tesisleri Projesinin protokolü imzalanmıştır. 2019 yılı itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 4.038 tesiste 992 bin, belediye belgeli 8.104 tesiste 546 bin yatak bulunmakta olup, yatırım aşamasındaki 181 bin yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1,7 milyondur. Yat limanları, yat çekek yerleri, rıhtım ve iskelelerden oluşan turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 41 deniz turizmi tesisinde 11.190 denizde, 4.454 karada olmak üzere toplamda 15.644 yat kapasitesi bulunmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı ise 11.410'dur. Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup, bu çerçevede Ekim 2020 itibarıyla 455 tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Ayrıca, çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında ülkemiz 2020 yılında 486 ödüllü plajla üçüncü sırada, 22 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Covid-19 pandemisinde turizm sektörünün desteklenmesi amacıyla uygulanacak kriz yönetimi ve normalleşme planları önem taşımaktadır. Bu kapsamda özel sektör ile yakın işbirliği öne çıkmaktadır. Ülkemizde öncelikle iç turizme yönelik senaryoların oluşturulması tedarik zincirlerinin daha az etkilenmesini sağlayacaktır. Hedef pazarlarda ülkemizin salgınla ilgili çabaları hakkında bilgilendirmeler yapılmaya ve potansiyel ziyaretçilerin salgın sonrası seyahat ihtimalini artırmak için etkili turizm iletişimine devam edilmelidir.

b) Amaç

Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesi ile konaklama süresi ve konaklama dışı harcamaların artırılması, her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde sektörde dönüşümün gerçekleştirilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mevcut kaynak pazarlarımızın güçlendirilmesi, geliştirilmesi ve bunun yanı sıra yeni kaynak pazarların yaratılması yoluyla ziyaretçi sayısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.424) Tedbir 424.1. Başta uzak | Kültür ve Turizm 1. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney doğu ülkeleri olmak üzere | Bakanlığı (S), Türkiye Kore'nin içinde bulunduğu Uzak Doğu dünyada yükselen pazar Turizm Tanıtım ve pazarında Güvenli Turizm Sertifikasyonu konumundaki ülkelerden (| Geliştirme Ajansı, İlgili duyuruları yapılacak uçuş hatlarının ülkemiz için yeni kaynak STK'lar açılışına bağlı olarak tanıtım faaliyetleri pazarlar oluşturmaya yürütülecektir. yönelik çalışmalar 2. Malezya, Endonezya, Pakistan ve yürütülecektir. Bangladeş gibi diğer uzak doğu ülkelerinde ve Afrika ülkelerinde özel stratejiler ile tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

bölgelerimize başlatılan İşletmecileri, Türkiye

doğrudan tarifeli uçuş Turizm Tanıtım ve

seferleri ve düzenlendiği Geliştirme Ajansı,

bölgelerin sayıları Havayolu Şirketleri, İlgili

artırılacaktır. STK'lar

Tedbir 424.4. Baştaana | Kültür ve Turizm 1. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı ve yükselen hedef pazarlar | Bakanlığı (S), Dışişleri tarafından kurulan Ülke Markalaşma

STK'lar ve imaj çalışmalarına 2021 yılında da

devam edilecek, elde edilen verilerle

yönetim planları hazırlanacak ve

güncellenecektir.

3. 2019 yılında yapılan global algı ve

pazar araştırmasının sonuçları

doğrultusunda 2021 yılı tanıtım, halkla

ilişkiler ve turizm pazarlama stratejileri

belirlenecektir.

Tedbir 424.6. Risk ve kriz | Kültür ve Turizm 1. Covid-19 pandemisinin turizm sektörü durumlarından sektörün Bakanlığı (5), Türkiye üzerindeki olumsuz etkisini bertaraf etkilenmemesi için risk ve | Turizm Tanıtım ve edecek çalışmalar yürütülecektir. kriz yönetim planları Geliştirme Ajansı , İlgili 2. Ana Kriz Eylem Planı güncellenecektir. hazırlanacaktır. STK'lar Daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerinin geliştirilmesi, konaklama süresinin uzatılması, konaklama dışı harcama alanlarının yaratılması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması yoluyla kişi başı harcama artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.425) Tedbir 425.1. Gastronomi, | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yıl boyunca turizm geliri getirecek şekilde golf, sağlık, kruvaziyer, (S), Türkiye Turizm ve harcama eğilimi yüksek turisti düğün, inanç, kongre ve Tanıtım ve Geliştirme hedefleyen turizm ürünleri hazırlanacak ve alışveriş gibi daha fazla gelir | Ajansı, dijital platformda tanıtılacaktır. bırakan turizm çeşitlerine İlgili Kurum ve Kuruluşlar, yönelik talebin yüksek İlgili STK'lar olduğu pazarlar tespit edilecek ve bu ülkelerden ziyaretçi sayısının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.

geliştirilmesi için tanıtım ve | Uluslararası Sağlık yaş turizmi ile termal turizme yönelik yatırım faaliyetleri Hizmetleri Anonim Şirketi | tanıtım stratejileri geliştirilecektir. yürütülecektir. (USHAŞ), İlgili STK'lar Tedbir 425.3. İçerdiği Kültür ve Turizm 1. Didim ve Çeşme Turizm Kentleri farklı kullanımlarla turizm Bakanlığı (S), Çevre ve kapsamında tahsis edilmesi düşünülen çeşitliliği sunan, bütüncül Şehircilik Bakanlığı, taşınmazların tasarruf haklarının planlanmış turizm kentleri | Tarım ve Orman Bakanlığa alınmasına yönelik iş ve hayata geçirilerek Bakanlığı, Yerel işlemler tamamlanacaktır. ziyaretçilerin konaklama Yönetimler, TTYD süreleri artırılacak, alışveriş, eğlence ve sportif faaliyetlerle konaklama dışı harcamaları artırılacaktır. Tedbir 425.4. Büyük Kültür ve Turizm 1. Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve ölçekli turizm yatırımlarının | Bakanlığı (S), Çevre ve Gelişim Bölgeleri (KTKGB) bütününde gerçekleştirilmesine Şehircilik Bakanlığı, etüd ve planlama çalışmalarını yürütmek yönelik planlama ve arazi Tarım ve Orman üzere, Bakanlık ve yerel paydaşlarla tahsis çalışmaları Bakanlığı, Yerel oluşturulan Proje Ortak Tasarım Ekibi yapılacak, sürdürülebilir bir | Yönetimler, TTYD faaliyetlerine devam edecek, alandaki anlayışla turizmin gerekli kamulaştırma işlemleri çeşitlendirilmesi ve yapılacaktır. sezonun uzatılması 2. Didim KTKGB kapsamında yer alan amacıyla turizm altyapı hazine mülkiyetindeki taşınmazın jeolojik yatırımları etüdü yapımı tamamlanacak, kamu gerçekleştirilecektir. taşınmazlarının Kültür ve Turizm Bakanlığı tasarrufuna alınmasına yönelik işlemler tamamlanacaktır. 3. Golf turizmine açılmak üzere Side Turizm Bölgesindeki kamu taşınmazlarının tasarruf haklarının Bakanlığa devrine ilişkin işlemler tamamlanacaktır. Tedbir 425.5. Turizm Kültür ve Turizm 1. Kruvaziyer, kayak, sağlık ve golf değerlerimiz destinasyon Bakanlığı (S), Türkiye turizmi gibi destinasyon ve tesise bağlı bazında gruplandırılarak Turizm Tanıtım ve branşlarda sektör temsilcileriyle tanıtılacaktır. Geliştirme Ajansı, işbirliğinde mikro siteler hazırlanacaktır. İlgili STK'lar 2. Beş duyuya hitap eden (gör-tat-kokladokun-dinle) yeni nesil rota tasarımları kapsamında, farklı illeri kapsayan 30 inanç, 54 bisiklet, 30 gastronomi, 15 mavi yolculuk rotasının içerik çalışmasına devam edilecek ve yeni rotalar geliştirilecektir. Tedbir 425.6. Deniz Ulaştırma ve Altyapı 1. Yenifoça Yat Limanı üstyapı ihalesi turizmine katkı sağlamak Bakanlığı (5), Çevre ve yapılacak ve yapımına başlanacaktır. üzere, talebe ve doğal Şehircilik Bakanlığı, özelliklere uygun Kültür ve Turizm Bakanlığı, projelendirilmiş yat Tarım ve Orman Bakanlığı, limanlarının yapılabilir Yerel Yönetimler bulunması halinde KÖİ modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımları ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir. Tedbir 425.7. İstanbul'u | Ulaştırma ve Altyapı 1. Yenikapı Kruvaziyer Limanı yapımı KÖİ kruvaziyer seyahatin Bakanlığı (5), Çevre ve modeliyle ihale edilecektir başlangıç - bitiş noktası Şehircilik Bakanlığı, Kültür yapmak amacıyla yeni bir ve Turizm Bakanlığı, kruvaziyer liman İstanbul Büyükşehir yapılacaktır. Belediyesi Tedbir 425.10. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununda sektörüne ilişkin dağınık (S), Üniversiteler, İlgili değişiklik yapılmasına yönelik olarak gerekli haldeki mevzuat günümüzün | Kurum ve Kuruluşlar, İlgili | çalışmalar tamamlanacak, ikincil mevzuat ihtiyaçlarına göre gözden STK'lar çalışmaları yürütülecektir. geçirilmek suretiyle sektörü ilgilendiren tüm hususlara ilişkin Turizm Temel Yasası çıkarılacak; turizm hizmetlerinin çeşitlendirilmesi, yatırımların desteklenmesi, turizm işletmeciliğinin teşvik edilmesi ve sektör üzerindeki maliyetlerin azaltılması sağlanacaktır. Her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde; planlama hiyerarşisi gözetilerek yatırım planlaması dâhil turizmin gelişimi ve yönetimi bütüncül olarak ele alınacak; çevreye duyarlı ve sorumlu turizm anlayışı ile sürdürülebilir turizm uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.426) Tedbir 426.2. Kıyı Çevre ve Şehircilik 1. Ordu-Giresun-Trabzon İlleri Bütünleşik alanlarının turizm Bakanlığı (S), Kültür ve Kıyı Alanları Planlama Projesi çalışması sektörünün talepleri ile Turizm Bakanlığı, Tarım ve | tamamlanacaktır. entegre bir şekilde koruma- | Orman Bakanlığı, kullanma dengesi dikkate Ulaştırma ve Altyapı alınarak bütünleşik yönetimi | Bakanlığı, Yerel Yönetimler ve planlaması yapılacaktır. Tedbir 426.3. Koruma Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Antalya, Muğla ve İzmir illerinde ilan kullanma dengesi gözetilerek | (S), Çevre ve Şehircilik edilmiş KTKGB'ler ile TMlerin kıyı turizm alanlarının taşıma Bakanlığı, Tarım ve Orman | kesimlerinde mevcut ve planlanan yatak kapasiteleri tespit edilecek Bakanlığı, Yerel Yönetimler | kapasitelerinin tespit edilmesi, ve alanlar buna göre haritalandırılması ve raporlanması yönetilecektir. çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 426.4. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma bölgelerindeki içme suyu, (S), İller Bankası, tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi kanalizasyon, katı atık Mahalli İdareler, İlgili yapılacak ve yapımına başlanacaktır. bertaraf ve atık su STK'lar arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir. Tedbir 426.5. Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Turizm tesislerinin faaliyetlerini çevreye Sürdürülebilir turizm anlayışı | (S), Çevre ve Şehircilik duyarlı şekilde sürdürmeleri ve bu nitelikteki çerçevesinde; çevreye Bakanlığı, İlgili STK'lar tesislerin sayısının artırılmasına yönelik duyarlı turizm tesislerinin mevzuat çalışması yapılacaktır. sayısının artırılması ve niteliklerinin geliştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Tedbir 426.7. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Manavgat, Kemer ve Marmaris'te halk Bölgelerinde ücretsiz halk (S), Mahalli İdareler, İlgili | plajları hayata geçirilecektir. plajları yapımı STK'lar gerçekleştirilecektir. | Turizm sektöründe daha yüksek standartlarda hizmet sunumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427) Tedbir 427,1. Kültür ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Turizm Bakanlığı ile Milli Kültür ve Turizm Bakanlığı, | Bakanlığı arasında yenilenen protokol Eğitim Bakanlığı arasında İlgili STK'lar doğrultusunda turizm alanındaki 50 Mesleki imzalanan protokol ve Teknik Anadolu Lisesi, konaklama çerçevesinde yürütülecek tesisleri ile eşleştirilecek; öğrencilere uygulamalı eğitim programı işletmelerce burs verilmesi ve staj ile turizm sektörünün ihtiyacı yaptırılması sağlanacaktır. olan nitelikli ara eleman ihtiyacı karşılanacaktır. Tedbir 427.2. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Bakanlıkça 4.000 sektör çalışanına eğitim sektörü çalışanları için Kültür | (S), Yerel Yönetimler, İlgili | verilecektir. ve Turizm Bakanlığı STK'lar tarafından düzenlenen eğitim programlarına sektörün daha fazla katılım sağlamasına yönelik çalışmalar yürütülecek ve talebi karşılayacak şekilde eğitimler verilecektir. Tedbir 427.5. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Başta konaklama tesisleri olmak üzere hizmetlerinde kullanılacak (S), İlgili STK'lar turizm tesislerinin tamamının Kültür ve olan tesislerin standartlarının Turizm Bakanlığı tarafından yükseltilmesini sağlamak belgelendirilmesine yönelik mevzuat üzere tesislerin çalışması yapılacaktır. belgelendirilmesine ilişkin 2. Covid-19 pandemisi sonrası normalleşme sistem yeniden döneminde uygulanmak üzere başlatılan düzenlenecektir. Güvenli Turizm Sertifikasyon Programı sürekli ve kalıcı hale getirilecektir. 3. Sektörün öncelikleri doğrultusunda tanıtım, pazarlama ve sektörün hizmet kalitesini artırıcı faaliyetler ve turizm yatırımları desteklenmeye devam edecektir. Tedbir 427.6. Kültür ve Turizm 1. Üniversitelerde düzenlenecek Üniversitelerin turizm ile Bakanlığı (S), protokoller çerçevesinde başta ilgili bölümlerinde okuyan | Üniversiteler, İlgili gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili öğrencilerin sektörle STK'lar alanlarda öğrenim gören öğrencilerin ilişkisinin kurulması turizm işletmelerinde staj yapmaları ve sağlanacaktır. üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır. Başta internet tabanlı uygulamalar olmak üzere turizm sektörünün paylaşım ekonomisinden daha etkin faydalanabilmesine yönelik düzenlemeler yapılacak, sektördeki Ar-Ge faaliyetleri ile teknolojiye dayalı uygulamalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428)

yürütülecektir.

Tedbir 428.3. Teknoloji Kültür ve Turizm 1. Goturkey.com ve turkishmuseums.com destekli olarak ziyaretçi Bakanlığı (5), Türkiye internet sitelerinin altyapılarına ilişkin deneyimini artırıcı projeler | Turizm Tanıtım ve çalışmalar yürütülecektir. geliştirilecektir. Geliştirme Ajansı Tedbir 428.4. Yurt dışı Kültür ve Turizm 1.1618 sayılı Seyahat Acentaları ve menşeli mobil ve internet o | Bakanlığı (S), Hazine ve | Seyahat Acentaları Birliği Kanununda, uygulamalarına yönelik Maliye Bakanlığı, İlgili bilişim araç ve ortamlarında yürütülecek mali hususlar başta olmak | Kurum ve Kuruluşlar, seyahat acentalığı faaliyetlerine yönelik üzere ülkemiz mevzuatının | İlgili STK'lar düzenlemeleri de kapsayan mevzuat uyumlaştırılması değişikliği hazırlıkları tamamlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 428.6. Uygulama | Kültür ve Turizm 1.Turizm yatırım süreci gözden farklılıklarını ve bürokratik | Bakanlığı (S), İlgili geçirilecek, kolaylaştırılacak ve sürecin zorlukları ortadan Kurum ve Kuruluşlar elektronik ortama taşınması çalışmaları kaldırmak üzere turizm yapılacaktır. yatırım süreci elektronik ortama taşınacak ve yatırımcıya İş yapma kolaylığı getirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Turizm Geliri Milyar Dolar 34,5 2,1 23,3

Ziyaretçi Sayısı 51,7 7,0 31,4

Milyon Kişi

Yabancı Ziyaretçi Sayısı 45,1 14,5 26,7

Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama Dolar 666 712 742

Ortalama Konaklama Süresi Gece 9,8 10,3 10

Ziyaretçi Başına Gecelik Gelir Dolar 68 69 74

İİ km mİ

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3. Sektörel Politikalar

2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları

a) Mevcut Durum

2020 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2020 Yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 1.059,1 milyar TL, 2019 yılı sonu kümülatif harcaması 416,1 milyar TL ve 2020 yılı başlangıç ödeneği 77,1 milyar TL olan 2.994 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2020 Yılı Yatırım Programı kapsamındaki 77,1 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 31,5 ile ulaştırma sektörü alırken, enerji sektörünün payı yüzde 15,4, eğitim sektörünün payı yüzde 11,8, sağlık sektörünün payı yüzde 7,9 ve tarım sektörünün payı yüzde 6,3'tür. Madencilik, imalat, turizm, konut, içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 27,1'dir. 2021-2023 dönemi Orta Vadeli Mali Planında ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2021 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2021 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2020 yılı sene başında 56,6 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki sermaye gideri ödeneklerinin 2021 yılında yüzde 83 oranında artarak 103,7 milyar TL'ye ulaşması öngörülmüştür. Benzer şekilde, 08/10/2020 tarihli ve 31268 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2020/12 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2021-2023 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2021 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2020 yılında 24,3 milyar TL olan seviyesinden 43,5 milyar TL seviyesine çıkarılmıştır. Ülkemizde, Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-işlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, Ağustos 2020 itibarıyla 252 KÖİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2020 yılı fiyatlarıyla 78,1 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 44,8 milyar ABD doları yatırım tutarı ile ilk sırada yer almakta olup bunu 18,7 milyar ABD doları ile enerji, 10,8 milyar ABD doları ile sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 227 proje işletmeye alınmış olup 25 projenin yürütülmesine devam edilmektedir. TABLO II: 27- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) Ülkeler 2011-2015 (2016 2017 2018 2019 2020 | Avro Bölgesi Ortalaması 3,4 3,0 3,2 3,4 3,2 3,5 Belçika 2,5 2,4 2,4 2,6 2,6 2,4 Almanya 2,2 2,2 2,3 2,4 2,5 2,8 Estonya 5,4 4,7 5,7 5,3 4,9 5,6 İrlanda 2,1 1,9 1,8 2,0 2,3 2,7 Yunanistan 3,2 3,5 4,4 3,0 2,2 2,1 İspanya 2,7 2,0 2,0 2,1 2,0 2,3 Fransa 3,8 3,4 3,3 3,4 3,6 4,0 İtalya 2,6 2,3 2,2 2,1 2,3 2,6 Letonya 4,8 3,5 4,6 5,5 4,9 5,2 Litvanya 3,9 3,0 3,2 3,2 3,1 3,5 Lüksemburg 4,0 3,9 4,2 4,0 4,3 5,1 Malta 3,3 2,5 2,5 3,1 3,8 4,7 Hollanda 3,7 3,5 3,4 3,3 3,4 3,6 Avusturya 3,0 3,0 3,1 3,0 3,0 3,2 Portekiz 2,5 1,5 1,8 19 1,9 2,3 Slovenya 4,5 3,1 3,0 3,5 3,8 4,1 Slovakya 4,2 3,4 3,4 3,7 3,6 3,7 Finlandiya 4,0 4,1 41 4,2 4,2 4,8 Avro Bölgesi Dışı AB Ort. 4,2 3,4 3,3 3,9 4,1 4,2 Bulgaristan 4,6 2,7 2,3 3,1 3,2 3,7 Çekya 43 3,3 3,4 4,2 4,4 4,6 Danimarka 3,7 3,8 3,4 3,4 3,3 3,6 Hırvatistan 3,7 3,3 2,8 3,5 4,3 4,3 Macaristan 4,7 3,2 4,5 5,9 6,0 5,8 Polonya 4,8 3,3 3,8 4,7 4,3 4,3 Romanya 4,8 3,6 2,6 2,7 3,4 3,3 İsveç 4,4 4,4 4,6 49 49 5,2 Birleşik Krallık 2,7 2,6 2,7 2,7 2,8 3,0 AB Ortalaması 3,7 3,1 3,2 3,5 3,5 3,7 ABD 3,5 3,2 3,2 3,2 3,4 3,9 Japonya 3,8 3,7 3,7 3,8 3,9 4,2 Türkiye 3,6 3,7 3,9 4,0 2,8 2,8 Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2020; Strateji ve Bütçe Başkanlığı

b) Amaç

Kamu sabit sermaye yatırımlarına ilişkin kaynakların artırılması, yatırım programının rasyonelleştirilmesi, ayrılan kaynakların başta öncelikli sektörler ve gelişme alanları için belirlenmiş hedeflere tahsisi olmak üzere etkin şekilde ve sonuç odaklı kullanılması, KÖİ uygulamalarının makroekonomik politikalarla uyumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu yatırım yönetim sürecinin güçlendirilmesi, gerekli müdahalelerin zamanında yapılması ve daha etkili sonuçlara ulaşılması için yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda KÖİ dâhil yatırım projelerinin hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinde standardizasyon sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.435) Tedbir 435,1. Kamu ve KÖİ Strateji ve Bütçe 1. Yatırımcı kuruluşlardan gelen talepler yatırımları için proje hazırlık, Başkanlığı (S) doğrultusunda proje hazırlık, izleme ve uygulama, izleme ve değerlendirme konularında eğitimler değerlendirme konularında verilecektir. eğitim programları düzenlenecektir. Tedbir 435.2. Kamu yatırımları | Strateji ve Bütçe 1. Yatırım Programı sürecinin etkinliğini için proje hazırlık, uygulama, Başkanlığı (S) artırmak üzere kamu kurum ve izleme ve değerlendirme kuruluşlarına yönelik yatırım konularında standart rehberler projelerinde kullanacakları ticari ve hazırlanacaktır finansal analiz konulu rehber nihai hale getirilecektir. Tedbir 435.4. KÖİ projeleri için | Strateji ve Bütçe 1. KOİ Projelerinin hazırlık aşamasında hazırlık, ihale ve sözleşme Başkanlığı (S) kullanılmak üzere Fizibilite Raporu hususlarında standart rehberler Hazırlama Rehberi nihai hale hazırlanacaktır. getirilecektir. 2. Harcama Getirisi Analizi Modeli oluşturulacak ve buna ilişkin rehber nihai hale getirilecektir. 3. Sözleşme standardizasyonu ve yönetimine ilişkin bir rehber hazırlanacaktır. 2.2.3.2. Bilim, Teknoloji ve Yenilik

a) Mevcut Durum

Ar-Ge harcamalarında yıllar itibarıyla artış yaşanmış ve Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücünde de gelişim sağlanmış olup 2019 yılı itibarıyla tam zaman eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 135.515 ve 182.847 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 19,8'i doktora ve üstü derecesine sahiptir. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin güçlendirilmesi amacıyla kamu ve özel kesim Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik kamu kaynaklarından yapılan bütçe tahsisi önemini korumaktadır. Bu kapsamda, 2019 yılında merkezi yönetim bütçesinden Ar-Ge faaliyetleri için 14,9 milyar TL harcama yapılmıştır. Ayrıca, kamunun dolaylı Ar-Ge desteği 2019 yılında 6,4 milyar TL'ye yükselmiştir. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu, 2035 Teknoloji Öngörüsü ile buna ilişkin teknoloji yol haritalarının ve ülkemiz için kritik gelişme alanlarına yönelik politika raporlarının hazırlanmasına ve yeniliği tetikleyecek arayüz ve yönetişim yapılarının tasarlanmasına ilişkin çalışmalar yürütmektedir. Ar-Ge harcamalarının yaklaşık yüzde 29,2'sini gerçekleştiren üniversitelerde yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini artırmak amacıyla 11 üniversite, araştırma üniversitesi olarak belirlenmiş olup bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bununla birlikte, yükseköğretim kurumlarında yürütülen bilimsel araştırma projelerine yönelik olarak 2547 sayılı Kanunda 15/04/2020 tarihinde yapılan düzenleme ile ulusal veya uluslararası kuruluşlar tarafından desteklenen bilimsel araştırma projelerine kaynak aktarılabilmesine ve proje değerlendirmelerinde görev alacak uzmanlara ödeme yapılabilmesine yönelik hükümler ihdas edilmiştir. Ayrıca, birden fazla üniversitenin katılımıyla ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulabilmesi imkânı sağlanmıştır. Bu düzenlemelere dayanılarak Yükseköğretim Kurumlarında Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezleri Yönetmeliği yayımlanmış ve Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma Projeleri Hakkında Yönetmelikte değişiklikler yapılmıştır. Araştırma altyapılarının daha etkin kullanımını ve sürdürülebilirliğini sağlamak üzere 2014 yılında yayımlanan 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde dört araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performans izleme süreçleri devam etmektedir. Bununla birlikte Kanun kapsamına üç yeni araştırma altyapısının dâhil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca, Kanunun uygulamasına yönelik ikincil mevzuatın değiştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. TABLO TI: 28- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Ar-Ge Harcamalarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 0,81 0,86 0,88 0,94 0,95 103 1,06 Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - Cari 14 807 17598 Oo 20615 24641 29855 o 38534 45 954 Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörler (Yüzde) Yükseköğretim 42,1 40,5 39,7 36,3 33,5 30,3 29,2 Özel Sektör 47,5 49,8 50,0 54,2 56,9 60,4 64,2 Kamu 10,4 9,7 10,3 9,5 9,6 9,3 6,6 TZE Cinsinden Toplam . 112969 O115444 o122288 136953 153552 o 172119 182 847 Ar-Ge Personeli Sayısı TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 37,7 35,7 35,4 38,4 35,3 328 323 Özel Sektör 517 53,7 54,5 53,0 57,3 60,6 62,9 Kamu 10,6 10,6 101 8,6 74 6,6 4,8 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen TZE Ar-Ge Personeli Sayısı 46 45 46 50 54 60 65 Kaynak: TÜİK, TÜBİTAK AB Ufuk 2020 Programından ülkemizin daha fazla faydalanabilmesi amacıyla TÜBİTAK koordinasyonunda yönlendirme, bilgilendirme ve teşvik faaliyetleri sürdürülmektedir. Söz konusu program kapsamında 2020 yılında açılan çağrıların yaklaşık yüzde 60'ının sonuçları açıklanmış olup 12 kamu kuruluşu, 44 üniversite/araştırma merkezi, 63 özel sektör kuruluşu ve 7 kâr amacı gütmeyen kuruluş tarafından sunulan toplam 77 projenin destek almasıyla 44,7 milyon Avro geri dönüş sağlanmıştır. Böylelikle Ufuk 2020 Programı kapsamında Eylül 2020 itibarıyla ülkemize 267,1 milyon Avro fon dönüşü gerçekleşmiştir. Söz konusu program 2020 yılında tamamlanacak olup 2021-2027 yıllarını kapsayan Ufuk Avrupa Programı uygulanmaya başlanılacaktır. Ufuk Avrupa Programına ülkemizin katılımına ilişkin hazırlık çalışmaları ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir. Ülkemizin Antarktika alanında uluslararası arenada temsili ve işbirliği potansiyelinin hayata geçirilebilmesi için başlatılan Antarktika Bilimsel Araştırma ve Bilim Üssü Projesi kapsamında 2017 yılından itibaren Antarktika kıtasına dört ulusal sefer düzenlenmiş ve bu seferler kapsamında 55 proje desteklenmiştir. Ayrıca, Antarktika'ya Kalıcı Bilim Üssü Kurulması Projesi kapsamında, Otomatik Meteoroloji Gözlem İstasyonu kurulumu gerçekleştirilmiştir. Bunun yanısıra Ulusal Kutup Bilim Programı (2018-2022) yürürlüğe konulmuş olup öncelikli araştırma temaları, insan kaynakları, uluslararası işbirlikleri, eğitim, tanıtım ve halka erişim, bilim seferleri ve lojistik ile Türk Bilim Üssü odağında çalışmalara devam edilmektedir. Projenin etkin, sürdürülebilir ve kurumsal bir yapı altında yürütülmesi amacıyla TÜBİTAK MAM Kutup Araştırmaları Enstitüsü kurulmuştur. Ülkemizin havacılık ve uzay alanında rekabet gücünün artırılması için havacılık ve uzay teknolojilerine yönelik bilimsel ve teknolojik altyapıların ve insan kaynağının geliştirilmesi, kapasite ve yeteneklerinin artırılması, havacılık ve uzay sanayinin geliştirilmesi görevlerini yürütmek üzere Aralık 2018'de Türkiye Uzay Ajansı kurulmuştur. Söz konusu Ajansın kurumsal yapılanmasına ve kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır.

b) Amaç

Etkin işleyen bir araştırma ve yenilik ekosistemi oluşturularak bilgi üretme ve kullanma kapasitesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli ürün ve hizmetleri destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/ Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Üniversitelerin Ar-Ge ekosistemindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.440) Tedbir 440.3. Üniversitelerin, | YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma üniversitelerinin yüksek katma değerli üretimi Bakanlığı, TÜBİTAK performansları izlenecek, destekleyecek nitelikte Ar-Ge üniversiteler içerisinden başarılı ve yenilik faaliyetleri olanlara bilimsel araştırma gerçekleştirebilmeleri için çalışmaları için ilave kaynak Araştırma Üniversitesi programı sağlanacaktır. güçlendirilecek, bu programa dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441) Tedbir 441.1. Yükseköğretim ve İ Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Yükseköğretim ve kamu kamu kurumları bünyesindeki Strateji ve Bütçe Başkanlığı, kurumları bünyesindeki araştırma araştırma altyapılarının TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler altyapılarına ilişkin güncel verilerin erişilebilirliğinin artırılması ve yer aldığı ve veri doğrulamasının mükerrer yatırımların önlenmesini sağlandığı envanter sistemine teminen altyapılardaki makine- ilişkin hazırlıklar tamamlanacaktır. teçhizat, insan kaynağı, araştırma faaliyetleri ve test hizmetlerine ilişkin güncel bilgilerin yer aldığı envanter hazırlanacaktır. Tedbir 441.2. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. 6550 sayılı Kanun kapsamında Araştırma Altyapılarının TÜBİTAK, YÖK yeterlik değerlendirmesine tabi Desteklenmesine Dair Kanun tutulacak araştırma altyapıları kapsamında kritik teknolojilerde kritik teknolojilere yönelik uzmanlaşmış altyapı Sayısı yetkinlikleri de dikkate alınarak artırılacaktır. belirlenecektir. Tedbir 441.3. 6550 sayılı Kanun | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1.6550 sayılı Kanun kapsamındaki kapsamındaki araştırma TÜBİTAK, YÖK araştırma altyapılarının, çıktı ve altyapılarının çıktı ve etki odaklı etkiyi dikkate alan ve kritik performanslarının izlenmesine ve teknolojilerde ürün hedeflerinin kritik teknoloji alanlarında ürün belirlenmesi yönünde güncellenen misyonları doğrultusunda performans izleme dokümanları çalışmalarını teşvik etmeye kapsamında yıllık izleme süreci yönelik düzenlemeler yapılacaktır. gerçekleştirilecektir. Ar-Ge personeli sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.442) Tedbir 442.1. Araştırma YÖK (5), TÜBİTAK 1. Araştırma üniversitelerinde üniversitelerinde doktora sonrası doktora sonrası sözleşmeli sözleşmeli araştırmacı istihdamı araştırmacı istihdamını artırmak artırılacaktır. üzere ihtiyaçlar tespit edilecek, bu doğrultuda mevzuat gözden geçirilerek gerekli iyileştirmeler yapılması yönünde çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 442.2. Yurt dışında üst Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), 1.Uluslararası Lider Araştırmacılar seviye bilimsel ve teknolojik TÜBİTAK, YÖK Destek Programı kapsamında yeni çalışmalar yürüten nitelikli çağrıya çıkılacaktır. araştırmacıların Uluslararası Lider Araştırmacılar Programı kapsamında Türkiye'ye gelmeleri ve araştırmacı yetiştirmeleri desteklenecektir. Tedbir 442.6. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Stajyer Araştırmacı Burs deneyimine sahip nitelikli insan TÜBİTAK, YÖK Programı (STAR) kapsamında kaynağının artırılmasını teminen çağrıya çıkılacak ve program kamu destekli Ar-Ge projelerinde kapsamında desteklenen daha fazla lisans, yüksek lisans bursiyerlerin lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer ve doktora bursiyeri olarak alması sağlanacaktır. projelerde yer alması sağlanacaktır. Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443) Tedbir 443.1. Temel bilimlere Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), | 1. Temel bilimler alanında yönelik lisansüstü burs miktarı ve | TÜBİTAK, YÖK ülkemizin lisansüstü seviyesinde faydalanan sayısı artırılacaktır. ihtiyaç duyduğu bilim insanlarının yetiştirilmesini teşvik etmek amacıyla Yurt İçi Lisansüstü Burs Programı kapsamında iki defa çağrıya çıkılacaktır. Tedbir 443.2. Özel sektör Ar-Ge | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığ (5), 1. Hedef odaklı destek merkezlerinin, üniversiteler ve TÜBİTAK mekanizmasının geliştirilebilmesi araştırma altyapılarıyla birlikte için mevzuat çalışmaları yapılacak, yürütecekleri teknoloji hazırlık çağrı hazırlıkları tamamlanacaktır. seviyesi 1-3 arasındaki araştırma projeleri desteklenecektir. Tedbir 443.3. Temel ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ulusal Öncü Araştırmacılar ve uygulamalı alanlarda katma (S), TÜBİTAK, YÖK Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) değer açısından yüksek etki Projeleri Güçlendirme Destekleri yaratması muhtemel öncül kapsamında başvurular alınarak araştırma projeleri araştırmalar desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 443.4. Bilim alanlarına | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. TÜBİTAK Temel Bilimler yönelik nitelikli çalışmalar ile (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Araştırma Enstitüsü tarafından öncü ve çığır açıcı araştırmaları | TÜBİTAK, TÜBA, Üniversiteler (| | temel bilim alanlarında, desteklemek üzere ve özellikle dünyanın önde gelen bilim temel bilimler alanında insanlarının katılımıyla araştırmacı insan gücü uluslararası düzeyde bilimsel kapasitesinin artırılmasına etkinlikler gerçekleşürilecektir. yönelik ulusal ve uluslararası 2. TÜBA Yurtdışı Bilim İnsanı eğitim ve araştırma temalı Davet Programı kapsamında bilimsel etkinlikler öncü ve çığır açıcı gerçekleştirilecektir. araştırmacıların ülkemizdeki bilim insanlarıyla bir araya geleceği çalıştaylar düzenlenecek, bilimsel tematik arama konferansları düzenlenecektir. 3. Ulusal ve uluslararası ölçekte, alanlarında öne çıkan uzman ve araştırmacıların veritabanı oluşturulacaktır. Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444) Tedbir 444.1. AB Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ufuk Avrupa Programına ve İnovasyon Çerçeve (S), Dışişleri Bakanlığı, katılımla ilgili hazırlık çalışmaları Programlarına nitelikli projeler (| TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili yürütülecektir. yoluyla katılımın sağlanması ve | Kamu Kurum ve Kuruluşları 2. Ufuk Avrupa Programının programların geri dönüş tanıtımının yapılacağı konferans oranının artırılmasına yönelik düzenlenecektir. tanıtım, bilgilendirme ve 3. Bilgi Çoğaltıcıları Sisteminde kapasite geliştirme çalışmaları yer alan kurum ve kuruluşlara ile destek ve ödül programları üç kapasite geliştirme eğitimi gerçekleştirilecek ve Avrupa verilecektir. Araştırma Alanına 4. Çerçeve Programlarına entegrasyonun sağlanmasını yönelik sekiz uluslararası teminen ulusal programlar AB danışma grubu toplantısı Çerçeve Programlarıyla uyumlu yapılacaktır. ve tamamlayıcı hale 5. Ufuk Avrupa Programına getirilecektir. yönelik dokuz bilgi günü etkinliği düzenlenecektir. Türkiye'de teknoloji üreten insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak gençlerin erken yaşlardan itibaren teknoloji alanında gelişimleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.445) Tedbir 445.1. Deneyap Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1.Deneyap Teknoloji Atölye Teknoloji Atölyeleri (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, sayısı artırılacak, mevcut yaygınlaştırılacak, 50 bin TÜBİTAK, İlgili STK'lar atölyelerin gelişimine yönelik gencin teknoloji eğitimi alması çalışmalar yürütülecektir. sağlanacaktır. Tedbir 445.2. Bilim atölyeleri | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1.Kamu kurumları ve yerel ve gezici bilim sergileri daha (S), TÜBİTAK, Belediyeler, yönetimler için eğitim atölyeleri ulaşılabilir hale getirilerek Üniversiteler kurulması ve teknik ekipman yaygınlaştırılacaktır. desteği verilmesine yönelik mevzuat hazırlanacaktır. 2.Antarktika temalı gezici sergi hayata geçirilecek ve Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi içerisinde Tasarım ve Üretim Atölyesi, Teknoloji Atölyesi ve Çocuk Atölyesi açılacaktır. Kutup araştırmaları konusunda ülkemizin uluslararası konumu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.446) Tedbir 446.1. Kutup Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 5. Ulusal Antarktika Bilim araştırmalarına yönelik (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK | Seferi düzenlenecektir. kurumsal kapasite geliştirilecek 2. Türk Bilim Üssü Çevresel Etki ve Antarktika'da üs Değerlendirme Raporu kurulmasına ilişkin hazırlık hazırlanacak ve Antarktika çalışmaları tamamlanacaktır. Antlaşması Sistemi Sekretaryasına sunulacaktır. 3. Kutup araştırmaları alanında çağrıya çıkılacaktır. Ülkemizin havacılık ve uzay alanında küresel rekabette konumunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447) Tedbir 447.1. Milli Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1.Milli Uzay Programı Programı hazırlanarak (5), Savunma Sanayii uygulamaya konularak uzay uygulamaya konulacaktır. Başkanlığı, Türkiye Uzay Ajansı, | insanı yetiştirilmesi etüt TÜBİTAK, Üniversiteler çalışmasına başlanacaktır. Tedbir 447.2. Türkiye Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1.Türkiye Uzay Ajansının idari Ajansının kurumsal kapasitesi (S), Türkiye Uzay Ajansı, ve kurumsal kapasitesinin geliştirilerek etkinliği TÜBİTAK artırılmasına yönelik çalışmalara artırılacaktır. devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Oranı (3) Yüzde 1,06 1,14 1,29 Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Cinsinden Ar-Ge Personeli Sayısı (3) Kişi 182847 | 205000| 235000 Milyon Kişi Başına Doktora ve Üstü TZE Ar-Ge Personeli Sayısı Kişi 438 500 600

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.3. Girişimcilik ve KOBİ'ler

a) Mevcut Durum

Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2018 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini, istihdamın yüzde 82,4'ünü, katma değerin yüzde 52,6'sını, genel ticaret sistemine göre ihracatın yüzde 55,7'sini oluşturmaktadır. 2016 yılında maddi mallara ilişkin brüt yatırımların ise yüzde 55'i KOBİ'ler tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2018 yılında yüzde 20,6'ya yükselmiştir. KOBİ'lerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artırılması gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir. TABLO II: 29- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı Faaliyete Faaliyeti Kurulan Kapanan y Sona Eren Kapanan Oo Gerçek Gerçek Geçen Kurulan N da N Kurulan (Kapanan Esnaf ve N Şirket Kişi Ticari Kişi N N Yıl Esnaf ve N Şirket H .... o Kooperatif Kooperatif 2 Sanatkâr Sayısı Işletme (o Ticari Sanatkâr Sayısı : Sayısı Sayısı Sayısı Sayısı Işletme Sayısı Sayısı

aynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyladır.

Haziran 2020 itibarıyla; bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 808 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 25'e yükselmiştir. TABLO II: 30- ESKKK Kefalet Kredileri Yıl Kefalet Alan ve Kredi Kullanan Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi İşletme Sayısı Hacmi (Milyon TL)

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyladır.

Esnaf ve sanatkârlarımızın desteklenmesi amacıyla, 24/12/2019 tarihli ve 1898 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı gereğince, i Ocak-31 Aralık 2020 tarihleri arasında esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 veya yüzde 100 faiz indirimli (faizsiz) olarak kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. Kredilere Halk Bankasınca uygulanan faiz oranı yıllık yüzde 9 olmakla birlikte bu faiz oranının yarısı ya da tamamı (kullandırılan kredi türüne göre) Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından Bankaya aktarılarak, Bankanın faiz kaybı karşılanmaktadır. Bu kapsamda Ağustos 2020 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 1.149.373'e, kredi bakiyesi ise 66,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. Hazine destekli kefalet uygulaması 2020 yılında da devam ederek Ağustos 2020 döneminde kefalet kullandırımı 164,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 279.674 KOBİ'nin 362.047 talebi değerlendirilerek 205,7 milyar TL krediye karşılık 164,8 milyar TL kefalet desteği verilmiştir. Diğer taraftan, AB COSME Programına AB üye ülkeleri ile birlikte dahil olunmuş ve bu sayede diğer ülkelerle işbirlikleri kurularak Avrupa Yatırım Fonu vasıtasıyla, KOBİlerimize yönelik yaklaşık 750 milyon Avro'luk kredi hacmi oluşturulmuştur. TABLO 11: 31- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi KGF AŞ Özkaynak Hazine Kaynaklı Kefalet Toplam il Kefalet Van il Kefalet Ya an . Kefalet Yaran Yı İşletme | Kefalet Hacmi Hacmi İşletme | Kefalet Hacmi Hacmi İşletme | Kefalet Hacmi Hacmi Sayısı Sayısı een (Milyon Sayısı Sayısı m (Milyon Sayısı Sayısı “m (Milyon TU) TU) TU) 2010 1333 2382 663 868 600 708 275 434 1933 3090 938 1302 2011 1058 1834 601 812 1198 1373 522 809 2256 3207 1123 1621 2012 1484 1694 499 676 3528 3823 614 877 5012 5517 o 1113 1553 2013 1199 1345 41 585 1263 1415 610 882 2 462 2760 1061 1467 2014 2573 3397 523 724 1 660 1865 819 1164 4223 5262 1392 1888 2015 2485 2644 846 1020 3 638 3730 1721 2380 6123 6374 2567 3 400 2016 4643 4699 1285 1554 6972 7032 2765 3904 O116i5 oO11731 Oo 4050 5 458 2017 6880 6960 802 934 316168 375329 195827 218799 323048 382289 196630 219733 2018 1153 1158 345 402 181262 206260 71787 o 76367 182415 207418 72131 83 903 2019 11 980 12299 3329 4211 148340 165624 59 645 74264 160320 17793 62973 78473 2020(1) Oo 2906 2952 652 834 276768 359095 164206 204924 279674 362047 164858 (o 205757 Kaynak: KGF A.Ş.

(1) Ağustos ayı itibarıyladır.

KOBİ ve girişimcilere yönelik KOSGEB destek ve hizmetleri ile ilgili tüm süreçler e— Devlet Kapısı üzerinden yürütülmektedir. Bunun yanı sıra, işletme karnesi niteliğinde olan ve işletmelerin kendilerini sektörlerinde, Türkiye geneli ve bölgelerinde (İBBS Düzeyi) konumlandırma imkânı bulabilecekleri, KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu da Türkçe ve İngilizce versiyonuyla birlikte e-Devlet Kapısı üzerinden ücretsiz olarak sunulmaktadır. Son yıllarda KOSGEB destek programlarının çeşitliliği, toplam destek tutarı ve KOBİ başına ortalama destek tutarı giderek artmaktadır. Bu kapsamda, daha fazla KOBİ'yi ihracatçı hale getirmek ve ihracatçı olan işletmelerin kapasitelerinin artırılarak yeni pazarlara açılmalarını sağlamak amacıyla Yurtdışı Pazar Destek Programı 2020 yılında uygulamaya alınmıştır. KOBİ'lerin, KOSGEB destekleri kapsamında yararlanacakları rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin esasları düzenlemek amacıyla KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 05/02/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu çerçevede; finansman, uluslararasılaşma, teknoloji/yenilik/dijitalleşme ve büyüme alanlarında işletmelere teknik danışmanlık hizmeti sunacak kişilerin yetkilendirilmesi ve teknik danışmanlık hizmetleri hakkında esasları düzenlemek amacıyla usul ve esaslar hazırlanarak 05/08/2020 tarihinde yayınlanmış olup başvurular alınmaya başlanmıştır. TABLO II: 32- KOSGEB Destek Programları 2017 2018 2019 2020 DESTEK İşletme (o Destek | İşletme (Destek | İşletme (| Destek İşletme (© Destek PROGRAMLARI Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) KOBİ Proje Destek Programı 373 9471 73 2073 5 470 i 80 Ar-Ge, İnovasyon ve Endüstriyel Uygulama 9443 58 767 1106 71370 1207 87229 1059 63081 Destek Programı İşbiriği Gügirlği Destek 36 9 079 31 9 488 u 3163 2 1955 Programı Tematik Proje Destek U 653 6 31 2 a N N Programı Girişimcilik Destek Programı 22893 443420 31790 596 333 25077 475 289 8915 90901 Genel Destek Programı 31920 276 976 39 405 388 531 19711 243 002 5947 55 884 Gelişen İşletmeler Piyasası KOBİ Destek Programı 2 2 5 i 10 KOBİGEL - KOBİ Gelişim 176 — 149752 2270 — 257365 1288 © 495761 1110 99005 Destek Programı Teminat Giderleri Desteği 424 452 167 213 109 10 - - TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama 26 1243 6 2567 57 2859 32 1347 Destek Programı Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandırıcı 9 3 088 6 4320 23 3656 4 1126 Destek Programı Sirateğik Ürün Destek - 9 34057 0 109970 65 61913 Programı KOBİ teknolojik Ürün Yatırım Destek Programı - 28 29770 70 76 898 117 103 006 İşletme Geliştirme Destek - 359 312 13968 (o 150387 14565 — 205819 Programı İşbirliği Destek Programı - - - - 3 982 25 17 584 Girişimciliği Geliştirme 5264 127 668 11045 289 293 Destek Programı Yurt Dışı Pazar Destek , N 56 851 programı Toplam 58 019 952901 75345 1396782 68774 1777422 43 844 991 856 Kaynak: KOSGEB

1) Eylül ayı itibarıyladır.

KOSGEB tarafından 2019 yılında uygulamaya alınan revize destek modeliyle imalatçı girişimcilere üst limiti 375.000 TL'ye, geleneksel sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65.000 TL'ye kadar hibe desteği sağlanmasının önü açılmıştır. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmıştır. Ayrıca, KOBİ ve girişimcilerin üzerindeki yükü hafifletmek ve finansal olarak rahatlamalarını sağlamak amacıyla KOSGEB alacaklarının ertelenmesi kapsamında; Covid- 19 pandemisi ve Elazığ ilinde meydana gelen deprem nedenleriyle, KOBİ'lerin KOSGEB'e olan geri ödemeli destekler kapsamındaki borçlarının vade tarihleri üçer ay ertelenmiştir. Ayrıca, KOBİlerin bankalardan kullandığı KOSGEB destekli kredilerin vadeleri, maliyetleri KOSGEB tarafından karşılanmak suretiyle ertelenmiştir. TABLO TI: 33- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri KOSGEB Faiz Desteği | Yıl İşletme Adedi Kredi Hacmi (Bin TL) (Bin TL)

Kaynak: KOSGEB

(1) 513.292 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sıfır Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 1. Taksiti olarak ödenmiştir.

(2) 510.552 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sıfır Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 2. Taksiti olarak ödenmiştir.

(3) 498.676 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sıfır Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 3. Taksiti olarak ödenmiştir.

(4) Eylül ayı itibarıyladır.

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından paydaş kurum/kuruluşların da katkısıyla düzenlenen Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri, gerek bu eğitime artan talep, gerekse Bürokrasinin Azaltılması ve Mevzuatın Sadeleştirilmesi çalışmaları kapsamında, firsat eşitliği de gözetilerek dijital ortama taşınmış ve 2019 yılı Temmuz ayı itibarıyla söz konusu eğitimler, zengin içerikleriyle e-Devlet Kapısı üzerinden çevrimiçi olarak katılım sağlanabilecek şekilde tüm vatandaşlarımızın ücretsiz olarak istifadesine sunulmuştur. Ayrıca, girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla toplam 16 bölümden oluşan KOSGEB Girişimcilik Eİ Kitabı hazırlanmıştır. Diğer taraftan, KOSGEB tarafından fonlanan 19 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıç aşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İŞGEM/TEKMER Destek Programı kapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir. TABLO II: 34- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2015 (2016 (2017 2018 (o 2019 2020(1) Toplam Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi 84742 176092 217291 159876 126496 73130 837627 Katılımcı Sayısı Girişimcilik Desteği Alan 11825 15536 22893 31790 30341 20860(2) 133245 İşletme Sayısı Kaynak: KOSGEB

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

(2) Ödeme oluru düzenlenen işletme sayısı,

TÜBİTAK, teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusundaki Teknogirişim Sermayesi Desteği Programı (BiGG) faaliyetlerini sürdürmektedir. Program kapsamında her sene açılan iki çağrıyla başvurular alınmaktadır. 2019 yılının ikinci çağrısına Aralık ayında çıkılarak 3.289 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda hızlandırıcı sürecini başarıyla tamamlayan 144 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. TABLO II: 35- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri Yıl Başvuru Sayısı Desteklenen Girişimci Sayısı Destek Miktarı (Milyon TL) (4) 2012 745 112 24,6 2013 1220 127 26,2 2014 1251 Hi 20,1 2015 3015 208 45,8 2016 - - - 2017 6 635 402 70,1 2018 7917 273 44,5 2019 7 483 295 (1) 117 2020 - 300 (2) 60 (3) Kaynak: TÜBİTAK

(1) 2019/2 çağrısı kapsamında desteklenen 144 girişimciye henüz ödeme yapılmamıştır.

(2) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı

(3) Yıl İçinde Aktarılması Planlanan Destek Miktarı Toplamı

(4) 2020 sabit fiyatlarıyladır.

Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kısmen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OSB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımcıların yönlendirilmesi ve OSB'lerin canlandırılması hedeflenmekte, OSB'erdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir. Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OSB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan küçük sanayi sitesine (KSS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2020 yılında dokuz OSB'ye tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı 323'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 190'a çıkmış, KSS sayısı ise 480 olmuştur. 2020 yılı itibarıyla toplamda ilan edilmiş 21 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Bunların yedisi karma/ihtisas endüstri bölgesi, 11'i özel endüstri bölgesi ve üçü münferit yatırım yeridir. OSB ve KSS altyapı projeleri için 2020 yılında 204 milyon TL olan sene başı ödeneğinin 2021 yılında yaklaşık 5,5 katına çıkarılarak 1.124 milyon TL'ye ulaşması öngörülmektedir. 2009 yılında teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 85'e, faaliyette olanların sayısı 65'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 5.400'e yükselmiştir. Diğer yandan, OSB uygulamalarında üretime geçme oranlarının artırılması, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi fayda sağlayabilecektir. TABLO II: 36- OSB ve TGB Bilgileri OSB TGB OSB'lerde — Kullandırılan TGB'lerde | Kullandırılan Yıl Tamamlanmış Faaliyet Kamu Faal TGB Faaliyet Kamu OSB Sayısı Gösteren Kaynağı Sayısı Gösteren Kaynağı İşletme (Bin TL) (2) İşletme © (Bin TL) (2) Sayısı (1) Sayısı 2002 70 26 624 208 585 2 50 - 2003 76 27811 230 789 6 169 -

2020 (3) 201 (4) 54 148 154 583 71 (5) 5 920 (5) 11 581(5) Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Mevcut OSB'erdeki Üretime Geçen İşletme Sayısı

(2) 2020 yılı fiyatlarıyladır.

(3) Ekim ayı itibarıyladır.

(4) 2020 yılında tamamlanması öngörülen OSB sayısı 11 olup kesin sayı 2020 yılı sonu itibarıyla verilecektir.

(5) Ağustos ayı itibarıyladır.

2020 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde iki değişiklik yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle: OSB içindeki sanayi parsellerinin emsal hesaplamasında yapılan düzenlemeyle inşaat alanı kullanım kapasitesi yüzde 130'a kadar artırılmıştır. OSB katılımcılarının kendi ihtiyaçları için rüzgar ve güneş enerjisine dayalı elektrik üretim tesisi kurabilmesine imkân tanınmıştır. OSB'ye ait teknik altyapı alanlarında geri dönüşüm ve bertaraf tesislerinin kurulabilmesine imkân tanınmıştır. OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevlerinde ve işleyişinde düzenlemeler yapılmış, OSB'lerin işleyişinde dijitalleşmeye ve bürokraside sadeleşmeye gidilmiştir. Yeniden değerleme oranlarındaki artış nedeniyle arsa iptal ve iadelerinde ödenecek bedelin hesaplanmasında sanayici mağdur edimeden OSB'lerin zarara uğraması engellenmiştir. Covid-19 pandemisinden dolayı OSB içinde yatırımların gerçekleşmesinde yaşanan gecikmeler nedeniyle tahsis süresi tamamlanan katılımcılara OSB Yönetim Kurulu ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından süre uzatımı verilmesine imkân tanınmıştır. OSB'lerin bankalardan kullandıkları kredilere ilişkin mevcut düzenleme, uygulamanın etkinleştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla sadeleştirilmiş ve kâr payı desteği verilmesi düzenlenmiştir. OSB'lerin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığından izin alarak kuracakları anonim şirketlerin, OSB içindeki parsellerin üst yapılı/üstyapısız alım, satım, kiralama ve üst hakkı tesis edilmesi işlemlerini gerçekleştirebilmesine imkân tanınmıştır. Bu düzenlemeyle sanayicilerin OSB içinde üst yapılı veya üst yapısız sanayi alanlarına kiralama ve üst hakkı gibi alternatif yöntemlerle ulaşması amaçlanmıştır. Teknoloji girişimciliği ile Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin ekonomik değere dönüşmesini sağlamak amacıyla girişimciliğin gelişmesine yön verilmesine yönelik olarak ekosistemin tüm alanlarını kapsayacak, tespit edilen sorun alanlarına etkili çözümler üretecek bir girişimcilik stratejisinin hazırlıklarına devam edilmiştir. İstanbul'un öncelikle bölgesel sonrasında ise küresel girişimcilik merkezlerinden birisi haline getirilmesine yönelik yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kılacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programının geliştirilmesi kapsamında; İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programı için taslak bir çalışma hazırlanmıştır. Uluslararası örnekler, girişimcilik konusundaki endeks çalışmaları ve politika belgeleri de incelenerek bir yol haritası ortaya konulmuştur. İstanbul Kalkınma Ajansı koordinasyonunda ve ilgili paydaşlarla iş birliği halinde, program kapsamında yapılacak faaliyetleri içeren bir eylem planı hazırlanması öngörülmektedir. 2020 yılında Ticaret Bakanlığı tarafından Kooperatifçilik Destek Programı uygulanmaya başlanmıştır. Programla kooperatif ve üst kuruluşlarının üretim ve istihdama katkısı olacak yatırım projelerinin desteklenmesi, faaliyetlerinde etkinlik ve verimliliğin sağlanması, teknoloji ve yeni üretim tekniklerinden yararlanmalarına katkıda bulunulması, rekabet güçlerinin artırılması ve bireysel tasarrufların uygun kooperatif girişimcilik modelleriyle ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Program kapsamında, ilk uygulama olarak, ortaklarının çoğunluğunu kadınların oluşturduğu ve kadın emeğini değerlendirme amacı güden kooperatifler ve üst kuruluşlar desteklenmektedir. Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB, KSS) dijital dönüşüme uygun yapılanmasının sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmalar büyük önem arz etmektedir. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç

Girişimcilik kültürünün, teknoloji tabanlı ve yenilikçi girişimcilik kapasitesinin geliştirilmesi, finansmana, bilgiye ve pazara erişim imkânlarını geliştiren girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi, firmaların ölçek büyütmelerinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

KOBİ ve girişimcilere yönelik yenilikçi finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.449) Tedbir 449.1. Kurumsal Sanayi ve Teknoloji 1. Bireysel girişim sermayesi ağlarına ve bireysel girişim Bakanlığı (S), Hazine ve | katılımın teşvik edilmesi için Türkiye sermayesi, kitle fonlaması, | Maliye Bakanlığı genelinde bilgilendirme ve yönlendirme etki yatırımcılığı gibi faaliyetleri yürütülecektir. alternatif finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımlarının artırılması sağlanacaktır. Teknoloji odaklı girişimlerin fikir aşamasından, ölçeklenerek kurumsallaşma safhasına kadar tüm aşamalardaki ihtiyaçlarına hitap edecek bir Girişim Destek Paketi hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.450) Tedbir 450.1. Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Girişim Ekosistemi Platformu Türkiye'deki girişimcilik Bakanlığı (S) uygulamaya geçirilecektir. ekosisteminde yer alan tüm paydaşların faydalanabileceği, girişim bilgilerinin yer aldığı, yatırımcıların tanıtıldığı, girişimcilerin kullanabileceği kuluçka ve hızlandırma merkezleri hakkında bilgiler olan, girişimciliğe yönelik desteklerin özetlendiği, eğitimlerin listelendiği, gelişmelerin paylaşıldığı, düzenli olarak güncellenen bir Türkiye girişim ekosistemi platformu kurulacaktır. Tedbir 450.2. Girişimcilik Sanayi ve Teknoloji 1. TGB'lerin bölge alanı dışında farklı Bakanlığı (S), Hazine ve | lokasyonlarda ve şehir merkezlerinde ekosisteminin Maliye Bakanlığı, Strateji | kuluçka merkezi kurabilmesine ilişkin güçlendirilmesine yönelik tüm paydaşlara hitabeden | ve Bütçe Başkanlığı, ikincil mevzuat çalışmaları yapıların geliştirilmesine Kalkınma Ajansları, tamamlanacaktır. öncelik verilecektir. Teknopark Yönetici 2. TGB'lerin idare, Ar-Ge, atölye, kuluçka Şirketleri merkezi binaları ile altyapı inşaatları desteklenecek ve böylece yeni girişimciler için daha fazla uygun alan oluşturulması sağlanacaktır. Tedbir 450.3. Kurumsal Sanayi ve Teknoloji 1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinin şirketlerin ve yöneticilerinin, | Bakanlığı (S), Sosyal yürütmüş oldukları faaliyetlerin denetimi erken aşama girişimlerine Güvenlik Kurumu, Gelir | | yapılacaktır. yönelik hızlandırma İdaresi Başkanlığı, Özel (| 2. Mentörlük rolü verilmiş olan programlarına katılımını ve || Gektör Firmaları merkezlerin gerçekleştirdikleri çalışmalar yatırımcı olmalarını, da faaliyet denetimi içinde mentörlük desteği değerlendirilecektir. sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir. Tedbir 450.5. Girişimciliğin | Sanayi ve Teknoloji 1. Ulusal Girişimcilik Stratejisi geliştirilmesi amacıyla Bakanlığı (S) hazırlanacaktır. bürokratik ve hukuki öngörülebilirlik artırılacak, mevzuat sadeleştirilecektir. Esnaf ve sanatkârların değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabet güçleri ve kapasiteleri artırılacak, sosyal ve yenilikçi kooperatifçilik desteklenerek işbirliği, ortak çalışma kültürünün artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.451) Tedbir 451.1. Esnaf ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Mevcut durum tespiti yapılacak, iyi sanatkârlar odaları birlikleri | | Hazine ve Maliye uygulama örnekleri araştırılacak ve ihtiyaç bünyesinde, esnaf ve Bakanlığı, KOSGEB, TİM, | tespiti raporu hazırlanacaktır. sanatkârlara ihracat TESK, TESKOMB, süreçleri, girişimcilik, Ar-Ge Halkbank ve yenilikçilik ile devlet yardımları hakkında eğitim, danışmanlık ve bilgi desteği sağlayacak birimler oluşturulacaktır. Tedbir 451.2. Esnaf ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Mevcut durum tespiti yapılacak ve destek Sanatkârlar Destek Sistemi Hazine ve Maliye modeli oluşturulacaktır. yenilenerek finansal Bakanlığı, KOSGEB, TİM, desteklerin çeşitliliği TESK, TESKOMB, Makine sağlanacak, ekonomik İmalatçıları Birliği (MİB), katkısı dikkate alınarak Halkbank uygun koşullu kredi desteklerine devam edilecektir. Hazine destekli kullandırılan kredilerde imalat sektörüne, ihracata, markalaşmaya, e-ticarete, yönelen esnaf ve sanatkârlara ilave faiz desteği sağlanarak bu desteklerin etkinliği artırılacaktır. Tedbir 451.4. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Kooperatifçilik Sektör Analizi Çalışması Kooperatifçilikle ilgili yapılacak ve sonuçları raporlanacaktır. kamuoyunda farkındalık sağlanması ve kooperatif girişimciliğinin farklı alanlarda uygulanması yönünde çalışmalar yapılacaktır. Girişimcilik kültürü geliştirilecek, hedef ve performans bazlı odaklı destek modelleri oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.452) Tedbir 452.1. İstanbul Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası İstanbul Girişimcilik öncelikle bölgesel Bakanlığı (S), İstanbul Programı kapsamında hazırlanan İstanbul sonrasında ise küresel Kalkınma Ajansı Uluslararası Girişimcilik Stratejisi girişimcilik merkezlerinden paydaşlarla işbirliği halinde uygulamaya birisi haline getirilecektir. konulacaktır. Bu kapsamda yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kılacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programı başlatılacaktır. Tedbir 452.4. Sosyal Sanayi ve Teknoloji 1. Sosyal girişimcilik potansiyelinin yüksek girişimcilikle ilgili Bakanlığı (S), Kalkınma olduğu bölgelerde sosyal girişimcilik, düzenleme yapılacak, Ajansları, İlgili Kamu sosyal inovasyon ve/veya sosyal sosyal etkinin ölçülmesine | Kurum ve Kuruluşları sorumluluk konularında kapasite yönelik kapasite geliştirme ve farkındalık faaliyetleri artırılacak, analiz düzenlenecektir. sonuçlarına göre iyi 2. Sosyal girişimcilik potansiyelinin yüksek uygulamaların topluma olduğu bölgelerde sosyal girişimcilik, katkıları oranında destek sosyal inovasyon ve/veya sosyal miktarlarının kademeli sorumluluk alanlarında destek programları olarak artırılması uygulamaya geçirilecektir. sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2018 2019 2020(1) 2021 (2) KOBİ'lerin İhracat İçeresindeki Payı Yüzde 55,7 56,5 57,5 58,5 KOBİ'lerin Ar-Ge Harcamalarındaki Payı Yüzde | 20,6 22 23 24

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.4. Fikri Mülkiyet Hakları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde 2020 Ocak-Eylül döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, toplam patent başvuru sayısında yüzde 1,2 azalış, faydalı model başvuru sayısında yüzde 29,8, marka başvuru sayısında yüzde 25,8, tasarım başvuru sayısında ise yüzde 2,2 artış kaydedilmiştir. Hâlihazırda 547 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 673 coğrafi işaret başvurusu da inceleme aşamasındadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altına alınan bitki çeşidi sayısı 2019 yılı sonunda 1.075'e ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 47'dir. Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2018 yılı verilerine göre Türkiye, yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında 8'inci, tasarım başvurularında ise 5'inci sırada yer almaktadır. Toplam yerli sınai mülkiyet verilerine göre ise genel sıralamada 11'inci sırada bulunan ülkemiz; Rusya, İspanya, Brezilya, Hollanda, İsviçre gibi ülkelerin önünde yer almıştır. TABLO II: 37- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 2016 2017 2018 2019 2019(1) 2020(1) Patent Başvuru Sayısı 16 778 19 283 18 504 19 916 12775 12 628 Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 38 45 40 41 34 38 (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 3534 3320 2770 2971 1 989 2581 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 98 98 97 98 98 98 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 107/176 121108 120008 134353 92 246 116 010 Yerli Marka Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 88 88 88 89 88 g1 Yüzde) Tasarım Başvuru Sayısı (2) 46500 46853 42345 Oo 46 188 30980 (O 31650 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 85 84 84 85 84 89 Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 193 216 265 208 141 183 Yerli Tslahçı Hakkı Başvurularının Toplam 39 42 38 56 6 59 İçerisindeki Payı (Yüzde) Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu

(1) Ocak-Eylül dönemi

(2) Lahey başvuruları dâhildir.

Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2019 yılı verilerine göre Türkiye, uluslararası patent başvurularında ilk 20 ülke içerisinde yüzde 47 artış oranıyla ve uluslararası marka başvurularında ilk 10 ülke içerisinde yüzde 37 artış oranıyla ilk sırada yer almıştır. Türk Patent ve Marka Kurumu 2017 yılından beri Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı nezdinde 23 Uluslararası Araştırma ve İnceleme Otoritesinden biri olarak 1.367 uluslararası araştırma ve inceleme raporu hazırlamış ve en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasına girmiştir. Firma düzeyinde fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün, özellikle küçük ölçekli işletmelerde bu konudaki bilgi ve birikimin artırılması gerekmektedir. KOBİ'lerde yenilikçilik kültürünün geliştirilmesini ve yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi, 2020 yılının ilk çeyreğinde Ostim Enerjik Kümelenme Grubunda ve Samsun ilinde faaliyet gösteren firmalara çevrimiçi olarak uygulanmış ve firmaların fikri mülkiyet stratejisi geliştirmelerini destekleyici eğitim ve danışmanlık hizmeti verilmiştir. Ayrıca, Afyon, Kütahya ve Uşak illerinde uygulanacak proje için firma analizi yapılmış ve elektronik ortamda yürütülmesine yönelik hazırlıklar tamamlanmıştır. Sınai mülkiyete konu ürünlerin değerleme kapasitesinin artırılması ve bu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından kurulan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş. (TÜRKSMD) bünyesinde eğitim faaliyetleri tamamlanmış ve değerleme faaliyetlerine başlanmıştır. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla, Türk Patent ve Marka Kurumu ile Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü çalışanları başta olmak üzere tüm paydaşlara yönelik profesyonel eğitim programları düzenleyen Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir. 2020 Ocak- Eylül döneminde yapılan etkinliklerde Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 4.329 kişiye, Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde 522 kişiye çevrimiçi eğitimler verilmiştir. Ülkemizde fikri mülkiyet sisteminin insan kaynakları yapısı büyük ölçüde tamamlanmış olmakla birlikte, bu alanda beşeri kapasitenin daha da güçlendirilmesi amacıyla TÜRKPATENT bünyesinde istihdam edilmek üzere toplam 120 sınai mülkiyet uzman yardımcısı alımı için yapılan çalışmalar büyük ölçüde tamamlanmıştır. Ülkemizde fikri haklara ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistiklerin geliştirilmesine ve bu kapsamda özellikle fikri hakların yoğun olduğu endüstrilerin ölçümlenmesi amacıyla kapsamlı veri üretilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çerçevede Telif Hakları Genel Müdürlüğü'nün koordinasyonunda telif haklarına dayalı yaratıcı endüstrilerin ekonomik boyutunun belirlenmesine ilişkin Kültür Endüstrilerinin Türkiye Ekonomisine Katkısının Ölçülmesi (2015-2018) Raporu hazırlanmıştır. Rapora göre, 2018 yılı itibarıyla telif haklarına dayalı endüstrilerin GSYH içindeki payı yüzde 2,88, toplam istihdam içindeki payı yüzde 4,34, toplam ihracat içindeki payı yüzde 7,14 ve toplam ithalat içindeki payı yüzde 4,17'dir. Fikri haklara ilişkin uygulanmakta olan destekleme sisteminin etkinliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Telif yoğun endüstrilere yönelik olarak kamu tarafından sağlanan mevcut destekleri bir araya getiren Kültür Endüstrileri Teşvik ve Destek Rehberi hazırlanarak yayımlanmıştır. Ayrıca, mevcut desteklerin etki analizinin yapılmasına yönelik olarak TÜBİTAK/TÜSSİDE danışmanlığında çalışmalar başlatılmıştır. Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerine yönelik özel destek programları geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Bu amaçla, kamu, özel ve sivil toplum olmak üzere ilgili tüm kesimlerin yer aldığı çevrimiçi Kültür Endüstrileri Platformu oluşturulmuştur. Telif hakları alanında hak izleme kuruluşları olan Meslek Birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Meslek Birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS) kurulmuştur. Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerinde yer alan işkollarının belirlenmesi, bu işkollarının özelliklerinin değerlendirilmesi ve bu alanlarda çalışan kişilere ilişkin istatistiki verilerin derlenmesini amaçlayan Kültür Endüstrisi İşgücü Raporu hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir. Yüksek Öğretim Kurulunca, fikri mülkiyet haklarının, temel bilimler, ekonomi, işletme, mimarlık, mühendislik, iletişim, güzel sanatlar fakültelerinde lisans ve lisansüstü düzeyde ders programına alınması hususunun yükseköğretim kurumları tarafından değerlendirilmesi ve bu konuda çalışma yapılması talep edilmiştir. Ayrıca, Yükseköğretim kurumlarında Fikri Mülkiyet Hukuku bilim alanı doçentlik alanı olarak tanımlanmıştır. Fikri mülkiyet sisteminde dünyada yeni gelişmeler ve değişen koşulların gerektirdiği nitelikli insan gücü, her düzeyde eğitim ve yapısal düzenleme ihtiyacı önemini korumaktadır. Ayrıca fikri hak ihlallerinin önlenmesine yönelik uygulamanın güçlendirilmesi ve uygulayıcı kurumların kapasitelerinin artırılması büyük önem taşımaktadır.

b) Amaç

Fikri mülkiyet sisteminde hukuki altyapı ve uygulamanın güçlendirilmesi, fikri mülkiyet haklarının (oluşmasını destekleyen ekosistemin geliştirilmesi ve bu hakların ticarileştirilmesinin hızlandırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin toplumun tüm kesimlerine eğitimin her kademesindeki programlar yoluyla benimsetilmesi sağlanacak; tanıtım, farkındalık ve bilgilendirme faaliyetleriyle toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.454) Tedbir 454,3. Fikri Mülkiyet Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. İlgili kesimlerin eğitim Akademisi bünyesinde ilgili (S), Türk Patent ve Marka ihtiyaçları ve talepleri tespit kesimlere modüler ve sertifikalı Kurumu, İlgili Kurum ve edilecek ve bu çerçevede eğitim eğitimler verilecek, farkındalık ve Kuruluşlar programı oluşturularak yıl bilgilendirme faaliyetleri boyunca yüz yüze veya çevrimiçi yürütülecektir. eğitimler düzenlenecektir. 2. Fikri Mülkiyet Akademisi faaliyetleri çerçevesinde uzaktan eğitim programları oluşturularak farklı kitlelere yönelik en az 36 sanal toplantı gerçekleştirilecektir. Tedbir 454.4. Toplumda telif Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. İlgili kesimlerin eğitim haklarına yönelik bilincin ve (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar | ihtiyaçları ve talepleri tespit farkındalığın artırılması amacıyla edilecek ve bu çerçevede eğitim bilgilendirme faaliyetleri programı oluşturularak yıl yürütülecektir. boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 454.5. Hezârfen Projesi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. KOBİ'lerin sınai mülkiyet yaygınlaştırılacak, bu kapsamda (S), Türk Patent ve Marka konusunda farkındalığı ve modüler programlar geliştirilerek Kurumu, İlgili Kurum ve kapasitesinin artırılması için KOBİ'lerin sınai mülkiyet Kuruluşlar Hezarfen Projesi en az 5 farklı konusunda farkındalığı ve ilimizde uygulanacaktır. kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi | Sanayi ve Teknoloji 1. TÜRKPATENT Bilgi ve ve Doküman Birimleri Bakanlığı (5), Türk Patent Doküman Birimi personeline yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet | ve Marka Kurumu yönelik olarak eğiticilerin paydaşlarına yönelik yapılacak eğitimi programları farkındalık etkinliklerindeki rolü düzenlenecektir. güçlendirilecektir. Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455) Tedbir 455.3. Sınai mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Sınai mülkiyet haklarına haklarına ilişkin veri ve Bakanlığı (S), Türk Patent | ilişkin farklı türde verilerin ve istatistiklerin kapsamlı olarak ve Marka Kurumu bu verilere ilişkin analiz ve değerlendirildiği raporlar değerlendirmelerin yer alacağı hazırlanacak, hak sahipleriyle Sınai Mülkiyet Raporu düzenli olarak iletişim kurulacak, hazırlanacaktır. patent ve tasarımların satışı ve lisanslanmasıyla ilgili takip raporları oluşturulacak, genel ekonomik verilerle karşılaştırılmalı analizi yapılacaktır. Fikri mülkiyet haklarının korunması, icrası ve uygulanması ile ilgili birimlerde beşeri ve kurumsal kapasite ile bu alandaki mevzuat, teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecek, ilgili kurum ve kuruluşlar arası işbirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.456) Tedbir 456.2. Şikâyet, arama-el Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri mülkiyet hukukuna koyma ve kararlara itirazın ilişkin sulh ceza hâkimlerine sunulacağı sulh ceza hâkimliklerinin yönelik eğitim programı ihtisaslaşması sağlanacaktır. düzenlenecektir. Tedbir 456.4. Fikri mülkiyet Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri mülkiyet hukukuna hukuku alanında görev yapacak ilişkin hâkim, Cumhuriyet hâkim, savcı, arabulucu ve savcısı, arabulucu ve bilirkişilere düzenli olarak ihtisas bilirkişilere yönelik olarak eğitimi verilecektir. eğitim programları düzenlenecektir. 2. Fikri ve Sınai Haklar Mahkemelerinde çalışan yardımcı yargı personeline eğitim programı düzenlenecektir. Tedbir 456.7. Yeni teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Yeni ve güncel alanlarında fikri mülkiyet Bakanlığı (S), Türk Patent o | teknolojilerin fikri mülkiyet korumasına ve uygulamalarına ve Marka Kurumu, İlgili sistemine etkileri, mevzuat ilişkin dünyadaki gelişmeler Kurum ve Kuruluşlar ihtiyaçları ve uluslararası izlenerek araştırma faaliyetleri alanda yaşanan gelişmeleri yapılacak ve gerekli hallerde bu içeren rapor hazırlanacaktır. alana yönelik hukuki altyapı oluşturma çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 456.8. Ülkemiz için Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayileşme İcra Kurulu stratejik öneme sahip teknolojilere | Bakanlığı (S) görevleri kapsamında firma ilişkin sınai mülkiyet hak sahipliğindeki değişiklikler için sahipliğinin Türkiye'de kalması için mevzuat düzenlemesi çalışmalar yapılacaktır. yapılacaktır. Tedbir 456.9. Sanayide dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayide dijital dönüşümle dönüşümle ilgili yapılan patent Bakanlığı (5), Türk Patent ilgili uluslararası patent başvurularına ilişkin bilgilerin yer ve Marka Kurumu sınıfları belirlenerek bu alanda alacağı ve araştırmacılarla yapılan patent başvurularının paylaşılacağı bir veri tabanı yer aldığı bir veri tabanı | owturulacakor.. | 00 oluşturulacaktır. Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜRKPATENT bünyesinde uluslararası patent araştırma ve (S), Türk Patent ve Marka istihdam edilecek 120 Sınai inceleme otoritesi olarak kurumsal Kurumu Mülkiyet Uzmanına yönelik kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır. olarak kapsamlı patent araştırma ve inceleme eğitimleri gerçekleştirilecek; PCT Araştırma Uzmanları Grubu oluşturularak teknik alan bazında uzmanlaşma artırılacaktır. Tedbir 456.13. Güzel sanat Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Fikir ve Sanat Eserlerinin eserlerinin satışa sunulduğu (S), TOBB, TESK Tespit Edildiği Materyallerin müzayede salonları ve sanat Dolum, Çoğaltım ve Satışını galerileri tespit edilerek bunların Yapan veya Yayan İşletmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Sertifikalandırılmasına İlişkin mevzuat çalışması yapılacaktır. Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'te; ticari sanat galerileri, güzel sanat eserlerinin perakende satışını yapan yerler ile güzel sanat eserlerinin müzayede, mezat yahut açık artırma ile satışının yapıldığı yerlerin de kayıt altına alınması amacıyla sertifikalandırılmalarını teminen değişiklik yapılacaktır. Tedbir 456.15. İl denetim Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. İllerde korsanlıkla mücadele komisyonlarının etkinliğini artırmak | (S), İçişleri Bakanlığı, HSK, amacıyla oluşturulan il denetim üzere, uygulamada yeknesaklığın Emniyet Genel Müdürlüğü, komisyonlarında görev yapan sağlanması ve mevzuat hakkında Polis Akademisi Başkanlığı personele yönelik olarak, bu bilgilendirme yapılması amacıyla, alanda görev yapan yargı komisyon üyelerine yönelik düzenli mensuplarının da katılımıyla eğitimler yapılacaktır. bandrol suçları, ceza yargılamasında depolama ve imha süreci gibi konularda yüz yüze veya çevrimiçi seminer düzenlenecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik desteklerin etki analizi yapılacak, mükerrerlikler giderilecek, destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.457) Tedbir. 457.2. Patent başvuru ve | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Patent başvuru ve tesciline tesciline yönelik desteklerin etki (5), Türk Patent ve Marka ilişkin desteklerin hangi analizi çerçevesinde Kurumu, KOSGEB, TUBİTAK, kurum/kuruluşlar tarafından değerlendirilmesi yapılacaktır. Kalkınma Ajansları verildiği tespit edilerek, destek alan firmaların bilgileri temin edilecek ve etki değerlendirmesi yapılacaktır. Tedbir 457.3. Telif yoğun Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin endüstrilere yönelik mevcut (S) güçlendirilmesi ve kültürel desteklerin analiz raporu sanatsal faaliyetlerin hazırlanacaktır. gerçekleştirilmesine yönelik proje desteklerinin etki analizinin yapılmasına yönelik olarak TÜBİTAK/TÜSSİDE'den danışmanlık hizmeti alınarak rapor hazırlanacaktır. Tedbir 457.4. Telif haklarına Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin dayalı kültür endüstrilerine yönelik | (S) güçlendirilmesi ve kültürel projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, sanatsal faaliyetlerin Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) gerçekleştirilmesi kapsamında Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin sunulan proje destek başvuruları Korunması ve Geliştirilmesi arasından kültürel ifadelerin Sözleşmesi de gözetilerek çeşitliliğine ve kültür desteklenecektir. endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 15 projeye mali destek sağlanacaktır. Sınai mülkiyet portföyünün ticari değere dönüştürülmesi desteklenecek ve telif yoğun endüstrilere yönelik özel programlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458 Tedbir 458.3. Üniversiteler dâhil Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Kamu Fikri Mülkiyet Envanteri kamu kurum ve kuruluşlarına ait (S), Türk Patent ve Marka güncellenerek özel sektörün bu patent, faydalı model, tasarım vb. Kurumu, Ilgili Kurum ve envanterden yararlanmasına fikri hakların envanteri çıkarılarak Kuruluşlar yönelik çalışmalar özel sektörün bu envanterden yürütülecektir. faydalanabilmesi için bilgilendirme çalışmaları yapılacak ve özel sektörün bu hakları talebi halinde ticarileştirmeye yönelik teşviklerde öncelik verilecektir. Fikri mülkiyet varlıklarının finansmana erişimde yaygın bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.1. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Kamu Gözetimi, Muhasebe ve varlıklarının değerleme kapasitesi (9), Türk Patent ve Marka Denetim Standartları Kurumu ve artırılacak, bankacılık ve muhasebe | Kurumu, İlgili Kurum ve Kredi Garanti Fonuyla temasa sisteminde kullanımı sağlanacaktır. | Kuruluşlar geçilerek sınai mülkiyet varlıklarının bankacılık ve muhasebe sisteminde kullanımına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Sınai mülkiyet değerleme varlıklarının ekonomik değere (S), Türk Patent ve Marka faaliyetleri konusunda dönüştürülmesine yönelik olarak Kurumu uluslararası kuruluşlarla işbirliği değerleme ve danışmanlık faaliyetleri yürütülerek Türk hizmetleri geliştirilecektir. Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A. Ş.'nin (TÜRKSMD) değerleme konusunda kapasitesi artırılacaktır. Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin iyileştirilmesi ve ülke geneline yayılmış, adil bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.460) Tedbir 460.1. Meslek birliklerinin Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri daha etkin ve şeffaf bir şekilde (S), Meslek Birlikleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri faaliyet göstermesini sağlayacak Meslek Birlikleri ve şekilde ilgili mevzuat Federasyonları Hakkında güncellenecektir. Tüzük'ün, meslek birliklerinin daha etkin ve şeffaf bir şekilde faaliyet göstermesini sağlayacak şekilde revize edilip Cumhurbaşkanlığı Yönetmeliği olarak yayımlanması için mevzuat çalışması yapılacaktır. Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.461) Tedbir 461.1. Coğrafi işaretler (| Sanayi ve Teknoloji 1. Coğrafi işaretlerin alanında yönetişim süreçleri Bakanlığı (5), Türk Patent denetimine ilişkin ilgili kurum geliştirilecek, ticaretine yönelik ve Marka Kurumu, İlgili ve kuruluşlarla ve üreticilerin yeni platformlar oluşturulacak, Kurum ve Kuruluşlar katılımıyla denetim faaliyetleri çalıştaylar/seminerler etkinleştirilecektir. gerçekleştirilecek ve denetim süreçlerindeki etkinlikler arttırılacaktır. Tedbir 461.2. İhracat Sanayi ve Teknoloji 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla potansiyeli bulunan tescilli Bakanlığı (S), Türk Patent birlikte seçilen tescilli coğrafi coğrafi işaretli ürünler seçilerek, | ve Marka Kurumu, İlgili işaretlerin tescil sahipleriyle bu coğrafi işaretlerin yurt dışında | Kurum ve Kuruluşlar birlikte çalışılarak başvuruları tescil edilmesi sağlanacak ve hazırlanacak ve AB'de tescili tanıtımı yapılacaktır. için çalışmalar hızlandırılacaktır. Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.462) Tedbir 462.1. Ülkemizin genetik | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Halk Kültürü Bilgi ve Belge kaynaklara dayalı geleneksel bilgi | (S) Merkezine veri girişleri ve folklor ile ilgili kapasitesinin yapılacaktır. geliştirilmesi amacıyla envanter 2. Somut Olmayan Kültürel çalışması yapılacaktır. Miras Türkiye Ulusal Envanteri, Yaşayan İnsan Hazineleri Envanteri ve UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listelerine kayıt çalışmaları devam edecektir.

d) Hedefler

| Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2) | Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (3) | Yüzde 41 44 47 Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya Sıra 13 12 1 Sıralamasındaki Yeri (3) Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sınai Mülkiyet Hakları Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.5. Bilgi ve İletişim Teknolojileri

a) Mevcut Durum

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ye yapacağı doğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Eylül 2020 itibarıyla 155 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerden kendisine ait fiber altyapıya sahip olanların fiber optik kablolarının toplam uzunluğu 2020 yılının ilk çeyreğinin sonunda 88.956 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 18,8 artmıştır. Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 8 artarak Mart 2020 sonunda 307.949 km'ye ulaşmıştır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti sunan alternatif internet servis sağlayıcılarının pazar payı Mart 2019'da yüzde 18,2 iken bu oran Mart 2020 itibarıyla yüzde 17,2 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7'den yüzde 7,8'e çıkmıştır. Yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Mart 2020'de yüzde 60,4 iken söz konusu oran AB'de Temmuz 2019'da yüzde 39 olmuştur. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Bu kapsamda, elektronik haberleşme sektöründe geçiş hakkı, tesis paylaşımı gibi altyapı kurulumuna ilişkin süreçlerin etkinleştirilmesine yönelik mevzuat güncelleme çalışmaları ve coğrafi farklılıkların giderilmesine ilişkin işletmecilerden veriler alınarak pazar analizleri yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Mart 2020 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 81,8 milyondur. 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 49,2 milyona ulaşmıştır. Mart 2019 itibarıyla 61,1 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 3'lük artışla Mart 2020'de 62,9 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 3,6 artış göstererek Mart 2020'de 77,4 milyona ulaşmıştır. Mart 2020 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 93,1 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralık 2019 itibarıyla yüzde 144,2'dir. 2017-2020 Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planında başta fiber genişbant altyapısı olmak üzere sabit ve mobil genişbant altyapısı yaygınlığının ve abone yoğunluğunun artırılmasına yönelik eylemlere yer verilmiştir. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Mart 2019'daki 1.362.751 seviyesinden yüzde 13,8 artış göstererek Mart 2020'de 1.550.366'ya ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GIR Forumunda test çalışmaları yürütülmektedir. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak, hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT SA ve TÜRKSAT 5B uydularının hizmete girmesine yönelik çalışmalar son aşamaya gelmiştir. Ayrıca yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A'nın fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bilgi Teknolojileri Eylül 2020 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 6.005 firmanın yüzde 49,87'si BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, 1.236 özel sektör Ar- Ge merkezinin 208'i, 366 tasarım merkezinin ise 8'iBİT alanında Ar-Ge çalışmaları yürütmektedir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan 2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisinde; 5G ve ötesi bağlantı teknolojileri, yapay zekâ ve makine öğrenmesi, robotik ve otonomi, nesnelerin interneti, büyük veri ve veri analitiği, siber güvenlik ve blokzincir alanlarını içerecek şekilde odak teknolojilerde milli ve özgün ürün ve hizmetler geliştirmeye yönelik yol haritalarının oluşturulması planlanmıştır. Bu kapsamda yapılan çalışmalardan yapay zekâ stratejisi, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi ve ilgili kuruluşlarla koordineli şekilde hazırlanmıştır. Kamu ve özel sektör kuruluşlarının işbirliği ile Türkiye Açık Kaynak Platformu hayata geçirilmiş olup Platform bünyesinde çevrimiçi seminerler ve eğitimler yapılmıştır. Yenilikçi bir eğitim modelinin uygulanacağı iki yazılım okulunun hazırlıkları büyük ölçüde tamamlanmış olup açık kaynak kodlu yazılım ekosistemini destekleyecek projelerin geliştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır. Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığı işbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik ön çalışmalara başlanmıştır. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Kümelenmeye dâhil olan 170 firma 200'den fazla ürün ve 400'den fazla hizmet ile faaliyet göstermektedir. TABLO II: 38- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2018 2019 2020(1) 2021(1) Sabit Telefon Abone Sayısı (Bin) 11633 11533 11800 12 000 Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) 14,2 13,9 14 14,1

İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde) (2) 72,9 75,3 79 80,3 İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde) (3) 83,8 88,3 90,7 92,5 İnternet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde) (4) 95,3 94,9 94,9 95,8 BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar ABD doları) 20,4 20,3 19,4 20,5 - Telekomünikasyon 12,3 11,8 11,3 12 - Bilgi Teknolojileri 8,1 8,5 8,1 8,5 İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (5) 29,3 34,1 36,5 40 Kaynak: BTK, TÜİK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi

(1) Strateji ve Bütçe Başkanlığı Gerçekleşme Tahmini

(2) TÜİK 16-74 yaş arası nüfus bazında olup 2020 yılı verisidir.

(3) TÜİK 2020 yılı verisidir.

(4) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TÜİK 2020 yılı verisidir.

(5) Tüm bireyler içerisinde kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranını ifade etmektedir. TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2018 yılında 231 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2019 yılında 234 bin kişiye yükselmiştir. 2020 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananların oranı yüzde 79'a ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 73,3, erkeklerde yüzde 84,7 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2019'da yüzde 88,3 iken bu oran 2020'de yüzde 90,7'ye yükselmiştir. Bu artışta bir önceki yıl yüzde 87,9 olan genişbant bağlantı sahipliğinin yüzde 89,9'a çıkması etkili olmuştur. 2020 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı, sırasıyla yüzde 92,5 ve yüzde 94,9 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı, girişimlerin çevrimiçi pazaryerlerini giderek daha fazla tercih etmeleri nedeniyle 2020 yılında yüzde 53,7 seviyesinde kalarak yatay bir seyir izlemiştir. Girişimlerde ücretli bulut bilişim hizmetlerinin kullanım oranı 2018 yılında yüzde 10,1 olarak gerçekleşirken bu oran 2020 yılında yüzde 14,1 olarak gerçekleşmiştir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında ikincil düzenlemelere yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda hazırlanan Veri Sorumlusuna Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ, Aydınlatma Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu Kapsamında Yurtdışına Veri Aktarımı Konusunda Taahhütname yayımlanmıştır. Kurumun faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 11 Kurul Kararı ve beş İlke Kararı yayımlanmıştır. Ayrıca Kurul tarafından, 2017 yılı içerisinde dört veri sorumlusu hakkında toplam 125 bin TL, 2018 yılı içerisinde sekiz veri sorumlusu hakkında toplam 870 bin TL ve 2019 yılı içerisinde 42 veri sorumlusu hakkında toplam 10 milyon 500 bin TL idari para cezasına hükmedilmiştir. Kişisel Verileri Koruma Kurulunca 2020 yılı içerisinde 791 Kurul Kararı alınmış olup veri sorumlularına toplamda 17.375.000 TL idari para cezası uygulanmıştır. 31 kurul kararı ve 21 veri ihlali bildirimi Kurum internet sitesinde özet olarak yayımlanmıştır. Yayıncılık 2018 yılında 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarına yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerine yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu getirilmiştir. Medya hizmet sağlayıcı ve platform işletmecilerinin lisans ve yetki başvuruları devam etmektedir. FM radyo sıralama ihalelerinin ve karasal sayısal televizyon yayın lisansı sıralama ihalelerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar RTÜK tarafından sürdürülmektedir.

b) Amaç

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanımı yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabet gücünün artırılması, bu suretle iş süreçlerinin dönüştürülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği | o Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

Yüksek hızlı ve kaliteli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacak, fiziksel altyapıların ortak kullanımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.464) Tedbir 464.1. Elektronik Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Baz istasyonlarına yönelik haberleşme altyapısı (S), Çevre ve Şehircilik | kira bedellerinin düşürülmesi kurulumuna ilişkin izin ve Bakanlığı, BTK i için yürütülen çalışma geçiş hakkı süreçleri | tamamlanacaktır. etkinleştirilecek, yüksek hizli | 2. Geçiş hakkı ve baz istasyonu ve kaliteli genişbant elektronik | ruhsat konusuna ilişkin mevzuat haberleşme altyapılarının ülke | çalışmaları tamamlanacaktır. çapında yaygınlaştırılmasına | 3. Geçiş hakkına ilişkin usul ve yönelik elektronik haberleşme | esaslarda ihtiyaç duyulan bilgi sistemleri, fiber ağ, baz | değişiklikler yapılacaktır. istasyonları, geçiş hakkı ve | 4. Baz istasyonu ruhsatı tesis paylaşımı konularında | konusunda İmar Kanununda düzenlemeler yapılacaktır. | yapılacak değişikliğin ardından İ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile | birlikte ikincil mevzuat taslağı | hazırlanacaktır. Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup | işletilecektir. (Kalkınma Planı p.465) Tedbir 465.2. Mobil Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Mobil Haberleşme Altyapısı haberleşme altyapısının (S), BTK | Olmayan Yerleşim Yerlerine olmadığı yerleşim yerlerine | Altyapı Kurulması projesinde altyapı kurulması üçüncü faz çalışmalarına sağlanacaktır. | başlanacak ve bu kapsamda | 300 yerleşim yerine mobil genişbant haberleşme altyapısı | ulaştırılacaktır. Elektronik haberleşme sektöründeki düzenlemeler; hizmette ve altyapıda yakınsamanın etkileri, teknolojik gelişmeler ile arz ve talep dinamiklerindeki bölgesel farklılıklar dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.466) -.——— DU YA YE 7 VE A Tedbir 466.2. Frekans Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı o | 1. 5G yol haritası uygulamaya kaynakları, 5G ve ötesi mobil (S), BTK | alınacaktır. haberleşme teknolojilerine | 2. Mobil Genişbant Spektrum geçiş sürecinde teknolojik | Stratejisi tamamlanacaktır. gelişmeler ve uluslararası | 3. 5G teknolojisine geçiş kuruluşların kararları | kapsamında test faaliyetlerine doğrultusunda tahsis | ilişkin düzenleme çalışmaları edilecektir. | yapılacaktır. | 4. 2021 takviminde yer alan ITU | WP 5D, CPG, CPG PTD, ECC | PT1, RSPG genel kurul ve alt | grup toplantılarına katılım | sağlanacaktır. Tedbir 466.3. Pazar Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulusal Adres Veri Tabanı ve analizleri kapsamında coğrafi (5), BTK işletmecilerden alınan veriler pazar altında olası bölgesel kullanılarak 2021 yılının farklılıklar incelenecek, pazar başında durum tespiti analizi ile getirilen yapılacak ve analiz yükümlülüklerin, uygun sonuçlarına göre düzenleme koşulların oluşması çalışmaları yürütülecektir. durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır. Kamu alımları ve kamu tarafından özel işletmecilerle yapılan yetkilendirme sözleşmelerindeki düzenlemeler vasıtasıyla BİT sektöründe yerli katma değer artırılacaktır. Kamu kurumlarının ihtiyaç duyduğu hizmetlerin ölçek ve niteliği ile bu hizmetleri sunabilecek firmaların sağlayacağı şartlar ilişkilendirilecek, KOBİ ve yeni kurulan firmaların da gelişimine imkân sağlayacak sağlıklı rekabet ortamı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.468) Tedbir 468.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu BİT yatırımlarında yerli kurumlarının BİT yatırımlarında Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve katma değeri artırmaya ilişkin yerli katma değeri artırmaya Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve mevzuat çalışmaları yapılacak, ilişkin usul ve esaslar Bütçe Başkanlığı işbirliği yapılacak kurum ve belirlenecek, bu amaca yönelik kuruluşların koordinasyonu kurumsal tedarik planları sağlanacaktır. hazırlanacaktır. Tedbir 468.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumlarının BİT kurumlarının BİT alımlarına Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve envanteri ve analizi çalışması ilişkin sözleşmelerin Teknoloji Bakanlığı yürütülecek, BİT alımlarına yürütülmesinde uyulacak usul ve ilişkin usul ve esasların esaslar belirlenecek, kamu belirlenmesi çalışmalarının kurumlarının BİT ürün ve koordinasyonu sağlanarak hizmeti tedarik edeceği firmalara gerekli mevzuat çalışmaları ilişkin kriterler tespit edilecektir. tamamlanacaktır. 2. Akreditasyon faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Memnuniyet düzeyinin ölçümüne yönelik anket düzenlenecektir. 1. Tedbir 468.3. 5G ve ötesi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Sektör görüşleri alınarak 5G teknolojiler için yerli üretim (S), Sanayi ve Teknoloji yetkilendirmesi konusunda destekleri verilecek ve 5G Bakanlığı, BTK değerlendirme raporu hizmetlerine yönelik hazırlanacaktır. yetkilendirmelerde belirli 2. Sektördeki yerlilik oranları ve oranlarda yerlilik şartı yerli ürün gelişimi takip edilerek getirilecektir. yetkilendirmeye ilişkin politika ve strateji önerileri geliştirilecektir. 3. 5G yetkilendirmelerinde yerlilik şartlarına ilişkin taslak bir çalışma yapılacaktır. Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469) Tedbir 469.1. TÜRKSAT Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. TÜRKSAT 5A uydusu 310 5A, 5B ve yerli imkânlarla (S), TÜRKSAT Doğu yörüngesine geliştirilecek TÜRKSAT ŞA yerleştirilecek ve yörünge uydusu hizmete alınacaktır. testlerinin ardından faaliyete geçirilecektir. 2. TÜRKSAT 5B uydusu üretim ve testleri tamamlanacak, uzaya fırlatılacak ve yörünge testlerinin ardından faaliyete geçirilecektir. 3. TÜRKSAT 6A uydusu üretimi tamamlanacak, fırlatıcı seçimi gerçekleştirilecektir. Tedbir 469.2. Diğer Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Diğer uydu operatörleri ile ülkelerin uydu (S), TÜRKSAT işbirliği yapılarak TÜRKSAT SA operatörleriyle yapılacak ve TÜRKSAT 5B uydularının işbirliği çalışmaları ile hava küresel uydu hizmetlerine ve deniz sahalarında uydu dâhil edilmesi sağlanacaktır. haberleşme hizmeti sunulabilen kapsama alanı genişletilecektir. Türkiye'nin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetlerinde bölgesel veri üssü haline gelmesini sağlamak üzere, gerekli düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması kurgulanıp uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.470) Tedbir 470.1. İnternet Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. İnternet Değişim Noktası Değişim Noktası (İDN) (5), BTK kurulumu için gerekli mevzuat kurulmasına yönelik usul ve çalışmaları yapılacaktır. esaslar belirlenecek, İDN 2. Teknik altyapının kurulum kurulumu yöntemi ile sorumlu kuruluş gerçekleştirilecektir. belirlenecek, planlama çalışmaları tamamlanarak İnternet Değişim Noktası teknik altyapısının kurulumuna başlanacaktır. Tedbir 470.2. Veri merkezi Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Veri merkezi sektörel sektörünün geliştirilmesini Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi envanter çalışması sağlayacak düzenleyici ve Teknoloji Bakanlığı yapılacaktır. çerçeve ve teşvik 2. Veri merkezi teşvik mekanizması oluşturulacak, mekanizması için düzenleyici Türkiye'nin yoğun ticaret çerçeve oluşturulacaktır. yaptığı ülkelerle bulut hizmetlerinin sunulmasına yönelik işbirlikleri yapılacaktır. Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.473 Tedbir 473.1. Yapay zekâ Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Yapay Zekâ Strateji teknolojileri alanında yerli Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | Belgesi yayımlanacaktır. teknoloji üretme Teknoloji Bakanlığı 2. Belirlenen stratejik amaç ve kabiliyetlerinin geliştirilmesi hedefler doğrultusunda ve bu teknolojilerin Bakanlıklar tarafından eylem ekonominin genelinde etkin planlarının hazırlanması kullanımının koordine edilecektir. yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal ölçekteki çalışmalar için yol haritası hazırlanacaktır. Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler ile kurumsal yapılanma oluşturulacak ve teknik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.474) Tedbir 474,1. Ulusal Siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Siber Güvenlik Güvenlik Stratejisi Dönüşüm Ofisi (5), Ulaştırma | Stratejisi ve Eylem Planı'nda güncellenecek, siber ve Altyapı Bakanlığı, TÜBİTAK | (2020-2023) yer alan eylem güvenliğe yönelik ve faaliyetler izlenerek gerekli düzenlemeler ve teknik koordinasyon sağlanacaktır. altyapı güçlendirilecek ve 2. Ulusal siber güvenliğe ilişkin güçlü bir koordinasyon yapısı ihtiyaç duyulan ikincil oluşturulacaktır. mevzuata ilişkin düzenlemeler yapılacaktır. 3. Siber Olaylara Müdahale Ekipleri'nin (SOME) olgunluk seviyelerinin ölçülmesi ve izlenmesi sağlanacaktır. 4. SOME'lerin olgunluk seviyelerinin artırılmasına önelik planlama yapılacaktır. Tedbir 474.3. İhtiyaç Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Beş standardın tespiti, duyulan alanlarda siber Dönüşüm Ofisi (S), TSE, adaptasyonu ve yayınlanması güvenlik standartları TÜBİTAK sağlanacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 474.4. Kritik Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kurumsal ve idari altyapılarda bilgi güvenliği Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | düzenleme yapılacak, konuya yönetim sistemi kurulmasına Teknoloji Bakanlığı ilişkin ikincil mevzuat yönelik usul ve esaslar düzenlemesi yapılacaktır. belirlenerek hayata eçirilecektir. Tedbir 474.5. Bilgi ve Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Siber istihbarat paylaşım iletişim teknolojileri Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma | ağı kurulacaktır. altyapılarına yönelik ve Altyapı Bakanlığı, TÜBİTAK tehditlere ilişkin siber istihbarat paylaşım ağı kurularak ulusal siber güvenlik olaylarına müdahale ve koordinasyon kapasitesi artırılacak, siber tehdit istihbaratı sağlanan kaynaklar çoğaltılacaktır. Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı Tedbir 475.1. Siber güvenlik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Beş yeni firma ekosisteme ekosisteminin faydalanması ve (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital dâhil edilecek ve 10 firmaya bu alanda katma değeri daha Dönüşüm Ofisi, TÜBITAK ihracat desteği verilecektir. yüksek ürün ve çözümlerin 2. 30 ürüne yönelik etiketleme geliştirilmesi amacıyla kamu yapılarak sertifika verilecektir. araştırma kurumları ile 3. Kritik altyapılara yönelik üniversitelerin de dâhil olduğu Endüstriyel Kontrol Sistemleri siber güvenlik ürün ve Test Yatağı Merkezi teknoloji projeleri geliştirilecek kurulacaktır. ve bu projelerin çıktıları açık 4. Siber güvenlik kümelenmesi kaynak kodlu olarak siber ile istişare ve işbirliği güvenlik ekosistemiyle mekanizması geliştirilecektir. paylaşılacaktır. 5. 2021 yılında 1000 üniversite öğrencisine çevrimiçi ve sınıfiçi ücretsiz eğitimler verilecektir. 6. Son kullanıcı bilgisayarlarında yerli antivirüs, veri kaçağı önleme sistemi gibi siber güvenlik ürünlerinin entegre çalışabileceği merkezi altyapı (Merge-n) tasarımı tamamlanarak yazılımın geliştirilmesine başlanacaktır. Toplumun tüm kesimlerinde siber güvenlik kültürü ve insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.476) Tedbir 476.1. Bütünleşik Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. BTK Akademi bünyesindeki siber güvenlik eğitim ve (S), BTK, TÜBİTAK kamuya açık çevrimiçi Siber farkındalık platformu Güvenlik Eğitim Platformunun ve oluşturulacaktır. 1 Milyon İstihdam Projesi eğitim içeriklerinin zenginleştirilmesi sağlanacaktır. 2. FETİH siber güvenlik uygulamalı eğitim platformunun içeriklerinin zenginleştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 476.2. Siber güvenlik Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Eğitim içerikleri belirlenerek eğitimleri düzenlenecek ve Dönüşüm Ofisi (S), Milli Eğitim eğitim için gerekli yazılım temin farkındalığın artırılmasına Bakanlığı sürecine başlanacaktır. yönelik çalışmalar yürütülecektir. İnternetin güvenli kullanımı ve toplumun internet üzerinden yürütülen dezenformasyon kampanyaları ile yasa dışı faaliyetlerden korunmasına yönelik çalışmalar yürütülecek, ilgili düzenlemeler uluslararası yönelimler doğrultusunda güncellenecek, elektronik ortamdaki işlemlere hukuki geçerlilik kazandırmaya yönelik mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.477) Tedbir 477.1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Doğrulama platformlarının Dezenformasyon (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital etkinliğinin artırılmasına yönelik kampanyalarına karşı Dönüşüm Ofisi çalışmalara destek olunacak, doğrulama platformları internetin bilinçli ve güvenli desteklenecektir. kullanımı konusunda yapılacak olan 100 eğitim faaliyetinde doğrulama platformları hakkında bilgi verilerek bu platformların etkin kullanımı sağlanacaktır. Tedbir 477.2. AB'nin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. elDAS uyum çalışmaları Elektronik Kimlik Tespiti ve (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital kapsamında nihai aşamaya Güven Hizmetleri Tüzüğüne Dönüşüm Ofisi, BTK gelinen 5070 sayılı Elektronik uyum sağlamak üzere güven İmza Kanunundaki hizmetlerine (e-mühür, SSL güncellemelerin yürürlüğe sertifikaları, e-imza, KEP) girmesinin ardından kimlik yönelik düzenlemeler kartlarına e-imzanın güncellenecektir. yüklenebilmesi için e-imzaya ilişkin düzenlemelerde güncelleme yapılacak, emühür ile SSL sertifikalarına ilişkin ikincil düzenlemeler hazırlanacaktır.

Hizmetinin tanıtımı yapılarak sayısının 7 milyon aboneye bilinirliği artırılacaktır. çıkması sağlanacaktır. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan düzenleme yapılacak, dijital ortamdaki verinin daha yüksek katma değer yaratacak şekilde kullanılmasına yönelik yöntemler araştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.478) Tedbir 478.2. Ekonomik 7 Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi 1. Dijital verilerin paylaşılması aktörlerin elindeki dijital (S), Adalet Bakanlığı, Hazine ve | konusunda işbirliği yapılacak verilerin, ticari sır ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve kurumlar ve diğer paydaşlarla mahremiyet ilkeleri Teknoloji Bakanlığı, Ticaret görüşmeler yapılarak ellerindeki çerçevesinde, mümkün olan Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı dijital verilerin envanteri en geniş ölçekte Bakanlığı, Dijital Dönüşüm Ofisi, | çıkarılacaktır. paylaşılabilirliğine yönelik BDDK, Bilgi Teknolojileri ve 2. Paylaşılacak verilerin yöntem ve mekanizmalar İletişim Kurumu, Kişisel Verileri güvenliğinin ticari sır ve incelenerek buna ilişkin Koruma Kurumu, TCMB mahremiyet ilkeleri çerçevesinde öneriler geliştirilecektir. nasıl sağlanacağına ilişkin ilgili kurumların desteğiyle bir planlama yapılacaktır. 3. Verilerin paylaşımına ilişkin mevcut durum raporunun hazırlanmasının ardından, günümüz teknolojileri ile bu verilerin toplulaştırılması, anonimleştirilmesi ve paylaşılabilmesi için öneriler geliştirilecektir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin düzenlemeler teknolojinin getirdiği yenilikler ve uluslararası platformlarda benimsenen yeni yaklaşımlar doğrultusunda güncellenecek, bu alanda teknolojik gelişme teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.479) Tedbir 479.1. 6698 sayılı Adalet Bakanlığı (S), KVKK 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Kişisel Verilerin Korunması Korunması Kanunu'nun Avrupa Kanunu AB'nin Genel Veri Birliği müktesebatıyla uyumu Koruma Tüzüğü dikkate çalışmaları kapsamında kurulan alınarak güncellenecektir. komisyon bünyesinde kanun değişikliği önerisi hazırlanacaktır. Tedbir 479.2. Mahremiyet Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Elektronik haberleşme artırıcı teknolojilerin (5), KVKK sektöründe kişisel verilerin geliştirilmesi ve kullanımı korunmasına ve uzaktan desteklenecektir. kimlik doğrulamaya ilişkin ikincil düzenlemeler hayata geçirilerek mahremiyet artırıcı teknolojilerin kullanımı teşvik edilecektir. 2. Özel sektör ve akademiye yönelik fikir ve proje yarışmaları düzenlenerek mahremiyet artırıcı teknolojilerin kullanımı konusunda bilinç ve kültür oluşturulması sağlanacaktır. İnternet erişimi ve kullanımı bakımından gelir, bölge, cinsiyet ve yaş grupları arasındaki farklar azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.480) Tedbir 480.1. Evrensel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Elektronik haberleşme hizmet kaynakları (S), Milli Savunma Bakanlığı altyapısı olmayan 40 yerleşim kullanılmak suretiyle internet yeri ve askeri birliğe erişimi yaygınlaştırılacaktır. genişbant internet erişimi sağlanacaktır.

artırılması için eğitim ve

farkındalık içerikleri

geliştirilecektir.

Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacak, yayın altyapıları belirli bölgelerde toplanarak görüntü kirliliği önlenecektir. (Kalkınma Planı p.482) Tedbir 482.1. Karasal RTÜK (S), BTK, TRT 1. Karasal ortamdan sayısal sayısal televizyon yayıncılığı televizyon yayını sıralama sıralama ihaleleri ihalesi yapılarak kuruluşlara gerçekleştirilecektir. yayın lisansları verilecektir. Kamu, özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.483) Tedbir 483.1. Kamu, özel Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Türkiye Endeksinin sektör, üniversiteler ve STK'lar | Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | Oluşturulması ve arasındaki işbirliği geliştirilerek | Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma | Ölçümlenmesi çalışması dijital dönüşüm ekosistemi ve Altyapı Bakanlığı , Strateji kapsamında sivil toplum oluşturulacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, kuruluşlarınca yürütülen STK'lar projeler desteklenerek çalışmalara katılım sağlanacak ve kamu kurumları nezdinde koordinasyon yürütülecektir. Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484) Tedbir 484,1. Dijital Cumhurbaşkanlığı Dijital 1.Dijital Dönüşüm dönüşüm alanında teknik Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | Araştırmaları Programı incelemeler, akademik Teknoloji Bakanlığı, İlgili üniversiteler, özel sektör ve çalışmalar, saha çalışmaları STK'lar STK'ların katılımıyla ve benzeri faaliyetleri hazırlanacaktır. kapsayan Dijital Dönüşüm Araştırmaları Programı hayata geçirilecektir. Tedbir 484.2. Dijital Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal ölçekte veri dönüşüm alanında güncel Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | sorumlusu kurumlar istatistikler derlenerek ulusal Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma | belirlenecektir. ve uluslararası endeks ve Altyapı Bakanlığı, TÜİK çalışmalarında etkin kullanımı sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2019 | 2020(1) | 2021(2)

Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu (3)

Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde

3,9 4,3 4,8

BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde

Sıra 20/175(4) 18/175 14/175

Türkiye'nin Sıralaması (3)

Kadınların İnternet Kullanım Oranı (5) Yüzde

68,9 73,3 75

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bilgi ve İletişim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) 2018 yılı verisidir.

(5) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananların oranıdır. 2.2.3.6. Enerji

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir. 2000-2018 yılları arasında yıllık elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artış gösterirken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 5 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi, enerji politikamızın temel önceliğidir. Fosil yakıtlar bakımından linyit hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2018 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalatın oranı yüzde 72 seviyesindedir. 2018 yılında birincil enerji kaynakları arzında doğal gazın payı yüzde 29, petrolün payı yüzde 29, kömürün payı yüzde 28 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 14'tür. 2018 yılında 49,3 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2019 yılında yüzde 8 azalarak 45,3 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 25'i elektrik üretiminde, yüzde 27'si sanayide ve yüzde 48'i bina ve diğer alanlarda ısınma amaçlı olarak kullanılmıştır. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken, 2018 yılında yüzde 23 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2018 döneminde yüzde 30 ile yüzde 50 arasında seyretmiştir. 2019 yılında yüzde 18,9 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2020 yılında yüzde 22,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Günümüze kadar hidrokarbon bakımından zengin rezervlere sahip olmayan ülkemizde, yakın zamanda Sakarya Sahasında keşfedilen 405 milyar mö'lük doğal gaz keşfi ile birlikte enerji dinamiklerinin değişme sürecine gireceği tahmin edilmektedir. Sakarya Sahasındaki rezervin ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin üretime geçmesi ile birlikte, ülkemizin enerjide dışa olan bağımlılığının, cari açığının ve dış ticaret açığının olumlu yönde etkilenmesinin yanı sıra, enerjide yüksek oranda dışa bağımlılık nedeniyle son kaynak tedarikçisinin okatlandığı enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir. Keşfedilen doğal gazın, geliştirilen doğal gaz altyapısı ile birlikte, mevcut uzun dönemli doğal gaz alım anlaşmalarının yeniden müzakere edilmesi sürecinde başta fiyat olmak üzere ülkemize önemli avantajlar sağlayacağı öngörülmektedir. Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, her biri 1,5 milyar m3/yıl doğal gaz sevk kapasitesine sahip Hatay-Dörtyol FSRU bağlantı hattı ile Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Gaz formundaki miktarı 102 milyon m'e eşit 170 bin m3 LNG depolama kapasitesine ve 28 milyon m3/gün gazlaştırma kapasitesine sahip olan BOTAŞ'ın yeni FSRU gemisi Ertuğrul Gazi'nin üretimi ise tamamlanmıştır. Geminin testlerinin tamamlanmasının ardından, 2020 yılının sonuna kadar teslim alınması ve iletim sistemine bağlantısının yapılması planlanmaktadır. Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 8 seviyesindedir. 4,6 milyar m? depolama ve 75 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tevsii Projesi ile 5,4 milyar m3 depolama ve 80 milyon mi/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin tamamlanmasıyla birlikte, 2023 yılında Türkiye'nin toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m”e ulaşması öngörülmektedir. Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, doğal gaza sahip olmayan ve merkez nüfusu en az 20.000 olan ilçeler ile belirli kriterleri haiz Organize Sanayi Bölgelerine (OSB) doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO II: 39- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti Birim 2010 2015 2018 2019 2020(1) (2021(2) | KURULU GÜÇ MW 49 524 73 147 88 551 91 267 96 439 99 995

Güneş MW 0 249 5 063 5 995 7 000 7 750

Diğer (4) MW 191 986 2094 2678 3 162 3 358

ÜRETİM GWh (211208 261783 304802 303.898 304929 319796

TERMİK GWh 155370 o 177608 Oo 206061 170 518 174 276 188 686

Güneş GWh 0 194 7800 9 250 11299 13 930

Diğer (4) GWh 1126 5 183 11 054 13 576 15 298 16 981

İTHALAT GWh 1144 7 136 2477 2212 2356 2356

İHRACAT GWh 1918 3194 3112 2789 2356 2356

TÜKETİM GWh (210434 265724 304167 303320 304929 319796

Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.

(4) Biyokütle, Jeotermal, Atık Isı

Milli Enerji ve Maden Politikası kapsamında, yerli kömürün kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, Eskişehir-Alpu, Trakya-Ergene, Afyon- Dinar, Afşin-Elbistan ve Karapınar-Ayrancı sahalarında santral kurulmasına yönelik yapılacak ihaleler öncesi kaynak ve rezerv raporlama çalışmaları sürdürülmektedir. Kurulu güç bakımından ülkemizin en büyük dördüncü hidroelektrik santrali olan Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Barajı ve Hidroelektrik Santralinin 6 türbininden ilki 19/05/2020 tarihinde devreye alınarak elektrik üretimine başlanmıştır. 2020 yılı sonuna kadar yaklaşık birer ay arayla tüm türbinlerin devreye alınması planlanmaktadır. 1.200 MW kurulu güce sahip barajda yıllık ortalama 3.833 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir. Tamamlandığında 275 metre yüksekliği ile çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci, dünyanın üçüncü en yüksek barajı olacak olan Yusufeli Barajı ve HES projesinde, baraj gövdesi inşaatı, elektromekanik teçhizat montajı, yeniden yerleşim ve kamulaştırma yatırımları koordineli olarak devam etmektedir. 558 MW kurulu güce sahip olacak ve yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretilecek olan barajda 2022 yılı başlarında su tutulması hedeflenmektedir. Ayrıca, kamu tarafından işletilen mevcut barajlardan Keban, Karakaya ve Hirfanlı HES'lerinde, verimlilik ve emre amadeliğin artırılması amacıyla rehabilitasyon yatırımları devam etmektedir. Yenilenebilir enerji santrallerinde kullanılan ekipmanın yurt içinde üretilmesi amacı doğrultusunda, yıllık 500 MW güneş paneli üretim kapasitesine sahip ilk yerli entegre güneş paneli fabrikası 2020 yılı Ağustos ayında Ankara'da üretime başlamıştır. Türkiye'nin ilk, Avrupa ve Orta Doğu'nun tek entegre güneş paneli tesisi olma özelliğini taşıyan fabrikada, güneş paneli bileşenlerinden ingot, wafer, hücre ve modül imalatı yerli olarak gerçekleştirilmektedir. Fabrikada üretilen panellerin Karapınar Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) güneş enerjisi santralinde montajı yapılarak şebekeye elektrik verilmeye başlanmıştır. Fabrikanın gerçekleştireceği üretimle her yıl yaklaşık 100 milyon ABD doları panel ithalatını önleyeceği öngörülmektedir. Covid-19 pandemisinin yenilenebilir enerji üreticileri Üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla, Yenilenebilir Enerji Kaynakları (YEK) Destek Mekanizması başvuru süresi altı ay uzatılmıştır. Böylece, 30/06/2021 tarihine kadar işletmeye girecek YEK belgeli üretim lisansı sahipleri 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanuna ekli I sayılı Cetvelde yer alan fiyatlardan 31/12/2030 tarihine kadar faydalanabilecektir. Ayrıca, aynı tarihe kadar işletmeye girecek YEK belgeli üretim tesislerinde kullanılan mekanik ve elektro-mekanik aksamın yurt içinde imal edilmiş olması halinde, üretim tesisinin işletmeye giriş tarihinden itibaren 5 yıl süreyle ilave yerli ekipman desteği verilecektir. Temeli 2018 yılında atılan ve ülkemizin ilk nükleer santrali olacak olan Akkuyu Nükleer Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip VWWER 1200 tipi 1.200 MW kurulu güçteki 4 üniteden oluşacak olan santralin ilk ünitesinin 2023 yılında, diğer ünitelerinin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu dışında iki adet nükleer güç santralinin daha kurulmasına yönelik saha seçimi, yer lisansı, teknoloji sahibi şirket veya ülkelerle görüşme gibi konularda çalışmalar sürdürülmektedir. 28/03/2020 tarihli ve 31082 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 57 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile enerji, maden, iyonlaştırıcı radyasyon, parçacık hızlandırıcıları ve nükleer teknoloji alanında bilimsel, teknik ve idari çalışmalar yapmak, yaptırmak, düzenlemek, desteklemek, işbirlikleri kurmak ve koordine etmek amacıyla kamu tüzel kişiliğini haiz, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile ilgili, özel bütçeli Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) kurulmuştur. Kararname ile Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü (BOREN) ve Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü (NATEN) TENMAK bünyesinde birleştirilmiştir. 2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 MTEP tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. Bu çerçevede, 2019 yılında enerji verimliliğine yaklaşık 1,2 milyar ABD doları yatırım yapıldığı ve yaklaşık 300 milyon ABD doları parasal karşılığı olan 0,9 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı; 2017-2019 döneminin toplamında ise yaklaşık 4,1 milyar ABD doları yatırım yapıldığı ve 1 milyar ABD doları parasal karşılığı olan 2,7 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı tahmin edilmektedir. Enerji verimliliği yatırımlarından elde edilen tasarrufun önümüzdeki yıllarda önemli oranda artması beklenmektedir. Yine Eylem Planı kapsamında kamuda enerji verimliliğini artırmaya yönelik Kamuda Enerji Performans Sözleşmelerine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Karar 21/08/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

b) Amaç

Enerji arzının sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve katlanılabilir maliyetlerle sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Enerjide artan talebin karşılanmasında rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.486) Tedbir 486.1. Orta ve Enerji ve Tabii 1. Birincil enerji talep projeksiyonu ile arz uzun vadeli enerji arz- Kaynaklar Bakanlığı planlamaları hazırlanacaktır. talep planlamaları (S), STK'lar yapılacaktır. Kamu tarafından işletilen santrallerin rehabilitasyonları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.487) Tedbir 487.1. Afşin-B Enerji ve Tabii 1. Keban HES'te 3 ünitede kontrol Termik Santrali, Keban Kaynaklar Bakanlığı sistemleri rehabilitasyon çalışmaları, 1 Hidroelektrik Santrali (S), EÜAŞ, TÜBİTAK, | ünitede ise generatör rehabilitasyonu (HES), Karakaya HES ve TEMSAN çalışmaları tamamlanacaktır. Hirfanlı HES 2. Karakaya HES Türbin Rehabilitasyon rehabilitasyonları Projesi kapsamında ilk ünite için imalat ve gerçekleştirilecektir. demontaj çalışmaları tamamlanarak montaj çalışmalarına başlanacaktır. Nükleer Güç Santralleri (NGS) elektrik enerjisi üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer enerjinin elektrik enerjisi üretimindeki payının artırılmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecek ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.488) Tedbir 488.2. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Bir NGS projesine yönelik saha seçimi NGS'ye ek olarak, iki Kaynaklar Bakanlığı tamamlanacak ve teknoloji sahibi şirket NGS'nin daha kurulumuna | (S), NDK, EÜAŞ veya ülke ile resmi olarak anlaşmaya yönelik çalışmalara devam | International ICC varılacaktır. edilecektir. 2. Diğer bir NGS projesine yönelik yer lisansı başvurusu yapılması sağlanacaktır. Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tuz Gölü Enerji ve Tabii 1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Doğal Gaz Yeraltı Kaynaklar Bakanlığı projesi kapsamında; Depolama Projesi ile (S), BOTAŞ - 6 kavernada ilk gaz dolum çalışmaları Kuzey Marmara Doğal Gaz tamamlanarak devreye alınacaktır. Depolama Tevsii Projesi - 40 kavernanın derin sondajı tamamlanarak, toplam tamamlanacaktır. doğal gaz yeraltı - 18 kavernada çözme faaliyetine depolama kapasitesi 10 başlanacaktır. milyar metreküpe 2. Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama çıkarılacaktır. Tevsii projesi kapsamında; - İki platform üzerinden toplam 18 kuyuda sondaj faaliyetine başlanacaktır. - Kara boru hatları yapımı tamamlanacaktır. Tedbir 490.2. Doğal Enerji ve Tabii 1. Saros FSRU projesinde iskele yapımı gazda, kaynak ülke ve Kaynaklar Bakanlığı kapsamında deniz dolgusu ve çelik güzergâh çeşitliliğinin (S), BOTAŞ kazıkların çakımı, kıyı kesiminde ise boru artırılması amacıyla yüzer hattı güzergâh ve kanal açma işleri LNG depolama ve tamamlanacaktır. gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır. Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi artırılacak, yenilenebilir enerji üretiminin şebekeye güvenli bir şekilde entegrasyonunun sağlanması amacıyla gerekli planlama ve yatırımlar gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.491) Tedbir 491.1. YEKA Enerji ve Tabii 1. Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti benzeri modeller Kaynaklar Bakanlığı Sistemi (YEK-G) işletmeye alınacaktır. sayesinde yenilenebilir (S), EPİAŞ, Takasbank kaynakların elektrik enerjisi üretiminde daha yoğun bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 491.2. Enerji ve Tabii 1. Güneş enerjisinden elektrik üretimi Yenilenebilir enerji üretim | Kaynaklar Bakanlığı tahmin algoritmasına ilave üretim bilgisi tesislerinin şebekeye (S), TEİAŞ eklenerek algoritmanın güvenilirliği entegrasyonu ve buna doğrulanacak ve test çalışmaları ilişkin teknik yardım gerçekleştirilecektir. projeleri hayata 2. Lisanssız santrallerin verilerinin elektrik geçirilecektir. dağıtım şirketleri ve OSB'ler tarafından toplanabilmesi için altyapı oluşturulacaktır. Daha verimli ve kendi enerjisini üreten binalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492) Tedbir 492.2. Ulusal Çevre ve Şehircilik 1. Ulusal Yeşil Bina Bilgi Sistemi (YES - Yeşil Bina Sertifika Sistemi | Bakanlığı (S), Enerji ve | TR) uygulamaya alınacaktır. kurulacaktır. Tabii Kaynaklar 2. Yeşil Bina Sertifika Sistemi işletmeye Bakanlığı alınacaktır. Tedbir 492.4. Kamu Çevre ve Şehircilik 1. Enerji etüdü tamamlanan 38 binada Binalarında Enerji Bakanlığı (S), Enerji ve | proje uygulamasına başlanacaktır. Verimliliği Projesi Tabii Kaynaklar uygulanacaktır. Bakanlığı Elektrik şebekelerinin ve sistemlerinin daha da güçlendirilmesi ve esnek hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.493) Tedbir 493.1. Akıllı Enerji ve Tabii 1. Trafo Merkezleri için 156 Uzak şebeke uygulamaları Kaynaklar Bakanlığı (S) | Terminal Birimi (RTU) temin ve tesis yaygınlaştırılacaktır. EPDK, TEİAŞ, Elektrik | edilecektir. Dağıtım Şirketleri 2. Elektrik dağıtım sektöründe akıllı şebekeler için gerekli olan yatırımlar dikkate alınarak yeni gelir gereksinimleri ve yatırım bütçeleri onaylanacaktır. Enerji ve Tabii 1. 5 ve 10 Yıllık Bölgesel Bağlanabilir Tedbir 493.2. Elektrik Kaynaklar Bakanlığı Kapasite Raporları güncellenecektir. İl arzında bölgesel yeterlilik (S), TEİAŞ 2. Kritik öneme sahip 581 km'lik 4 enerji || sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı iletim hattının tesisi tamamlanacak ve yatırımları sistemin 567 km'lik 4 enerji iletim hattı ihale | edilecektir. İ güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir. Enerji ve Tabii 1. Ülkemiz elektrik dağıtım sistemi Tedbir 493.3. Elektrikte Kaynaklar Bakanlığı altyapısının geliştirilmesi, verimliliğinin ve teknik ve teknik olmayan (S), EPDK, TEİAŞ, hizmet kalitesinin artırılması, kayıplarının kayıp oranı azaltılacaktır. Elektrik Dağıtım ve maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla Bu çerçevede, teknik Şirketleri Ar-Ge projeleri geliştirilecektir. olmayan kaybı azaltmaya yönelik olarak 2. Yerli ve milli otomatik sayaç okuma bilinçlendirme, teşvik ve sistemi kurmaya yönelik çalışmalar yaptırım uygulamaları tamamlanacaktır. oluşturulacak, akıllı sayaç ve uzaktan okuma gibi sistemlerin kullanımı yaygınlaştırılacak ve denetimler artırılacaktır. Uluslararası elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılarak sınır ötesi ticaret imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494) Tedbir 494.1. Türkiye ve | Enerji ve Tabii 1. Van Back to Back dönüştürücü merkezi İran arasında elektrik Kaynaklar Bakanlığı tesisi tamamlanacaktır. ücaretine imkân verecek | | (S), TEİAŞ Van Back to Back Sistemi ve bağlantı hatları hayata geçirilecektir. Enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan ülkemizin jeostratejik konumunun etkin bir biçimde kullanılmasıyla bir enerji ticaret merkezi olması ve | Enerji Piyasası İşletmeleri A.Ş. (EPİAŞ) bünyesindeki elektrik ve doğal gaz ticaret platformlarının yeni piyasa ürünleri ile geliştirilmesi için faaliyetler etkin bir şekilde sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.495) Tedbir 495.3. Organize (| Enerji ve Tabii 1. Vadeli doğal gaz piyasası (VGP) toptan doğal gaz Satış Kaynaklar Bakanlığı işletmeye alınacaktır. piyasasında ticaretin (S), EPAŞ, BOTAŞ, derinleşmesi ve EPİAŞ Takasbank tarafından işletilen sürekli ticaret platformunda elektrik ve doğal gaz piyasasına yönelik vadeli işlemlerin önünü açacak türev piyasalarının oluşumu sağlanacaktır. Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.496) Tedbir 496.1. Kritik Enerji ve Tabii 1. Siber Güvenlik Operasyon Merkezi önemi haiz enerji Kaynaklar Bakanlığı kapsamında kurulmuş olan ürünlerin altyapısının güvenli bir (S), TEDAŞ entegrasyonu ve Bakanlığa bağlı, ilgili ve şekilde işletilmesine ilişkili kurumlara yaygınlaştırılması yönelik Siber Güvenlik çalışmaları tamamlanacaktır. Operasyon Merkezi 2. Belirlenen eğitimler tamamlanacak, kurulacaktır. Farkındalık Bültenleri hazırlanarak paylaşılacaktır. 3. Sızma testleri yapılacaktır. 4. Bakanlığa bağlı, ilgili ve ilişkili kurumlarda OT Siber Güvenlik Firewall cihazlarının kurulumları tamamlanarak devreye alınacaktır. 5. Güvenli iletişim altyapısı kurulacaktır. Tedbir 496.2. Enerji Enerji ve Tabii 1. Milli Yük Tevzi Merkezinde Milli SCADA KİT'lerinde kullanılması Kaynaklar Bakanlığı sisteminin geliştirilmesi çalışmalarına amacıyla Milli Akıllı Şebeke | (S), Savunma Sanayii | başlanacaktır. Yönetim Sistemi (Milli Başkanlığı, TEİAŞ SCADA) geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Birincil Enerji Talebi BTEP 145 000(1)| (o 145 000 152 000 Elektrik Enerjisi Talebi 303,3 304,9 319,8 ————— Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi TEP/Kişi 1,74(1) 1,73 1,79 Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi kWh/Kişi 3 648 3 634 3 766 Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı 24,5 Yenilenebilir Kaynakların Elektrik 410 Üretimindeki Payı ' Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı (3) 187,2 190,8 Elektrik Kurulu Gücü (4) 91 267 99 995 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tabii Kaynaklar Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Enerji Arz Güvenliği, Verimliliği ve Enerji Piyasası Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.7. Madencilik

a) Mevcut Durum

Madencilik sektöründe 2019 yılında üretim ve ithalatta artış, ihracatta ise düşüş yaşanmıştır. 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalatta yüzde 32, ihracatta yüzde 19, üretimde yüzde 4 düşüş görülmüştür. İhracatta en önemli paya sırasıyla demir dışı metaller, mermer, feldspat ve bor, ithalatta ise ham petrol, doğal gaz, taşkömürü ve demir cevheri sahiptir. TABLO 11: 40- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 2017 2018 2019 2020 (2) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) 0,9 i LI - Üretim Artışı (Yüzde) (1) 1 3,2 1,5 -4 İhracat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 3 509 3 400 3 195 1736 İhracat Artışı (Yüzde) 3,1 -3,1 - -19 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) 22 2 1,9 1,7 İthalat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 26071 28 963 31 748 14 436 İthalat Artışı (Yüzde) 37,1 11,1 9,6 -32 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) 172 13 15,7 10,7 Kurulan İşletme Sayısı 556 708 643 455 Kapanan İşletme Sayısı 100 88 84 68 MA e Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Ülkemiz enerji politikalarında yerli kaynaklara yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarımıza ilişkin yapılmış ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanması ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörü üretim yatırımlarında önemli artış olacağı düşünülmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörü yatırımlarını, sektörün katma değerini ve dolayısıyla sektörün GSYH'ye katkısını olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Diğer taraftan, tüm dünyada ekonomik etkileri görülen Covid-19 pandemisi nedeniyle sektörde daralmanın kaçınılmaz olduğu, bu durumun 2020 yılı sektörel göstergelerine yansıdığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemdeki sektörel gelişmelerin pandeminin ve aşı çalışmalarının seyrine bağlı olarak şekilleneceği düşünülmektedir. Türkiye'nin ham petrol üretimi 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 4,7 artarak 3 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 53,7 artarak 31,1 milyon ton olmuştur. Türkiye'nin 2019 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 11 artarak 0,483 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 10,1 azalarak 45,2 milyar m3 olmuştur. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumları tarafından yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama yatırımları için ayrılan kaynaklar önemli oranda artarak 2020 yılında 7,1 milyar TL olmuştur. Özellikle denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatırımlarının önümüzdeki dönemde de artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Konya-Karapınar, Karaman-Ayrancı, Eskişehir-Alpu, Afyonkarahisar-Dinar ve Trakya bölgelerinde yer alan büyük ölçekli linyit rezervlerimizin en kısa sürede elektrik santrali kurulumuna hazır hale getirilmesi amacıyla başlatılan teknik etüt çalışmaları tamamlanmıştır. MTA Genel Müdürlüğü tarafından keşfedilen yeni maden ve jeotermal kaynakların, uluslararası standartlara uygun şekilde teknik etütlerinin tamamlanması ve raporlanması, kamu kurumlarına devir ve ihale yöntemleriyle ekonomiye kazandırılması çalışmalarına devam edilmektedir. Fatih ve Yavuz sondaj gemileri ile Barbaros Hayrettin Paşa ve Oruç Reis sismik arama gemileriyle, KKTC ruhsat sahaları ve ülkemiz deniz yetki alanlarında petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir. 2020 yılında TPAO envanterine katılan Kanuni sondaj gemisinin ise bakım, geliştirme ve güncelleme çalışmalarının tamamlanmasının ardından 2020 yılı sonuna kadar sondaj faaliyetlerine başlaması planlanmaktadır. Batı Karadeniz'deki Sakarya Doğal Gaz Sahasında yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda 405 milyar m3 doğal gaz rezervi keşfedilmiştir. Bu önemli rezerv, ülkemiz tarafından şimdiye kadar keşfedilen en büyük hidrokarbon rezervi olma özelliği taşımaktadır. Söz konusu sahada doğal gaz üretimine 2023 yılında başlanması amacıyla yatırım hazırlıklarına başlanmıştır. Bu kapsamda, ilk aşamada tespit kuyularının açılması, mühendislik ve etüt çalışmalarıyla proje planının oluşturulması, kamulaştırma ve malzeme temini gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. 24/09/2020 tarihli ve 31254 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2977 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle MTA'nın Yurt dışı Faaliyetlerine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Yönetmelikle MTA'nın daha önceki yurt dışı faaliyetlerine ilave olarak yurt içinde ve yurt dışında şirket ve ortaklık kurmasına ilişkin düzenleme değişiklikleri yapılmıştır. Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleştirilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin ( artırılması, kamu kuruluşlarının yeniden yapılandırılması o yoluyla verimliliklerini yükseltilmesi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması çalışmalarına devam edilecektir.

b) Amaç

Madencilik sektöründe hammadde arz güvenliğinin sağlanması, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkısının geliştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen, yerli kaynakların daha fazla kullanılması amacıyla, başta linyit olmak üzere, jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.498) Tedbir 498.2. Kaya gazı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Karadon Kömür Kökenli metan gazı konusunda Bakanlığı (5), TPAO, TTK, Metan Gazı (CBM) sondajının kapsamlı araştırma faaliyetleri | MTA lokasyonunun belirlenmesi yürütülecektir. amacıyla TTK ve MTA tarafından sağlanan jeolojik veriler TPAO tarafından elektronik ortamına aktarılacaktır. Tedbir 498.3. Bitümlü Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Bitümlü şeyl rezervlerinin şeylden sentetik petrol Bakanlığı (5), TPAO, TKİ geliştirilmesi amacıyla TKİ ve üretimine yönelik çalışmalar TPAO tarafından yapılan ortak başlatılacaktır. çalışmalar kapsamında ön fizibilite süreci tamamlanacaktır. Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş üvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499 Tedbir 499.1. Çevre ve iş Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Çevre ve iş güvenliği güvenliği mevzuatına uyum Bakanlığı (S), Maden ve Petrol | alanında gerekli bilincin bilinci artırılacaktır. İşleri Genel Müdürlüğü oluşturulmasına yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir. 2. Çevre mevzuatına uyum çalışmaları kapsamında, mermer atık/pasalarının bertarafına yönelik 36 mermer atık projesi gerçekleştirilecektir. Tedbir 499.2. Eğitim ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. 500 Yetkilendirilmiş Tüzel sertifikasyon çalışmalarına Bakanlığı (S), Maden ve Petrol | Kişinin eğitim ve sertifikasyon devam edilecek ve İşleri Genel Müdürlüğü işlemleri tamamlanacaktır. madenciliğe özgü kurumsal iş 2. 500 kişiye yönelik daimi güvenliği altyapısı nezaretçilik eğitim ve geliştirilecektir. sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. AA ij İzin süreçlerinde bürokratik yapının etkinliği sağlanacak, yatırım güvencesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.500) Tedbir 500.2. Yatırım Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Kamu Tarafından Sunulan güvencesini sağlamaya Bakanlığı (5), Maden ve Petrol | Hizmetlerde İşlemlerin yönelik izin formaliteleri İşleri Genel Müdürlüğü Basitleştirilmesi Suretiyle basitleştirilerek yatırım Etkinliğin Artırılması Projesi süreçleri hızlandırılacak ve tüm yönleriyle yürürlüğe yatırımcı üzerindeki idari konulacaktır. yükler azaltılacaktır. A Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501) Tedbir 501.1. Havza Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Maden bölgesi mevzuatı madenciliği ve yakın Bakanlığı (5), Maden ve Petrol | geliştirmeleri sahalardaki faaliyetlerin İşleri Genel Müdürlüğü tamamlanacaktır. maliyet etkinliği ve iş güvenliğinin artırılmasına dönük çalışmalara hız verilecektir. Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanların yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.502 Tedbir 502.1. Maden ruhsat | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Altı sahada tesis şartlı ihale sahalarının ihalelerinde ileri Bakanlığı (S), Maden ve Petrol | için çalışmalar yapılacak olup aşamaları içeren üretim şartı İşleri Genel Müdürlüğü bunların sonucuna göre tesis uygulaması şartlı ihale edilebilecek saha yaygınlaştırılacaktır. sayısı belirlenerek bunların ihalesi yapılacaktır. Tedbir 502.2. Ekonomik Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. İleri teknoloji elementlerinin potansiyeli yüksek madenler Bakanlığı (S), MTA kazanım teknolojisine yönelik ile diğer kritik hammaddelerin çalışma yapılacaktır. üretim altyapısı oluşturulacaktır. Enerji sektörü ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak; nadir toprak elementleri, bor ve diğer ekonomik potansiyeli üksek madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.503 Tedbir 503.1. Enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Jeotermal kaynak sektörünün petrol, doğal gaz ve | Bakanlığı (5), MTA, TPAO aramalarına yönelik 100 km? jeotermal kaynak ile sanayinin jeolojik etüt, 7.000 m sondaj, hammadde ihtiyacını karşılamak 300 noktada 4 km jeofizik etüt üzere yurt içi ve yurt dışındaki ve 21.000 m jeofizik kuyu log arama faaliyetleri alımı yapılacak ve ayrıca, temel hızlandırılacaktır. ve kritik maden/enerji hammaddelerinin teminine yönelik 500.000 m aramaaraştırma sondajı yapılacaktır. 2. TPAO tarafından petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri kapsamında 53 adet kara arama kuyusu açılacak, kara alanlarında 631 km iki boyutlu, 2.069 km? üç boyutlu sismik veri toplanacaktır. Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. 6.335 km? üç boyutlu sismik ruhsat sahaları dahil olmak Bakanlığı (S), TPAO, MTA arama faaliyeti ve altı deniz üzere, denizlerde petrol ve sondajı tamamlanacaktır. doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondajı sayısı 26'ya çıkarılacaktır. Tedbir 503.4. MTA'nın yurt Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. İki uluslararası ortak proje dışında uygun yatırım ve üretim | Bakanlığı (S), MTA oluşturulacaktır. imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir. Tedbir 503.5. Karadeniz'de Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Ön fizibilite ve mühendislik keşfedilen Sakarya Doğal Gaz Bakanlığı (S), TPAO çalışmaları, tespit kuyu Sahasında üretime yönelik sondajları ve deniz tabanı yatırım çalışmaları sistemleri tasarımı yapılacaktır. yürütülecektir. Özel sektörün arama faaliyetlerinin artırılabilmesi için finansal riskleri azaltmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.3. Arama ve rezerv | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Maden ruhsatlarında UMREK raporlarının uluslararası Bakanlığı (S), Maden ve Petrol Koduna uygun raporlamalar standartlara uygun şekilde İşleri Genel Müdürlüğü yapılması için mevzuat hazırlanmasına yönelik değişikliği yapılacaktır. çalışmalar yürütülecektir. 2. Madencilik faaliyetlerine ilişkin teknik rapor ve projelerin uluslararası standartlara uygunluğu sağlanacaktır. Ülkemiz ekonomisi için temel ve kritik madenler belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.505 Tedbir 505.2. Bu madenlere | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Temel ve kritik madenlere ilişkin stratejik rezerv, stok, Bakanlığı (5), Ticaret ve nadir toprak elementlerine ihracat kısıtlaması konularında Bakanlığı, Maden ve Petrol ilişkin stratejik rezerv, stok, düzenlemeler yapılacaktır. İşleri Genel Müdürlüğü, MTA, | ihracat kısıtlaması konularında TENMAK kritik madenlerle ilgili araştırma çalışmaları apılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2018 | 2019 2020(1) | 2021(2) (Cari Fiyatlarla) (3) Yüzde 0,99 | yl 1,05 1,08 Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı M Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla) Milyar Dolar 3,4 3,2 2,6 4 | A HA Görünür Linyit Rezervi Milyar Ton 18,9 19,3 19,5 20 Deniz Sondajı Sayısı (Kümülatif) Adet 2 7 12 18 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tabii Kaynaklar Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma

a) Mevcut Durum

Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Bununla birlikte ulaştırma ve lojistik hizmetlerinin etkinliği küresel rekabet için de bir zorunluluk haline gelmiştir. Ticari korumacılığın yükselmekte olduğu günümüz dünyasında rekabetin, üretimin diğer unsurlarına kıyasla daha çok yenilikçilik, esneklik ve tedarik zincirlerinin verimliliğiyle şekilleneceği öngörülmekte ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde lojistik maliyetlerin daha da önemli hale gelmesi beklenmektedir. Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi ise lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmakta olup artan ulaşım talebine uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çerçevede ulaşım maliyetleri, erişilebilirlik ve trafik güvenliği gibi unsurları temel alan ve türler arasında dengeli ve birbirini tamamlayıcı bir ulaştırma sisteminin oluşturulmasını amaçlayan Ulusal Ulaştırma Ana Planı ile Lojistik Master Planının eş güdüm içerisinde tamamlanarak uygulamaya konulması yönündeki faaliyetlere devam edilmektedir. Ayrıca lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması süreci hızlandırılmıştır. TABLO 11: 41- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2018) (Yüzde) Yük (ton-Km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-27 75,3 18,7 6,0 (1) Türkiye 88,2 4,6 7,2 (2) Yolcu (Yolcu-Km) Karayolu Demiryolu (3) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-27 81,6 8,4 0,4 9,6 Türkiye 88,8 1,0 0,5 9,6 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri 2019, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD

(1) AB-28 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.

(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.

2018 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında demiryolunun payı ülkemizde yüzde 4,6 iken AB-27 ortalaması yüzde 18,7 düzeyinde; yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da ülkemizin yüzde 1 olan payı AB-27'de yüzde 8,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması yönünde güçlü bir potansiyeli işaret etmektedir. TABLO TI: 42- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim (Yüzde) Birim 2018 2019 2020(1) (2019 2020 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (2) ilyon-Yolcu-km 4313 4841 1430 12,2 -70,5 Yük Taşıma (Yurt İçi) (3) ilyon-Ton-km 13 767 13 830 14 866 0,5 7,5 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-km 579 751 1328 29,7 76,8 Denizyolu Ulaşımı(4) Yük Taşıma (Yurt İçi) ilyon-Ton-km 21779 20 520 20315 -5,8 -1,0 G0 Ge Üni) Tonaj spy 7458 6723 6982 — 99 3,9 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu-km 34 996 31174 15 162 -10,9 -1,4 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) (5) ilyon-Yolcu-km 128 651 133 898 45 735 4,1 -05,8 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (6) Milyon-Yolcu-km Ooo 329363 339 601 346 782 3,1 2,1 Yük Taşıma (Yurt İçi) (6) ilyon-Ton-km 266 502 267579 274737 0,4 2,7 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM

(1) Gerçekleşme tahmini (2) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir. (3) İdari yük taşımaları hariçtir.

(4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır.

(5) Yalnız THY tarafından yapılan taşımalardır. (6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Ekim 2020 itibarıyla 533 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 27.714 km'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde 616 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO II: 43- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı (Ekim 2020) (km) Yol Sınıfı BSK Kaplama Parke (o Stabilize (| Toprak vale Toplam Otoyollar (1) 3325 - - - - - 3325 Devlet Yolları 18 457 12 188 54 27 - 276 31002 İl Yolları 5 200 26 163 242 453 391 1675 34 124 Toplam 26 982 38351 296 480 391 1951 68 451 Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü

(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2018 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 476, İngiltere'de 473, Almanya'da 567 ve İspanya'da 513 iken Türkiye'de 151'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 67, İngiltere'de 58, İspanya'da 76 ve Almanya'da 70 iken Türkiye'de 538'dir. Ülkemizde trafik güvenliği öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda strateji belgesi oluşturulması ile eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir. Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2019 yılı sonu itibarıyla 1.213 km'si hızlı tren hattı, 9.194 km'si konvansiyonel ana hat, 2.396 km'si tali hat ve istasyon yolları olmak üzere toplam 12.803 km'dir. Toplam ağın yüzde 50'si sinyalli, yüzde 45'si ise elektrikli olup 2020 ve 2021 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. TABLO 11: 44- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması

(2018)

Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Personel

Yoğunluğu Verimliliği (Toplam Verimliliği (Toplam

Ülkeler

Trafik/Ana Hat Trafik/ Personel

Km / bin km? (Km / 100 bin nüfus

Uzunluğu) Sayısı)

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımaları dâhil edilmiştir. Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümü bazında Türkiye'nin AB-28 ortalamasının altında demiryolu ağına sahip olduğu gözlenmektedir. Demiryolu hat verimliliğine bakıldığında ise demiryolları üzerindeki trafiğin artırılarak demiryollarının verimli bir şekilde kullanılabilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. İşletmeye alınan hızlı tren hatlarında taşınan yolcu sayısı 2019 yılında 2018 yılına göre yüzde 2,4 artmıştır. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-İzmir, Bursa-Bilecik, Konya- Karaman-Adana-Gaziantep ve Ankara-Sivas demiryolu hattı yapım çalışmaları devam etmektedir. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalışmaları devam eden eksik altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlı tren yolcu taşımacılığındaki artışın hızlanması beklenmektedir. 2019 yılında yurt içi demiryolu yük taşımalarında yüzde 0,5, yurt dışı yük taşımalarında ise yüzde 29,7 artış gerçekleşmiştir. 2020 yılındaki değişim oranlarının ise sırasıyla yüzde 7,5 ve yüzde 76,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmektedir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımalarında istenen gelişmenin sağlanması beklenmektedir. 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun çerçevesinde özel sektörün katılımıyla etkin bir demiryolu taşımacılık piyasası oluşturulmasına yönelik ikincil mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Ekim 2020 itibarıyla bir kamu, iki özel sektör firması yük tren işletmeciliği, iki kamu kurumu yolcu tren işletmeciliği, 66 özel sektör firması demiryolu işletmeciliği organizatörlüğü, 62 özel sektör firması yolcu taşımacılığı acente belgesi ve iki özel sektör firması da yük taşımacılığı acente yetki belgesi almıştır. Denizyolu Denizcilik Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde 2019 yılı sonu itibarıyla 11,6 milyon TEU konteyner ve toplam 484 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2020 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 1,7 düşüşle 11,4 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 2,8 artışla 497,7 milyon ton olması beklenmektedir. Ülkemiz limanlarında elleçlenen konteyner miktarı 2000-2010 yılları arasında yıllık ortalama yüzde 17,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2010-2019 yılları arasında yüzde 9,1'e gerilemiştir. Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2000-2010 dönemi için yaklaşık 4,4, 2010- 2019 dönemi için 1,3 olarak hesaplanmaktadır. TABLO II: 45- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği

(2019)

Limanlar (Bin TEU)

Pire-Yunanistan 5 650

Valensiya-İspanya 5441

Algeciras-İspanya 5 120

Tanger-Med-Fas 4801

Barselona-İspanya 3324

Ambarlı Limanları-Türkiye 3100

Le Havre-Fransa (1) 2798

Cenova-İtalya 2332

Gioia Tauro-İtalya 2532

Mersin-Türkiye 1939

Marsilya-Fransa (1) 1297

İzmir Aliağa-Türkiye 1132

Trieste-İtalya (1) 790

Köstence-Romanya (1) 666

İzmir Alsancak-Türkiye 541

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM

(1) Umanların Resmi Internet Siteleri ve Faaliyet Raporları 2019 yılında Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 90'ını Pire limanı tek başına gerçekleştirirken, ülkemizdeki 11,6 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 56'sının Ambarlı limanları, Mersin, Alsancak ve Aliağa limanlarında gerçekleştirildiği görülmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmaktadır. Bu çerçevede ülkemizdeki liman yatırımlarını bütüncül bir bakış açısıyla koordine edecek bir Liman Yatırım Otoritesinin kurulmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Havayolu DHMİ tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 49 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları A.O. tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimanı ve özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen, Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve 29/10/2018 tarihinde açılışı yapılan İstanbul havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 56'dır. 6/4/2019 tarihi itibarıyla İstanbul Atatürk Havalimanında ticari yolcu taşımacılığına son verilmiş ve uçuşlar Istanbul Havalimanına kaydırılmıştır. Kargo operasyonlarına ise her iki havalimanında devam edilmektedir. Üçüncü bağımsız pisti 14/6/2020 tarihinde açılarak ilk fazı tamamlanan ve yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip İstanbul Havalimanında Eylül 2020 itibarıyla yaklaşık 12,4 milyon yolcu sayısına ulaşılmıştır. DHMİ bünyesindeki Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla Dalaman, İzmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilen İstanbul Havalimanı ile Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, KÖİ modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2019 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 70,4, dış hatlarda ise yüzde 97,3 olarak gerçekleşmiştir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 10 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı Eylül 2020 itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 0,4 artış ile 542'ye yükselmiştir. 510'u yolcu, 32'si kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 102.284, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.500 tondur. 2019 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 11,1 artarak 108,4 milyon, iç hatlarda yüzde 11,5 azalarak 99,9 milyon ve toplamda ise yüzde 1 azalarak 209 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen sektörlerden biri havayolu sektörü olmuştur. Özellikle Mart ve Nisan döneminde kargo hariç olmak üzere tüm uçuşlar durdurulmuştur. Ülkemizde 1/6/2020 itibarıyla başlayan normalleşmeye rağmen havayolu sektöründeki normalleşme süreci diğer ülkelerin sivil havacılık otoritelerinin de kararları doğrultusunda kademeli ve yavaş şekilde ilerlemektedir. IATA, ACI, EASA ve EUROCONTROL gibi uluslararası sivil havacılığa yönelik örgütlerin yapmış olduğu tahminlerde 2019 yılı yolcu sayılarına 2023-2025 yılları arasında ulaşılabileceği ifade edilmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılında toplam yolcu trafiğinin 2019 yılına göre yüzde 63 daha az gerçekleşmesi beklenmektedir. Uluslararası Havalimanları Konseyinin yaptığı havayolu bağlantı endeksinde Türkiye, 2019 yılında doğrudan bağlantı endeksi sıralamasında 43 ülke arasında beşinci sırada yer almaktadır. Ülkemiz havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 84'ü İstanbul, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, Çukurova Bölgesel, Rize-Artvin, Bayburt-Gümüşhane, Tokat ve Yozgat havalimanları projelerinin yapımına devam edilmektedir. Posta Sektörü Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri ticaretin ve kurumlar arası iletişimin önemli bir altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. Pandemi ile birlikte güçlenen bu eğilimin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Posta hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın kullanımı ile geliştirilen yeni iş modelleri ve tüketici odaklı çözümlerle hizmet kalitesinin artırılması ise e-ticaret alanında firmaların rekabet gücünü destekleyici rol oynamaktadır. Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Ekim 2020 itibarıyla 22'si ulusal düzeyde olmak üzere 36 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. Eylül 2020 itibarıyla 1.145 merkez, 2.605 şube, 1.034 acente ve 7/5 mobil işyeri olmak üzere toplam 4.859 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 1.253 adedi herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç

Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajından en iyi şekilde faydalanarak modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır. Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızlı, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilecek ve sektöre giriş engellerini ortadan kaldıracak tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.507) Tedbir 507.1. Dağınık yapıdaki | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Kombine Yük Taşımacılığı lojistik mevzuatı bütünleşik bir (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, | Yönetmeliği yayımlanacaktır. yapıya getirilecek ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2. Çerçeve Lojistik Kanunu yalınlaştırılacak, kombine Ticaret Bakanlığı teknik hazırlık çalışmalarına taşımacılık mevzuatı başlanacaktır. yayımlanacaktır. Tedbir 507.2. Kombine Yük Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Kombine Yük Taşımacılığı Taşımacılığı hizmetleri ile (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, | Yönetmeliği ile belirlenecek kombine yük terminalleri ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, program dâhilinde yük aktarma merkezlerinin idari ve Ticaret Bakanlığı taşımacılığında taşıma mali teşvikine yönelik program mesafelerine göre demiryolları hazırlanacaktır. avantajlı hale getirilecektir. 2. Yönetmelik Yeşil Lojistik kavramını içerecek şekilde yürürlüğe konulacaktır. 3. Bozulabilir gıda maddelerinin uluslararası taşınmasını düzenleyen ATP Anlaşması kapsamında ulusal mevzuat yayımlanacaktır. Tedbir 507.3. Lojistik Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. İlgili çerçeve kanuna bağlı merkez ve iltisak hatlarının (S), Sanayi ve Teknoloji olarak Lojistik Merkez ve standartları ile işletme ve Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İltisak Hatlarının Standartları yönetim modelleri TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş., | ile İşletme ve Yönetim belirlenecektir. İlgili Yerel Yönetimler Modelleri Yönetmeliği yayımlanacaktır. Tedbir 507.4. Taşıma İşleri Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Mesleki yeterlilik eğitim Organizatörlüğü Yetki Belgesi (S), Ticaret Bakanlığı müfredatı oluşturularak sektördeki serbestleşme organizatörlük konusunda düzeyini ve rekabetçiliği sertifikalandırma yapılacaktır. artıracak şekilde düzenlenecek, 2. Taşra teşkilatı denetim diğer yetki belgeleri ile personeli eğitilecek ve U-ETDS uyumlaştırılması sağlanacak, sistemiyle denetimler yapılacak değişiklikler ile sektöre arttırılacaktır. giriş engelleri ve kayıt dışılık 3. Mevcut Taşıma İşleri azaltılacak, ayrıca sektörün Organizatörlüğü Yönetmeliği öngörülebilirliği ve kapsamında gerçekleştirilen iş kurumsallaşma düzeyi ve işlemlerde sektördeki yeni artırılacaktır. gelişmeler ile uygulamalarda yaşanan aksaklıklar dikkate alınarak mevcut yönetmelikte gerekli revizyon çalışmalarına başlanılacaktır. Tedbir 507.5. Özel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Demiryolu Yolcu demiryolu işletmeciliğinin (S) Taşımacılığı Kamu Hizmeti teşvik edilmesi ve Yükümlülüğü Hizmet Alımı demiryollarında Uygulama Yönetmeliği ve serbestleşmenin Demiryolu Sistemleri Karşılıklı geliştirilmesine yönelik ikincil İşletilebilirlik Yönetmeliği mevzuat tamamlanacaktır. yayımlanacaktır. 2. Demiryolu taşımacılığında sektörün ihtiyaç duyduğu istatistik portalı tüm vatandaşların erişebileceği şekilde kullanıma açılacaktır. Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.508) Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ülkemizde karayolu Tedbir 508.1. Karayolu taşımacılığında yük

(5), Karayolları Genel taşımacılığındaki yük

Müdürlüğü hareketlerinin ölçülmesine

hareketliliğinin ölçülmesi, atıl

kapasitenin kullanılması,

yönelik Ulaştırma Elektronik

maliyetlerin optimize edilmesi

Takip ve Denetim Sistemi (U-

ve kayıt dışılığın önlenmesine

ETDS) projesi ile karayolunda

Eşya Taşımacılığı

yönelik dinamik bir taşımacılık

veri tabanı oluşturularak tüm

hareketlerine ilişkin sivil

toplum kuruluşlarıyla işbirliği

paydaşlar tarafından

içerisinde farkındalık eğitimleri

erişilebilir hale getirilecek,

dijital platform ve

gerçekleştirilecektir.

uygulamalar yoluyla paylaşım

ekonomisi modellerinin hayata

geçirilebilmesi için gerekli

düzenlemeler yapılacaktır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ağır nakliye ve proje Tedbir 508.2. Karayolu ağında can ve mal güvenliği (S), Karayolları Genel taşımacılığı konularını Müdürlüğü düzenleyen bir yönetmelik ile çevre emniyetine yönelik önlemlerin geliştirilmesini hazırlanacaktır. teminen bu alandaki işletme denetimleri artırılacak ve etkinleştirilecektir. Tedbir 508.3. Blokzincir Ticaret Bakanlığı (S) 1. Blokzincir teknolojisinin uygulamalarının ihracat rejimindeki gümrük ve yaygınlaştırılmasını teminen lojistik işlemlerinde ulaştırma ve gümrük uygulanabilmesi için analiz hizmetlerinde gerekli hukuki çalışmaları yapılacaktır. ve fiziki altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 508.4. AB ülkelerine Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Türkiye ve AB komisyonu yapılan karayolu transit (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret | arasında transit taşımacılığı taşımalarındaki kısıtlamaların Bakanlığı serbest bırakacak bir anlaşma giderilmesi amacıyla ülkemizin imzalanabilmesi için uluslararası hukuk diplomatik kanallardan kapsamında sahip olduğu girişimlerde bulunulacaktır. hakların korunması yönünde diplomatik kanallar en üst seviyede zorlanacaktır. Kaynakların daha etkin kullanılması, verimliliğin artırılması ve görev odaklı organizasyon yapısının sağlanmasını teminen demiryolu sektöründeki kuruluşların altyapı yapımı, işletmeciliği ve bakım onarımı ile tren işletmeciliği ve bakım-onarımı ayrımında görev dağılımları yeniden organize edilecektir. (Kalkınma Planı p.509) Tedbir 509.1. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Demiryolu sektörünün altyapı yapımı, bakımı, altyapı | (5) yeniden yapılandırılması erişimi ve tahsisi, şebeke amacıyla bir komisyon bildirimi, emniyet yönetimi, kurulacaktır. , düzenleme ve denetleme, 2. Komisyonun yapacağı çalışmalar doğrultusunda tren işletmeciliği ile demiryolu demiryollarında serbestleşme araçlarının sahipliği, imalatı ve düzeyinin artırılması, bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel yapının organizasyonel olarak değiştirilmesi ve uygulamadaki birbirinden ayrıştırılacak, aksaklıkların giderilebilmesi faaliyetler arasında etkin bir amacıyla 6461 sayılı Türkiye çalışma mekanizması i Demiryolu Ulaştırmasının kurulacak ve sektör yeniden Serbestleştirilmesi Hakkında yapılandırılacaktır. Kanunda değişiklik hazırlıkları yapılacak ve buna bağlı olarak TCDD İşletmesi Genel Müdürlüğü Ana Statüsü değiştirilecektir. 3. Demiryolu Kanunu teknik hazırlık çalışmalarına başlanacaktır. Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510) Tedbir 510.1. Küçük ölçekli, | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulaştırma ve Altyapı dağınık, verimsiz ve hizmet (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığının liman kalitesi düşük liman Bakanlığı yatırımlarına ilişkin görev ve altyapısının önüne yetkileri gözden geçirilerek bu geçilebilmesini teminen alanda yapılacak yatırımların Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tek bir noktadan yönetilmesini tarafından ilgili kurumlar sağlamaya dönük mevzuat koordine edilerek gerekli çalışması yapılacaktır. tedbirler alınacaktır. Tedbir 510.2. Liman hizmet | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Tüm liman türleri için kalemleri tanımlanarak tüm (S), Ticaret Bakanlığı hizmet kalemlerini belirleyip limanlarda standart hale tanımlayan bir tebliğ getirilecektir. yayımlanacak ve tüm limanlarda uygulanabilir hale getirilecektir. Tedbir 510.3. Liman Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Yeşil Liman sertifikası operasyonlarında enerji (S), Çevre ve Şehircilik verilmesine yönelik mevzuat verimliliğinin artırılması, Bakanlığı, Enerji ve Tabii hazırlıklarına başlanılacak ve çevresel etkilerin en aza Kaynaklar Bakanlığı yeşil liman uygulamaları indirilmesi ve yaygınlaştırılacaktır. sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik Yeşil Liman uygulamaları desteklenecektir. Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 511.1. Karayollarında | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Bilgi ve iletişim önleyici bakım kavramının (S), Karayolları Genel altyapısından yararlanılarak esas alındığı bir varlık yönetim | Müdürlüğü varlık yönetim sistemi sistemi kurulacak; ağır taşıt geliştirilmesi amacıyla karar trafiği 1.000 Yıllık Ortalama destek ve yönetim sistemleri Günlük Trafiğin üzerinde olan kurulacaktır. güzergahlarda BSK kaplama 2. Yıllık ortalama günlük ağır yapımına ağırlık verilecektir. taşıt trafiği 1.000 aracın üzerinde olan güzergâhlarda önceliklendirme yapılarak BSK kaplama yapımı gerçekleştirilecektir. Tedbir 511.2. Yapım ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Karayolu ağında bakım ve teknik müşavirlik işlerine (S), Karayolları Genel onarım hizmetlerinin ağırlıklı ilişkin ihalelerde kaliteden Müdürlüğü olarak özel kesim marifetiyle ödün vermeden hizmet performans esaslı alımlarının yapılması sözleşmelerle yürütülmesi için sağlanacak, bakım ve onarım gerekli hukuki ve kurumsal hizmetlerinin ağırlıklı olarak düzenlemelerle ilgili çalışmalar özel kesim marifetiyle tamamlanacaktır. performans esaslı sözleşmelerle yürütülmesi için gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler hayata geçirilecektir. Tedbir 511.3. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Varlık Yönetim Sistemi altyapısı ve demiryolu (S), TCDD, TCDD Taşımacılık | Kurulması projesi 2021 Yılı araçlarında bakım-onarım A.Ş. Yatırım Programına alınarak faaliyetleri iyileştirilecek, projenin üç bölge önleyici bakım kavramının müdürlüğünde hayata esas alındığı bir varlık yönetim geçirilmesine yönelik sistemi kurulacaktır. çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 511.4. Havalimanları | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Bakım ve onarım altyapılarında önleyici bakım (S), DHMİ ihtiyaçlarına yönelik varlık kavramının esas alındığı bir yönetim sistemi kurulumu varlık yönetim sistemi tamamlanacaktır. kurulacaktır. Tedbir 511.5. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Mevcut durum analizi ve ağında enerji ve zaman (S), Karayolları Genel envanter çalışması yapılarak tasarrufunu, trafik güvenliğini, | Müdürlüğü, İlgili Yerel taslak AUS mimarisi karayolu kapasitesinin etkin Yönetimler oluşturulacaktır. kullanımını sağlayan Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) ile ilgili mimari yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tamamlanarak uygulamaya konulacaktır. Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512) Tedbir 512.1. Yol İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim | 1. Trafik güvenliği konusunun kullanıcılarının hata yapacağını Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, güvenli sistem yaklaşımı kabul eden ve yol güvenliğini Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, temelinde yönetilmesini teminen trafik sistemi içerisindeki tüm Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, yalnızca karayolu trafik aktörlerin ortak bir sorumluluğu | Emniyet Genel Müdürlüğü, güvenliğinden sorumlu bir olarak gören Güvenli Sistem Jandarma Genel Komutanlığı yapının tesis edilmesine ilişkin Yaklaşımı benimsenecek ve bu kavramsal çerçeve, program ve yönde kurumsal yapı tesis kurumsal yapının tasarımı edilecektir. tamamlanacaktır. Tedbir 512.2. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Bölünmüş yol çalışmalarına ağındaki darboğazlar (S), Karayolları Genel kritik dar boğazların giderilecek, kaza kara noktaları Müdürlüğü önceliklendirilmesi suretiyle iyileştirilecek ve toplam 2.872 devam edilecektir. km bölünmüş yol yapılacaktır. 2. 50 kaza kara noktası iyileştirilecektir. Tedbir 512.3. Trafik güvenliği | İçişleri Bakanlığı (S), Adalet 1. Adalet Bakanlığı, Türkiye konusunda faaliyet gösteren Bakanlığı, Hazine ve Maliye Noterler Birliği, Ulaştırma mevcut kurum ve kuruluşlar Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Hizmetleri Düzenleme Genel arasındaki koordinasyon ile veri | Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Muhasebat Genel paylaşımı en üst seviyeye Müdürlüğü, Jandarma Genel Müdürlüğü, Nüfus ve çıkarılacaktır. Komutanlığı, Türkiye Noterler Vatandaşlık İşleri Genel Birliği Müdürlüğü olmak üzere beş kurumla veri alışverişine ilişkin protokol çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 512.4. Trafik içişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim | 1. Araç/sürücü denetimleri güvenliğinin en üst seviyede Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı yaygınlaştırılarak yoğun bir tesis edilebilmesi için yol Bakanlığı, Emniyet Genel şekilde yapılacak, trafik teknolojilerindeki gelişmelerden | Müdürlüğü, Jandarma Genel denetimlerinde kullanılmak de yararlanılarak denetimler Komutanlığı, Karayolları Genel üzere 266 araç satın alınacaktır. etkinleştirilecek, yol kullanıcıları | Müdürlüğü, RTÜK 2. Trafik güvenliği konusunda trafik güvenliği konusunda 1.500.000 öğrenci ve 1.700.000 bilinçlendirilecektir. yol kullanıcısına eğitim verilecektir. 3. Üç kamu spotuyla 1.750.000 afiş ve broşür hazırlanacaktır. 4. Trafik denetimleri 2020 yılına göre yüzde 6 arttırılacaktır. Tedbir 512.5. Elektronik İçişleri Bakanlığı (5), Emniyet 1. Karayolları Genel Müdürlüğü Denetim Sistemlerinde anlık hız | Genel Müdürlüğü, Jandarma sorumluluğundaki devlet ve il denetimi yerine ortalama hız Genel Komutanlığı, Karayolları yolları ağında ortalama hız denetimleri esas alınacaktır. Genel Müdürlüğü denetimlerinin esas alındığı Elektronik Denetim Sistemi kurulabilecek öncelikli güzergâhlar tespit edilecek ve pilot uygulamalar hayata geçirilecektir. Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513) Tedbir 513.1. Otoyol ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Otoyol ve köprülerde köprülerde dinamik (S), Karayolları Genel dinamik fiyatlandırma ile talep fiyatlandırma ile talep Müdürlüğü yönetimi sistemi hayata yönetimi sistemi hayata geçirilmesi amacıyla geçirilecektir. çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 513.2. Ulaştırma Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulaştırma sektöründeki sektöründeki yatırımlar (S), Sirateji ve Bütçe projeler ulaştırma öncelik ve verimlilik odağında | Başkanlığı, Karayolları Genel sistemindeki ihtiyaç, trafik gözden geçirilerek önceliğini Müdürlüğü hacmi, ilerleme ve ihale ve yapılabilirliğini kaybetmiş durumu gibi kriterler göz projeler sonlandırılacak ve önünde bulundurularak yatırımlarda rasyonelleşme öncelik ve verimlilik odağında sağlanacaktır. gözden geçirilecek, önceliğini ve yapılabilirliğini kaybetmiş projeler sonlandırılacaktır. Ulusal ölçekteki mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; kentsel lojistik planlar, makro ölçekteki mekânsal strateji planları, çevre düzeni planları ve lojistik master planları eşgüdüm içerisinde hazırlanacak ve uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.514) Tedbir 514.1. Türkiye Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Türkiye Lojistik Master Lojistik Master Planı ile Ulusal | (S), DHMİ, Karayolları Genel Planı ile Ulusal Ulaştırma Ana Ulaştırma Ana Planı koordineli | Müdürlüğü, TCDD Planı bütüncül bir bakış bir biçimde tamamlanacaktır. açısıyla revize edilerek uygulamaya konulacaktır. Tedbir 514.2. Kentsel lojistik | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. 5216 sayılı Büyükşehir planlarının hazırlanması (S), Çevre ve Şehircilik Belediyesi Kanununda gerekli yönünde mevzuat Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, değişiklikler yapılmasına düzenlemesi yapılacak ve Yerel Yönetimler yönelik çalışmalar yapılacaktır. rehber dokümanlar 2. Rehber dokümanların ve hazırlanacaktır. kentsel lojistik planlarının 2020 yılında yayımlanacak olan Türkiye Lojistik Master Planı ile uyumlu olacak şekilde hazırlanması yönünde çalışmalara başlanacaktır. Demiryolu yolcu taşımacılığında tüketici odaklı talep yönetimi ile modern tren işletmeciliği yapılarak hizmet kalitesi artırılacak; hızlı, güvenli, emniyetli ve konforlu bir demiryolu ulaşımı tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 515.1. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Konvansiyonel hatların ulaştırmasında emniyet (S), TCDD Taşımacılık A.Ş. bulunduğu gar ve standartları artırılacak, istasyonlarda engelsiz erişim hemzemin geçitler kontrollü imkanları arttırılacaktır. hale getirilecek, gar ve 2. 50 hemzemin geçit istasyonlarda engelsiz ulaşım kontrollü hale getirilecek, 20 imkânları artırılacaktır. alt ve üst geçidin yapımı tamamlanacaktır. Tedbir 515.2. Daha dengeli bir | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ankara-Sivas Yüksek Hızlı modal dağılımın oluşturulması (9), TCDD Tren Hattında kalan işler ve yolcu konforunun artırılması tamamlanarak kesintisiz ve güvenli tren işletmeciliği tesis amacıyla yapım çalışmaları devam eden yüksek hızlı ve hızlı edilecektir. 2. Ankara-İstanbul Hızlı Tren tren hatları tamamlanacaktır. Projesi kapsamında Doğançay Ripajı 1 tamamlanarak hizmete alınacaktır. 3. Ankara-İzmir demiryolu projesinde altyapı yapım çalışmalarına devam edilecek, kalan işlerde yapım çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 515.3. Yüksek hizlıtren | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Temin edilecek yüksek hızlı hatlarında arz ve talep dengesi (S), TCDD, TCDD Taşımacılık tren setlerinin test ve gözetilerek tren planlaması A.Ş. sertifikasyon işlemleri yapılacak ve ekspres seferler tamamlanacaktır. artırılarak seyahat süreleri 2. Verimli yeni bir işletme kısaltılacaktır. modeli hazırlanacak ve tüm YHT güzergâhlarında ekspres seferlere başlanarak sefer sayıları arttırılacaktır. Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla sektörde rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.517) Tedbir 517.2. Karayolu Taşıma | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Kanunu ile Posta Hizmetleri (5), BTK ile Bilgi Teknolojileri İletişim Kanunu ve ikincil mevzuatta yer Kurumunun yetki ve görevleri alan uyumsuzluk ve gözden geçirilerek uyumsuzluk mükerrerlikleri giderecek ve mükerrerliklerin ortadan düzenlemeler yapılacaktır. kaldırılmasına yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) (3) km 1213 1825 2073 Demiryolu Yolcu Taşımacılığının Toplam İçerisindeki Payı Yüzde 14 DA 15 (Karasal) (3) Çift Hatlı Demiryolu Uzunluğunun Toplam Ana Hat Yüzde 3 15 16 İçerisindeki Payı (3) Kabotaj Hattında Elleçlenen Yükün Toplam Elleçlemeler Yüzde 11,5 11,8 125 İçerisindeki Payı (4) Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Dâhil) (5) Milyon Kişi 209 77,8 161,6 Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) (6) km 27 181 28 024 28 256 Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) (6) km 3 060 3 498 3 552 BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) (6) km 26 096 27 161 29138 İyileştirilen Kaza Kara Noktası Adet 101 30 50 Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı Kişi 5473 5330 5 187

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Demiryolu Ulaşımı Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Denizyolu Ulaşımı Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Uzay ve Havacılık Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Karayolu Ulaşımı Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler

a) Mevcut Durum

2019 yılında GSYH yüzde 0,9 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 1,2, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 2,4 büyümüştür. 2019 yılında; toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 12,3, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,8 olmuştur. Haziran 2020 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 3,6 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,3 milyon kişi istihdam edilmiştir. Toplam istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 13,5, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 4,9'dur. Toptan ve perakende ticaret hizmetleri sektörü, gelişmiş ülkelerin ekonomileri içinde de önemli pay almaktadır. 2019 yılında sektörün GSYH içindeki payları Almanya'da yüzde 10, İtalya'da yüzde 11,7 ve Fransa'da yüzde 10,4 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde istihdam edilenlerin toplam içindeki payı; Almanya'da yüzde 13,3, İtalya'da yüzde 14,7 ve Fransa'da yüzde 13,5*tir. Toptan ve perakende ticaretin uzun dönemde sanayi ve hizmet sektörleri toplamı içindeki payının giderek azaldığı görülmektedir. 2018 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı; girişim sayısına göre yüzde 31,2, ciroya göre yüzde 39,5 olmuştur. TABLO TI: 46- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 Toptan Ticaret 243 246 254 266 1318 1429 1850 2287 Perakende Ticaret 709 705 723 719 545 599 710 807 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 2941 2981 3 100 3 160 4553 4993 629 7824 Toptan ve Perakende Ticaretin Payı (Yüzde) 32,4 31,9 31,6 31,2 40,9 40,6 40,6 39,5 Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2) Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2009-2019 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 7,63 milyar ABD doları, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,08 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir. Covid-19 pandemisiyle birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmaktadır. Tüketicilerin panik alımları ve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlı tükenen temel ihtiyaç stokları perakendecileri kısa dönemde arz sıkıntılarıyla karşı karşıya bırakabilmektedir. Diğer taraftan, küresel salgın tüketici davranışlarını etkilemekte ve dönüştürmektedir. Tüketiciler temel ihtiyaçlar, ambalajlı ve raf ömrü uzun gıdalar ile sağlık ürünlerine yönelmekte, kozmetik ürünleri, giyim ve elektronik eşyalar gibi temel olmayan ihtiyaçlara olan talep ise azalmaktadır. Bu dönemde firmalar tüketici güvenini sağlayabilmek amacıyla hijyenik teslimata ve müşteri desteğine ağırlık vermekte, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte dijitalleşmeye yönelik yatırımlarını artırmaktadır. Mağazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaretin toplam perakende satışlar içerisindeki payı artmaktadır. Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, franchising (İsim Hakkı Devri) sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 37,5 ve yüzde 41 olmuştur. 2019 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 39,9 ve yüzde 41,9 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 47- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları 2017 2018 2019 O 2019(2) 2020(2) Tüzel Kişi 22122 28 852 29 599 18 554 22352 Kurulan Toptan ve Gerçek Kişi 14 979 13 129 9 666 5 936 7515 Perakende Ticaret (1) Tüzel Kişi 4 546 4334 4538 2633 2791 Kapanan Gerçek Kişi 7873 8204 7943 5 485 6 168 Toptan ve Tüzel Kişi 29,9 33,4 34,7 34,9 34,8 Perakende Kurulan ii Ticaretin Genel Gerçek Kişi 33,8 37,4 39,5 39,9 37,5 Toplam ça vi İçindeki Payı üzel Kişi 30,9 31,9 32,3 32,3 31,5 (Yüzde) Kapanan Gerçek Kişi 43,7 43,2 41,7 41,9 41 Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri

(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Ülkemizde gerçekleşen elektronik ticaret hacmi son yıllarda önemli ölçüde artış göstermiş olup e-ticaret hacmi 2019'da 136 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 85'ini yurt içi harcamalar oluşturmuştur. 2020 yılının ilk yarısında eticaret hacmi geçen yılın aynı dönemine oranla yüzde 64 artarak 91,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılı itibarıyla ülkemizde e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 68.457'dir. İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2014 yılında 41,9 milyar TL iken, 2019 yılında 190,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020 yılı Ocak-Haziran döneminde söz konusu tutar 106,6 milyar TL seviyesindedir. 2011 yılında yüzde 8,4 olan internetten alışveriş yapanların oranının 2020 yılı sonuna kadar yüzde 36,5'e ulaşması beklenmektedir. TABLO II: 48- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Kullanımı (1) İşlem Adedi (Milyon) 190,5 227,2 264 329,8 444,1 607,1 İşlem Tutarı (Milyar TL) 41,9 55,4 68,4 99 138,9 190,1 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir. Tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 2015 yılında 3,1 milyon iken 2019 yılında 547 bine düşmüştür. TABLO II: 49- Tüketici Hakem Heyetlerine Yapılan Başvuru Sayısı 2015 2016 2017 2018 Başvuru Sayısı 3118842 1 408 204 590 303 562 049 Kaynak: Ticaret Bakanlığı Tüketicinin korunmasına yönelik mevzuatın iyileştirilmesi kapsamında Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği ve Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği değiştirilerek 12/10/2019 ve 12/02/2020 tarihli Resmi Gazetelerde yayımlanmıştır. 7244 sayılı Yeni Koronavirüs (COVID-19) Salgınının Ekonomik ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 17/04/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kanunla 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılarak piyasanın olağan akışını bozarak piyasa aksaklıklarına sebep olan fahiş fiyat artışı ve stokçuluk faaliyetleri düzenlenmiş, Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu kurulmuştur. 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kanunla 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik yapılarak tüketici uyuşmazlıklarında, dava şartı olarak arabuluculuk zorunlu hale getirilmiştir.

b) Amaç

Kalite odaklı, yenilikçi yaklaşım ve uygulamalarla ülkemizin, ticaretin kolay ve güvenli yapıldığı, tüketici haklarının gözetildiği ve korunduğu önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519) Tedbir 519.1. Perakende Bilgi Ticaret Bakanlığı (S), Çevre ve 1. PERBİS'in uygulamasına ilişkin Sisteminin (PERBİS) yazılım Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve usul ve esasları belirleyen işlemleri tamamlanacak ve Maliye Bakanlığı, İçişleri yönetmelik çalışmaları PERBİS Yönetmeliği hazırlanarak | Bakanlığı, Diğer İlgili Kurum ve tamamlanacaktır. uygulamaya konulacaktır. Kuruluşlar 2. PERBİS'in geliştirme ve güncelleştirme çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 519.2. Toptan ticareti Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve 1. Toptancı hallerine ilişkin ikincil geliştirmeyi teminen toptancı Orman Bakanlığı mevzuat düzenlemeleri hallerinin ve benzeri yapıların yapılacaktır. modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantajı olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520) Tedbir 520.5. e-Ticaret Ticaret Bakanlığı (5) 1. Şirketlerin, Bakanlık kanalıyla ihracatın artırılmasını tarafından onaylanan e-ticaret teminen yerli firmaların sitelerine yönelik üyelik elektronik pazaryerlerinde giderlerinin desteklenmesine bulunmaları desteklenecektir. devam edilecektir. Tedbir 520.6. İlgili kurumların Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve 1. Gümrük beyannamesi ya da koordinasyonu ile sınır ötesi e- Maliye Bakanlığı Elektronik Ticaret Gümrük ticarette ürünlerin iade alınması Beyannamesi ile yurtdışına çıkan sürecinin kolaylaştırılmasına malların geri gelmesi ilişkin mevzuat düzenlemeleri durumunda, vergi muafiyeti ile yapılacak ve uygulama yurt içine girebilmesi için gümrük iyileştirilecektir. müdürlükleri ile vergi daireleri arasındaki yazışmaların elektronik ortamda yapılması sağlanacaktır. Tedbir 520.7. e-Ticarette ürün | Ticaret Bakanlığı (S), Diğer 1. e-Ticarete konu ürünlerin güvenliği denetimlerinin İlgili Kurum ve Kuruluşlar ürün güvenliği denetimlerini de sağlanması konusunda model içeren Ürünlerin Uygunluğu ile geliştirilecek ve ihtiyaç duyulan Piyasa Gözetimi ve Denetimine yasal düzenlemeler yapılacaktır. Dair Yönetmelik Taslağı tamamlanarak yürürlüğe konulacaktır. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.521) Tedbir 521.1. Tüketicinin Ticaret Bakanlığı (S), Diğer 1. Mesafeli Sözleşmeler korunmasına ilişkin mevzuat İlgili Kurum ve Kuruluşlar Yönetmeliği başta olmak üzere güncel gelişmelere uygun olarak mevzuat değişiklikleri gözden geçirilecek, piyasa gerçekleştirilecektir. gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinlikleri artırılacaktır. Tedbir 521.2. Bilinçli tüketimi | Ticaret Bakanlığı (S), Adalet 1. Afiş, broşür, kamu spotu, yaygınlaştırıcı tanıtım ve Bakanlığı, Milli Eğitim internet sitesi gibi eğitici farkındalık faaliyetleri Bakanlığı, RTÜK, Diğer İlgili materyaller ve araştırma yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşlar raporları hazırlanacaktır. 2. Tüketici örgütleri ve diğer paydaşlar ile tüketici eğitimleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 521.3. Tüketicilere Ticaret Bakanlığı (S), RTÜK 1. Belirlenecek üniversite ve yönelik hizmet memnuniyet araştırma kuruluşu eliyle endeksi oluşturulacaktır. Türkiye genelinde her yıl yapılacak araştırma ile endeks oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

Lisanslı Depo Sayısı Adet gi 120 130

-

| Perakende Pazarında e-Ticaretin Oranı Yüzde 6,2 7 8

Güven Damgası Alan e-Ticaret Sitesi Sayısı Adet - 25 100 e-Ticaret İşlem Hacmi (3) Milyar TL 190 213 240 İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı Yüzde 34,1 36,5 38

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

3) intemet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutarıdır. (Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi) 2.2.3.10, Gümrük Hizmetleri

a) Mevcut Durum

2019 yılı sonunda Çin'de baş gösteren ve 2020 yılı başından itibaren tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisinin ülkemize olabilecek olumsuz etkilerini asgari düzeye indirmek amacıyla 2020 yılında gümrük işlemleriyle ilgili önemli tedbirler alınmıştır. Bu tedbirler arasında yer alan bazı gümrük kapılarının eşya ve yolcu geçişine kapatılması ve temassız ticaret düzenlemeleri gibi tedbirler ülkemizde pandeminin yayılmasının daha başarılı bir şekilde kontrol edilmesine katkı sağlamıştır. Ayrıca, pandemi nedeniyle ülkemizde ihtiyaç duyulan özellikle sağlık ekipmanları ve ilgili sarf malzemelerinin dış ticaretine yönelik düzenlemeler, gümrük kapılarında başarılı bir şekilde uygulanarak ülkemizde ürün arz ve talebinde yaşanabilecek sorunlar asgari düzeye indirilmiştir. Pandemiyle mücadele 2020 yılında en önemli gündem olmasına ve Program çalışmalarını yavaşlatmasına rağmen On Birinci Kalkınma Planında belirlenmiş olan tedbirlerin hayata geçirilmesi için önemli faaliyetler icra edilmiştir. Bu kapsamda altyapı çalışmaları sürdürülmüş, gümrük kapılarında ve iç gümrüklerde sürdürülen inşaat çalışmalarında önemli yol alınmıştır. 2020 yılında gümrük işlemlerinin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalara da devam edilmiştir. Bu kapsamda 21 kurumla sürdürülen ihracat ve ithalatta gerekli belgelerin Tek Pencere Sistemine (TPS) entegrasyonu çalışmalarına devam edilmiş olup TPS'ye aktarılan toplam belge sayısı Ekim ayı itibarıyla 159'a ulaşmıştır. Yeni mevzuat kapsamında değişen veya yenilenen belgelerin TPS'ye aktarılması çalışmaları devam etmektedir. Ayrıca, Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü (YYS) Uygulaması kapsamında yetkilendirilen firma sayısının artırılmasına ve YYS sahibi firmalara tanınan kolaylıkların genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmüştür. Bu kapsamda ithalatta yerinde gümrükleme ve izinli alıcı uygulamasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılarak uygulama devreye alınmıştır. Sürdürülen bu çalışmaların da katkısıyla, yıl sonu itibarıyla yetkilendirilen toplam firma sayısının 2019 yılına göre 50 artırılarak 530'a çıkarılması hedeflenmektedir. 2020 yılında gümrük hizmetlerinin geliştirilmesi amacıyla bilgi ve iletişim teknolojileri yatırımlarına önem verilmiştir. Bu kapsamda, gümrük işlemleriyle ilgili ihtiyaçlara daha etkin ve verimli çözümler üretebilmesi amacıyla Yeni Bilge Projesi başlatılmış, kara gümrük kapıları ile iç gümrüklerde ödemelerin 24 saat kartlı ve elektronik sistemle yapılması için Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı arasında sistem entegrasyonu sağlanmış; Liman Tek Pencere Sistemine Emniyet Genel Müdürlüğü de dâhil edilmiştir. Gümrük idarelerinde insan kaynaklarının geliştirilerek daha kaliteli hizmet sunulması ve uygulamalarda yeknesaklığın sağlanması amacıyla düzenlenen eğitim programları, Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerine rağmen teknolojik imkanlar kullanılarak sürdürülmüştür. Bu süreçte 2020 yılı için eğitim ihtiyacı belirleme çalışmaları gerçekleştirilmiş ve 2020 Yılı Hizmet İçi Eğitim Planı ile 25.637 katılımcının olacağı eğitim programları planlanmıştır. Mükelleflerin gümrük işlemleriyle ilgili doğru ve güncel bilgilere hızlı ve kolay bir şekilde erişiminin sağlanması amacıyla Gümrük Rehberi İnternet Sitesi hayata geçirilmiş, söz konusu internet sitesinde yayımlanan bilgilerin mevzuat değişiklikleri gözetilerek güncelliğinin sağlanması ve farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür. Önceki yıllarda olduğu gibi 2020 yılında da kaçakçılıkla mücadele çalışmaları kararlılıkla sürdürülmüştür. Bu kapsamda ihtiyaç duyulan teknik cihaz, sistem, uygulama ve araçlar bütçe imkânları çerçevesinde temin edilmiş, Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesine devam edilmiştir. Kriminal Laboratuvarın kurulma işlemleri tamamlanarak faaliyete başlanmıştır. Ayrıca, araç ve konteyner x-ray cihazlarından elde edilen görüntülerin taşra ve merkez arasında anlık paylaşımının sağlanarak kaçakçılık riskinin en aza indirilmesini hedefleyen Tarama Ağı Projesi başlatılmıştır.

b) Amaç

Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması, ticaretin ve seyahatin kolaylaştırılması, etkin kontrol yöntemlerinin uygulanarak kaçakçılığın önlenmesi ve işlemlerde şeffaflığın ve öngörülebilirliğin esas alınması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Farklı kurumlarca yürütülen kontrol, izin ve onay süreçleri ile bu işlemler için aranan belgeler ilgili kurumlar tarafından yerindelik açısından incelenerek daha rasyonel hale getirilecek ve dijitalleşme ile birlikte bürokrasi azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.523) Tedbir 523.1. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), 1. Tek Pencere Sistemine entegrasyon işlemleri için farklı Hazine ve Maliye çalışmaları devam eden ve mevzuat kurumlardan temin edilen Bakanlığı, İçişleri değişiklikleri sonucunda tespit edilen belgelerin tek başvuru Bakanlığı, Milli Savunma yeni belgelerin Tek Pencere Sistemine noktasından elektronik Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | entegrasyonu sağlanacaktır. olarak temin edilmesine Sanayi ve Teknoloji yönelik çalışmalar Bakanlığı, Tarım ve Orman tamamlanacaktır. Bakanlığı, TOBB, Finansal Kurumlar Birliği, Ulusal Güvenlik Kuruluşları Tedbir 523.3. Ticaret Bakanlığı (S), 1. İhracatta İzinli Gönderici sisteminin Yetkilendirilmiş Yükümlü diğer illerimize yaygınlaştırılması Statüsü sahibi firmalara sağlanacaktır. hâlihazırdaki 2. İhracatta İzinli Gönderici sisteminin düzenlemelerde sağlanan daha kolay kullanılması için sistemsel kolaylıklar hayata düzenlemeler yapılacaktır. geçirilecek, bu firmalara 3. İhracatta İzinli Gönderici Sisteminin ilave kolaylıklar daha kolay kullanılması için mevzuat sağlanacaktır. düzenlemesi yapılacaktır. Gümrük hizmetleriyle ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon güçlendirilecek ve tek elden yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.525) Tedbir 525.1. Farklı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Ticaret kurumlarca işletilen Tarım ve Orman Bakanlığı | Bakanlığı arasında analiz sonuçlarının laboratuvarlarda yapılan paylaşılmasına yönelik veri iletişimi mükerrer analizlere neden sağlanacaktır. olan mevzuat gözden 2. Diğer kurumlarla Ticaret Bakanlığı geçirilerek, gerekli tüm arasında analizler konusunda veri analizlerin tek numune-tek paylaşımı imkânları gözden analiz prensibi üzerinden geçirilecektir. apılması sağlanacaktır. Tedbir 525.3. Limanlara (| İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sekiz deniz hudut kapısında tek kart girişte tek kart Ticaret Bakanlığı, uygulamasına geçilecektir. uygulamasına geçilecektir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Emniyet Genel Gümrük işlemlerinde etkinliğin artırılmasına yönelik bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.526) Tedbir 526.1. Yeni Bilge Ticaret Bakanlığı (S) 1. Teknik altyapı ihtiyacı belirlenerek Projesi hayata ihtiyacın karşılanması için hizmet alımı geçirilecektir. yapılacaktır. 2. Gerekli planlama yapılarak gümrük yazılımlarından bazı modüllerin dönüşümü gerçekleştirilecektir. Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527) Tedbir 527.1. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Yer değiştirme dönemi işlemleri; personeli, ihtiyaç duyulan yer hazırlıkları süren Ticaret Bakanlığı Yer ve bölümlerde becerileri ve Değiştirme Yönetmeliği kapsamında uzmanlığı esas alınarak gerçekleştirilecektir. görevlendirilecektir. Tedbir 527.3. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. İhtiyaç duyulan eğitimin kapsamı ve personeline yönelik niteliği belirlenecektir. uygulamalı hizmet içi ve ortak 2. Çıkarılacak program dâhilinde tüm eğitimler verilecek ve personelin yüzde 15'ini kapsayacak destekleyici rehberler şekilde yıl boyu eğitimler verilecektir. yayımlanacaktır. Tedbir 527.4. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Eğitim Merkezinin kapasitesinin Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilmesi için fizibilite çalışmalarına geliştirilerek, uygulamalı başlanacaktır. eğitime öncelik verilecektir. Gümrük kontrollerinde ve kaçakçılıkla mücadelede etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.529) Tedbir 529.1. Eşya, taşıt ve | Ticaret Bakanlığı (S), 1. İhtiyaç duyulan teknik cihaz, sistem, yolcu kontrollerinde ileri Savunma Sanayii Başkanlığı, | uygulama ve araçlar bütçe imkânları teknolojiye sahip sistemler ve | TUBİTAK çerçevesinde temin edilecektir. uygulamalar bütçe imkânları 2. Yerli ve Milli Tarama Sisteminin çerçevesinde Alsancak Limanı'nda kurulumu yaygınlaştırılacaktır. gerçekleştirilecektir. 3. Tarama Ağı yazılımının tüm modülleri tamamlanarak sistem kullanmaya hazır hale getirilecektir. Tedbir 529.2. Uluslararası | Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi | 1. Ürün Güvenliği ve Denetimi Tebliğleri anlaşmalar çerçevesinde ithal | ve Teknoloji Bakanlığı, TSE, | paydaşların görüşleri alınarak gelişmeler ürünlerin güvenliği TUİK ışığında güncellenecektir. sağlanacak, bu ürünlerin 2. Ürün Güvenliği ve Ticari Kalite teknik mevzuata uygunluğu Denetimlerinde Yeni Nesil Dış Ticaret ve güvenliğinin tespitine Sistemi projesine başlanacaktır. yönelik denetimlere ilişkin hukuki, teknik ve idari altyapı uluslararası yükümlülüklerimiz göz önünde bulundurularak geliştirilecektir. Tedbir 529.4. Veri Yöneümi | Ticaret Bakanlığı (S), 1. Veri analitiği ile hedefleme, veri ve Hedefleme Yazılımı Projesi | TUBITAK görselleştirme ve raporlama araçlarının hayata geçirilecektir. toplamından oluşan bir Veri Yönetişim Sistemi geliştirilecektir. 2. Dünya Gümrük Örgütü (DGÖ) tarafından oluşturulan risk göstergeleri ile uyumlu 25 risk profili oluşturularak sisteme entegre edilecektir. 3. Sistemin kullanıcısı olacak personele eğitim verilecektir. 4. Sistemin merkez ve taşra birimlerinde kullanıma hazır hale getirilecektir. Tedbir 529.5. Dış ticaret | Ticaret Bakanlığı (S),TÜİK | 1. Karar Destek Sistemi (KDS) ve Küp işlemlerinin daha analitik Bilgi Sistemi (KÜBİS) platformu için olarak değerlendirilmesi için iyileştirmeler ve ek geliştirmeler kurumsal Karar Destek karşılanmaya devam edecektir. Sistemi (KDS) yazılımı güncellenecek ve kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 529.6. Risk temelli | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Risk Analizi Teknik Altyapısının kontroller etkinleştirilecek, Güçlendirilmesi Projesi sonradan kontrol tamamlanacaktır. sisteminde etkinlik ve seçicilik artırılacaktır. Tedbir 529.7. Tasfiye Ticaret Bakanlığı (S) 1. Bilge sistemi ile Tasfiye Yönetim işlemlerinde etkinlik Sistemi (TYS) arasında entegrasyon artırılacak ve tasfiye sağlanacaktır. süreçleri hızlandırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) 2021(2)

Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı Adet 480 530 580

Türkiye'nin Sınır Ötesi Ticaret Endeksi

Sıra 44 43 39

Sıralaması (3)

İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük ği

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi Gün 1,8 1,6 Lâ

İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Saat 54 49 42

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi

İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan

İhracat Beyannamesi Oranı Yüzde 85 86 87

İhracat Kırmızı Hat Oranlarındaki Düşüş Yüzde 3,3 3,4 3,1

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ticaretin Düzenlenmesi, Geliştirilmesi ve Kolaylaştırılması Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

İnşaat sektörü, hem ulusal hem de küresel alandaki gelişmelere duyarlı bir yapı arz etmektedir. Gelişmekte olan ülkelerdeki altyapı ihtiyacının artışı ve gelişmiş ülkelerdeki eskimekte olan yapıların yenilenmesi ihtiyacı sebebiyle inşaat sektörü önemini korumaktadır. İnşaat firmalarımız, taahhüt sektöründe yapım aşamasında edindikleri tecrübeyi işletme dönemini de kapsayan kamu-özel işbirliği projelerinde değerlendirecek seviyeye ulaşarak finansman imkânlarını çeşitlendirmiş ve iş hacimlerini artırmıştır. Küresel alanda yaşanan gelişmeler, yurt dışındaki müteahhitlik hizmetlerine ve yurt içindeki makro değişkenlere etkisi sebebiyle inşaat sektörünü etkilemektedir. Yurt dışı müteahhitlik hizmetleri milli gelire, istihdama, ihracata sağladığı katkılar nedeniyle ülke ekonomisinde önemli bir paya sahiptir. İnşaat sektörü, 2015-2019 döneminde yıllık ortalama yüzde 1,8 büyüme kaydetmiştir. 2017 yılında yüzde 9 büyüyen inşaat sektörü, 2018 yılında yüzde 1,9, 2019 yılında ise yüzde 8,6 küçülmüştür. İnşaat sektörünün istihdam içindeki payı son yıllarda düşüş göstermektedir. TABLO II: 50- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler (Yüzde) 2017 2018 2019 2020 İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 8,5 7,2 54 6,6(1) Inşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit 90 19 36 270) Fiyatlarıyla) GSYH Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) 7,5 3,0 0,9 -9,9(2) Kaynak: TÜİK

1) Nisan-Haziran Dönemi

2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre

TABLO II: 51- İnşaat Sektörü İstihdamı

2017 2018 2019 2019(1) 2020(1)

İstihdam (Bin Kişi) 2 095 1992 — 1550 1547 1369

İstihdam Payı (Yüzde) 7,4 6,9 5,5 5,5 5,2

Kaynak: TÜİK

1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. Yapı ruhsatı ve yapı kullanım izni alan binaların sayısı ve yüz ölçümü yıllara göre değişiklik göstermektedir. 2020 yılının ilk altı ayında yapı ruhsatı alan bina sayısı 33.291 olarak gerçekleşerek 2019 yılının ilk altı ayına göre yüzde 45,5 artmış, yapı kullanım izni alan bina sayısı ise 32.901 olarak gerçekleşerek 2019 yılının ilk altı ayına göre yüzde 35,6 azalmıştır. 2020 yılının ilk altı ayında yapı kullanım izin belgesi alan binaların toplam yüzölçümünde yüzde 77,2'lik pay iki ve daha fazla daireli ikamet amaçlı binaların olmuştur. TABLO II: 52- Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Yüzölçümlerinin Dağılımına Göre Ilk Beş Bina Sınıfı (Bin m?) 2017 2018 (2019 2019(i) | 2020(i) Bir Daireli İkamet Amaçlı Binalar 4405 o 4575 3 386 1817 1240 İki ve Daha Fazla Daireli İkamet Amaçlı Binalar O 123203 132267 O114082 61421 42 517 Toptan ve Perakende Ticaret Binaları 8499 10823 9 928 6001 2 798 Kamu Eğlence, Hastane, Eğitim veya Bakım 8441 7777 7447 3 546 2 988 Binaları Sanayi Binaları ve Depolar 4957 7 089 5918 3533 2 567 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

Yurt içinde, inşaat sektöründeki rekabet ortamında kalitenin ön planda tutulması ve talebin daha nitelikli hale gelmesi açısından kamu sektörünün ciddi bir etkisi bulunmaktadır. Kamu yatırımlarının toplam yatırımlarda önemli bir payı olduğu için kamudaki inşaat yatırımlarında kalitenin ön planda tutularak nitelikli talebin artırılmasının inşaat sektörü için de önemli bir fırsat olduğu değerlendirilmektedir. Yurt dışında gerçekleştirilen müteahhitlik hizmetleri, iş hacmi, döviz girdisi, teknoloji transferi ve ilave istihdam bakımından ciddi katkılar sağlamaktadır. Yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde ilk taahhüdün alındığı 1972'den 2020 Eylül ayı sonuna kadar 127 ülkede 410,9 milyar ABD doları değerinde 10.319 proje üstlenilmiştir. 1972 yılından 2020 yılı Eylül ayı sonuna kadar üstlenilen projelerin yüzde 13,1'ini 53,8 milyar dolar proje bedeli ile karayolu/tünel/köprü projeleri, yüzde 12,8'ini 52,5 milyar dolar proje bedeliyle konut projeleri, yüzde 7,9'unu 32,5 milyar dolar proje bedeli ile ticaret merkezi projeleri oluşturmuştur. Bu dönemde müteahhitlik firmalarımız tarafından üstlenilen projelerin ülkelere göre dağılımında ilk beş ülke sırasıyla Rusya, Türkmenistan, Libya, Irak ve Kazakistan olmuştur. 2019 yılında yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde en çok üstenilen projeler karayolu/tünel/köprü, konut, petrokimya tesisi, ticaret merkezi ve havalimanı projeleri olmuştur. TABLO TI: 53- 2019 Yılında Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetlerinde Üstlenilen Projelerde Tik Beş Sektör Karayolu Petro- N N , Ticaret HavafTünel Konut kimya N N lim NN Merkezi limanı /Köprü Tesisi Toplam Proje Bedeli (Milyon Dolar) 2974 2 769 1 786 1697 1577 | Projelerin Payı (Yüzde) 15,5 14,5 9,3 8,9 8,2 | Kaynak: Ticaret Bakanlığı 2019 yılında yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde üstlenilen projelerin ülkelere göre dağılımında ise ilk beş ülke sırasıyla Rusya, Irak, Katar, Kazakistan ve Özbekistan olmuştur. TABLO 11: 54- 2019 Yılında Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetlerinde Üstlenilen Projelerde Ilk Beş Ülke Kaza- Özbe- Rusya Irak Katar kistan kistan Toplam Proje Bedeli (Milyon Dolar) 5834 1 465 1317 1017 983 Projelerin Payı (Yüzde) 30,5 7,7 6,9 5,3 5,i Kaynak: Ticaret Bakanlığı

b) Amaç

İnşaat sektörünün, nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması, yurt dışında ise küresel bir marka haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İnşaat sektöründe yerli ve yenilikçi teknolojiler süreçlere entegre edilerek nitelikli arz ve talebe dayalı büyüme sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.531) Tedbir 531.1. Kamunun Hazine ve Maliye 1. 4734 sayılı Kanun kapsamındaki yürüttüğü yapım ve teknik Bakanlığı (S), Çevre ve ihalelerde hizmet alımı olarak ihale müşavirlik işlerine ilişkin Şehircilik Bakanlığı, İlgili || edilen danışmanlık hizmetlerinde ihalelerde kaliteden ödün Bakanlıklar, Kamu İhale kalite ve niteliğin artırılmasını vermeden hizmet alımlarının Kurumu, Üniversiteler, teminen, fiyat dışı unsur kullanımının yapılması sağlanacaktır. Türk Mühendis ve Mimar | yaygınlaştırılması ile yerli firmaların Odaları Birliği, Türk katılımının artırılmasına yönelik Müşavir Mühendisler ve mevzuat değişikliği yapılacaktır. Mimarlar Birliği,Türkiye Müteahhitler Birliği, Türkiye İnşaat Sanayicileri İşveren Sendikası Yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetlerinin gelişimi desteklenmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.532) Tedbir 532.1. Yurt dışı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Proje desteği başta olmak üzere müteahhitlik hizmetlerinin yeni | TİKA, Türk Eximbank Para-Kredi ve Koordinasyon pazarlara girebilmesi, mevcut Kurulunun 2014/10 sayılı Kararına pazarlarda derinleşmesi, Türk ek Teknik Müşavirlik Hizmetlerine inşaat ürünlerinin ihracatına Sağlanacak Devlet Yardımları katkı sağlanması için firmaların Hakkında Karar kapsamında verilen uluslararası pazarlarda desteklerin icrası sağlanacaktır. konumlanması, güçlenmesi ve markalaşması yönünde 2. Hedef ülkelere heyet ziyaretleri ve desteklenmesine devam sanal etkinlikler gerçekleştirilecektir. edilecektir. Tedbir 532.2. Müteahhitlik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Daha önce işbirliği anlaşması sektörünün yurt dışında proje TİKA, Türk Eximbank yapılan yurt dışı ihracat destek üstlenmesine, firmalarımıza kuruluşlarına (ECA) ilaveten diğer teknolojik üstünlük, ECA'larla da yürütülen müzakerelere finansmana erişim veya pazara devam edilecektir. giriş açısından katkı sağlayabilecek diğer ülke firmaları ile ortaklıklar kurulmasına yönelik ticaret politikası araçları kullanılacaktır. Tedbir 532.3. Teknik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Döviz kazandırıcı hizmetler müşavirlik firmalarının yurt dışı | Çevre ve Şehircilik sektörüne yönelik kredi olanakları faaliyetlerinin desteklenmesine | Bakanlığı, TİKA, tabana yayılarak teknik müşavirlere devam edilecektir. Üniversiteler, Türk tanıtım ve pazarlama çalışmalarına Eximbank devam edilecek, sektör görüşleri toplanarak çözüm geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Toplam Milyon Dolar 191 100 125 Proje Tutarı Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi Milyar Dolar 3 2 5

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.12. Yönetim Danışmanlığı

a) Mevcut Durum

Yönetim danışmanlığı, kamu veya özel sektördeki kurum ve kuruluşların yönetim süreçlerinde verimliliğin artırılmasına katkı sağlamaktadır. Ülkemizde gelişmekte olan yönetim danışmanlığı alanında, veri analizi ve çözüm yaklaşımı gibi hususlar ön plandadır. Yönetim danışmanlığı hem risk yönetimi hem de ekonomik ve toplumsal gelişim açısından önemli bir yere sahiptir. Ülkemizde yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren birimler katmanlı bir yapıdadır. Küresel ölçekte faaliyetleri bulunan danışmanlık firmaları olduğu gibi ulusal alanda çalışan firmalar ve bireysel danışmanlar da bu sektörde faaliyet göstermektedir. Ülkemizin rekabet avantajına sahip olduğu ürünlerde markalaşma potansiyeline sahip firmaların desteklenerek uluslararası alanda da etkili bir marka haline gelmeleri ve bu sayede Türkiye imajının oluşturulması ve yerleştirilmesi amacıyla hayata geçirilen TURÇUALITY Programı, destek verilecek şirketlere yapılan ön inceleme aşamasında yönetim danışmanlığından faydalanmaktadır. 20/05/2020 tarihli ve 2564 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında yürütülen danışmanlık faaliyetleri arasında yönetim danışmanlığı da bulunmaktadır. TUROUALITY Programında destek başvurusu yapan firmalara ön önceleme yapmaya yetkili yedi adet yönetim danışmanlığı firması bulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı firmaları tarafından değer zinciri yönetimi, değişiklik yönetimi süreci, iş geliştirme, kalite kontrol sistemi oluşturulması, karar destek sistemlerinin oluşturulması, marka stratejisi, marka yönetimi, perakende yönetimi, risk yönetimi, stratejik planlama, süreç yönetimi, tedarik zinciri yönetimi gibi alanlarda inceleme yapılmaktadır. Yönetim danışmanlığı alanında ulusal meslek standartları bulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmaların ve bireysel danışmanların Ulusal Meslek Standartlarına (Yönetim Danışmanı-Seviye 6 ve Seviye 7) uyumlu hale gelmesinin yanı sıra uluslararası alanda da 1S0 20700 Yönetim Danışmanlığı Hizmet Standardına uyum sağlaması konusunda çalışmalar yürütülmektedir.

b) Amaç

Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin, özel sektör ve kamuya bilgiye dayalı, nitelikli, öngörülü ve stratejik destek sağlayan, ülkemizin yakın coğrafyasına ve gelişmiş ülkelere hizmet ihracı yapabilen bir sektör konumuna getirilmesi ve ülke kalkınmasında rol alması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin kalkınmanın tüm süreçlerinde etkin bir şekilde kullanılması ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.534) Tedbir 534.1. Yönetim Sanayi ve Teknoloji 1. Yönetim danışmanlığından daha danışmanlığı hizmetlerinden Bakanlığı (S), İlgili etkin faydalanılması için eğitim daha etkin faydalanılmasını Bakanlıklar, İlgili STK'lar müfredatları hazırlanacaktır. teminen, kamu kuruluşlarına yönelik bilgilendirme ve eğitim programları düzenlenecektir. Yönetim danışmanlığı hizmet sunucularının küresel rekabete uygun kapasite ve yetkinliklerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.535) Tedbir 535.1. Yönetim Sanayi ve Teknoloji 1. Yönetim danışmanlığı alanında danışmanlığı alanında mesleki Bakanlığı (S), Mesleki mesleki yeterliliklerin belirlenmesine yeterliliklerin belgelendirilmesine | Yeterlilik Kurumu, İlgili yönelik organizasyonel yapı ve yönelik organizasyonel yapı ve STK'lar süreçlerin diğer ilgili kurumlarla süreçler belirlenecektir. belirlenmesine yönelik çalışmalar başlatılacaktır. 2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 2.3.1. Eğitim

a) Mevcut Durum

Eğitim alanında beşeri ve fiziki altyapı iyileştirilmiş, okullaşma oranlarında artış sağlanmış ve derslik başına düşen öğrenci sayısı önemli ölçüde azaltılmıştır. Kız çocukları ile yoksul öğrencilerin eğitimde devamlılığını sağlamak ve taşımalı eğitimi güçlendirmek için önemli faaliyetler yürütülmüş, öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerine ağırlık verilmiştir. Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik alanda derin ve olumsuz etkileri eğitimde de kendini göstermiştir. Söz konusu pandeminin eğitim alanındaki ilk ve en önemli yansıması İse eğitime ara verilmesi ve okulların kapanmasıdır. 16 Mart 2020 itibarıyla ülke genelinde tüm kademelerdeki yüz yüze eğitime ara verilmiş, 23 Mart 2020'de ise başta Eğitim Bilişim Ağı (EBA) olmak üzere televizyon ve çevrimiçi platformlardan uzaktan eğitime başlanmıştır. 2020-2021 eğitim-öğretim döneminde ise hem yüz yüze hem de uzaktan eğitimin birlikte olduğu hibrit bir model benimsenmiş, normalleşmeyle beraber aşamalı ve seyreltilmiş bir eğitim planlamasıyla farklı eğitim kademelerindeki öğrenciler aşamalı olarak sınıflarında yüze yüze eğitim almaya başlamıştır. Pandemiyle beraber uzaktan eğitim önem kazanmış, bilişim ve teknolojileri altyapısı güçlendirilerek uzaktan eğitim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesine ve faaliyetlerin sayısının artırılmasına önem verilmiştir. Uzaktan eğitim süreci; Dijital Eğitim Platformu, EBA ve 3 ayrı EBA TV kanalından yürütülmüştür. Uzaktan eğitime geçildiği 23 Mart-19 Haziran 2020 tarihleri ve 2020-2021 eğitim-öğretim döneminin başladığı 21 Eylül-16 Ekim 2020 tarihleri arasında EBA TV İlkokul, EBA TV Ortaokul ve EBA TV Lise kanallarından 3.493 ders ve 526 etkinlik videosu vasıtasıyla toplam 3.531 saat yayın yapılmıştır. Uzaktan eğitim süresince EBA yaklaşık 6,6 milyar kez ziyaret edilmiştir. 21 Eylül-16 Ekim 2020 tarihleri arasında 10.703.812 öğrenci, 842.438 öğretmen EBA'yı, 454.342 öğrenci, 80.972 öğretmen de EBA Akademik Destek'i aktif olarak kullanmıştır. Okul öncesi 18.717, ilkokul 12.327.661, ortaokul 6.754.127 ve lise seviyelerinde 4.741.906 adet EBA Canlı Ders yapılmıştır. Bununla beraber ekonomik koşullar nedeniyle cihaz ve internet erişimine sahip olamayan öğrencilerin Covid-19 pandemi sürecinde uzaktan eğitime devam edebilmesi için her ilde en az bir adet EBA Destek Noktası oluşturularak 21/10/2020 tarihi itibariyle 81 ilde 13.231 adet EBA Destek Noktası hazır hale getirilmiştir. Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı 2019-2020 eğitim-öğretim döneminde yüzde 54,6'ya yükselmiştir. Önümüzdeki dönemde erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olması sağlanacak ve bu eğitim kademesinin niteliğinin artırılmasına yönelik ortak kalite standartları getirilecektir. Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. 2018 yılı verilerine göre 6-14 yaş grubundaki çocukların okullaşma oranı OECD ortalamasında yüzde 98 iken Türkiye'de bu oran ilköğretime kayıtlı 14 yaş üstü öğrencileri de içermekle birlikte yüzde 100'e ulaşmıştır. Mesleki ve teknik eğitimde niteliğin artırılmasına yönelik özel sektörle işbirliği çerçevesinde protokoller yapılmakta ve sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda müfredat güncellenmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımları teknolojik gelişmelere uygun olarak yenilenmektedir. Son dönemde hizmete alınan yeni dersliklerle birlikte tüm eğitim kademeleri itibarıyla derslik başına düşen öğrenci sayısı azaltılmış ve uluslararası standartlara ulaşılmıştır. 2018 yılı verilerine göre ilkokulda derslik başına düşen öğrenci sayısı Türkiye'de 22, OECD ortalamasında 21 iken ortaokul kademesinde Türkiye'de 25, OECD ortalamasında ise 23'tür. Diğer yandan 2018 yılı verilerine göre ortaöğretimde öğretmen başına düşen öğrenci sayısı 12 olarak gerçekleşmiş olup bu seviye OECD ortalamasından (13 öğrenci) daha iyi performansa işaret etmektedir. Ayrıca, öğrenme ortamlarının fiziki niteliğinin artırılmasına ağırlık verilerek öğrencilerin ilgi, mizaç ve yeteneklerinin gelişimine yönelik Tasarım-Beceri Atölyeleri, okullara kademeler itibariyla kurulmaya başlanmıştır. Fırsat eşitliği bağlamında ikili eğitimden tekli eğitime geçme çalışmaları devam etmektedir. 2019-2020 eğitim-öğretim dönemi itibarıyla ikili eğitimde okuyan ilkokul öğrencilerinin oranı yüzde 36,6, ortaokul öğrencilerinin oranı yüzde 28,3 ve ortaöğretim öğrencilerinin oranı ise yüzde 2,8 'dir. Ülkemizde, 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 74 vakıf üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 207 adet yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. Covid-19 pandemisi sebebiyle 2019-2020 eğitim-öğretim döneminde ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarında 16 Mart 2020 tarihinden itibaren 3 hafta süreyle eğitime ara verilmiştir. Eğitim öğretimin kesintiye uğramaması ve uygulamada birlik düşüncesiyle verilen bu ara 23 Mart 2020 tarihi itibarıyla sonlandırılarak eğitim-öğretim sürecine dijital ortamda, uzaktan ve açıktan öğretimle devam edilmesi kararlaştırılmıştır. 2020-2021 eğitim öğretim dönemi için Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı tarafından üniversitelerin akademik takvimlerini 1 Ekim 2020 tarihi sonrasında başlayacak şekilde planlamaları istenmiş, kampüslerdeki öğrencilerin seyreltilmesi, hareketliliğin azaltılmasına yönelik üniversitelere karar alma süreçlerinde geniş imkânlar tanınmıştır. Pandemi süreciyle birlikte üniversitelerde hibrit eğitim modeli sunumu önem kazanmış olup devlet üniversitelerinin uzaktan eğitim altyapısının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar yapılmaktadır. Üniversitelerin misyon bazında farklılaşması hedefiyle yola çıkarak 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında desteklenen üniversite sayısı 2020 yılı itibarıyla 15'e yükselmiştir. Diğer yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programı da sürdürülmektedir. Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararası öğrenci sayısı 2015 yılındaki 73 bin seviyesinden 2019 yılında 172 bin seviyesine ulaşmıştır. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının dikkate alınması, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffaflığın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir. Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla 2019 yılında yurt yatak kapasitesi 679.758'e çıkarılmış ve talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.

b) Amaç

Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve milli kültürü özümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü, teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Fırsat eşitliği temelinde, tüm kademelerde eğitime erişim sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548) Tedbir 548.1. Erken Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 3.000 dezavantajlı ailenin çocuklarına, 31 çocukluk eğitiminde 5 yaş Aile, Çalışma ve Sosyal farklı eğitimi içeren materyaliyle günlük zorunlu eğitim kapsamına Hizmetler Bakanlığı, eğitim takviminin olduğu Benim Oyun alınacak, esnek zamanlı ve Çevre ve Şehircilik Sandığım seti dağıtılacak ve setin alternatif erken çocukluk Bakanlığı uygulaması okul öncesi öğretmeninin eğitim modelleri düzenli izleme değerlendirme ziyaretleriyle oluşturulacak; bu amaçla takip edilecektir. ihtiyaç duyulan ilave 2. Yabancı uyruklu çocukların yoğun olduğu derslikler yapılacaktır. dezavantajlı yerleşim yerlerindeki 108 okul öncesi eğitim kurumuna donatım, kırtasiye ve materyal desteği sağlanacak, bu kurumlardaki öğretmenlere ve yerleşim yerlerindeki velilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 3. 2021 Temel Eğitim Yapım Programında il, ilçe ve mahalle bazında derslik ihtiyaçları belirlenerek yatırımlar oluşturulacaktır. Tedbir 548.3. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. 100 özel eğitim sınıfı dersliği yapılacaktır. yapımı planlamasında, Aile, Çalışma ve Sosyal 2. 100 destek eğitim odası yapılacaktır. derslik inşa edilmesi Hizmetler Bakanlığı, 3. 100 uygulama evi yapılacaktır. planlanan yerdeki diğer Çevre ve Şehircilik 4. 100 meslek edinme atölyesi yapılacaktır. eğitim binalarının verimli Bakanlığı, Üniversiteler 5. BİLSEM'lerdeki atölye alanları kullanımı dikkate alınacak, çeşitlendirilecek ve mevcut atölyeler atıl vaziyetteki eğitim standart hâle getirilecektir. binalarının kullanımı öncelenecektir. Tedbir 548.4. Tüm eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Yaşanan pandemi süreci ve gelişecek kademelerinde okullaşma ve yeni durumlara göre öğrenci devamı takip tamamlama oranları edilerek devamsızlık raporu hazırlanacaktır. artırılacak, devamsızlık 2. 1000 Okul İyileştirme Projesi oranları azaltılacaktır. kapsamında belirlenen okulların kurumsal kapasitelerinin artırılması, öğrencilerin kişisel gelişim, sosyal, kültürel, sanatsal ve sportif etkinlikler yoluyla desteklenerek proje kapsamındaki okullarda devamsızlık, sınıf tekrarı, eğitimi terk ve disiplin cezası oranlarının azaltılması sağlanacaktır. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.549) Tedbir 549.1. Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okul binaları için yedi yeni tip proje yapıları teknolojiye ve Çevre ve Şehircilik hazırlanacaktır. çevreye uyumlu, güvenli, Bakanlığı, Enerji ve Tabii | 2. Okul mimarisi fikir projeleri ekonomik, estetik, erişilebilir, | Kaynaklar Bakanlığı geliştirilecektir. standartları ve kalitesi 3. Herkes İçin Erişilebilir Okul Modeli i “mimari tasarlanacaktır. yas marie 4. Altı tarihi okul binasının örnek koruma çalışmaları yürütülecektir. 5. Eğitim yapılarının iç mekân tasarımları hazırlanacaktır. 6. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim binasının güçlendirme çalışması yapılacaktır. 7. Eğitim binalarının büyük bakım-onarım faaliyetlerini kapsayan iyileştirme çalışmaları yapılacaktır. 8. Eğitim binalarında enerji verimliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 9. Afet riski taşıyan okul binaları için yeniden yapım faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 549.2. Tüm eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Okullarda tasarım ve beceri atölyesi kademelerinde öğrencilerin Yerel Yönetimler kurulmasına yönelik planlama çalışmaları ilgi ve yeteneklerine uygun yürütülecektir. tasarım ve beceri atölyeleri kurulacaktır. Tüm eğitim kademelerinde okulların niteliği ve imkânları artırılarak okullar arası başarı farkı azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.550) Tedbir 550.1. Öğrencilerin | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Öğrencilerin akademik başarı, bilimsel, akademik ve sosyal Belediyeler sosyal, kültürel, sportif ve sanatsal gelişimleri için destek faaliyetler ile milli, manevi, ahlaki, insani ve programları uygulanacaktır. kültürel değerleri benimseyen ve koruyan bireyler olarak yetiştirilmesi amacıyla Eğitimde Rehberlik ve Destekleme Modeli ERDEM) Destek Programı uygulanacaktır. Tedbir 550.3. Eğitimde Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli kalite güvence sistemi Türk Akreditasyon ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin oluşturulacaktır. Kurumu, Üniversiteler sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır. Milli, manevi ve evrensel değerler esas alınarak küresel gelişmelere ve ihtiyaçlara uygun eğitim içerikleri ve öğretim programları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.551) Tedbir 551.1. Öğretim Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Yaygın eğitim kurs programlarının programları esnek, modüler İlgili STK'lar uzaktan eğitim yoluyla verilebilmesi için ve uygulamalı yapıya dijital içerik geliştirme ve materyal kavuşturulacaktır. geliştirme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 551.2. Tüm eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Türkçe ve matematik derslerinden temel kademelerinde öğrencilerin Üniversiteler, İlgili düzeydeki kazanımları yeterli düzeyde matematik ve Türkçe STK'lar edinemeyen üçüncü sınıf öğrencilerine yeterlilikleri artırılacaktır. ilkokullarda yetiştirme programı kapsamında eğitim verilecektir. Tedbir 551.5. Temel eğitim | Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Mesleki Eğitim Merkezi kapsamında ve ortaöğretim kademesinde | Üniversiteler eğitim verilen alan ve dalların haftalık ders ders çizelgeleri yeniden çizelgesi güncellenecektir. yapılandırılacaktır. Tedbir 551.6. Eğitim Bilişim | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. EBA'nın etkin kullanımının sağlanması Ağı portalının içeriği öğretim | BTK amacıyla sisteme eklenen ders destek programlarıyla uyumlu hale materyallerinin ve uygulamaların sayısı getirilerek zenginleştirilecek artırılacaktır. ve portalın etkin kullanımı 2. EBA üzerinde zengin dijital içerik arşivinin yaygınlaştırılacaktır. oluşturulması amacıyla alan ve dallarda yer alan derslere ait video içerikleri üretilecektir. Tedbir 551.7. Teknolojiye Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 7.400 okulun ağ altyapı işletme ve erişimin sağlanması amacıyla | Ulaştırma ve Altyapı bakım-onarım işlemlerinin tamamlanması okullara ağ altyapısı ve Bakanlığı sağlanacak olup 3500 okulun ağ altyapısı etkileşimli tahta kurulacaktır. kurulumu tamamlanacaktır. 2. 2.500 okula GSM üzerinden internet erişimi sağlanacak olup 700 okula uyduyla internet hizmeti sağlanması işlemlerine devam edilecektir. 3. 23.000 etkileşimli tahta alım ihalesi yapılarak kurulumu gerçekleştirilecektir. Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitim hizmetlerinden istifade edebilmeleri için beşeri ve fiziki imkânlar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.552) Tedbir 552.3. Öğrenme Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okul ve kurumlar tarafından uluslararası ortamlarının fiziki altyapısı, Aile, Çalışma ve Sosyal yönetim sistemleri uygulamalarının öğretim programı ve Hizmetler Bakanlığı, yaygınlaştırılması ve bu kapsamda materyal zenginliği, öz bakım | Üniversiteler hizmetlerin standartlarının yükseltilmesi becerileri, bütünleştirme sağlanacaktır. uygulamaları ve rehberlik 2. Kolaylaştırıcı Kişi Uygulama Kılavuzu hizmetlerinin standartları hazırlanacaktır. yükseltilecektir. Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553) Tedbir 553.2. Konut Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 100 öğretmen konutu yapılacaktır. imkânlarının kısıtlı olduğu Çevre ve Şehircilik bölgelerde öğretmenlerin Bakanlığı barınma ihtiyaçlarını karşılayacak konut yatırımlarına devam edilecektir. Tedbir 553.5. Sınıf Milli Eğitim Bakanlığı 1. Aday öğretmen yetiştirme programları öğretmenlerinin yan alan ve | (S), YÖK, Üniversiteler, | kapsayıcı eğitim açısından mesleki rehberlik becerileri | | İlgili STK'lar güçlendirilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 553.9. Hizmet içi Milli Eğitim Bakanlığı 1. Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin eğitimlerin içerikleri (S), Üniversiteler, İlgili || bireysel ve mesleki gelişimleri uzaktan öğretmenlerin ve okul Meslek Örgütleri eğitim faaliyetleriyle desteklenecektir. yöneticilerinin güncel ihtiyaçları çerçevesinde yenilenecek, mesleki ve teknik eğitimde hizmet içi eğitimler iş ortamlarında gerçekleştirilecektir. Etkin ve etkili bir eğitim sisteminin oluşturulabilmesi için politikalar veriye dayalı olarak belirlenecek ve politika uygulamalarının etki analizleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.554) Tedbir 554.2. Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Yönetim Sistemleri Belgelendirme sistemindeki kurum ve Türk Akreditasyon İşlemleri doğrultusunda yürütülen faaliyetler kuruluşların veri analiz Kurumu, YÖK ile okul ve kurumlarımız tarafından okul kabiliyeti güçlendirilecek, bazında veriye dayalı planlamayı sağlayan okul bazında veriye dayalı yönetim sistemlerinin sertifikasyonu planlama ve yönetim sistemi sağlanacaktır. hayata geçirilecektir. Bireylerin kişilik ve kabiliyetlerinin sürekli olarak gelişimini hedefleyen hayat boyu öğrenme anlayışı toplumun tüm kesimlerine yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Hayat boyu Milli Eğitim Bakanlığı 1. 76 alt öğrenme alanı altında öğrenme programlarının (S), Aile, Çalışma ve gerçekleştirilen kurs programlarının çeşitliliği ve niteliği Sosyal Hizmetler ihtiyaçlar ve talepler doğrultusunda artırılacak, kazanımların Bakanlığı güncellenmesine yönelik çalışmalar belgelendirilmesi gerçekleştirilecektir. sağlanacaktır. 2. Erken çocukluk eğitimi ve aile eğitimine yönelik kurs programları geliştirme çalışmaları yapılacaktır. 3. Özel eğitime gereksinim duyan bireylere ve ailelerine yönelik kurs programları çeşitlendirilecek ve güncellenecektir. Tüm paydaşların eğitim süreçlerine aktif katılımının sağlandığı Okul Gelişim Modeli oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.556) Tedbir 556.1. Sahip Milli Eğitim Bakanlığı 1. Yönetim sistemleri belgelendirme oldukları koşul ve öncelikler | | (S) işlemleri doğrultusunda okulların dâhilinde okulların gelişimleri gelişimlerinin izlenmesi ve izlenecek ve değerlendirilmesi sağlanacaktır. değerlendirilecektir. Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve | değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558) Tedbir 558.2. Ölçme ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 4,, 8. ve 10. sınıf düzeylerindeki değerlendirme sistemi ÖSYM öğrencilerin üst düzey zihinsel becerileri ve yeterlilik temelli kendileri hakkındaki görüşleri, öğrenme etkinleştirilecektir. biçimleri, okul ortamları ve aileleri ile ilgili bilgileri Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi (ABİDE) araştırması kapsamında belirlenecektir. 2. Ölçme değerlendirme merkezleri aracılığıyla, farklı sınıf düzeylerinde öğrenci başarı izleme araştırmalarıyla toplanan verilerin, öğrencilerin akademik durumunu iyileştirmek için alınacak tedbirlere kaynak teşkil etmesi sağlanacaktır. Mesleki ve Teknik Eğitimde Üretime Yönelik Yapısal Dönüşüm ve İstihdam Seferberliğine başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.559) Tedbir 559.1. Plan Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Mesleki ve teknik eğitim kurumlarının döneminde bütün meslek Aile, Çalışma ve Sosyal donatım ihtiyaçları karşılanacaktır. liselerinin atölye ve Hizmetler Bakanlığı, İlgili laboratuvarları modernize Meslek Kuruluşları edilerek günümüzün eğitimistihdam ihtiyaçlarına uygun hale getirilecektir. Tedbir 559.2. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Mesleki ve teknik ortaöğretim eğitimdeki kurum ve kuruluşlar | Aile, Çalışma ve Sosyal bünyesindeki atölyeler etkin kullanılarak bünyesindeki atölyelerin daha | Hizmetler Bakanlığı döner sermaye gelirleri yüzde 20 etkin bir şekilde kullanılması artırılacaktır. suretiyle döner sermaye gelirleri artırılacaktır. Tedbir 559.3. Sektör Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Mesleki Eğitim Merkezi programları talepleri ve gelişen teknoloji Mesleki Yeterlilik Kurumu | ulusal meslek standartları ve ulusal doğrultusunda mesleki ve yeterlilikler doğrultusunda teknik eğitimde alan ve güncellenecektir. dalların öğretim programları güncellenecektir. Tedbir 559.8. Öğrencilerin Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Mesleki ve teknik eğitim kurumlarında buluş, patent ve faydalı model | Türk Patent ve Marka görev yapan yöneticilere ve öğretmenlere başvurusu yapmaları teşvik Kurumu buluş, patent ve faydalı model başvuru edilecektir. süreçleriyle ilgili bilgilendirme yapılarak öğrencilerin bu konularda başvuru yapmaları teşvik edilecektir. 2. Üretim altyapısı geliştirme, mesleki eğitim-üretim-istihdam ilişkisini güçlendirme ve farklı alanlarda uzmanlaşma sağlama vizyonu ve tüm paydaşların katılımıyla teknolojik altyapısı güçlendirilmiş yerli ve milli altyapıya sahip Ar-Ge merkezleri mesleki ve teknik ortaöğretim okulları bünyesinde kurulacaktır. Tedbir 559.9. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı ($), | 1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile teknik eğitim kurumları ile İlgili Meslek Kuruluşlar, sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek sektör arasında işbirliği OSB'ler mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol protokolleri artırılacaktır. sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır. Tedbir 559.11. Özel mesleki | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Özel Mesleki ve Teknik Anadolu ve teknik okullarda eğitim İlgili Meslek Kuruluşları, Liselerinde öğrenim gören öğrencilere gören öğrencilere yönelik OSB'ler eğitim ve öğretim desteği verilmeye destek ödemeleri sağlanacak, devam edilecektir. özel sektörün okul açmasına 2. OSB'lerde açılan mesleki ve teknik yönelik yatırım teşvikleri kurumlarının ihtiyaçları sektörle işbirliği artırılacak ve OSB'ler başta yapılarak karşılanacaktır. olmak üzere özel mesleki ve teknik okul sayısı ve çeşitliliği artırılacaktır. Yükseköğretimde çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.560) Tedbir 560.2. Japonya YÖK (5), Üniversiteler 1. Japonya'daki kadın üniversiteleri örneği incelenerek sadece incelenerek bir rapor hazırlanacaktır. kadın öğrencilerin kabul 2. Kız öğrencilerin ülkemizde farklı edildiği kadın üniversiteleri derecelerde yükseköğretime katılımları kurulacaktır. değerlendirilecek, sorun bulunan alanlar saptanacak ve buna yönelik çözüm önerileri geliştirilecektir. 3. Kurulması planlanan kadın üniversitesinin akademik birimlerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılacaktır. Tedbir 560.3. Bölgesel YÖK (S), Sanayi ve 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Kalkınma Odaklı Misyon Teknoloji Bakanlığı, Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi Farklılaşması ve İhtisaslaşma | Strateji ve Bütçe kapsamındaki 15 üniversitenin Projesi kapsamındaki Başkanlığı, Üniversiteler (| desteklenmesine devam edilecektir. üniversiteler akademik kapasite ve fiziksel altyapı oluşturulması doğrultusunda desteklenecektir. Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561) Tedbir 561.1. Dünya YOK (5), Strateji ve 1. Araştırma üniversiteleri öncelikli olmak akademik başarı Bütçe Başkanlığı, üzere belirlenen hedefe ulaşma potansiyeli sıralamalarında 2023 yılı Üniversiteler olan üniversiteler için nesnel ölçütlere dayalı itibarıyla en az 2 olarak performans kriterleri belirlenecektir. üniversitemizin ilk 100'e ve 2. Başarılı üniversitelere ilave destekler en az 5 üniversitemizin de ilk sağlamaya yönelik mevzuat ve imkânlar 500'e girmesi sağlanacaktır. araştırılacaktır. Tedbir 561.2. Öncelikli YOK (5), Sanayi ve 1. Doktora programlarının kalitesinin sektörler başta olmak üzere Teknoloji Bakanlığı, artırılmasına yönelik kriterler belirlenmesini plan döneminde doktora Üniversiteler müteakip program ve kontenjan hedefleri mezun Sayısı yıllık ortalama belirlenecektir. 15 bine çıkarılacaktır. 2. YÖK 100/200 Projesi geliştirilerek devam ettirilecektir. 3. Üniversitelerin yurt dışındaki yetkin üniversitelerle ortak doktora programı açmaları teşvik edilecektir. Tedbir 561.3. YÖK (S), Üniversiteler 1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. Üniversitelerin dijital çağa 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile ayak uydurması ve bilgiye bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde ulaşımda açık erişim ve açık Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu bilim uygulamalarının hayata kurulacaktır. geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır. ğ ğ N ğ Tedbir 561.4. Akademik YOK (5), Üniversiteler 1. Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma personellerin atama ve Yönetmeliğinde düzenleme yapılacaktır. yükselme kriterleri alt sınırı merkezi olarak yükseltilecektir. Tedbir 561.5. YOK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim kurumlarının kontenjanları Yükseköğretim kurumlarının sektörel ve bölgesel beceri ihtiyaçları, kontenjanları, sektörel ve üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep bölgesel beceri ihtiyaçları, dengesi ve mevcuttaki programların asgari üniversitelerin kapasiteleri, doluluk oranları dikkate alınarak arz-talep dengesi ve belirlenecektir. mevcuttaki programların asgari doluluk oranları dikkate alınarak belirlenecek; eğitim-istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. Tedbir 561.6. Mezuniyet YÖK (S), Üniversiteler 1. Meslek icra yetkisi veren hukuk, sağlık ve sonrasında doğrudan meslek mühendislik alanlarının asgari başarı puan icra yetkisi veren şartı artırılacak ve bu uygulamanın kapsamı yükseköğretim genişletilecektir. programlarında asgari başarı puanı şartı uygulaması genişletilecektir. Tedbir 561.7. Mezunların YÖK (S), 1. Dijital teknolojilerin avantajları kariyer süreçlerinin takibi ve Cumhurbaşkanlığı İnsan kullanılarak etkin mezun izleme sisteminin mezun-üniversite işbirliğinin Kaynakları Ofisi, tüm üniversitelerde oluşturulması güçlendirilmesi için mezun Üniversiteler çalışmalarına başlanacaktır. izleme sistemi kurulacaktır. Tedbir 561.8. YÖK (S), Üniversiteler 1. YÖK bünyesinde üniversitelerin verilerini Yükseköğretim kurumlarının düzenli olarak takip eden, raporlayan ve bu eğitim, araştırma ve yenilik bilgileri kamuoyu ile paylaşan mevcut izleme çıktılarına ilişkin verileri ve değerlendirme sistemine ilişkin düzenli olarak takip edilecek tanımlanan kriterler iyileştirilecek, veri ve raporlanacaktır. bütünlüğü sağlanacaktır. Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563) Tedbir 563.1. Etkili YÖK (S), Üniversiteler || 1. Study in Turkey markası altında hizmet tanıtım çalışmalarıyla veren internet sitesi yeniden tasarlanarak yükseköğretim sistemine etkileşimli bir yapıya kavuşturulacaktır. uluslararası erişim 2. Uluslararası fuarlara katılım ve tanıtım kolaylaştırılacaktır. etkinlikleri raporlanacaktır. Tedbir 563.2. YÖK (S), Dışişleri 1. Yükseköğretim sistemindeki nitelikli Yükseköğretim Bakanlığı, Gençlik ve uluslararası öğrenci sayısını artırmak için sistemindeki nitelikli Spor Bakanlığı, kabul ve başvuru kriterleri konusunda uluslararası öğrenci sayısı Üniversiteler çalışma yapılacaktır. artırılacaktır. Tedbir 563.3. Nitelikli YÖK (S), Üniversiteler (| 1. Yabancı uyruklu nitelikli öğretim yabancı uyruklu elemanı sayısının artırılması amacıyla akademisyenlerin toplam yükseköğretim kurumlarının çekim istihdamı oranı içindeki merkezi haline getirilmesi sağlanacak, payı artırılacaktır. araştırma altyapıları güçlendirilecektir. Tedbir 563.4. Yabancı YÖK (S), Gençlik ve 1. Üniversitelerde yabancı dilde eğitim dilde eğitim veren Spor Bakanlığı, veren yeni programlar açılacaktır. programların sayısı Üniversiteler 2. Uluslararası öğrenciler için ayrılan artırılacak, yükseköğretim barınma kapasitesi artırılacaktır. kurumlarının uluslararası 3. Uluslararası öğrenci ve öğrencilere yönelik akademisyenlerin değişim barınma imkânları programlarından en üst düzeyde geliştirilecek ve yararlanması amacıyla işbirlikleri uluslararasılaşmada geliştirilecektir. kurumsal kapasite artırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

5 Yaş Net Okullaşma Oranı (3) Yüzde 75,2 75,1 83,0

İlkokul Yüzde 58,7 63,2 85

Tekli Eğitimdeki Öğrenci Oranı (4) | Ortaokul Yüzde 78,3 80,9 87,5 Lise İ yüzde 7İ| 94) 975 Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5) (6) Yüzde 5,7 6,2 7,0

(1) Gerçekleşme Tahmini (2019-2020 Eğitim Öğretim Dönemindeki Gerçekleşme Tahminidir)

(2) Program (2020-2021 Eğitim Öğretim Dönemindeki Program Hedefidir)

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Resmi ve özel okullarda tekli eğitim gören öğrenci oranıdır.

(5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son 4 hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır. (Kaynak: Eurostat)

(6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hayat Boyu Öğrenme Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı

a) Mevcut Durum

2020 yılının ilk yarısında dünyayı ve ülkemizi etkisi altına alan Covid-19 pandemisi işgücü piyasasını olumsuz yönde etkilemiştir. Covid-19 pandemisi dolayısıyla işyerlerinin ve çalışanların desteklenmesi ihtiyacı ortaya çıkmış, işyerlerinde üretimin ve istihdamın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla uzaktan çalışma uygulamaları yaygınlaşmış ve değişen koşulların işgücü piyasası üzerindeki olumsuzluklarını gidermeye yönelik çeşitli önlemler alınmıştır. Bu çerçevede, Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında talepte bulunan işletmelere kısa çalışma ödeneği verilmeye başlanmıştır. 25/03/2020 tarihinde 4447 sayılı İş Kanununa eklenen Geçici Madde 23 ile kısa çalışma ödeneğinden yararlanma şartları kolaylaştırılmış, son üç yılda asgari 600 gün prim ödeme şartı 450 güne, son 120 gün hizmet akdine tabi olma şartı 60 güne düşürülmüştür. İşverenler için mevcut istihdamı koruma şartı getirilmiştir. Telafi çalışma süresi iki aydan dört aya uzatılmıştır. 2020 yılı içerisinde sektör ayrımı yapılmaksızın işverenlere, ödeyecekleri sigorta priminden mahsup edilerek günlük 2,50 TL, aylık 75 TL asgari ücret desteği sağlanmıştır. 27/03/2020 tarihinde Covid-19 ile mücadele kapsamında işyerlerinde alınması gereken tedbirlere ilişkin kılavuz yayımlanmıştır. Ülke genelinde işverenler ve çalışanlar, pandemi hakkında ortak sağlık ve güvenlik birimleri ile iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri tarafından pandemiden korunma ve hijyen tedbirleri hakkında bilgilendirilmiştir. 17/04/2020 tarihinde 4857 sayılı İş Kanununa eklenen Geçici Madde 10 ile üç aylık süre boyunca iş veya hizmet sözleşmelerinin feshedilemeyeceği ve bu durumun gerçekleşmesi halinde her bir işçi için feshin yapıldığı tarihteki brüt asgari ücret tutarında idari para cezasının uygulanacağı ve 3 aylık sürenin uzatılma yetkisinin Cumhurbaşkanı'na verileceği belirtilmiş olup bu süre Cumhurbaşkanı Kararıyla 17/11/2020 tarihine kadar uzatılmıştır. Aynı zamanda üç aylık süreyi geçmemek üzere işverenin işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabileceği ve bu madde kapsamında ücretsiz izne ayrılmanın işçiye haklı nedene dayanarak sözleşmeyi fesih hakkı vermeyeceği hususu hükme bağlanmıştır.

Geçici Madde 24 ile ücretsiz izne ayrılan, Kısa Çalışma Ödeneğinden yararlanamayan ve 15 Mart sonrasında iş sözleşmesi feshedilen işçilere ücretsiz izinde bulundukları veya işsiz kaldıkları süre kadar aylık 1.177 TL gelir desteği sağlanacağı ve nakdi ücret desteğinden yararlanan çalışanların, Genel Sağlık Sigortalı sayılacağı ve sigorta primlerinin İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanacağı hususları eklenmiştir. İşgücü piyasasında yaşanan olumsuz gelişmelere rağmen ülkemizde son yıllarda uygulanan politika ve teşviklerin etkisiyle kadınların işgücüne katılma oranı yükselmeye devam ederek 0,2 puan artışla 2019 yılında yüzde 34,4 seviyesine çıkmıştır. Diğer taraftan söz konusu oran halen AB-28 ortalaması olan yüzde 52,6 seviyesinin gerisindedir. TABLO II: 55- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri Türkiye Gösterge 2017 2018 2019 2017 2018 2019 İşgücüne Katılma Oranı (İKO) 52,8 53,2 53,0 57,9 58,0 58,5 İKO (Kadın) 33,6 34,2 34,4 51,8 52,0 52,6 İKO (Erkek) 72,5 727 72,0 64,4 64,5 64,9 İstihdam Oranı 47,1 47,4 45,7 53,5 54,1 54,5 İstihdam Oranı (Kadın) 28,9 29,4 28,7 47,7 48,3 48,7 İstihdam Oranı (Erkek) 65,6 05,7 63,1 59,6 60,2 60,6 İstihdamın Sektörel Dağılımı Tarım 19,4 18,4 18,5 4,2 4,0 3,9 Sanayi 19,1 19,7 19,8 17,2 17,2 15,6 Hizmetler 54,1 55,0 56,5 71,9 72,0 73,0 İnşaat 7,4 6,9 5,5 6,7 6,8 6,8 İşsizlik Oranı 10,9 11,0 13,7 7,6 6,8 6,3 İşsizlik Oranı (Kadın) 14,1 13,9 16,5 79 7,1 6,6 İşsizlik Oranı (Erkek) 9,4 9,5 12,4 7,4 6,6 6,1 Genç İşsizliği Oranı (15-24) 20,8 20,3 25,4 16,8 15,2 14,4 Tarım Dışı İşsizlik Oranı 13,0 12,9 16,0 - - - Kaynak: TÜİK, Eurostat, OECD Onuncu Kalkınma Planı döneminde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, 2019 yılında işgücünün yüzde 53,1, istihdamın yüzde 53,6'sı ve işsizlerin yüzde 50,4'ü lise altı eğitim seviyesindekilerden ve okuryazar olmayanlardan oluşmaktadır. TABLO 11: 56- İşgücünün Eğitim Düzeyi a Kimi 2014 2019 | (Yüzde Eğitim Düzeyi İşgücü İstihdam (İşsiz İşgücü İstihdam (İşsiz | Okuryazar Olmayanlar 4,1 4,2 2,6 3,0 3,2 2,1 Lise Altı 56,0 56,2 53,1 50,1 50,4 48,3 Lise 10,4 10,1 12,4 10,5 10,2 12,3 Mesleki ve Teknik Lise 9,9 9,8 10,6 10,9 10,7 12,2 Yükseköğretim 19,8 19,6 21,2 25,2 25,3 25,1 Toplam 100 100 100 100 100 100 aynak: TUİK 2019 yılında 2014 yılına göre İŞKUR'un aktif işgücü programları kapsamında yaptığı harcamalar yaklaşık 5,5 katına ve programlardan faydalanan kişi sayısı iki katına ulaşmıştır. Eylül 2020 itibarıyla söz konusu harcamalar yaklaşık 3,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Pandemi sürecinde aktif işgücü programları kapsamında verilen mesleki eğitim kursları uzaktan eğitim şeklinde gerçekleştirilmiştir. TABLO II: 57- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı Mesleki Toplum İşbaşı Girişimcilik Yıllar Eğitim Yararına Eğitim Eğitim Toplam Harcama Kursları (o Programlar Programı (Programı (Kişi) (Bin TL) (Kişi) (Kişi) (Kişi) (Kişi) 2014 109 666 216 108 59 456 31 648 416 878 1414 579 2015 169 402 523 225 159 076 41 907 893610 3272316 2016 119172 172 995 238 205 63 261 593633 Oo 5462098 2017 117 580 266 924 297 255 94 016 775775 o 4817443 2018 117 239 355 482 300 512 81 183 854 416 Oo 5671410 2019 124 920 309 373 402 393 41 107 877793 o7 777460 2020 (1) 62 694 26 349 252771 - 341814 o 3463811 Kaynak: İŞKUR

(1) 2020 yılı Ocak-Eylül dönemi verileridir.

2020 yılında 2.324 TL olarak belirlenen ortalama aylık net asgari ücret bir önceki yılın asgari Ücreti olan 2.020 TL'ye göre nominal olarak yüzde 15 artmıştır. Türkiye, Avrupa ülkeleri arasında asgari ücreti bir önceki yıla göre en fazla yükselten ikinci ülke olmuştur. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2020 yılında yüzde 11,9 artarken ortalama kamu işçi ücretleri nominal olarak yüzde 9,8 artmıştır. TABLO II: 58- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 J2020(4) İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 103,4 o 1044 109,41 107,7 o 1149 1186 1223 1070 o 1073 106,6 Memur 1335 o1423 1461 1254 1281 1404 1325 1202 1214 1239 Asgari Ücret(3) (o 1235 Oo 1248 1308 1319 1406 1795 o 167,2 1503 o 1612 1694 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 4,2 1,0 4,5 -13 6,6 33 31 -12,5 02 07 Memur 0,8 6,6 27 0,9 22 9,6 -5,6 -,3 0 20 Asgari Ücrek(3) —— -1,3 Ni 4,8 0,9 66 (o 276 -6,8 10,1 72 Si NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (2) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003—100) Kamu İşçisi 101,6 (o 100,2 o 1012 1007 1051 1050 111,0 1063 o 1133 111,5 Memur 1404 o 1466 1463 1479 1481 1573 o 154,6 1534 o 1586 1590 Asgari Ücret(3) (o 1474 (oO1514 1541 1800 1877 2324 2256 215 2424 2499 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 1,8 14 1,0 -0,5 4,4 “1 5,7 4,2 66 -16 Memur 6,3 4,5 2 yi 0,1 6,2 17 -,8 34 03 Asgari Ücret(3) 3,0 2,7 18 2 42 238 -2,9 -1,9 95 31 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.

(1) Reel hesaplamalarda Yİ-ÜFE (2003-100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(2) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(3) Yıllık ortalamalar esas alınmıştır.

(4) Gerçekleşme Tahmini

Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir. Engelli vatandaşların kendi işlerini kurmaları amacıyla 50 bin TL olan engelli kendi işini kurma hibe destek tutarı 65 bin TL'ye yükseltilmiştir. Bilişim ve imalat sektörlerinde nitelikli işgücünün yetişmesi amacıyla kurs ve programlara ağırlık verilerek Ocak 2018-Temmuz 2020 döneminde 464 bin kişi bilişim ve imalat alanında düzenlenen kurs ve programlardan faydalanmıştır. Nitelikli yabancıların istihdamına yönelik saha ziyaretlerinin gerçekleştirilmesi, bu konuda sektörel çalışmaların ve analizlerin yürütülmesi ile beyin göçünün nedenleri ve azaltılmasına yönelik araştırmaların yapılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Esnek çalışma biçimlerinden, özellikle pandemi sürecinin belirsizliğinden kaynaklı, daha geniş kesimlerin faydalanmasının sağlanması, dijital beceriler gibi piyasanın ihtiyaç duyduğu alanlarda işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinleştirilmesi, özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıtlı istihdamın artırılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi adına çalışmalar gerçekleştirilmektedir.

b) Amaç

Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş fırsatlarının sunulması ile başta kadın ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren grupların istihdamının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İşgücü piyasasının ihtiyaçlarına yönelik esnek çalışma biçimleri etkinleştirilecek ve konuya ilişkin denetimler artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.567) Tedbir 567.3. Esnek Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Esnek çalışma biçimlerinin tercih çalışma biçimleri Hizmetler Bakanlığı (5), edilmeme nedenleri, konusunda tüm sosyal Hazine ve Maliye Bakanlığı, (| uygulanmasında yaşanan sorunların - taraflara yönelik Sosyal Güvenlik Kurumu, tespiti ve uygulamaların işçi ve farkındalık faaliyetleri İşçi ve İşveren Sendikaları işverenler açısından artırılacaktır. Konfederasyonları, Meslek kolaylaştırılmasına dâir çalışmalar Kuruluşları yürütülecektir. 2. Yapılan bütün çalışmalarda ve yeni düzenlemelerde işçi ve işverenlerin farkındalıklarının artırılmasına yönelik faaliyetler i gerçekleştirilecektir. Özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.569) Tedbir 569.1. İş ve Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İşyeri ziyaretleri meslek danışmanlığı Hizmetler Bakanlığı (S), gerçekleştirilecektir. : kapsamında yürütülen İŞKUR, SGK, Mesleki 2. İşverenlerle grup görüşmeleri - işveren danışmanlığı Yeterlilik Kurumu düzenlenecektir. hizmetleri geliştirilerek işverenlere, özel politika gerektiren gruplara ilişkin uygulamalar hakkında bilgilendirme programları düzenlenecektir. Tedbir 569.2. Özel Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Özellikle dezavantajlı gruplar politika gerektiren gruplara Hizmetler Bakanlığı (5), içerisindeki vatandaşlarımıza yönelik yönelik işe yerleştirme İŞKUR, SGK olarak dijital ortamda sanal istihdam hizmetleri, bu grupların ve fuarları düzenlenecektir. işgücü piyasasının 2. Işgücü piyasasının taraflarını bir ihtiyaçları doğrultusunda araya getirerek istihdama aracılık geliştirilecektir. yapılmasını sağlayan istihdam fuarları ve kariyer günleri uygulamasına etkin şekilde devam edilecektir. Tedbir 569.3. Özel Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İş Kulüplerinin sayısı 81 ilde 88'e politika gerektiren gruplara Hizmetler Bakanlığı (S), çıkarılacaktır. daha nitelikli danışmanlık Hazine ve Maliye Bakanlığı, 2. İş kulübü liderlik eğitimleri hizmeti sunulabilmesi Strateji ve Bütçe Başkanlığı, düzenlenecektir. maksadıyla Iş Kulüpleri ve IŞKUR bu kulüplerden yararlanan kişi sayısı artırılacaktır. Gençlerin işgücü piyasasına aktif katılımları desteklenecek ve istihdam edilmeleri Tedbir 571.2. Staj, Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Gençlerin istihdam edilebilirliğinin girişimcilik ve işbaşı eğitim Hizmetler Bakanlığı (S), artırılması amacıyla gençlere yönelik programlarının Cumhurbaşkanlığı İnsan mesleki eğitim kursu düzenlenmeye etkinleştirilmesi yoluyla Kaynakları Ofisi, İŞKUR, SGK, | devam edilecektir. gençlerin işe geçişleri Mesleki Yeterlilik Kurumu, kolaylaştırılacaktır. TOBB, TİSK, TESK Cumhurbaşkanlığı İnsan 2. Staj Seferberliği Projesi uygulama Kaynakları Ofisi (S) birliği sağlanarak yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 571.4. Gençlerin Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İş Arama Becerileri Eğitimleri iş arama becerilerini Hizmetler Bakanlığı (S), düzenlenecektir. geliştirmek ve çalışma Cumhurbaşkanlığı İnsan hayatına uyumunu Kaynakları Ofisi, İŞKUR, SGK sağlamak için || Cumhurbaşkanlığı İnsan 2. Lisans öğrencilerine yönelik olarak; bilinçlendirme faaliyetleri Kaynakları Ofisi (5) staj programlarının önemi, girişimcilik, yürütülecektir. kamu ve özel sektörde kariyer imkânları vb. konularında düzenlenecek eğitimlere | yönelik çalışmalar yapılacaktır. Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572) Tedbir 572.2. Engellilerin Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Engellilere yönelik kendi işini kurma işgücüne katılımını ve Hizmetler Bakanlığı (S), hibe desteği verilmeye devam istihdam edilebilirliğini Hazine ve Maliye Bakanlığı, edilecektir. artırmak için genel ve İŞKUR 2. Engellilerin işgücüne katılımını ve mesleki eğitim, mesleki istihdam edilebilirliğini artırmak amacıyla rehabilitasyon, kendi işini aktif işgücü piyasası programları kurma hibe desteği ve iş uygulanacaktır. ve meslek danışmanlığı 3. Destekli İstihdam Modeli (Engelli İş hizmetleri geliştirilecektir. Koçluğu) uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 572.4. İş ve Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Profil Temelli Danışmanlık meslek danışmanlarının Hizmetler Bakanlığı (S), Milli kapsamında branşlaşmaya geçecek nitelikleri engellilere daha Eğitim Bakanlığı, İŞKUR birimlerden ve Çalışma ve İş Kurumu İl iyi bir hizmet sunabilecek Müdürlüklerinden yaklaşık 100 iş ve şekilde geliştirilecektir. meslek danışmanına, destekli istihdam modeline ilişkin eğitimler verilecektir. 2. Engelli İş Koçluğu modeline dâhil edilen Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü/Hizmet Merkezlerinin sayısı artırılacaktır. Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.573 | Tedbir 573.1. Gençlerin, Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Yapılacak işgücü piyasası analizleri ile | kadınların ve sosyal yardım Hizmetler Bakanlığı (S), sektörün ve bölgenin ihtiyaçları alanların işgücü piyasasına Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, | doğrultusunda kurs/program katılımını sağlamaya İŞKUR, SGK, TOBB, TİSK, düzenlenecektir. | yönelik hedef grup, sektör, TESK 2. Kadınların istihdam edilebilirliğinin | bölge odaklı aktif işgücü artırılması amacıyla İş'te Anne Projesi ile | programlarının kadınların işgücü piyasasına uygulanması ve kursiyerler katılımlarının teşvik edilmesine devam (| | ile katılımcıların programlar edilecektir. sonrasında istihdam 3. Dijital dönüşümün ortaya çıkardığı | edilmelerini yeni meslek alanlarında, öncelikli kolaylaştırmaya yönelik sektörlerin ihtiyaç duyduğu becerilere | | beceriler kazanmaları sahip işgücünün yetiştirilmesine yönelik | sağlanacaktır. kurs ve programlar düzenlenecektir. 4. Sosyal yardım yararlanıcılarının aktif işgücü programlarından yararlanması sağlanacaktır. 5. İşgücü piyasasının talep ettiği niteliklerde işgücünün yetiştirilebilmesi için kamu-özel sektör işbirliğinde yürütülen MEGİP projesinin uygulanmasına devam edilecektir. 6. Kadınların işgücüne katılımını artırmak ve sanayi ve imalat sektörlerinde işverenlerin ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü karşılamak maksadıyla mesleki eğitim kursları ve işbaşı eğitim programlarına katılan kadınlara sağlanan çocuk bakım desteği uygulamasına devam edilecektir. Tedbir 573.3. Sosyal Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal yardım yararlanıcılarına iş ve yardım yararlanıcılarının Hizmetler Bakanlığı (S), meslek danışmanlığı hizmetleri verilerek | yardım almadan İŞKUR, SGK, Mesleki Yeterlilik | aktif işgücü programlarından yaşayabilecekleri duruma Kurumu yararlanması sağlanacaktır. gelmeleri için meslek edindirme çalışmaları yürütülecektir. İş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin artırılmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.576) Tedbir 576.1. İş sağlığı Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Günümüz İş Sağlığı ve Güvenliği | ve güvenliği ile ilgili farklı Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık © (İSG) ihtiyaçlarına uygun İş Ekipmanları | kurumlar tarafından Bakanlığı, SGK, İşçi ve Veri Seti hazırlanacaktır. |

ve meslek hastalıklarını Kuruluşları geliştirilecektir. | önleme odaklı | kullanılmasını temin | edecek bir sistem geliştirilecektir.

Temsilcileri 4.10 İSG etkinliğine üniversiteler ile

birlikte katılım sağlanacaktır.

2. İSG alanında elektronik ortamda

süreli yayın çıkarılacaktır. (1SG e-

Dergisi)

Tedbir 576.3. İş Ale, Çalışma ve Sosyal 1. İş ekipmanları eğitimleri ekipmanlarının iş sağlığı ve Hizmetler Bakanlığı (S), yaygınlaştırılacaktır. güvenliği standartlarına Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, | 2. Yerli üretim için taraflarla teşvik edici uygun hale getirilmesine SGK, İşçi ve İşveren toplantılar düzenlenecektir. yönelik çalışmalar Sendikaları Konfederasyonları, | 3. İş ekipmanlarının periyodik kontrol yürütülecek ve yerli üretim Üniversiteler, TOBB, TESK, formlarının standardizasyonu özendirilecektir. TİSK, STK'lar, Meslek sağlanacaktır. Kuruluşları Tedbir 576.4. Piyasanın Aile, Çalışma ve Sosyal 1.150 17024 uluslararası ihtiyaç duyduğu alanlarda Hizmetler Bakanlığı (5), SGK, | akreditasyonuna sahip personel eğitim programlarının İŞKUR, Mesleki Yeterlilik belgelendirme kuruluşları temeli olan meslek Kurumu yetkilendirilecek, bu kuruluşların standartları ve yapacağı ölçme ve değerlendirmeler yeterliliklerin neticesinde başarılı olan bireylere oluşturulması; işgücünün Mesleki Yeterlilik Belgesi bilgi, beceri ve düzenlenecektir. yetkinliklerinin 2. Sektörlerini temsil yeteneğini haiz belgelendirilerek, iş kuruluşlarla ulusal meslek standardı ve kazalarının azaltılması ve ulusal yeterlilik hazırlama ve mevcutları işgücüne ehliyet güncelleme çalışmaları sürdürülecektir. kazandırılması sağlanacaktır. Tedbir 576.5. İş sağlığı Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Rehberlik ve denetim faaliyetleri icra ve güvenliği alanında Hizmetler Bakanlığı (5), Sağlık | edilecektir. yetkilendirilen kurumların Bakanlığı, ÖSYM, SGK, İşçive | 2. İSG hizmeti sunan yetkilendirilmiş

eğitimlerine yönelik ölçme 4. Yeni denetim modelinde uygulamada ve değerlendirme kriterleri birliğin sağlanabilmesi için denetime geliştirilecektir. yetkili personele eğitimler verilecektir. Bilinçlendirme faaliyetleri ve denetimler yaygınlaştırılarak kayıt dışı istihdamla etkin mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.577) Tedbir 577.1. Kayıtlı Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Kalifiye mesleklere ilişkin prime esas istihdamın teşvikine Hizmetler Bakanlığı (5), kazançlar analiz edilerek eksik bildirim yönelik olarak veri Hazine ve Maliye Bakanlığı, riski olduğu belirlenen işyerlerine analizine dayalı risk odaklı Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık yönelik denetimler yapılacaktır. denetim faaliyetleri Bakanlığı, GİB, TÜİK, SGK yaygınlaştırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020 (1) 2021 (2)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.3. Sağlık

a) Mevcut Durum

Sağlık alanında fiziki altyapı, insan kaynağı, hizmete erişim ve hizmet kalitesinde sağlanan iyileşmeler neticesinde sağlık hizmet sunumunda ve halk sağlığının korunmasında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Diğer taraftan fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıklar, sağlık hizmetlerinin finansmanının sürdürülebilirliğine ilişkin sorunlar ile hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Covid-19 pandemisi dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de etkisini göstermektedir. Çin'in Wuhan şehrinde etiyolojisi bilinmeyen zatürre (pnömoni) vakaları olduğu Aralık 2019'da bildirilmiştir. Hastalıkla ilişkili ilk ölüm 09/01/2020 tarihinde Çin'den; diğer ülkelerdeki ilk vakalar ise 17/01/2020 tarihinde Tayland ve Japonya'dan bildirilmiştir. Ocak ayının sonlarına doğru Avrupa'da da vakalar görülmeye başlanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 30/01/2020'de Covid-19 salgınının Uluslararası Önem Arz Eden Halk Sağlığı Acil Durumu olduğu ilan edilirken 11/03/2020 tarihinde Covid-19 salgını pandemi olarak ilan edilmiştir. Çin'de Aralık 2019 tarihindeki ilk vaka kümelenmesinin tespitinin ardından hastalık ülkemizde Sağlık Bakanlığı tarafından takip edilmeye başlanmış, kısa süre içerisinde Covid- 19 Bilim Kurulu, ulusal düzeyde ve illerde Pandemi Koordinasyon Kurulları ve Operasyon Merkezleri oluşturulmuş ve pandemiyle mücadele kapsamında hızlı, etkin ve sürekli güncellenen kararlar ve tedbirler hayata geçirilmiştir. Bilim kurulu çalışması sonucunda hazırlanan ve ilk versiyonu 24/01/2020 tarihinde yayımlanan Covid-19 Hastalığı Rehberi ile ülkemizde şüpheli vakalara yaklaşımda standart sağlanmıştır. Gelişmeler takip edilerek rehberde sürekli güncellemeler yapılmış ve Sağlık Bakanlığı internet sitesinde yayımlanmıştır. Ayrıca, konuyla ilgili güncel bilimsel gelişmelere, hastalığın ülkemizdeki seyrine ve deneyimlere göre farklı birçok yazılı ve görsel materyal sağlık çalışanlarına ve halka yönelik olarak hazırlanarak paylaşılmıştır. Halkın tamamına ulaşılması amacıyla farklı iletişim kanalları kullanılarak sağlık personellerine ve halka hastalıkla ilgili eğitimler verilmiş olup hastalıktan korunma ve kontrole yönelik bilgilendirmeler yapılmaya devam edilmekte ve farklı dillerde hazırlanan materyallerle ülkedeki herkese ulaşılmaya çalışılmaktadır. Ülkemizde ilk vakanın görüldüğü 11/03/2020 tarihinden itibaren virüsün toplum içerisinde yayılmasını önlemeye yönelik tedbirler hızlı bir şekilde uygulanmıştır. Bu kapsamda Covid-19 teşhis ve tedavi hizmetlerinin herhangi bir sosyal güvencesi olup olmadığına bakılmaksızın herkese ücretsiz verilmesinin karara bağlanması ve belirli kriterleri taşıyan hastanelerin Pandemi Hastanesi olarak belirlenmesi gibi düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Halk Sağlığı Yönetim Sistemi (HSYS) yazılım programı altında oluşturulan vaka takip modülü ile vakaların ve temaslılarının takibi yapılarak, izlenmeleri sağlanmaktadır. HSYS'de bulunan kayıtlarla ilişkilendirilmiş olarak geliştirilen Hayat Eve Sığar (HES) Mobil uygulamasıyla bireysel bazlı bilgilendirme ve takip ile T.C. Kimlik Numarası yerine HES kodu üretim ve kullanımı, Filyasyon ve İzolasyon Takip Sistemi mobil uygulamasıyla filyasyon süreci yönetimi, Mekansal Iş Zekası uygulamasıyla da filyasyon ekiplerinin ve vakaların lokasyon bazlı takipleri yapılabilmektedir. Ayrıca, Sağlıkta Istatistik ve Nedensel Analizler (SINA) Iş Zekası uygulaması üzerinden çok boyutlu pandemi süreç analizleri yapılmakta ve süreç kanıta dayalı olarak yönetilmekte, e-Nabız Kişisel Sağlık Kaydı sistemi üzerinden vatandaşlar kendilerine dair tüm tubbi işlemleri izleyebilmekte ve Covid-19 ön tanısıyla hastanelere başvuran vakalar için çekilen akciğer tomografileri Merkezi Teleradyoloji Sisteminden izlenebilmektedir. Sağlık Çalışanlarına ve Özel Gereksinimli Çocuklara (Otizm vb) özel iki ayrı mobil uygulama üzerinden (RUHSAD ve ÖZDES) bu kişilerin kendilerine ve yakınlarına psikolojik danışmanlık hizmeti verilmektedir. Evde takibi yapılan vakalar dâhil tüm vakalar ile temaslılar ve risk grubunda olan kişiler saha ekipleri ve aile hekimliği birimleri tarafından takip edilmektedir. Hastalıkla mücadelede ön planda yer alan filyasyon ekiplerinin sayısı arttırılmakta, vaka ve temaslılar yakından takip edilmekte, kişiler evlerinde ziyaret edilmekte, telefonla aranmakta ve hastalığın bulaşmasına engel olunmaya çalışılmaktadır. Hastalık tanısına yönelik laboratuvar kapasitesi işgücü, sayı ve malzeme yönünden geliştirilmiş ve laboratuvar ağı ile kapasitesi genişletilerek mevcut laboratuvar sayısı 168'i kamu olmak üzere toplam 319'a çıkarılmıştır. İlave olarak, Covid-19 hastalarına hizmet vermekte olan hastanelere yenileri eklenmiş ve yeni kurulan hastanelerle yatak kapasitesi arttırılmıştır. Bu kapsamda, Mart-Ekim 2020 döneminde Sağlık Bakanlığına bağlı yeni açılan sağlık tesislerinde, ek hizmet binalarında ve yeni binasına taşınan sağlık tesislerinde toplam 11.900 yatak kapasitesi artışı gerçekleştirilmiştir. Söz konusu kapasite artışıyla, erişkin yoğun bakım yatak sayısında 2.854 adetlik artış gerçekleştirilmiştir. Salgının başlamasından 20/10/2020 tarihine kadar DSÖ verilerine göre dünyada 40.251.950 Covid-19 kesin vakası bildirilmiş ve bunlardan 1.116.131'inin hayatını kaybettiği açıklanmıştır. Ülkemizde ise aynı dönemde 351.413 vaka tespit edilmiş ve bunların 9.445'inin hayatını kaybettiği bildirilmiştir. Bu vakaların takipleri ve filyasyonu sahada görev yapan ve iki veya üç kişiden oluşan toplam 16.610 filyasyon ekibi tarafından yapılmaktadır. TABLO II: 59- Sağlık Alanında Gelişmeler 2015 2016 2017 2018 2019

Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.

(2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.

(3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır. Anne ve bebek sağlığına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağlığına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2015 yılında, bin canlı doğumda 10 olan bebek ölüm hızı 2019 yılında 9 olarak gerçekleşmiştir. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2019 yılı itibarıyla OECD'de 5,9 ve AB'de 3,4 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı, 2014 yılında yüzde 96 iken 2019 yılında bu oran yüzde 99'a ulaşmıştır. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2015 yılında 14,6 olarak gerçekleşen oranın 2019 yılında 13,1'e düştüğü görülmektedir. Aynı oran, 2018 yılı itibarıyla OECD ve AB-26'da sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,9 ve 7,5 olarak gerçekleşmiştir. Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2019 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 74'ü dolaşım sistemi hastalıkları, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenme olup bu alanda sağlığın geliştirilmesine ilişkin hizmetlerin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, halk sağlığının korunması alanındaki faaliyetlerin daha etkin sunulmasına yönelik olarak kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2020 itibarıyla 207'ye çıkarılmıştır. Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısı iyileşmiş olup 2015 yılında 26,6 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2019 yılında 28,6'ya, nitelikli yatak sayısı da aynı yıllarda 106.279'dan 147.655'e yükselmiştir. Ayrıca nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2015 yılında yüzde 59,7 iken 2019 yılında 74,7'ye çıkarılmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılması toplam hastane müracaat sayısının artışında etkili olmuş, 2015 yılında 8,4 olan kişi başı hekime müracaat oranı 2019 yılında 9,8'e yükselmiştir. TABLO 11: 60- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları 2009 2014 2015 2016 2017 2018 2019 OECD(1) AB) | Yatak Sayısı (Bin) 188,6 206,8 2096 2178 2258 2319 237,5 Nitelikli Yatak Oranı (Yüzde) (2) 309 553 597 6,3 6,2 719 747 - 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı 260 266 266 273 279 283 286 453 50,5 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) (3) 65,5 687 69,6 681 681 669 ©3 756 738 aynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat.

(1) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-37 ile AB-28, yatak doluluk oranı ise OECD-28 ile AB-22'nin 2018 yılına veya en yakın yıla ait verileridir.

(2) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.

(3) 2018 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir. TABLO II: 61- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı (Bin) Sağlık Bakanlığı 209 630 254 343 292 100 113 849 Üniversite 9638 15 025 24 437 32 144 Özel 6158 24 486 59 069 72333 Toplam 129 645 249141 337 850 396 578 Kaynak: Sağlık Bakanlığı Sağlıkta Dönüşüm Programı kapsamında planlanan şehir hastanelerinin yapımına ilişkin olarak KÖİ yöntemiyle toplam 27.149 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup, Ekim 2020 itibarıyla söz konusu projelerden Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ, Manisa, Eskişehir, Ankara Bilkent, Bursa, İstanbul Başakşehir Çam ve Sakura ve Konya Karatay şehir hastaneleri toplam 16.965 yatak kapasitesi ile hizmet vermektedir. Ayrıca toplam 12.000 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımı gerçekleştirilecektir. TABLO II: 62- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler, 2019 Ameliyat Ameliyat Yatan Sayısının Yatak Yatak Uzman K Yatak Müracaat ta Ameliyat Müracaat Sayısının Doluluk Hastanın Devir Hekim urum Sayısı Sayısı Yatak Ort. Kalış Sayısı (Bin) yısı (Bin) Sayısına Sayısına Oranı Günü Hızı Sayısı (Bin) Oranı o (Yüzde) (Hasta) (Kişi) — ranı (Yüzde) Sağlık Bakanlığı | 143412 | 391 526 7743 2796 0,71 1,95 67,3 44 698 Üniversiteler 42925| 46211 2073 949 2,05 2,21 69,8 14 822 Özel 51167| 72669 3991 1 478 2,03 2,89 60,7 25 679 Hastaneler Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2019 yılı Sağlık İstatistikleri Yıllığı ön sonuçlarıdır. 2019 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 21,5'ine, uzman hekim sayısının yüzde 30,1'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 28,3'ünü gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 18,1'ine ve uzman hekim sayısının yüzde 17,4'üne sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,2'sini gerçekleştirmiştir. 2019 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 160.810, toplam diş hekimi sayısı 32.925, hemşire sayısı 198.103 ve ebe sayısı 55.972 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 193 iken hemşire ve ebe sayısı 306'dır. 2018 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 379 ve 851, OECD-37'de 352 ve OECD-35'te 953'tür. AB'de 2,2 OECD-35 ortalamasında ise 2,7 olan hekim başına hemşire ve ebe sayısı ise ülkemizde 2019 yılında 1,6 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli açığının giderilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2014-2015 eğitim-öğretim döneminde tıp fakültesi kontenjanları 12.449 iken, 2019- 2020 eğitim öğretim döneminde 17.100 olarak gerçekleşmiştir. Hemşire kontenjanı ise 2014-2015 eğitim-öğretim döneminde 15.573 iken 2019-2020 eğitim öğretim döneminde 17.100'e çıkmıştır. Uluslararası mukayeselere göre ülkemizde düşük olan 100 bin kişiye düşen hekim sayısının, mevcut kontenjanlarla ilerleyen yıllarda OECD ortalamasına yaklaşması beklenmektedir. İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlık harcamalarının GSYH'ye oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2018 yılında yüzde 4,4 olarak gerçekleşmiştir. Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2018 yılı için yüzde 77'dir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının; bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2020 itibarıyla; toplam 1.081 yatak kapasiteli 43 yataklı AMATEM ile toplam 148 yatak kapasiteli 10 ÇEMATEM hizmet vermektedir. Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında Eylül 2020 tarihi itibarıyla ayaktan hizmet veren 67 AMATEM ile dokuz ÇEMATEM hizmet sunmaktadır. Hali hazırda 76 ilde yataklı ya da ayakta arındırma merkezi bulunmaktadır. Gereksiz ilaç kullanımının azaltılması ve akılcı ilaç kullanımının geliştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir. OECD ülkelerinde 2018 yılında ortalama 18 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (DDD), Türkiye'de aynı yılda 30,96 iken 2019 yılında 31,86 olmuştur.

b) Amaç

Bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal hayata aktif ve sağlıklı bir şekilde katılımlarının temin edilebilmesi için kanıta dayalı politikalarla desteklenen, kaliteli, güvenilir, etkin, mali açıdan sürdürülebilir bir sağlık hizmet sunumu ile bölgeler arası dağılımın iyileştirilmesi, fiziki altyapının ve insan kaynağının niteliğinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bulaşıcı olmayan hastalık risklerine yönelik olarak, sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilecek; koruyucu ve tedavi edici hizmet kapasitesi geliştirilecek; çevre sağlığı, gıda güvenilirliği, fiziksel aktiviteye elverişli sahalar, sağlık okuryazarlığı, iş sağlığı ve güvenliği alanlarında sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579)

bilinçlendirme faaliyetleri

yürütülecektir.

Tedbir 579.2. Gıda Sağlık Bakanlığı (S), İlgili 1. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu güvenilirliği, obezite, çevre Kurum ve Kuruluşlar Geliştirme Programının yasal dayanağı sağlığı gibi konularda çok Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine paydaşlı sağlık sorumluluğu uygun olarak güncel hale getirilecektir. modeli güçlendirilecektir. 2. Bakanlıklar ve diğer paydaşlar arasında işbirliği ve koordinasyonun güçlendirilmesi için Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programının kurumsal yapı ve kapasitesi güncellenecektir. 3. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programının uygulanmasının çevrimiçi ortamında izlenmesini sağlamak amacıyla gerekli yazılım ve uygulamalar güçlendirilecektir. Tedbir 579.3. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Koroner arter hastalığı, inme, kronik olmayan hastalıklara Aile,Çalışma ve Sosyal böbrek yetmezliği, Astım ve KOAH yönelik risk faktörlerinin Hizmetler Bakanlığı, hastalıklarına ilişkin yönetimin azaltılabilmesi için erken Üniversiteler sağlanabilmesi amacıyla klinik tedavi teşhis hizmetlerinin etkinliği protokolleri basit ve uygulanabilir hâle artırılacaktır. getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 2. Birinci basamak sağlık tesisleri de dâhil olmak üzere Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yıla göre artırılacaktır. 3. 2021 yılında dört Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis eğitimi ile farkındalık çalışmaları kapsamında Meme Kanseri, Serviks Kanseri, Kolorektal Kanser olmak üzere üç faaliyet düzenlenecektir. 4. Eğitici eğitimi alan hekimler, 81 il genelindeki aile hekimlerini, koroner arter hastalığı, inme ve kronik böbrek yetmezliği konularında eğitim vereceklerdir. Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580) Tedbir 580.1. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aile hekimi başına düşen nüfusun hekimlerince sunulan sağlık Strateji ve Bütçe azalmasını ve kronik hastalık yönetiminde hizmetlerini nitelik ve Başkanlığı, SGK aile hekimlerinin aktif rol almasını nicelik olarak iyileştirmek sağlayacak şekilde aile hekimliği ödeme ve suretiyle ihtiyacın bu sözleşme yönetmeliğinde düzenleme aşamada karşılanması yapılacaktır. sağlanacaktır. 2. Aile hekimi başına düşen nüfus 2.900 kişi olacak şekilde, düzenli olarak yeni aile hekimliği birimlerinin hizmet vermesi sağlanarak azaltılacaktır. Tedbir 580.2 Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinin bina hayat merkezlerinin sayısı Strateji ve Bütçe inşaatlarının tamamlanması, mevcut artırılacak, bu merkezlerle Başkanlığı, SGK binaların hizmet sunumuna uygun hale kuvwvetlendirilmiş ve getirilmesi için gerekli bakım-onarımlarının entegre edilmiş bir aile yapılarak tefrişat ve demirbaş/tıbbi hekimliği yapısı malzemelerinin temini sağlanacaktır. oluşturularak gerekli olan birinci basamak sağlık hizmetleri verilecektir. Tedbir 580.3 Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Bulaşıcı olmayan hastalıkların erken olmayan hastalıklar başta Hazine ve Maliye teşhisi, tedavisinde ve süreç yönetiminde olmak üzere, hastalıklara Bakanlığı, SGK birinci basamak sağlık hizmetlerinin daha ilişkin tarama ve teşhis gibi aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması, süreçlerde aile hekimlerinin birinci basamakta kullanılmak üzere sorumlulukları artırılacaktır. tarama ve tedavi sürecine ilişkin klinik uygulama yönergeleri ve karar vermeye yardımcı materyalin hazırlanması, kanıta dayalı klinik protokollerin uygulanmasının sağlanması, uygulamanın eğitim, klinik denetim ve performans izleme yöntemleri ile desteklenmesi amacıyla Hastalık Yönetim Platformu (HYP) yazılımı geliştirilecektir. 2. Tıbbi kılavuzları hazırlanan Koroner Arter Hastalığı, Kronik Böbrek Hastalığı, Obezite, İnme ve Yaşlı Sağlığı modülleri sisteme eklenecektir. Tedbir 580.6 Birinci Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci basamak sağlık hizmetleri temel basamak sağlık personeline YOK, Üniversiteler eğitimlerine devam edilecek, eğitimlerin yönelik hizmet içi eğitimler taşra teşkilatına devri ile ilgili çalışmalar yeniden tasarlanacaktır. gerçekleştirilecektir. Bağımlılıkla mücadele alanında yürütülen sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacak, bu alandaki faaliyetlerin etkinliği periyodik olarak izlenecektir. (Kalkınma Planı p.581)

sağlanmasını teminen, bu artırmak amacıyla hizmet içi eğitimler ' düzenlenecektir. hizmetlerin verildiği 3. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı merkezlerin sayısı artırılacak, ve ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele sunulan hizmetin kalitesi Danışma ve Destek Hattı hizmet alımları yükseltilecektir. yapılacaktır. 4. Sağlıklı Hayat Merkezlerinde madde bağımlılığı danışmanlığı hizmetlerinin verilmesi sağlanacaktır. 5. SBP'lerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 6. SBP'lerde sunulan hizmetlerin kalitesini artırmak amacıyla yenileme eğitimleri düzenlenecektir. Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacak, başta kırsalda yaşayanlar olmak üzere yaşlılara sunulan sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması, yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582 Tedbir 582.2. Yaşlılara Sağlık Bakanlığı (5), 1. Geriatri uzman hekim sayısının yönelik sağlık izlemleri Aile, Çalışma ve Sosyal artırılması için yan dal uzmanlık öğrencisi gerçekleştirilecek, yaşla Hizmetler Bakanlığı, sayısı artırılacaktır. birlikte artan hastalıklara SGK, Mahalli İdareler 2. Çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve ilişkin koruyucu ve tedavi izlemi için klinik tedavi protokolleri basit ve edici hizmetler uygulanabilir hâle getirilerek güçlendirilecek, geriatri ve güncellenecek, tüm süreçlerde bu palyatif bakım hizmetleri protokollerin uygulanması sağlanacaktır. sunan merkezlerin sayısı 3. 300 hekimin çok yönlü yaşlı artırılacaktır. değerlendirmesi ve izlemi eğitici eğitimi alması sağlanacaktır. 4. Çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi eğitici eğitimi alan hekimler, bu eğitimi illerdeki hekimlere eğitim vererek il eğitimlerinin yüzde 70'inin tamamlanması sağlanacaktır. Acil sağlık, yoğun bakım, onkoloji, organ nakli hizmetleri gibi özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak hızı ve kalitesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.583) Tedbir 583.3. Acil sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Elektronik Nakil Sistemi oluşturularak hizmetlerinde Içişleri Bakanlığı, AFAD tüm illerde devreye alınacaktır. ambulansların etkin kullanımı sağlanacak ve hastaneler ile 112 Kontrol Komuta Merkezleri arasındaki koordinasyon güçlendirilecektir. Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584) Tedbir 584.2. Akredite Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yeni akreditasyon programlarında olan sağlık hizmet TÜSEB, Üniversiteler, kullanılmak üzere akreditasyon standart kuruluşu sayısı SGK, YOK setlerinin hazırlanmasına yönelik gerekli artırılacaktır. çalışmalar yürütülecektir. İ 2. Akreditasyon programlarında görev alacak denetçilerin niteliklerini artırmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilecektir. 3. Sağlık hizmetlerinin kalitesini sürekli yükseltecek yeni akreditasyon programları oluşturulacaktır. 4. Kullanılacak yazılım sistemlerinin geliştirilmesi ve programın etkin bir şekilde uygulanmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 5. Akreditasyon programlarına başvurmak isteyen kurumları teşvik edici bilgilendirme toplantıları ve eğitimler düzenlenecektir. Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.585) Tedbir 585.2 Kurumlar Sağlık Bakanlığı (S), 1. Kurumlar arasında veri paylaşımı arası veri paylaşımı Üniversiteler, TÜSEB, konusunda protokol imzalanacak ve konusunda işbirliği ve SGK, YÖK web servis entegrasyonları koordinasyon tamamlanacaktır. geliştirilecekür Tedbir 585.3 Merkezi Sağlık Bakanlığı (S), 1. MHRS'de var olan vatandaş, hastane Hekim Randevu Sistemi SGK yönetimi, mobil uygulama, operatör (MHRS) yeni teknolojilere ekranları ile il sağlık müdürlükleri ve ve ihtiyaçlara uygun bakanlık yetkililerinin raporlama şekilde yeniden ekranları yeni teknolojilere ve ihtiyaçlara yapılandırılacaktır. uygun şekilde tasarlanarak ülke genelinde kullanılmaya başlanacaktır. Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587) Tedbir 587.2 Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık Market kapsamında DMO market çalışmaları DMO, SGK, TİTCK, Tedarik İşbirliği Protokolü çerçevesinde kapsamında; sağlık Üniversiteler tüm ilaç, tıbbi sarf ve laboratuvar sarf tesislerinde özellikle sık malzemelerinin temin edilmesi ile ilgili tüketilen ve temininde çalışmalar yürütülecektir. güçlük yaşanılan malzeme 2. Sağlık Market Tedarik Paylaşım gruplarında alternatif alım Platformu yazılım sistemi ile Ürün yöntemleri ile edinme Takip Sistemi (ÜTS) entegrasyonu maliyetleri düşürülecektir. sağlanarak başvuruda bulunulan ürünlere ait bilgiler görüntülenerek incelenecektir. 3. Sağlık tesislerinde atıl malzeme bulundurulmaması, son kullanım tarihlerinin doldurulmaması ve ihtiyacı olan sağlık tesisleriyle paylaşılması sağlanacaktır. 4, Özellikle ithale bağımlı olan ve temininde güçlük yaşanılan malzeme gruplarında DMO/Sağlık Market Protokolü çerçevesinde uygun satın alma yöntemleri ile edinme maliyetlerinin düşürülmesi sağlanacaktır. 5. Sağlık hizmeti sunumunun aksamasını önlemek için Tedarik Paylaşım Platformu (TPP) ile stok gün düzeyi 60 gün üzerinde olan sağlık kuruluşlarındaki tüm ilaç ve tıbbi malzemenin mecburi paylaşılması sağlanacaktır. Tedbir 587.6. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Antibiyotikler, solunum sistemi Antibiyotikler, solunum TİTCK, TÜSEB, ilaçları ve psikiyatride kullanılan sistemi ilaçları ve Üniversiteler ilaçların akılcı kullanımını teşvik etmek psikiyatride kullanılan üzere belirli kriterlere göre seçilmiş ilaçlar başta olmak üzere sağlık meslek mensuplarına yönelik akılcı ilaç kullanımına hedef grup eğitimleri düzenlenecektir. yönelik özendirici ve 2. Sağlık çalışanlarına yönelik eğitimler zorlayıcı mekanizmalar yapılacaktır. oluşturulacaktır. 3. Reçete Bilgi Sistemi (RBS) verilerine göre, belirlenen hekimlere yönelik küçük gruplarda eğitim yapılacaktır. Tedbir 587.7. Yaşlı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yaşlılarda ve kronik hastalarda akılcı hastalar ve kronik TİTCK, TÜSEB, ilaç kullanımı konusunda paydaşlara hastalığı olan bireyler Üniversiteler, SGK yönelik farkındalık ve eğitim faaliyetleri öncelikli olmak üzere yürütülecektir. kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yoluyla akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalık artırılacaktır. Tedbir Sağlık Bakanlığı (S), 1. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz 587.8. Hekimlerin akılcı TİTCK, TÜSEB, edip değerlendirmek ve hekimlere ilaç kullanımı konusunda Üniversiteler, SGK kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim desteklenmesi ve yapmak amacıyla geliştirilmiş ve denetimini teminen karar uygulamaya konulmuş olan RBS destek sistemi aracılığıyla, aile hekimlerine yapılan kurulacaktır. geri bildirim gibi, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 2. Bu kapsamda izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 587.9. Tarım ve Orman 1. Veteriner hekimler, yardımcı sağlık Antimikrobiyal direncin Bakanlığı (5), Sağlık çalışanları ve eczacılara yönelik eğitim düşürülmesine yönelik Bakanlığı, TİTCK, programları, sanal sempozyumlar veteriner hekimlikte TUSEB, Üniversiteler düzenlenecek, bilgilendirici broşür, kullanılan ilaçların akılcı afiş, kılavuzlar hazırlanacaktır. kullanımı konusunda ilgili 2. Antimikrobiyal direnç konusunun kurumlar tarafından ortak çalışmalar yürütülecektir eğitim kurumlarının müfredatına dâhil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. İlaç harcamalarının öngörülebilirliği ve sürdürülebilirliği artırılacak, harcamalarda etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588.2. İlaç geri Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İlaç harcamalarının kontrol altına ödeme listesi periyodik Hizmetler Bakanlığı(S), alınması için Sağlık Uygulama olarak gözden Sağlık Bakanlığı, SGK, Tebliğinde ihtiyaç duyulan değişiklikler geçirilecektir. TİTCK, Üniversiteler yapılacak, düzenlemelerin sonuçlarına ilişkin raporlar hazırlanacaktır. 2. Tüketim analizleri periyodik olarak gerçekleştirilecektir. Tedbir 588.3. Yurt Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Ülkemizde ruhsatlandırılması dışından temin edilen Hizmetler Bakanlığı(S), muhtemel ilaçlar belirlenecektir. ilaçlar gibi gruplarda etkin | Sağlık Bakanlığı, SGK, 2. Yurt dışı ilaç statüsünde kalmaya bütçe kontrolü TİTCK, Üniversiteler devam edecek tüm ilaçların SGK sağlanacaktır. tarafından temin ve dağıtımı yapılarak alternatif ve daha uygun fiyatlı tedarikçiler aracılığıyla veya üreticiyle doğrudan iletişim kurulması yoluyla uygun fiyatlı ilaçlara erişim sağlanacaktır. Ülkemizin sağlık turizmi alanında tanınırlığı ve tercih edilirliği artırılacak ve sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.589)

altyapısı İlgili akreditasyon

güçlendirilecektir. kuruluşları

sağlanacaktır. Bakanlığı, Üniversiteler

Tedbir 589.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Hedef ülke bazlı tanıtım ve iletişim turizmi alanında ülkemizin Dışişleri Bakanlığı, kampanyaları yürütülmesi tanıtım ve pazarlama Kültür ve Turizm sağlanacaktır. faaliyetleri yürütülecektir. Bakanlığı, USHAŞ, 2. Yurtdışında Ön Tanı Merkezleri ve Üniversiteler Küçük Cerrahi Operasyon Merkezleri ile Uluslararası Sağlık Hizmetleri A.Ş. (USHAŞ) ofislerinin açılmasına ilişkin ön hazırlık çalışması yapılacaktır. 3-Sağlık Turizmi Portali vasıtası ile sağlık tesislerinin tüm dünyada internet ortamında (profil, branş ve tıbbi kadro bilgileri ile) tanıtımı yapılacak ve yine hasta-hastane iletişimi ve rezervasyonları portal üzerinden yapılacaktır. 4-USHAŞ'a başvuru yapan hastaların uygun hastaneler ile eşleştirildiği, hastaların havaalanı karşılamasından taburcu edilmesine kadar geçen sürenin, gerekirse taburculuk sonrası sürecin de takibinin dijital ortamda yapıldığı bir sistem (Hasta Takip Sistemi) oluşturulacaktır. Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590) Tedbir 590.1 SGK'nın Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Risk odaklı denetimin sağlık harcamalarına Hizmetler Bakanlığı yaygınlaştırılması kapsamında 5502 ilişkin denetim (S), Sağlık Bakanlığı, sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu kapasitesinin artırılması SGK, Üniversiteler Kanununda, 5510 sayılı Sosyal sağlanacaktır. Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda ve Sosyal Güvenlik Kurumu ile Sağlık Bakanlığı Arasında Götürü Bedel Üzerinde Sağlık Hizmetleri Alım Sözleşmesi ve Usul Esaslarında mevzuat değişikliği yapılacak, ardından teknik altyapı oluşturulacaktır. Tedbir 590.5. İhtiyaç, Sağlık Bakanlığı (S), 1. Varlık Yönetim Sistemi yazılımının malzeme ve finans Sayıştay, Hazine ve analizi ve tasarımı tamamlanacaktır. kaynakları daha etkin Maliye Bakanlığı, SGK yönetilecektir. Sağlık harcamalarında etkinliğin sağlanması için arz ve talep yönlü düzenlemeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.591) Tedbir 591.1 İhtiyaç dışı Sağlık Bakanlığı (5), 1. Tıbbi biyokimya, tıbbi mikrobiyoloji tetkik, tahlil ve diğer Aile, Çalışma ve Sosyal ve tıbbi patoloji grubu test istemleri işlemlerin azaltılması için Hizmetler Bakanlığı, yapıldığında, daha önce e-Nabız tıbbi verilerin sisteme SGK, Üniversiteler sisteminde test sonucu olan kişilerin daha iyi entegre olması test sonuç bilgileri birinci, ikinci ve sağlanacaktır. üçüncü basamak sağlık hizmet sunucuları ile paylaşılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri

Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı 28,6 30 30

Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (3) 210

193

Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe

Sayısı (3) Kişi 206 | 332 343

Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus Kişi 3.110 3.125 2.900 Nitelikli Yatak Oranı (Yoğun bakım Yüzde n 16 16 atakları hariç, Sağlık Bakanlığı) (3 ———— Bebek Ölüm Hızı (Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (4) Binde 9 8,9 8,8 Anne Ölüm Oranı (Canlı Doğumda) (4) Bre 13,1 31 31 Obezite Prevalansı (15 Yaş ve Üzeri) Ni (Ara ırmaya Da alı Yüzde 31(1) 30,7 30,4 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıklığı (Her gün ve ara sıra Yüzde 31 - 29,5 kullananların oranı) (5) (6) Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2019 yılı verileri Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2019 Haber Bülteni verileridir.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Küresel Yetişkin Tütün Araştırması en son 2019 yılında yapılmış olup 2 yılda bir yapılacaktır. Bu nedenle 2020 yılına ait tahmin verisi yoktur.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.4. Ailenin Güçlendirilmesi

a) Mevcut Durum

Toplumsal yapının çekirdeği olan aile, kendini oluşturan bireylerin üstünde bir işleve sahiptir. Bireyleri doğdukları günden itibaren hayata hazırlayan, risklere karşı mücadele gücü veren ve toplumla bağlarını kuran önemli bir müessesedir. Teknolojik değişimleri hızla yaşadığımız bu dönemde toplumu bir arada tutan aile kurumu modernleşme, kentleşme ve küreselleşme süreçlerinin ortaya çıkardığı geniş aileden çekirdek aileye dönüşüm, göç, boşanmalardaki artış, bireyselleşme gibi yapısal sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Ülkemizde 2019 yılı sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 24.001.940 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, son iki yılda yüzde 65 seviyelerinde seyretmektedir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı ise, 2018 yılında yüzde 15,8 iken 2019 yılında yüzde 15 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı 2018 yılında yüzde 16,1 iken bu oranın 2019 yılında yüzde 16,9'a yükseldiği görülmektedir. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2019 yılında toplam hanehalkının yüzde 9,2'si yalnız ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bu oranın yüzde 2'lik kısmı baba ve çocuk, yüzde 7,2'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır. TABLO TI: 63- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı (Yüzde)

-Yalnız Ebeveyn ve Çocuklardan Oluşan

Çekirdek Aile ' < ? 7.8 8,8 2,2

Baba Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 1,6 1,9 2,0

Anne Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 0,2 7,0 7,2

Geniş Aileden Oluşan Hanehalkı 16,5 15,8 15,0

Çekirdek Aile Bulunmayan Hanehalkı 2,2 2,8 3,0

Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2015-2019 Ekonomik sorunlar, aile içi şiddet, bağımlılık yapıcı madde kullanımı, aile içi iletişim eksikliği, bakım hizmetlerinin getirdiği sorumluluklar, iş ve aile hayatı arasında denge kurmadaki zorluk ailenin karşı karşıya kaldığı önemli sorunlardır. Bu sorunların yol açtığı boşanmalar 2019 yılında yüzde 8 artarak 155.047 olmuştur. Geniş aileden tek ebeveynli ailelere kadar değişen aile yapıları da dikkate alınarak, ailenin güçlendirilmesi, sorunlarının çözümü, bütünlüğünün korunması ve sosyal refahının artırılması için sağlanan hizmetlerde etkinliğin artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Çocukların gelişimlerini, sosyal ve mesleki alanda sahip olacakları fırsatları tehlikeye atan, eğitim, sağlık, sosyal yaşama katılım gibi birçok açıdan dezavantajlı hale getiren erken yaşta ve zorla evlilikler ailenin refahını ve toplumu olumsuz yönde etkilemektedir. Bu alanda özellikle kız çocuklarının ogüçlendirilmesine, koruyucu ve önleyici hizmetlerin iyileştirilmesine, ulusal ve yerel düzeyde kapasite geliştirilmesine ve toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çok sektörlü ve toplumsal odaklı çalışmalar sürdürülmektedir. Bireylerin ve ailelerin bilinçlenmesini, sorun çözme kapasitesini artırmasını desteklemek amacıyla sunulan aile danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu çerçevede Aile Eğitim Programı ve Evlilik Öncesi Eğitim Programı kapsamında toplam 126.229 kişiye eğitim verilmiştir. 2020 yılı Mart ayı ortasına kadar yüz yüze yapılan eğitimlere pandemi nedeniyle uzaktan eğitim yöntemiyle devam edilmektedir. Aile danışmanlığı kapsamında 24.419 başvuruya yönelik hizmet sunulmuştur. Hizmet başvurularının e-Devlet Kapısı Üzerinden yapılabilmesi ve telefonla danışmanlık hizmeti sunulmasına bağlı olarak pandemi sürecinde danışmanlık hizmetleri artarak devam etmiştir. Afet ve acil durum hallerinde ailelere sunulacak psikososyal destek hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından ailenin ve bireylerin sorunlarını, ihtiyaç ve taleplerini analiz etmeye yönelik yürütülen Türkiye Aile Yapısı Araştırması (TAYA), Türkiye Boşanma Nedenleri Araştırması gibi araştırmalar ilgili politika ve hizmetlerin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır. Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespit edilmesi ve bu ihtiyaçlara etkin bir cevap verilmesi amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP) yürütülmektedir. Program kapsamında Eylül 2020 itibarıyla toplam 2.615 personelle toplam 273.216 hane ziyareti gerçekleştirilmiştir. Pandemi döneminde kesintiye uğrayan hane ziyaretleri Temmuz ayı itibarıyla tekrar başlatılmıştır. ASDEP kapsamında daha etkin hizmet sunabilmek amacıyla ASDEP'in hukuki, teknik ve bilişim altyapısının güçlendirilmesi ile insan kaynağının geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir.

b) Amaç

Toplumsal yapının ve kalkınmanın sağlıklı bir şekilde sürdürülebilirliği için aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

. N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

Aileye yönelik verilen hizmetlerin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi amacıyla araştırma, eğitim ve danışmanlık faaliyetlerine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.593) Tedbir 593.1. Aile Eğitim Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Aile Eğitim Programına ilişkin eğitici Programı içerikleri ortaya Hizmetler Bakanlığı (S) | eğitimleri ve halk eğitimlerine devam çıkan ihtiyaçlar edilecektir. doğrultusunda yeniden | 2. Aile Eğitim Programı kapsamında yeni düzenlenecek, yeni modül ve | modül/eğitim paketi geliştirilecektir. eğitim setleri kullanılarak aile | 3. Aile Eğitim Programı uygulama esasları eğitimleri gerçekleştirilecek, | belirlenecektir. formatör ve eğitici sayıları | arırlacaktır...,,«c (0 İİ. a, Tedbir 593.2. Aile yapısını Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Bağımlılıkla mücadele eğitimlerine devam | olumsuz etkileyen kötü Hizmetler Bakanlığı | edilecektir. | alışkanlıkların ve (S), Yeşilay | 2. Bağımlılıkla mücadele eğitimlerinin ön | bağımlılıkların etkilerinin test-son test yöntemi ile etkinlik analizi azaltılması amacıyla i yapılacaktır. farkındalık eğitimleri, araştırmalar ve projeler | yapılacaktır. | Tedbir 593.4. Aile Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Türkiye Aile Yapısı Araştırmasının saha yapısındaki dönüşümleri Hizmetler Bakanlığı | çalışması tamamlanacaktır. anlamak için periyodik (S), TUİK, | araştırma faaliyetleri Üniversiteler | yürütülecektir. | Tedbir 593.5. Aile Sosyal Aile, Çalışma ve Sosyal © 1. ASDEP kapsamında yapılan İ Destek Programının (ASDEP) Hizmetler Bakanlığı i yönlendirmelerin daha etkin olabilmesi için | kurumsal kapasitesi (S), Adalet Bakanlığı, | kurumlar arası iş birliğine yönelik artırılacaktır. İçişleri Bakanlığı, Mili (| çalışmalar yapılacaktır. | Eğitim Bakanlığı, | Sağlık Bakanlığı, SGK, İl | İN 00 a, Tedbir 593.6. Evliliklerin Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Aile ve evlilik kurumunun korunması, | artmasını ve devamlılığını Hizmetler Bakanlığı (S) | desteklenmesi ve güçlendirilmesine yönelik | teşvik edici eğitimler ve | evlilik öncesi eğitim, aile eğitimi ve | danışmanlık hizmetleri | danışmanlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması İ yaygınlaştırılacaktır. | faaliyetleri gerçekleştirilecektir. | | N Tedbir 593.7. Göç, afetve | Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Afet ve acil durum hallerinde acil durumlarda birey, aile ve Hizmetler Bakanlığı psikososyal destek konusunda 300 topluma yönelik psikososyal (S), Içişleri Bakanlığı, (| personele başlangıç düzey eğitimi destek hizmetleri koordineli Milli Eğitim Bakanlığı, | verilecektir. ve etkin bir şekilde sunulacak | Milli Savunma 2. Psikososyal destek eğiticileri tarafından | ve hizmet sunum kapasitesi Bakanlığı, Sağlık | 800 personele farkındalık eğitimi geliştirilecektir. Bakanlığı, Diyanet | verilecektir. İşleri Başkanlığı, | AFAD, Türk Kızılayı, | | STK'lar |

d) Hedefler

rim | 2019 | zoz0cu) | Zeze |

Performans Göstergeleri

Aile Eğitim Programı Katılımcı Sayısı

Kişi 516 655 104 500 250 000

Evlilik Öncesi Eğitim Katılımcı Sayısı

Kişi 165 511 22 500 150 000

Aile Danışmanlığı Kapsamında Hizmet Sunulan

12 484 26 000 8 000

Başvuru Sayısı

Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.5. Kadın

a) Mevcut Durum

Kadınların işgücüne katılımında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. 2009 yılında yüzde 26 olan kadın işgücüne katılım oranı 2019 yılında yüzde 30,3 olarak gerçekleşmekle birlikte bu oran yine de erkeklerin işgücüne katılım oranının oldukça gerisindedir. Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması, insana yakışır ve nitelikli işlerde çalışmaları, işgücü piyasasında söz sahibi olmaları, bakım yükümlülüklerinin hafifletilmesi konularında çalışmalar sürdürülmektedir. Kadınların işteki durumlarına bakıldığında, 2009 yılında yüzde 6,4 olan toplam işverenler içindeki kadın oranı 2019 yılı sonu itibarıyla yüzde 10,3'e yükselmiştir. Aynı dönem için kendi hesabına çalışanlar içindeki kadın oranı ise yaklaşık aynı düzeyde kalarak yüzde 16,9'dan yüzde 17'ye çıkmıştır. Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdamını artırmak üzere pek çok çalışma sürdürülmektedir. Kadınların ekonomik olarak güçlendirilmesine yönelik desteklere ilişkin bilgi verilmesi ile para yönetimi, gelir, harcama, birikim, varlık, borç, tasarruf, yatırım, bireysel emeklilik sistemi gibi konularda farkındalıklarının artırılması amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlık ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerlerine bugüne kadar 23 binden fazla kadın katılım sağlamıştır. Ayrıca, yürütülen çeşitli programlar kapsamında kadın girişimciliğinin de desteklenmesine devam edilmektedir. 2019 yılında uygulanmaya başlanan Yeni Girişimci Programında kadınlar öncelikli gruplar arasında olup program kapsamında sağlanan desteklerden faydalanan girişimcilerin yüzde 45'inden fazlasını kadın girişimciler oluşturmaktadır. Ayrca, KOSGEB tarafından Uygulamalı Girişimcilik (Eğitimleri gerçekleştirilmekte olup söz konusu eğitimlere katılanların yüzde 46'sı kadındır. Diğer yandan Ticaret Bakanlığı tarafından kadın ve genç girişimcilerin ihracata yönlendirilmesi için Kadın ve Genç İhracatçı Yetiştirme Programı hayata geçirilmiş ve iller bazında kadın girişimci ağı toplantıları yapılmıştır. Kadınların üretime katılmalarını ve gelir elde etmelerini dayanışma kültürünü geliştirerek sağlamak amacıyla kadın kooperatiflerinin geliştirilmesine yönelik projeler devam etmektedir. Bu kapsamda Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Kadınların o Kooperatifler oYoluyla (Güçlendirilmesi (Projesinin ohazırlık (çalışmaları sürdürülmekte ve kooperatifçilik konusunda çalıştay, eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenlenmektedir. Ticaret Bakanlığı tarafından kadın girişimci, kadın mülteci ve kadın kooperatif ortaklarına yönelik eğitim faaliyetleri yürütülmektedir. Bu çalışmaların da katkısıyla 2018 yılından bu yana 81 yeni kadın kooperatifi kurulmuştur. 2019 yılı verilerine göre kadınların yüzde 25'i tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Tarımda çalışan kadının ücretsiz aile işçisi konumundan çıkarılması ve tarım sektöründe güçlenmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir. Ayrıca, kadın çiftçilere yönelik Bakanlık tarafından kırsaldaki kadının ekonomik ve sosyal konumunu güçlendirmek amacıyla Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi yürütülmektedir. Proje kapsamında Eylül 2020'ye kadar 81 ilde 359.014 kadın çiftçi uzaktan ve yüz yüze eğitim almıştır. Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) kadınlar arasında en yaygın görülen meme kanseri ve diğer kanser türleri için taramalar yapmaya devam etmektedir. Bu kapsamda 2019 yılında 40-69 yaş arası 2,5 milyon kadın meme, 30-65 yaş arası 2,9 milyon kadın rahim ağzı kanserine yönelik taramadan geçirilmiştir. 16-19 yaş aralığında evlenen kız çocuklarının sayısı 2018 yılında 81.647 iken 2019 yılında 71.148'e düşmüştür. 2019 yılında 15-19 yaş aralığındaki doğurganlık hızı yüzde 0,17'ye düşmüştür. 2021-2025 dönemini kapsayacak Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Dördüncü Ulusal Eylem Planı hazırlık çalışmaları sürdürülmektedir. Diğer taraftan Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2018-2023) uygulanmaya devam edilmektedir. Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunması, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede yasal mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda 17/12/2019 tarihinde Adalet Bakanlığı tarafından Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanunun Uygulanması Genelgesi, 01/01/2020 tarihinde ise İçişleri Bakanlığı tarafından Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Genelgesi yayımlanmıştır. TABLO 11: 64- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı Yararlanan Kişi Sayısı Kadın Ke 2020 Kuruluş Türü Konukevi Kapasi- 2018 2019 Sayısı tesi (01 Ocak - 30 Eylül) Kadın | Çocuk |Toplam| Kadın | Çocuk |/Toplam! Kadın | Çocuk |Toplam Aile, Çalışma ve Sosyal 110 2717 36767 26769 63536 38167 27023 65190 24873 15356 40229 Hizmetler Bakanlığı Belediye 32 703 3507 2318 5825 4676 3135 7811 1474 693 2167 STK 1 20 20 23 43 37 27 64 0 0 0 Göç İdaresi Gn.Md. 2 42 35 0 35 158 0 158 0 0 0 Toplam 145 2717 40329 29110 69439 43038 30185 73223 26347 16049 42396 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı TABLO 11: 65- Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden Hizmet Alanların Sayısı ŞÖNİM ÇOCUK TOPLAM SAYISI 2017 68 72 832 13872 92 415 2018 79 107 070 10 462 17 740 135 272 2019 81 164 945 9 494 19 012 193 451 2020 (1) 81 102 743 8737 8396 119 879 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) 1 Ocak- 31 Temmuz 2020 tarihleri arası verisidir.

b) Amaç

Kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığı önlemek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, fırsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını ve güçlenmelerini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Haklar konusunda kadın-erkek fırsat eşitliğini güçlendirecek şekilde kadınların ekonomik, sosyal, kültürel hayata ve karar alma mekanizmalarının her düzeyine aktif katılımı özellikle yerelden başlayarak teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.600) Tedbir 600.1. Kadınların Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Finansal Okuryazarlık ve ekonomik ve sosyal hayatta | Hizmetler Bakanlığı (S), Milli | Kadınların Ekonomik Güçlenmesi güçlenmelerine yönelik Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Seminerlerine devam edilecektir. araştırmalar yapılacak, Orman Bakanlığı, AB 2. Kadının Güçlenmesi Strateji projeler yürütülecek, Başkanlığı, İŞKUR, KOSGEB, | Belgesi ve Eylem Planının (2018eğitimler verilecektir. YÖK, Üniversiteler, Türkiye 2023) izleme ve değerlendirmesi Belediyeler Birliği, Meslek yapılacaktır. Kuruluşları, STK'lar, Özel 3. Kadınların Kooperatifler Yoluyla Sektör Güçlendirilmesi Projesinde hedef gruba yönelik eğitim ve hizmetler, kurumsal kapasite geliştirme ve farkındalık artırmaya yönelik hazırlık çalışmaları ile bilimsel ve teknik çalışmalar yürütülecektir. 4. Türkiye'de Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme ve Planlamanın Uygulanması Projesi kapsamında üst düzey yöneticilere yönelik farkındalık artırma seminerleri düzenlenerek, bütçe süreçlerine ilişkin temel politika dokümanları gözden geçirilecektir. 5. Kadının Güçlenmesi Farkındalık Çalışmaları kapsamında farklı hedef gruplara yönelik, kadının güçlenmesi/medyada kadın temsilinin iyileştirilmesi vb. konularda farkındalık çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 600.3. Kadınların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Hayata geçirilecek KOBİ ekonomik faaliyetlerinin (S), KOSGEB, TOBB, Rehberliği ve Teknik Danışmanlık geliştirilmesi için kadın Üniversiteler, TİM, STK'lar Sisteminde kadın girişimcilerin de girişimcilere iş geliştirme etkin olarak danışmanlık ve süreçlerinde danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinden rehberlik hizmeti sunulacak, yararlanabilmesi için faalietler bu alandaki desteklerde yürütülecektir. kadınlara öncelik verilecektir. Ticaret Bakanlığı (S) 2. Kadın ve genç girişimcilerin ihracata yönelmelerini sağlamak üzere iletişim ağlarının elektronik ortamda oluşturulmasını destekleyecek Ulusal Kadın İhracatçı Ağı Platformu Projesi ve Melek Yatırımcı Programı hayata geçirilecektir. Tedbir 600.5. Kadınlar Ticaret Bakanlığı (S), Aile, 1. İlgili kurum, kuruluş ve tarafından kurulan Çalışma ve Sosyal Hizmetler | STK'lardan gelen talepler kooperatiflere yönelik; Bakanlığı, Sanayi ve doğrultusunda kadın eğitim, girişimcilik ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım kooperatifçiliği hakkında eğitimler danışmanlık gibi alanlarda ve Orman Bakanlığı, verilecektir. sunulan destekler i KOSGEB, STK'lar yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır. | Tedbir 600.8. Kadınların Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Kadınların kamuda yönetim ve kamuda yönetim ve karar Hizmetler Bakanlığı (S), karar organlarında daha fazla organlarında daha fazla STK'lar oranda yer almalarını oranda yer almalarını sağlayamaya yönelik farkındalık sağlayamaya yönelik artırıcı çalışmalar yürütülecektir. farkındalık artırılacak, yönlendirici ve teşvik edici yöntemler geliştirilecektir. Tedbir 600.9. Kırsal Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kadın çiftçilere yönelik kesimde kadın (5) yürütülen Kadın Çiftçiler girişimciliğinin artmasına Yeniliklerle Buluşuyor Programı ve yönelik destek İl Özel Projeler Programı mekanizmaları belirlenecek olan illerde sağlanacaktır. uygulanacaktır. Tedbir 600.10. İşgücü Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Türkiye'nin Mühendis Kızları piyasasının değişen Hizmetler Bakanlığı (S) Projesi kapsamında burs, ihtiyaçları çerçevesinde farkındalık ve bilgilendirme yeni gelişen meslek alanları faaliyetlerine devam edilecek, eşitlik sertifika programı göz önünde bulundurularak yaygınlaştırılacaktır. kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik, matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi için çalışmalar yürütülecektir. Kadına yönelik şiddetin, erken yaşta zorla evliliklerin ve her türlü istismarın önlenmesine yönelik, toplumsal farkındalık yaratma çalışmaları hızlandırılacak, koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkinliği ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.602) Tedbir 602.1. Kadına Aile, Çalışma ve Sosyal 1. 4. Kadına Yönelik Şiddetle yönelik şiddet, erken yaşta Hizmetler Bakanlığı (S) Mücadele Ulusal Eylem Planı ve zorla evliliklerin Adalet Bakanlığı, İçişleri (2021-2025) hazırlanacaktır. önlenmesine yönelik Bakanlığı, Milli Eğitim düzenlemelerin etkin Bakanlığı, Milli Savunma uygulanmasını sağlamak Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, amacıyla gerekli çalışmalar Diyanet İşleri Başkanlığı, yapılacaktır. Ilgili STK'lar Tedbir 602.2. Kadına Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kamu Hastaneleri Genel yönelik şiddet, erken yaşta Müdürlüğü sorumluluk alanında ve zorla evliliklerin olan 2. ve 3. basamak devlet önlenmesi amacıyla tüm hastanelerinin yüzde 70'ine (500 kamu kurum ve kuruluş hastane) ilgili eğitimler yılda iki personeli dâhil olmak üzere defa verilecektir. farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalık artırma çalışmalarına devam edilecektir. İ Tedbir 602.3. Kadına Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Kadın konukevlerinin yönelik şiddetle mücadelede | Hizmetler Bakanlığı (S), ihtisaslaşmasına ilişkin şiddet mağduruna ve şiddet | Adalet Bakanlığı, İçişleri çalışmaların ülke geneline uygulayana yönelik hizmet Bakanlığı, Milli Eğitim yaygınlaştırılması ve hizmetlerin sunan kurum ve kuruluşların | Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ülke genelinde asgari düzeyde standart oluşturulacaktır. kapasiteleri ve kurumlar 2. Milli Eğitim Bakanlığı işbirliğiyle arası koordinasyon kadın konukevlerinden hizmet artırılacaktır. alan kadınların çocukları ile ilişkilerini güçlendirmeye yönelik UZEM üzerinden eğitimler verilecektir. Sağlık Bakanlığı (S) 3. Şiddete uğrayan ve şiddet uygulayan için sağlık tesislerindeki iş prosedürü revize edilecek; ilgili işlem basamakları standardize edilmiş olacak ve kurumlararası koordinasyona katkı verilecektir. İçişleri Bakanlığı (S), Adalet 4. Teknik yöntemlerle takip Bakanlığı, Aile Çalışma Sosyal | (elektronik kelepçe) Hizmetler Bakanlığı uygulamasının yaygınlaştırılmasına temel teşkil edecek hukuki ve teknik altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603) Tedbir 603.1. Ülke Sağlık Bakanlığı(S) 1. Kanser taramaları hakkında genelinde kanser tarama eğitici kısa videolar hazırlanarak programına uygun hedef yayınlanacak, 1. basamak sağlık gruptaki kadınların hizmetleri konusunda iletişim programa katılımlarının çalışmaları yapılacaktır. artırılması için farkındalık çalışmaları yapılacaktır Medyada kadın temsili iyileştirilecek ve kadınların medya okuryazarlığının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.604) N Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Kadının Güçlenmesi Farkındalık dial oku Ek Hizmetler Bakanlığı(S), Milli (| Çalışmaları kapsamında farklı eğitimlerine katılımları Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve hedef gruplarına yönelik dijital arırlacakır Teknoloji Bakanlığı, okur-yazarlık eğitimleri Üniversiteler, TRT, Yerel düzenlenecektir. Yönetimler

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Kaynak: TÜİK

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Orta Öğretim Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kadının Güçlenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.6. Çocuk

a) Mevcut Durum

Türkiye'de 2019 yıl sonu itibarıyla, 83.154.997 kişi olan nüfusun yüzde 27,5'ini (22.876.798 kişi) 0-17 yaş grubu oluşturmaktadır. AB-28 ülkeleri ortalaması yüzde 18,6 ile karşılaştırıldığında ülkemiz çocuk nüfus oranının en yüksek olduğu ülke konumundadır. Doğum öncesinden başlayarak dar tanımla beş yaşa, daha geniş kullanımı ile sekiz yaşa kadar olan dönemi içeren ve çocukların sağlık, bakım ve eğitim gibi alanlarda çok boyutlu gelişimlerine odaklanan erken dönem çocukluk gelişimi konusunda ülkemizde mevcut programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürmektedir. Ailelerin bu konudaki bilinç düzeyinin artırılması, okul öncesi kurumların çoğaltılması, bu kurumlara erişim sorunlarının giderilmesi, okul ve okul sonrası sanatsal, sportif ve kültürel etkinlikler için mekânların artırılması gibi konularda politikaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılması, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici hizmetlerin yaygınlaştırılması ve okullarda sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla 2018 yılında oluşturulan Mobil Çocuk Sosyal Hizmet Birimlerinin sayısı 174'e ulaşmış olup bu birimlerin 3.741 okul ile eşleşmeleri yapılarak 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla risk grubunda olduğu değerlendirilen çocukların tespiti için aile, rehber öğretmen ve çocuklar dâhil toplam 56.466 görüşme, 15.360 sosyal hizmet müdahalesi gerçekleştirilmiştir. Bununla beraber çocukların, ailelerin ve çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalığının artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Korunma ihtiyacı olan çocukların aile odaklı hizmetlerden faydalanması ve bu hizmetlere ilişkin toplumda farkındalığın artırılması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin (geliştirilmesine, hizmet standartlarının oluşturulmasına, bakım hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumun bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Eylül 2020 itibarıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.368 yatılı kuruluşta 13.439 çocuk kalmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Çocukların kurum sonrası yaşamlarında karşılaşabilecekleri sorunlara karşı dayanıklılıklarını da artıracak destek hizmetlerinin çeşitlendirilmesi faaliyetleri devam etmektedir. Ekonomik yoksunluğu nedeniyle kurum bakımına alınma riski bulunan çocukların Öz aile veya yakınları yanında desteklenmesi amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetlerinden Eylül 2020 itibarıyla 129.205 çocuk yararlanmaktadır. 2020 yılında SED Hizmeti kapsamında ödenen aylık destek miktarı ortalama 1.082 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında Eylül 2020 itibarıyla toplam 16.278 çocuğa ulaşılmış, ailelerde farkındalık oluşturmak, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İŞKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarını sürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır. Aile merkezli hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânı kalmamış ama evlat edindirilebilir 17.746 çocuk Eylül 2020 itibarıyla evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. Aileleri yanında bakım imkanı bulunmayan ve evlat da edindirilemeyen 7.607 çocuk ise Eylül 2020 itibarıyla 6.267 koruyucu aile yanında kalmaktadır. Maddi yoksunluk içinde bulanan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya, yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. Bu bağlamda 2020 yılı Ağustos ayı itibarıyla şartlı sağlık yardımından 1.080.342 kişi, şartlı eğitim yardımından 2.451.422 çocuk yararlanmıştır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda Eylül 2020 itibarıyla 2.875 çocuk özel kreş ve gündüz bakımevi ile çocuk kulüplerinden ücretsiz bakım hizmeti kapsamında yararlanmıştır. En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılmasına ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çalışma yürütülmesi amacıyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programı kapsamındaki çalışmalar devam etmektedir. Bu bağlamda mevcut kurumsal yapıların güçlendirilmesi, sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışan çocuklara yönelik faaliyetlerin geliştirilmesi ve mevsimlik tarım işleri kapsamında aileleriyle birlikte göç eden çocukların koşullarının iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Mevsimlik tarımda çocuk işçiliğinin sona erdirilmesi ve buna ilişkin model oluşturulmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Sokaktaki çocukların ve ailelerinin sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirilmesi, psikososyal destek ve bilinçendirme hizmetlerinden yararlandırılması yönünde çalışmalar 139 mobil ekip tarafından yürütülmektedir. Bu kapsamda müdahale edilen çocuk sayısı Eylül 2020 itibarıyla 21.305'e ulaşmıştır. 504 çocuk kurum bakımına alınmış, 5.877 çocuğa SED veya sosyal yardım yapılmış, 5.487 çocuğa eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbiri uygulanmış, 13.129 aileye ise rehberlik hizmeti sunulmuştur. Çocuk İşgücü Anketi, yöntem güncellemesi yapılarak 2019 yılında uygulanmıştır. Anket sonuçlarına göre bir ekonomik faaliyette çalışan 5-17 yaş grubundaki çocuk sayısı 720 bin olup bunların yaklaşık yüzde 30'u kız, yüzde 70'i erkektir. Çalışan çocukların yüzde 34,3'ü eğitimine devam edememektedir. Söz konusu çocukların aynı yaş grubundakiler içindeki payını gösteren istihdam oranı ise yüzde 4,4 olmuştur. Çalışan çocukların yüzde 4,4'ü 5-11 yaş, yüzde 15,9'u 12-14 yaş, 79,7'si ise 15-17 yaş grubunda olup yüzde 30,8'i tarım, yüzde 23,7'si sanayi, yüzde 45,5'i ise hizmet sektöründe çalışmaktadır. 5-14 yaş grubunda çalışanların yüzde 64,1'inin tarım sektöründe, 15-17 yaş grubunda ise yüzde 51'inin hizmet sektöründe olduğu görülmektedir. Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinin sayısı Eylül 2020 itibarıyla 105'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen, mağdur, tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer kırılgan gruba mensup mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Haziran 2020 itibarıyla 75'e çıkmıştır. Suç Mağdurlarının Desteklenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 10/06/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Kararname ile suça maruz kalan kişilerin ve kırılgan grup suç mağdurlarının adli süreçler hakkında bilgilendirilmesi ve alabilecekleri yardımlar konusunda kendilerine bilgi verilerek uygun kurumlara yönlendirilmesi mümkün olmakta, işlenen suç nedeni ile kaygılı görülen kişilerin de adli süreçte psikososyal destek almaları sağlanmaktadır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmalarına yönelik çalışmaları yürütülmektedir. Bu kapsamda çocukların dijital ve görsel medyada karşılaşabilecekleri risklerin tespiti, zararlı olan içeriklerin kaldırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülmesi amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubu Eylül 2020 itibarıyla 876 içeriğe müdahale etmiştir. Ülkemizde bulunan uluslararası ve geçici koruma altındaki çocuklara yönelik yürütülmekte olan sosyal uyum faaliyetleri aracılığıyla Eylül 2020 itibarıyla ülke genelinde 215.062 çocuğa ulaşılmıştır. Suriyeli ve diğer mülteci çocukları da kapsayacak şekilde genişletilmiş olan Şartlı Eğitim Yardımı Programı kapsamda Ekim 2020 itibarıyla 628.856 çocuğa destek sağlanmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Çocuk politikaları alanında önemli gelişmeler sağlanmakla beraber mevcut sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, suça sürüklenme, çocuğa yönelik şiddet, cinsel istismar ve çocuk evlilikleri, sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı, teknolojinin sorunlu kullanımı gibi alanlar çocuklar için önemli risk faktörleri olmaya devam etmektedir.

b) Amaç

Çocukların üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması ve fırsat eşitsizliğinin azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607) Tedbir 607.1. Çocukların (| Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Çocukların sanat, spor ve sportif, sanatsal, kültürel İlgili Kamu Kurum ve kültürel aktivitelere olan ilgi ve ve bilimsel aktivitelere Kuruluşları, Valilikler, Yerel bilgilerini artırmak ve yönelmesini özendirmeye Yönetimler, STK'lar yeteneklerini keşfetmek üzere yönelik uygulamalar konusunda uzman sanatçılar ve geliştirilecektir. sporcular tarafından eğitimler gerçekleştirilecek, sanat ve spor alanında yarışma ve etkinlikler düzenlenecektir. Yoksulluğun nesiller arası aktarımını azaltmak ve fırsat eşitliğini artırmak üzere çocukların bireysel ihtiyaçlarına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.608) Tedbir 608.2. Mevcut Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Sanayinin Çırakları Geleceğin destekler de dikkate Milli Eğitim Bakanlığı Yıldızları projesi ile 16 ilde çıraklık alınarak farklı alanlarda eğitimi gören gençler arasında başarılı ve yetenekli olan futbol turnuvaları düzenlenecektir. ancak maddi imkânsızlıkları nedeniyle bu alanlarda ilerleyemeyen çocuklara yönelik destekler geliştirilecektir. Tedbir 608.3. Özel Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Mevzuatla belirlenmiş ihtiyaç öğretim kurumlarında Hizmetler Bakanlığı (S), Milli sahibi çocuklar için, özel eğitim ihtiyaç sahibi çocuklar için (| Eğitim Bakanlığı kurumlarında ayırılan ayrılan Ücretsiz kontenjanların tamamının kontenjanların tam doluluk kullanılması sağlanacaktır. oranı ile kullanımı yönünde yürütülen çalışmalar artırılacaktır. Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609) Tedbir 609.3. Sokakta Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Mobil ekipler aracılığıyla çalıştırılan veya çalıştırılma | Hizmetler Bakanlığı (S), İçişleri sokakta risk altındaki çocuklara riski olan çocuklara yönelik | Bakanlığı, Yerel Yönetimler yönelik müdahaleler devam olarak koruyucu ve önleyici etürilerek çocuklar ve ailelerine hizmetler kapsamında yönelik rehberlik başta olmak mobil ekipler üzere uygun hizmetler güçlendirilecektir. sunulacaktır. Çocuk adalet sistemi önleyici, onarıcı ve geliştirici mekanizmalar doğrultusunda risk takibini içeren bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.610) Tedbir 610.1. Risk altındaki | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler 1. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler çocuklara yönelik psikolojik Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Bakanlığı personeline bakım destek programları Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık hizmetlerinde ihtisaslaşmaya yönelik yaygınlaştırılacak ve bakım Bakanlığı, Emniyet Genel eğitimler verilecektir. hizmetleri ihtisaslaştırılmaya (| Müdürlüğü, STK'lar devam edilecek, alanda çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.

izlenmesine ilişkin yönelik çalışmalar yapılacaktır.

mekanizmaların geliştirilmesi

sağlanacaktır.

Tedbir 610.3 Çocuk adalet (| Adalet Bakanlığı (5), İlgili Kamu 1. Çocuk Koruma Kanununun sistemi onarıcı adalet Kurum ve Kuruluşları, STK'lar Uygulanmasına İlişkin Usul ve yaklaşımıyla yeniden Esaslar Hakkında Yönetmelik yapılandırılacak, çocuklara güncellenecektir. özgü uzlaştırma usulleri 2. Suça sürüklenen çocuklar kanun geliştirilecek, suça yolu incelemelerinin öncelikli olarak sürüklenen çocuklar yapılması sağlanacaktır. yönünden kamu davasının açılmasının ertelenmesi modeli oluşturulacak ve ilk derece yargılama ile kanun yolu incelemelerinin öncelikli olarak yapılması sağlanacaktır. Tedbir 610.5. Adli süreçte Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu 1. Adli görüşme odaları ülke çocuklara özgü koruma Kurum ve Kuruluşları, STK'lar geneline yaygınlaştırılacaktır. mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırılacaktır. âh m. Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611) Tedbir 611.1. Çocuk Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler 1. Korunma ihtiyacı olan 0 - 18 yaş Destek Gelişim ve Eğitim Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum grubu çocuklara yönelik olarak Programının etkinliği ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, geliştirilen Çocuk Destek Gelişim ve artırılacaktır. STK'lar Eğitim Programının çocuk evleri ile çocuk evleri sitelerinde etkin şekilde uygulanmasına ve bu alanda personele eğitim verilmesine devam edilecektir. 2. Programın uygulanması için Bireysel Risk ve İhtiyaç Değerlendirme Formu geliştirilecektir. Tedbir 611.2. Koruma Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler 1. Reşit olduktan sonra kurum altındaki çocuklara kurum Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum bakımından ayrılan gençlerin bakımından ayrıldıktan sonra | ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, toplumsal hayata adaptasyonunu toplumsal hayata STK'lar desteklemek üzere Il Müdürlükleri adaptasyonlarını bünyesinde kurulan birimler aracılığı desteklemek üzere verilen ile işe uyum seminerleri verilecektir. rehberlik hizmeti geliştirilecektir. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.1. Koruma Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Korunmaya ihtiyacı olan altındaki çocukların aile Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili çocuklar öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden Kamu Kurum ve Kuruluşları, odaklı hizmetlere yönlendirilecek, faydalanması artırılacak, Yerel Yönetimler, STK'lar koruyucu aile hizmetinin koruyucu aile hizmet güçlendirilmesi ve yaygınlaşması modelinin güçlendirilmesi için eğitim ve tanıtım faaliyetleri ve yaygınlaştırılmasına artırılacaktır. yönelik eğitim, bilinçlendirme ve tanıtım faaliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 612.2. Sosyal ve Aile, Çalışma ve Sosyal 1. SED Hizmetinden yararlanan Ekonomik Destek Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik | ortaokul çağındaki çocuklara Hizmetinin sosyal destek ve Spor Bakanlığı, Kültür ve yönelik akademik, sosyal, sportif boyutu güçlendirilecektir. Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim ve bilişsel faaliyetler Bakanlığı, Yerel Yönetimler yaygınlaştırılacaktır. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psiko-sosyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.613) Tedbir 613.2. Erken Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Çocuklara yönelik ihmal, çocukluk döneminden Hizmetler Bakanlığı (S), Milli istismar ve şiddet konularında başlamak üzere çocuklara Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu farkındalık eğitimleri verilecektir. ihmal, istismar ve şiddet Kurum ve Kuruluşları, STK'lar konularında farkındalık eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecekür. Tedbir 613.3. Çocuklarla | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Çocukların dijital risklerden çalışan profesyonellerin Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet korunması kapsamında özel kreş, ihmal, istismar ve şiddeti Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, | gündüz bakımevi ve çocuk kulübü tespit etme ve gerekli Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri çalışanları ile bu kuruluşlardan yönlendirmeyi yapma Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | hizmet alan ailelere eğitim kapasitelerini artırmaya Kuruluşları, STK'lar verilecektir. yönelik programlar düzenlenecektir. Tedbir 613.5. Çocuk Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Çocuğun alması gereken uygun Koruma İlk Müdahale ve Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili sosyal hizmet modeli belirlenerek Değerlendirme Birimlerinin | Kamu Kurum ve Kuruluşları etkin bir şekilde yönlendirilmesini güçlendirilmesi ve sağlamak amacıyla Çocuk Koruma etkililiğinin artırılmasına İlk Müdahale ve Değerlendirme yönelik çalışmalar Birimleri fiziki altyapı, mevzuat ve yürütülecektir. personel yönünden güçlendirilecektir. Tedbir 613.6. Mobil Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Mobil çocuk hizmet birimleri Çocuk Hizmet Birimleri Hizmetler Bakanlığı (), İlgili yaygınlaştırılacak ve hizmetten yaygınlaştırılacak ve Kamu Kurum ve Kuruluşları yararlanan çocuk sayıları güçlendirilecektir. arttırılacaktır. Çocukların, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap, sosyal medya gibi yayın içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.615) Tedbir 615.1. Çocukların | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Ailelere ve çocuklara rehberlik dijital risklerden, yazılı ve Hizmetler Bakanlığı (5), Gençlik || etmesi amacıyla; dijital oyunların görsel medyanın ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim seçimine, uygun içerikli kitap zararlarından korunmasına | Bakanlığı, STK'lar seçimine ve dijital medyanın yönelik çalışmalar bilinçli ve güvenli kullanımına artırılacaktır. yönelik rehber hazırlanacaktır. Tedbir 615.2. Kültürel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Güvenli Oyna yapıya uygun olarak yaş ve | (5), Aile, Çalışma ve Sosyal (guvenlioyna.org.tr) dijital oyun içerik açısından kullanıcılar | Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve bilinçlendirme portalı ile dijital ve ebeveynler için Spor Bakanlığı, BTK, İlgili Kamu, | oyunların olumlu, olumsuz bilgilendirici bir bağımsız Kurum ve Kuruluşları, yönleriyle incelenmesi, analizi, oyun derecelendirme STK'lar bilinçlendirme ve bilgilendirme sistemi oluşturulacaktır. çalışmalarına devam edilecektir. Ayrıca Güvenli Oyna platformunun içeriği, ilgili paydaşlarla birlikte geliştirilmeye devam edilecektir. Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616) Tedbir 616.1. Uluslararası | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal Uyum Programı veya geçici koruma altında | Hizmetler Bakanlığı (5), İlgili kapsamında gerçekleştirilen olan çocuklara yönelik Kamu Kurum ve Kuruluşları, eğitsel, sosyal, kültürel, sportif sosyal uyum programları Yerel Yönetimler, STK'lar uygulamalara devam edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Çocukların bağımlılık yaratan davranış ve maddelerden korunmalarına yönelik tedbirler alınacak, tedavi merkezlerinin nitelik ve niceliği artırılacak, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.617) Tedbir 617.3. Bağımlılıkla | Sağlık Bakanlığı (S), Adalet 1. 2019-2023 Davranışsal

sürdürülecektir. çocuklar, gençler ve ailelerle

çalışan profesyonellere yönelik

eğitimler belirlenen hedeflere

göre gerçekleştirilecektir.

3. Gündüz kuşağı televizyon

programlarında aile içi iletişimin

geliştirilmesine yönelik bilgi

aktarabilecek uzmanların yer

alması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2019 2020 (1) 2021(2)

5 Yaş Net Okullaşma Oranı Yüzde 75,2 75,1

15-17 Yaş Grubunda İstihdam Oranı Yüzde 15,7 15,6 15,5

Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.7. Gençlik

a) Mevcut Durum

Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2019 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,6'sını oluşturmaktadır. Genç nüfus ortalamaları yüzde 10,7 olan AB ülkeleriyle karşılaştırıldığında Türkiye, genç nüfus oranının en yüksek olduğu ülkedir. Söz konusu demografik yapının ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik, teknolojinin doğru kullanımı, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun geliştirilmesi ve bağımlılıkla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. 2019 yılı OECD verilerine göre, ülkemizde 15-29 yaş grubu nüfusun yüzde 40,5'i eğitimde, yüzde 30,7'si istihdamdadır. Söz konusu yaş grubu içerisinde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı ise ülkemizde yüzde 28,8 olup yüzde 12,8 olan OECD ortalamasının üzerindedir. OECD ortalaması erkeklerde yüzde 10,7, kadınlarda yüzde 15,3 olan bu oran ülkemizde erkeklerde yüzde 17,9, kadınlarda ise yüzde 40'tır. Bu alanda, kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalışmalara devam edilmektedir. Gençlerde genel işsizlik ve tarım dışı işsizlik oranları, yetişkinlerdeki işsizlik oranlarının yaklaşık iki katıdır. 15-24 yaş işsizlik oranları 2019 yılında erkeklerde yüzde 22,5, kadınlarda yüzde 30,6 olup tarım dışı işsizlik oranları ise sırasıyla 25,2 ile 35,7'dir. Ayrıca genç nüfus içinde kadınların işgücüne katılım ve istihdam oranları sırasıyla yüzde 32,6 ve yüzde 22,6 iken erkeklerde sırasıyla yüzde 55,9 ve yüzde 43,4'tür. Gençlerin istihdam piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından staj faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Gençlik merkezleri ve kamplarında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programları ve sosyokültürel faaliyetler ile gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılması, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi, gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Ekim 2020 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 350 gençlik merkezinin 1.240.550 kadın, 1.147.450 erkek olmak üzere toplam 2.388.000 üyesi bulunmaktadır. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesi ile faaliyetlerin gençlerin taleplerini ve zamanın gerekliliklerini karşılayacak şekilde geliştirilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmektedir. Gençlerin sosyal, kültürel ve mesleki gelişimlerinde, bilgi, beceri ve yeterliliklerini artırmalarında ve vizyon sahibi olmalarında önemli bir araç olan hareketlilik ve dayanışma programlarının çeşitlendirilmesi, kapsam olarak genişletilmesi ve erişilebilirliğinin, başta özel politika geliştirilmesi gereken gençler için olmak üzere, artırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sıra 2019 yılında gönüllülük, dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC) katılmıştır. Bu çerçevede 2014-2020 yıllarında 15-29 yaş arasında yaklaşık 183 bin genç Erasmus*- ve ESC Programları kapsamında yurt dışında eğitim, staj, iş başı gözlem, gönüllülük, kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmıştır. Söz konusu projelerle, yaklaşık 27 bin genç 2014-2020 yıllarında diğer Program ülkeleri Ulusal Ajansları tarafından finanse edilmiş projelerle hareketlilik programlarından yararlanmıştır. Ulusal ve uluslararası platformlarda gençlerin daha aktif ve söz sahibi hale gelmesi, taleplerini dile getirmesi ve karar alma mekanizmalarına katılım sağlamasında önemli bir araç olma potansiyeli taşıyan Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine yönelik ikincil mevzuat düzenlemesi ile Konseye işlevsel bir yapı kazandırılmasına yönelik | hazırlıklar devam etmektedir. Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri ile mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda gençlerin ve gençlerle çalışanların madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara ilişkin farkındalık ve bilgi düzeylerini artırmaya yönelik programlara, pandemi koşulları çerçevesinde devam edilmiştir. Ekim 2020 itibarıyla yataklı hizmet veren 10 ÇEMATEM ve 43 AMATEM'de yataklı, 9 ÇEMATEM ve 67 AMATEM'de ise ayaktan hizmet verilmektedir. Ekim 2020 itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında, 15-24 yaş arası yaklaşık 760 bin genç bulunmaktadır. Söz konusu gençlerin ekonomik ve sosyal hayat katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir. Madde bağımlılığı, teknolojinin sorunlu kullanımı, işsizlik, özgüven eksikliği, gelecek kaygısı gibi gençler için önemli risk faktörlerine yönelik program, politika ve hizmetler sürdürülmektedir.

b) Amaç

Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, insani ve milli değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayata ve karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Gençleri okul-sınav-iş bulma döngüsünden çıkartan, fiziksel, sosyal ve bilişsel gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen kültürel, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.619) Tedbir 619.2. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Gençlik merkezlerinin merkezlerinin sayısı ihtiyaca İlgili Kamu Kurum ve inşasına yönelik faaliyetlere göre artırılacak ve benzer Kuruluşları, Yerel Yönetimler, devam edilecek, başka faaliyetler yürütülen STK'lar kurumlarca tahsis edilen kuruluşlarla ortaklıklar tesislerin bakım onarımları geliştirilecektir. yapılarak gençlerin kullanımına uygun hale getirilecektir. 2. Gençlik merkezlerine uzak yerlerdeki gençlere hizmet vermek üzere Genç Ofisler açılacaktır. Tedbir 619.3. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), i. Gençlik merkezlerinde okuma, anlama ve düşünme İlgili Kamu Kurum ve düzenlenen atölye ve kulüp yetileri ile liderlik becerilerinin | Kuruluşları, Yerel Yönetimler, faaliyetlerine devam artırılmasına yönelik faaliyetler | STK'lar edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. 2. Söz konusu faaliyetlerin yaygınlaştırılması amacıyla uzaktan çevrimiçi eğitim platformunun kurulması ve faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır. 3. Sesli Kütüphane Projesi kapsamında gönüllü gençlerin kitap seslendirmeleri yapmaları sağlanacaktır. Tedbir 619.4. Ders dışı Gençlik ve Spor Bakanlığı (5), | 1. Hayat Becerileri Eğitim zamanlarda gençlerin fiziksel, | Aile, Çalışma ve Sosyal Programının bilinirlilik, sosyal, sanatsal, sportif, Hizmetler Bakanlığı, Milli görünürlük, tanıtım ve bilişsel ve kültürel gelişimlerini | Eğitim Bakanlığı, Vakıflar farkındalık çalışmaları destekleyici faaliyetlerin Genel Müdürlüğü, YTB, Yunus | gerçekleştirilecektir. okullarda sunulmasına yönelik | Emre Enstitüsü, Yerel 2. Gençlere yönelik olarak bir model geliştirilecek, bu Yönetimler, STK'lar tiyatro, münazara, edebiyat model içerisinde kurgulanan vb. alanlarda yarışmalar hizmetler okulların fiziki ve düzenlenecektir. insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafından sunulacaktır. Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında aktif rol almaları desteklenecek, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.620) Tedbir 620.1. Başta Gençlik | Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Sağlıklı Yaşam ve Spor ve Spor Bakanlığı tarafından Adalet Bakanlığı, Aile, Çalışma | Kulübü faaliyetleri gençlik merkezleri ve gençlik ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | geliştirilecek, gençlerin kişisel kamplarında yürütülen Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık ve sosyal gelişimlerine katkı programlar olmak üzere, Bakanlığı, BTK, İlgili Kamu sağlayacak faaliyetler gençlerin kişisel ve sosyal Kurum ve Kuruluşları, STK'lar düzenlenecektir. gelişimine katkı sağlamasına 2. Gençlik liderleri, kamp yönelik düzenlenen liderleri, yurt müdürleri, yurt programlar ile faaliyetlerin eğitim sorumluları, gençlik sayısı ve kalitesi artırılacaktır. merkezi müdürleri ve antrenörlere çeşitli alanlarda eğitici eğitimleri düzenlenecek, farkindayiz.gov.tr internet sitesinin tanıtımına ve görünürlüğünü arttırmaya yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 620.2. Türkiye Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Türkiye Ulusal Gençlik Ulusal Gençlik Konseyinin aktif | Üniversiteler, Yerel Konseyinin aktif hale hale getirilmesine yönelik Yönetimler, STK'lar getirilmesine yönelik | çalışmalar tamamlanacaktır. çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 620.3. Hareketlilik Gençlik ve Spor Bakanlığı (5), | 1. Kültürel, sanatsal ve programları özellikle İçişleri Bakanlığı, Avrupa sportif faaliyetler ile gençlerin dezavantajlı gençlerin ihtiyaç Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu problem çözme ve sosyal ve taleplerine uygun biçimde Kurum ve Kuruluşları, Yerel becerilerinin geliştirilmesine genişletilip çeşitlendirilecektir. | Yönetimler, STK'lar yönelik olarak iletişim, takım çalışması, sosyal sorumluluk ve çevre bilinci gibi konularda farkındalık oluşturma faaliyeti yürütülecektir. 2. Hareketlilik projeleri gerçekleştirilecektir. 3. Özellikle kırsalda yaşayan ve dezavantajlı olan gençlerin sosyal gelişimlerini artırmaya yönelik projeler sürdürülecektir. Tedbir 620.4. Gençler Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), | 1. Genç Gönüllüler

kurumlarla gönüllülük

alanında işbirliği protokolleri

yapılacak, gönüllülük

faaliyetleri ve katılımcı sayıları

artırılacaktır.

2. GençGönüllüler

Platformunun mobil

uygulaması faaliyete

girecektir.

3. Damla Gönüllülük Projesi

kapsamında yürütülen

faaliyetlere devam edilecektir.

Tedbir 620.5. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), (| 1. Gençlik Projeleri Destek alanında faaliyet gösteren İçişleri Bakanlığı, Avrupa Programlarının uygulaması STK'ların kurumsal Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu geliştirilerek devam edecektir. kapasiteleri geliştirilecektir. Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Gençlerin bilişsel, fiziksel ve psikolojik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen faktörle ile etkilerinin azaltılmasını teminen gençlerin ve ebeveynlerin özelliklerine uygun psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, gençler arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.621) Tedbir 621.1. Okullarda, Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), | 1. Yurtlarda sağlık, yükseköğrenim öğrenci Adalet Bakanlığı, Aile, Çalışma | sosyal medya ve hukuk yurtlarında ve gençlik ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | okuryazarlığı konularında merkezlerinde sağlık, sosyal Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık gençlerin farkındalıklarını medya ve hukuk okuryazarlığı | Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji | artırmak amacıyla düzenlenen konularında farkındalık artırıcı | Bakanlığı, AFAD, Valilikler, eğitim, konferans vb. faaliyetler ile beceri Yerel Yönetimler, STK'lar faaliyetler yürütülecektir. güçlendirecek programlar yürütülecektir. Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, bu maddelerin kullanım durumunu tespit etmeye yönelik araştırma ve hizmetlere devam edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.622) Tedbir 622.2. Gençlerin ve Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Gençlik merkezleri ve

yürütülecektir.

2. Gençleri ve gençlik

çalışanlarını bağımlılık

konusunda bilinçlendirmek

üzere Bağımlılıkla Mücadele

Uygulayıcı ve Farkındalık

Eğitimleri kapsamında 45.000

genç, 2.500 personel ve 444

kişiye eğitici eğitimi verilecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623) Tedbir 623.1. Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Sosyal Uyum ve Gençlik Uluslararası veya geçici koruma | İlgili Kamu Kurum ve Katılımı (o Projesi (| faaliyetleri altında olan gençlere yönelik Kuruluşları, Yerel Yönetimler, kapsamında 150.000 gence sportif, kültürel, eğitsel faaliyet STK'lar ulaşılacaktır. ve programlar uygulanacak ve desteklenecektir. Tedbir 623.2. Uluslararası Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Mülteci ve Türk Gençlerinin veya geçici koruma altında olan | İlgili Kamu Kurum ve Sosyal Uyumunun ve Katılımın gençler bilişsel, bedensel, Kuruluşları, Yerel Yönetimler, Sporla Güçlendirilmesi Projesi duygusal yönden kişisel ve STK'lar yürütülecektir. sosyal gelişimleri artırılacak, bu gençlere istihdama yönelik mesleki yönlendirmeler yapılacaktır. Tedbir 623.3. Eğitimde ve Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), 1. Uluslararası veya geçici istihdamda yer alamayan KOSGEB, IŞKUR koruma altında olan gençlerin; gençlerin profilleri belirlenerek KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki eğitime, işgücüne ve istihdama yönlendirme, girişimcilik ve katılımlarını destekleyecek birey, meslek edindirme hizmetlerine aile ve toplum odaklı bütüncül katılımları ve bu hizmetlere bir yaklaşım geliştirilecektir. yönelik faaliyetlerden yararlanmaları yönünde çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 623.9. Farklı genç Gençlik ve Spor Bakanlığı (5), 1. Ülke genelindeki ceza infaz gruplarına ve hızlı değişen Adalet Bakanlığı, Sağlık kurumları ve çocuk ihtiyaç ve taleplere uyum Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | eğitimevlerinde eğitsel, sosyal, sağlayabilmek için gençlik Kuruluşları, Yerel Yönetimler, kültürel, sportif proje ve alanında çalışan STK'larla ortak | STK'lar faaliyetler ile gönüllülük işbirliği çalışmaları yapılacaktır. çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Toplumda yaygın psikolojik sorunlara dair toplumun bilincini arttıracak faaliyetler düzenlenecek ve desteklenecektir. 3. Gençlerin ruh sağlığını güçlendirmeye yönelik programlar uygulanacaktır. Tedbir 623.10. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), | 1. Bilim ve Teknoloji Kulüp kişisel, sosyal gelişimleri ile Cumhurbaşkanlığı Insan ve Atölyelerinde faaliyetler kariyer planlamalarına katkı Kaynakları Ofisi, İlgili Kamu kalite ve sayı bakımından sağlayacak programlar Kurum ve Kuruluşları, Yerel artırılarak devam ettirilecek ve uygulanacaktır. Yönetimler, İlgili STK'lar gençlerin bilimsel aktivitelere yönelmesini özendirmeye yönelik faaliyetler düzenlenecektir. 2. 1 Usta 10 Çırak Projesi ile 15 sanat dalında 400 gence teorik ve pratik eğitim verilecektir. 3. Söz konusu programlara gençlerin uzaktan ve çevrimiçi eğitim yöntemiyle katılımını sağlamaya yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 623.11. Gençlere Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), | 1. Gençlik Merkezleri etki ilişkin toplanan verilerin TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve analizi ve endeks çalışması kalitesi artırılacak, uluslararası | Kuruluşları, İlgili STK'lar yapılacaktır. karşılaştırmalara imkân 2. Gençlere yönelik saha tanıyan veri setleri araştırmaları yürütülecektir. oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2020(1) 2021(2)

Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaş)

Gençlik Merkezi Sayısı

Kaynak: TÜİK, Gençlik ve Spor Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.8. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele

a) Mevcut Durum

Uygulanagelen politikaların etkisiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması konularında ülkemizde önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Bu kapsamda, Gini katsayısı 2009 yılındaki 0,415 seviyesinden 2019 yılında 0,395'e gerilemiştir. Bunun yanı sıra, en zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2009 yılında 8,5 iken 2019 yılında 7,4'e düşmüştür. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı, 2009 yılında yüzde 24,3 iken 2019 yılında yüzde 21,3'e gerilemiştir. TABLO II: 66- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısı ve Yoksulluk Oranları (Yüzde) 2009 2015 2016 2017 2018 2019

Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

1) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son yıllarda dikkate değer bir gelişme göstermiştir. Türkiye 2005 yılında Orta İnsani Gelişme kategorisinde yer alırken, 2018 yılında 0,806'lık endeks değeriyle 189 ülke arasında 59'uncu olmuş ve ilk kez En Yüksek İnsani Gelişme kategorisine yükselmiştir. Ülkemizde son dönemde sosyal yardım ağı önemli ölçüde genişletilerek eğitim ve sağlık alanında sosyal yardıma ihtiyaç duyan her kesime ulaşılması sağlanmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen sosyal yardım programları kapsamında yapılan yardım harcamaları bu doğrultuda artırılmış ve söz konusu harcamaların GSYH'ye oranı 2008 yılında 1,02 iken bu oran 2019 yılında 1,16'ya yükselmiştir. Söz konusu geniş yardım ağı, pandemi döneminde ortaya çıkan sorunların giderilmesinde ve ilave yardım programlarının etkin bir biçimde uygulanmasında önemli rol oynamıştır. Pandemi döneminde oluşturulan Sosyal Koruma Kalkanı kapsamında sosyal yardım faydalanıcılarına ilave destekler verilmiş ve mevcut durumda sosyal yardım faydalanıcısı olmayıp yardıma muhtaç duruma düşen hanelere belirli kriterler doğrultusunda doğrudan nakit destek sağlanmıştır. Üç faz halinde yürütülmüş olan ilave sosyal yardım programının birinci ve ikinci fazında, düzenli sosyal yardım almakta olan, SYDV'lerce gelir tespiti yapılarak GSS primi devlet tarafından ödenen ve süreli sosyal yardımlardan faydalanan T.C. vatandaşı ihtiyaç sahibi yaklaşık 4,4 milyon haneye biner TL nakdi destek verilmiştir. Üçüncü fazda ise daha önce sosyal yardım faydalanıcısı olmayan ancak pandemi nedeniyle yardıma muhtaç hale gelen tüm toplum kesimlerine ulaşılması hedeflenerek e- Devlet Kapısı üzerinden yardım başvurusu alınmış ve hane bazlı değerlendirme sonucunda yaklaşık 1,8 milyon haneye biner TL nakdi destek sağlanmıştır. Pandeminin ortaya çıkmasıyla birlikte, 81 ildeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına her ay gönderilen periyodik paylar 135 milyon liradan 180 milyon liraya çıkarılmış ve Vakıflara ilave iki periyodik pay aktarılmıştır. Pandemi dolayısıyla 65 yaş ve üstündekiler ile kronik rahatsızlığı olan kişilere sokağa çıkma kısıtlaması uygulanmaya başlanan 21/03/2020 tarihi sonrasında söz konusu vatandaşların temel ihtiyaçlarının karşılanması için Vefa Sosyal Destek Grupları oluşturulmuştur. Kamu kurumları, yerel yönetimler, AFAD, Kızılay ve sivil toplum kuruluşlarından oluşturulan bu sosyal destek grupları aracılığıyla çağrı merkezlerine ulaşan dokuz milyondan fazla talep karşılanmıştır. Vefa destek gruplarının söz konusu faaliyetleri devam etmektedir. Ayrıca sokakta yaşayan kişiler tespit edilerek öncelikli olarak il sınırları içerisinde bulunan kamu kurumu misafirhanelerine yerleştirilmekte, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise pansiyon, otel vb. yerlerde konaklamaları sağlanmaktadır. Konaklatılan bu kişilerin temizlik, sağlık, temel gıda, giyim ve diğer ihtiyaçları SYDV'lerin imkânları çerçevesinde karşılanmaktadır. Covid-19 pandemisi sürecinde mevcut bazı sosyal yardım programları çerçevesinde ödenen yardım miktarlarında artışa gidilerek Şartlı Sağlık Yardım Programı kapsamında ödenen Şartlı Doğum Yardımı 75 TL'den 100 TL'ye, Eşi Vefat Etmiş Kadınlara Yönelik Yardım Programı kapsamında ödenen yardım miktarı 275 TL'den 325 Tl'ye, Muhtaç Asker Çocuklarına Yönelik Yardım Programı kapsamında ödenen yardım miktarı 100 TL'den 150 TL'ye, Muhtaç Asker Ailelerine Nakdi Yardım miktarı 275 TL'den 400 TL'ye, Öksüz ve Yetim Yardımı da 100 TL'den 150 TL'ye çıkarılmıştır. İhtiyaç sahibi vatandaşlara yönelik barınma yardımları kapsamında betonarme ev yapımına ilişkin bir hanenin alabileceği azami destek tutarı 25 bin TL'den 40 bin TL'ye, ev onarımında ise hane başına azami 15 bin TL'den 20 bin TL'ye yükseltilmiştir. TABLO TI: 67- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları 2017 İ 2018 2019 Kurum Yardım Türü Yararlanıcı | Tutar (| Yararlanıcı | Tutar (| Yararlanıcı| (OTutar Sayısı (1) | (BinTL) | Sayısı(1) | (BinTL) | Sayısı(1) | (Bin TL) Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane 3201253 3 494 932 3282975 Sayısı Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022) o 1313822 5282568 1412857 6270340 1510293 10191085 Sosyal ve Ekonomik Destek Aile, Çalışma (Çocukları Muhtaç Aileler) 161 493 834 691 185766 o 1096121 198907 1389135 ve Sosyal Hizmetler Evde Bakım 499737 5720106 Oo 513276 6675740 Oo 514158 8 158669 Bakanlığı SYDV'ler (Fan) Tarafından Verilen Tüm Sosyal 5 713 527 5 957 458 7371671 Yardımlara Aktarılan Kaynak Çene sağlık Sigortası 6732639 7743979 6945909 8973901 7524138 12118762 Doğum Yardımı (2) 1210124 (o 515743 1190053 Oo 506489 1120387 Oo 477432 emele 2 (yetim ve 4653 29941 4869 36276 4956 © 44241 Vakıflar Genel are Hizmetleri 20195 oo 33203 Oo 84280 o 36757 80780 42808 Müdürlüğü m, , Burs (ilk ve ortaöğretimdeki 21290 o 20302 Oo 2074 o 29730 21453 32068 muhtaç öğrenciler) Burs (ilk ve ortaöğretimdeki MEB muhtaç öğrendiler) 142205 Oo 330228 Oo 386413 (O 665572 o 147166 O 472765 YURT-KUR (Burs (yükseköğretimdeki 548156 2053739 Oo 557475 2253784 (o 569747 2401727 muhtaç öğrenciler) (3) TKİ-TTK Kömür Yardımı 2088881 Oo 970457 2084746 1435809 1878413 O 980180 Belediyeler Tüm Sosyal Yardımlar - 3220150 - 4821827 - 7141703 TOPLAM 31952891 38 253 405 50 174 949 İTOPLAM/GSYH (Yüzde) 1,03 1,02 1s Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) SYDV'ler (Fon) tarafından verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanıcı sayısı hane sayısını, diğer yardım programlarında ise kişi sayısını ifade etmektedir.

(2) Doğum yardımında yararlanıcı sayısı çocuk sayısını ifade etmektedir.

(3) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir. 2020 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununun Ek 10. Maddesinde yapılan düzenleme ile salgın hastalıklar, deprem, doğal afet gibi olağanüstü hallerde ve acil durumlarda, hane içinde kişi başına gelir tutarı asgari ücretin üçte ikisinden az olması kriteri dikkate alınmadan, bakım hizmetlerine ihtiyaç duyan yaşlılara ve engellilere bakım hizmeti verilebilmesine ve engellilere sosyal yardım ödemesi yapılabilmesine yönelik düzenleme yapılmıştır. Sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalar devam etmektedir. Vatandaşların ihtiyaç duydukları konularda sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmak ve karşılaştıkları sorunların çözümü için birebir destek almalarını sağlamak amacıyla ülke genelinde hizmet veren Sosyal Hizmet Merkezlerinin sayısı Eylül 2020 itibarıyla 350'ye ulaşmıştır. Diğer yandan, aile ve bireylerin kamu hizmetlerinden etkin bir şekilde faydalanabilmeleri için arz odaklı olarak sürdürülen Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında oluşturulan ekipler kuruldukları 2017 yılından bu yana 2.612 personele ulaşmış olup toplam 2,6 milyon hanede 5,2 milyon vatandaşla görüşmüştür. ASDEP kapsamında yürütülen ( çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek devam ettirilmesi planlanmaktadır. Engelli vatandaşların güçlendirilmesi ve ekonomik ve sosyal hayata katılımlarının artırılmasına yönelik 2030 Engelsiz Vizyon Belgesi hazırlanarak Eylül 2020'de uygulamaya konulmuştur. Diğer yandan, engelli vatandaşlarımıza yönelik AÇSHB'ye bağlı yatılı hizmet veren Engelsiz Yaşam Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi sayısı Eylül 2020 itibarıyla 104, gündüzlü bakım hizmeti veren merkez sayısı 124, Umut evi sayısı ise 153'tür. Eylül 2020 itibarıyla 104'ü kamuya 278'i özel sektöre ait olmak üzere toplam 382 bakım ve rehabilitasyon merkezinde yaklaşık 29 bin engelli vatandaşa yatılı bakım hizmeti sunulmaktadır. Aynı dönemde, evde bakım yardımından yararlanan engelli sayısı 536 bine ulaşmıştır. Engelli vatandaşların istihdamını artırmak amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjanı Programı kapsamında engelli memur sayısında önemli artış sağlanmış olup ayrılan kontenjanın yüzde 95'i kullanılmaktadır. Haziran 2020 itibarıyla kamuda 57.408 engelli vatandaş istihdam edilmiştir. Toplam nüfus içindeki oranı giderek artan yaşlı nüfusa yönelik hizmetlerin alanının genişletilmesi ve kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda AÇSHB'ye bağlı huzurevi sayısı ve kapasitesi 2002 yılına göre yaklaşık 2,4 kat artmış ve huzurevi sayısı Eylül 2020 itibarıyla 156'ya çıkmıştır. Yaşlılara yönelik olarak yürütülen hizmetlerde yerel yönetimlerin rolünün ve hizmetlerinin artırılmasına yönelik olarak oluşturulan Yaşlı Destek Programı (YADES) kapsamında 2020 yılı için 2.952.000 TL kaynak ayrılmıştır. Büyükşehir Belediyeleri ve Valiliklerce hazırlanan proje taleplerinin değerlendirilmesi sonrasında uygun görülen projeler için kaynak aktarımı yapılacaktır. TABLO 11: 68- Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri lop 2017 2018 2019 2020 (1) Kuruluş Türleri Sayı oKapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2) 1189 6830 1192 6786 1192 6853 1192 6841 Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) 106 6878 1 7047 112 7 097 1 7 097 Çocuk Destek Merkezleri (3) 65 1962 63 2011 65 2147 65 2137 Huzurevi 144 14793 146 14 967 152 15 258 156 15841 Engelli Bakım ve Rehabilitasyon oo yy O g474 250 7869 258 8008 381 8929 Merkezi (4) Sosyal Hizmet Merkezi 260 - 319 - 333 - 349 - Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi (o 102 2 667 110 2697 110 2717 110 2717 ŞÖNİM (Şiddet Önleme ve İzleme | çe 79 ği 8 ği gi ğ Merkezi) aynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Eylül 2020 itibarıyla

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Çocuk Destek Merkezleri Yönetmeliğiyle Çocuk Destek Merkezine dönüştürülmüştür.

(4) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşların toplamıdır. TABLO II: 69- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı Harcama Yapılan Kesim Kuruluş 2017 2018 2019 Çocuk-Genç AÇSHB 1623381 2432 161 2878 199 | Yaşlı AÇSHB 611 469 757 225 898 170| Kurum Bakımı AÇSHB 491 898 702 822 629 553 Engelli Özel Kuruluşta Bakım AÇSHB 391 573 544 342 728 564 Özel Eğitim MEB 2418 795 2747316 2239754 Toplum-Aile-Kadın AÇSHB 375 974 353411 324 182 Toplam 5913090 7537277 8 838 527 Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı

b) Amaç

Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin fırsatlara erişiminin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir || yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilerek yoksul kesimin istihdam edilebilirliğinin artırılması ve üretken duruma geçirilmesine yönelik programlara işlerlik kazandırılacak, çalışabilir durumdaki kişilere yönelik yardımlar belirli şartlarla verilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı, p.625) Tedbir 625.1. Sosyal yardım | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi yararlanıcılarından çalışabilir | Bakanlığı (S), İŞKUR Sistemi veri tabanından çalışabilir durumda olanların (istihdama durumda olan sosyal yardım yönlendirilmesi sağlanacaktır. yararlanıcıları (tespit (edilerek Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi (üzerinden (| İŞKUR'a bildirilecektir. 2. Çalışabilir durumdaki sosyal yardım yararlanıcılarına yönelik danışmanlık, (o mesleki ( eğitim kursu, işe yerleştirme hizmetleri sunulacaktır. Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p66,,,,,,,>,>000 Tedbir 626.1 ASDEP'in teknik, | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. ASDEP bilişim sistemi hukuki ve kurumsal kapasitesi Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum (| güçlendirilerek raporlama ve soru artırılacaktır. ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler formu ihtiyaçlar doğrultusunda revize edilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç doğrultusunda hizmet içi eğitim programı düzenlenecektir. 3. ASDEP kapsamında mevzuat ve standardizasyon çalışmaları yapılacaktır. 4. ASDEP personeli aracılığı ile bir milyon hane ziyareti gerçekleştirilecektir. Tedbir 626.2 ASDEP bilişim | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. ASDEP Bilişim Sistemi ile sistemi ile Bütünleşik Sosyal | Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Yardım Sistemi arasında gerçek | Kamu Kurum ve Kuruluşları, Sistemi arasında entegrasyon zamanlı veri akışı sağlanacaktır. / Yerel Yönetimler kurularak sosyal hizmet ve sosyal yardım bağlantısı güçlendirilecektir. 2. Bütünleşik sosyal yardım sistemine kayıtlı olarak sosyal | | yardım alan kişilerin hane ziyaretlerinde yardım | bilgilerinin ASDEP sistemi | üzerinden görüntülenmesi için | gerekli çalışmalar yapılacaktır. | 3. ASDEP gözlem ve | yönlendirmeleri kapsamında | sosyal yardıma ihtiyacı olduğu | gözlemlenen hanelerin bütünleşik sistemde görüntülenmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 626. 6. Bütünleşik Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Bütünleşik Sosyal Koruma Sosyal Koruma Dönemine Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Dönemine geçilerek sosyal | geçilerek sosyal yardım Kamu Kurum ve Kuruluşları, yardım faydalanıcısı faydalanıcısı vatandaşların Yerel Yönetimler vatandaşların uygun hizmetlere | diğer kamu hizmetlerine yönlendirilmesi ve danışmanlık (sosyal hizmet, istihdam, hizmeti verilmesine yönelik | eğitim, sağlık vb.) erişimleri pilot çalışma başlatılacaktır. artırılacaktır. 2 Tespit edilen kişilerin ASDEP | elemanları vasıtasıyla uygun | hizmetlere yönlendirilmesi ve | danışmanlık hizmeti İl verilmesine yönelik alt yapı | çalışması tamamlanacaktır. | , Sosyal yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı, p.627) NEN, Tedbir 627.1. Sosyal yarddim | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Bütünleşik Sosyal Yardım programlarının etkinliği analiz Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Bilgi Sisteminde yer alan veriler | edilerek, elde edilen sonuçlar Kamu Kurum ve Kuruluşları, kullanılarak yılda en az üç doğrultusunda programlarda Üniversiteler, Yerel Yönetimler, | analiz çalışması | | gerekli revizyonlar yapılacaktır. | İlgiliSTK'lar gerçekleştirilecektir. —İ Tedbir 627.2. Başta yerel Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Bütünleşik Sosyal Yardım yönetimler olmak üzere diğer Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Bilgi Sistemiyle e-Belediye kamu kurum ve kuruluşlarıyla Kamu Kurum ve Kuruluşları, Sisteminin entegrasyonu | karşılıklı veri paylaşımı Belediyeler kapsamında veri paylaşımına sağlanacaktır. katılan belediye sayısı 101'den | 115'e çıkarılacaktır. İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628) | İ Tedbir 628.1. Engelli ve yaşlı | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Bakım Hizmetleri Kalite | bakımı (o hizmetlerine (| ilişkin © Bakanlığı ($), İlgili Kamu Kurum Standartları kapsamında engelli ve| standartlar geliştirilecek ve bu | ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, Yaşlı bakım kuruluşlarında öz | hizmetleri (oOveren (personelin | igili STK'lar değerlendirme yapılması niteliği ve niceliği artırılacaktır. sağlanacaktır. 2. Bakım Hizmetleri Kalite Standartları, ilgili mevzuat ve standartlar kapsamında değerlendirme uygulamaları | konusunda; tüm engelli ve yaşlı bakım kuruluşları ile kuruluş kalite | temsilcilerine bölgesel eğitimler | verilecektir. 3. Bakım Hizmetleri Kalite Standartları kapsamında bakım kuruluşlarında değerlendirme | yapılabilmesi için, daha önce eğitim verilen değerlendiriciler yetkilendirilecektir. | 4. Kalite Değerlendirme Sisteminin | (KALDES) altyapısı tamamlanacaktır. Tedbir 628.2. Sosyal hizmetler | Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal Hizmet Merkezi sayısı yaygınlaştırılarak daha etkin hale | Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve | bütçe imkânları çerçevesinde getirilecek, kırılgan kesimlere Kuruluşları, Yerel Yönetimler, İlgili | artırılacaktır. | yönelik sosyal hizmet , STK'lar 2. Aile, Çalışma ve Sosyal | programlarının niteliği ve niceliği | Hizmetler Bakanlığı ve UNICEF artırılacaktır. işbirliği ile yürütülen Kadın Konukevlerinde Anneleri ile Birlikte Kalan Şiddet Mağduru/Şiddete | Tanıklık Etmiş Çocuklara Yönelik | Hizmetlerin Standardizasyonu | Projesi kapsamında hazırlanan | Taslak Psiko-Sosyal Destek İl Rehberi tamamlanacaktır. 3. Kadın Konukevi Öz | Değerlendirme Rehberinin 81 ilde | etkin bir şekilde uygulanmasına | yönelik eğitimler düzenlenecektir. | Tedbir 628.3. Toplum temelli | Aile, oÇalışma ve Sosyal | 1. Engelli bireylere yönelik bakım hizmetleri kapsamında Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili | gündüz bakım hizmeti veren gündüzlü bakım hizmetleri Kamu Kurum ve Kuruluşları, | kuruluşların hizmet kalitesinin yaygınlaştırılacaktır. Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar | | artırılmasına yönelik politikalar uygulanacaktır. 2. Yaşlılara yönelik gündüz yaşam merkezlerinin yurt genelinde dengeli bir biçimde planlanması ve açılışları sağlanacaktır. 3. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı resmi kuruluşlarda yaşlılara yönelik yürütülen gündüzlü hizmetler ile bu hizmet birimlerine ilişkin açılış, personel, işleyiş, ücretlendirme, devir, nakil, kapatma, denetleme, rehberlik etme ve izleme çalışmalarına ilişkin ilke, usul ve standartlar belirlenecek ve bu yöndeki çalışmalar koordine edilecektir. 4. Toplum temelli bakım hizmetleri kapsamında yaşlılara yönelik gündüzlü bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik mevzuat çalışması tamamlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

Gini Katsayısı - 0,395 0,390

Göreli Yoksulluk (3) Yüzde 21,3 20,9 20,0

ASDEP'le Ulaşılan Hane Sayısı Adet 860 695 1 000 000 i 000 000 P80/P20 (4) - 7,40 7,20 6,8 Kaynak: TUİK ve Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.

(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirine oranı. 2.3.9. Kültür ve Sanat

a) Mevcut Durum

Covid-19 pandemisi nedeniyle tüm sektörlerde meydana gelen sorunlar, insan-insan etkileşiminin en yoğun olduğu sektörlerden biri olması münasebetiyle kültür sektöründe de fazlasıyla hissedilmiş ve birçok kültürel faaliyet, etkinlik ve projenin aksamasına neden olmuştur. Bu kapsamda, Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı tüm müze ve örenyerleri ile bu mekânlarda hizmet veren ticari alanlar 19 Mart 2020'den itibaren 74 gün süreyle ziyarete kapatılmıştır. Bakanlığa bağlı müze ve örenyerlerinin ziyaretçi sayısı, 2019 yılında 35.048.417 seviyesine ulaşmışken, genel turizm hareketliliğindeki düşüşün yanı sıra bu tedbirin de etkisiyle 1 Ocak-15 Ekim 2020 tarihleri arasında 7.751.354 kişi olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte 23 Mart 2020 tarihi itibarıyla hizmete alınan sanalmuze.gov.tr üzerinden ülkemizin 17 adet müze ve örenyeri sanal olarak ziyarete açılmış ve şu ana kadar 6.700.000 kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Bunun yanı sıra fiziki olarak ziyarete açık olan müzelerde, pandemi koşullarına uygun ziyaretçi yönetim planı hazırlanmıştır. Benzer şekilde arkeolojik kazı çalışmaları da bir süre gecikmeli başlatılabilmiştir. Pandeminin en çok etkilediği kurumlardan olan Devlet Tiyatroları pandemi koşulları nedeniyle bir önceki sezona göre temsil sayısında yüzde 21, seyirci sayısında yüzde 25 oranında azalma yaşamış olup 2019-2020 sezonunu 4.873 temsil ve 1.342.796 seyirci sayısı ile kapatmıştır. Salgın önlemleri çerçevesinde 2020-2021 sezonunda 50 aktif sahnenin 22'si kullanılacak olup bu sahnelerin de koltuk kapasitesi yüzde 50 düşürülmek suretiyle oyunlar sahnelenecektir. Bu kapsamda 2020 yılı içinde hizmete alınan Kamyon Tiyatrosu 30 Haziran 2020 tarihinde yola çıkarak Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz bölgelerindeki 23 il 38 ilçede 62 temsil gerçekleştirmiş ve 11.106 seyirci ile buluşmuştur. Öte yandan 2019- 2020 sanat sezonu için projesine yardım alan özel tiyatroların mağdur olmamaları için pandemi ilanının yapıldığı 11 Mart 2020 tarihine kadar gerçekleşmiş olan oyun sergileme sayısı asgari sayı olarak kabul edilmiş, bu sayede, salgın nedeniyle oyunları iptal edilen özel tiyatrolar yapılan yardımın geri alınması gibi bir yaptırımla karşı karşıya kalmamıştır. Bunun yanı sıra 2020-2021 sezonu için yapılan toplam yardım yaklaşık iki katına çıkartılarak 12 milyon TL olarak belirlenmiş ve Kültür Girişimi Belgesi verilmesine ilişkin mevzuatta özel tiyatro salonları için birtakım kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılmıştır. Yurt içinde ve dışında somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacı devam etmektedir. Bunun yanı sıra pandemi koşullarından dolayı ortaya çıkan aksaklık kültürel mirasın korunması çalışmalarında da kendini göstermiş ve birçok restorasyon çalışmasının gecikmesine veya ötelenmesine neden olmuştur. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, dünya kültür mirası listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. Ekim 2019 itibarıyla Dünya Miras Listesinde 18, geçici listede ise 78 kültür varlığımız bulunmaktaydı. İçinde bulunduğumuz yıl Beypazarı, İzmir Tarihi Liman Kenti, Karatepe Aslantaş (Osmaniye), Koramaz Vadisi (Kayseri) ve Zerzevan Kalesi (Diyarbakır)'nin eklenmesiyle geçici listedeki kültür varlığı sayımız 83 olmuştur. Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. Ekim 2020 itibarıyla 116 kültür merkezi, 1.207 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi, 199 Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müze, 142 ören yeri, 287 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi, 766 tiyatro salonu, 11 opera-bale salonu, 2.850 sinema salonu hizmet vermektedir. TABLO TI: 70- Kültürel Altyapı İstatistikleri Gösterge 2005 2010 2015 2017 2019 2020

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı

Okuma kültürünün geliştirilmesi amacına yönelik olarak, halk kütüphaneleri yeni bir anlayış çerçevesinde daha kullanıcı dostu olacak şekilde inşa edilmekte olup mevcut kütüphanelerin de aynı anlayış çerçevesinde rehabilite edilmesi sağlanmaktadır. Bu bağlamda 2020 yılı itibarıyla 160'dan fazla çocuk ve halk kütüphanesi yeni bir anlayışla yapılandırılmış olacaktır. Projeyle yapılan yenileme çalışması neticesinde, söz konusu kütüphanelerin toplumsal imajları açısından önemli bir mesafe alınmış; üye sayıları önemli ölçüde artmış ve kullanıcı profili değişmiştir. Bunun yanı sıra değişen, dönüşen talepler ve ihtiyaçlar doğrultusunda, kitaba erişimin kolaylaştırılması ve okuma kültürünün geliştirilmesi amacıyla, Konya Gar Kütüphanesi, İstanbul Havaalanı Kütüphanesi ve üç AVM kütüphanesi hizmete açılmıştır. Ayrıca Ankara Esenboğa Havalimanında, Ankara Tren Garında ve beş AVM'de daha kütüphane açılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bunun yanı sıra okuma alışkanlığının erken çocukluk döneminde kazandırılması, okuma kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla 0-3 yaş bebekler ve ebeveynler için Karabük Zübeyde Hanım İl Halk Kütüphanesi ve Tekirdağ Şarköy İlçe Halk Kütüphanesi içerisinde Bebek Bölümleri oluşturulmuş, yerel yönetimlerle işbirliği yapılarak Mamak ve Sincan İlçelerinde Bebek ve Çocuk Kütüphaneleri hizmete açılmıştır. Diğer yandan Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 2020 yılında 115 artarak 1.714'e ulaşmıştır. Ayrıca DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 2018-2020 yılları arasında 148 semt kütüphanesi kurulmuş, bunlar bilhassa dezavantajlı bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olmuştur. Aynı dönemde KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından da 166 çeşitli nitelikte kütüphanenin kurulması desteklenmiştir. Ancak okuma kültürünün yaygın hale getirilmesi, bu alandaki hizmetlerin verim ve etkinliğinin artırılabilmesi için bahse konu kütüphaneler arasındaki işbirliği ve eşgüdümü sağayacak bir ağ kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu entegrasyonun sağlanmasıyla şehirlerde kütüphanelerin üçüncü mekân olarak insan hayatındaki yeri güçlenecek, okuma becerisi ve kültürü bilgiye ulaşmanın ve yeniden üretmenin temel kaynağı olacaktır. Bu gelişmelere ilaveten Ankara'da 22 Şubat 2020 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi hizmete açılmıştır. Edebiyat ve yayıncılık alanında; Türk Edebiyatının Dışa Açılımı (TEDA) Projesi kapsamında desteklenen eser sayısı Ekim 2020 itibarıyla 3.194'e, destek miktarı ise 33 milyon TL'ye ulaşmıştır. Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Projesi kapsamında ise 2014 yılından beri toplam 229 esere yaklaşık 2,9 milyon TL destek verilmiştir. Son yıllarda yüksek bir ivmeyle büyüyen yayımcılık sektöründe 2019 yılında üretilen başlık sayısı 68.554'e (ISBN), verilen bandrol sayısı (üretim) ise 424 milyona ulaşmıştır. Temmuz ayında tüm zamanların aylık üretim rekorunun kırıldığı 2020 yılının Ocak-Eylül döneminde üretim, geçen yılın aynı döneminin 29 milyonun üzerine çıkarak 348 milyon olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında ISSN verilen süreli yayın sayısı ise 877 olarak gerçekleşmiştir. GRAFİK II: 1- ISBN ve ISSN Verilen Yayın Sayısı 70.000 900 800 60.000 700 50.000 Z 600 z ğ 40.000 — - Soo y 30.000 a, , , a, . 400 300 20.000 200 10.000 e Mi, a, a, . e 100 0. o 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 ssoğğes İŞBN eemmeğemem İSSN Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ekonomisi, yaratıcı düşünceye dayalı olması, yüksek katma değer potansiyeli, toplumsal kimlik ve değerlerin de taşıyıcısı olması nedeniyle ekonomik büyüme, istihdam ve ticaret ile birlikte sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri kalkınmaya da katkıda bulunmaktadır. TÜİK'in açıkladığı verilere göre ülkemizde 2018 yılında kültürel mal ve hizmetlerin cirosu bir önceki yıla göre yüzde 11,3 artarak yaklaşık 39 milyar TL olmuş, katma değer katkısı ise yüzde 5,7 oranında artarak 9,3 milyar TL olmuştur. Aynı dönemde kültürel mal ihracatının toplam mal ihracatı içindeki payı yüzde 4,2, ithalat içindeki payı yüzde 2,2 olarak gerçekleşmiştir. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda ülkemizde Türk sinemasında devlet desteğiyle sağlanan gelişme ve büyümenin sürdürülebilirliği için uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla hazırlanan Yeni Sinema Kanunu 30/01/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve bu kapsamda 2020 yılında da ikincil mevzuatı çerçevesinde çeşitli yönetmelik ve benzeri çalışmalar yürütülmüştür. Bu Kanunla; sinema sektörüne sağlanan destekler çeşitlendirilmiş, reklam süreleri düzenlenmiş, sinema bileti satışlarına ilişkin yapımcı, dağıtımcı ve sinema Salonları arasında yaşanan sıkıntılar giderilmiştir. Ayrıca ülkemizi önemli bir film çekim merkezi haline getirmek amacıyla ülke tanıtımına ve ekonomisine katkı sağlayacak yabancı film yapımlarına ülke içinde harcanan tutarın yüzde 30'una kadar destek verilebilecektir. Diğer yandan sinema sektöründe sağlanan desteklerin katkısıyla yerli yapım sayısı, izleyici sayısı ve hasılatında önemli artışlar yaşandığı görülmektedir. 2005 yılından bu yana 256,7 milyon TL'si 559 uzun metraj film projesine olmak üzere sektöre nominal olarak toplam 560 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2020 yılı içerisinde sağlanan kaynak Ekim ayı itibarıyla yaklaşık 68 milyon TL'ye ulaşmıştır. 2019 yılında toplam seyirci sayısı 59,4 milyona ulaşmış, gişe gelirleri ise 976 milyon TL olmuştur. Ülkemiz sineması yüzde 56/lık yerli film izleme oranı ile önceki yıllarda elde ettiği Avrupa'daki birincilik konumunu sürdürmüştür. Bununla birlikte Ekim 2020 itibarıyla vizyona giren yerli film, izleyici sayısı ve hasılatta bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş meydana gelmiştir. Covid-19 pandemisi nedeniyle sinema salonlarının yaklaşık dört ay kapalı kalması, film üretiminin yavaşlaması ve vizyon tarihlerinin ertelenmesi bu düşüşte önemli rol oynamıştır. Son yıllarda film üretiminde ve izleyici sayılarında elde edilen sayısal artışın yanı sıra, nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. 2020 yılında Moskova, Tokyo ve Rotterdam gibi dünyanın önemli uluslararası film festivallerinde ödüller kazanılmış, Türk sinemasının ve Ülkemizin tanıtımına önemli katkı sağlanmıştır. Bunun yanı sıra 2020 yılı sonuna kadar İstanbul'da hizmete açılması beklenen Sinema Müzesi sektör için önemli bir bellek ve lansman alanı oluşturacaktır. TABLO II: 71- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler vizy ona “siren Yerli F ilm Toplam Yerli Film Toplam sektörüne Yıllar Yeli aim Toplam gey yi Hasılat Hasılat Verilen Sayısı Film (Bin) (Bin) (Bin TL) © (Bin TL) Destek Sayısı (Bin TL) 005 27 221 o 11000(1) Oo 27 000(1) 69811 177374 8816

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü

(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 2020 Ekim ayı itibarıyla verilmiştir.

Sahne sanatlarına yönelik destekler son yıllarda artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, 2019-2020 sanat sezonunda 256 özel tiyatroya toplam 6,1 milyon TL destek verilmiştir. 2020-2021 sanat sezonunda Covid-19 pandemisi göz önünde bulundurularak destekler bir sanat sezonundaki en yüksek rakama ulaşarak toplam 12 milyon TL olmuştur. Bu kapsamda 328 özel tiyatroya destek sağlanmıştır. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasıdır. Tiyatro sayısı ve verilen desteklerin artışına paralel olarak pandemi öncesi koşullarda seyirci sayılarında da artış gözlenmektedir. Tiyatro salon sayısı 2018-2019 sezonunda, bir önceki sezona göre yüzde 4,1 artarken, tiyatro salonu koltuk sayısı yüzde 12,8 artmıştır. Buna göre; 2018-2019 sezonunda tiyatro salon sayısı 766 olurken, tiyatro salonu koltuk sayısı 354.688 olmuş seyirci sayısı da yüzde 0,7 artarak yaklaşık 7,9 milyon kişiye ulaşmıştır. 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç bulunmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin kültür-sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılması önem arz etmektedir.

b) Amaç

Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması, kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, milli kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesiyle kültürün kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.630) Tedbir 630.1. YOK (S), Kültür ve 1. Pilot bir üniversitede Ulusal Restorasyon Üniversitelerde Ulusal Turizm Bakanlığı, ve Mükemmeliyet Merkezi kurulumu için Restorasyon Mükemmeliyet | Üniversiteler gerekli ön hazırlık çalışmaları yapılacaktır. Merkezi kurulacaktır.

Kalkınma Ajansları,

Üniversiteler

Tedbir 630.3. Tarihi kent Kültür ve Turizm 1. Pilot olarak belirlenecek bir kentte kentsel dokularına yönelik kentsel Bakanlığı (5), Çevre ve tasarım projesi hazırlanacaktır. tasarımlar yapılacak, tarihi Şehircilik Bakanlığı, 2. Beş kentin koruma amaçlı imar planı kent bölgeleri bu Bölge Kalkınma İdareleri, | hazırlanacaktır. tasarımlara göre bütüncül Üniversiteler, Kalkınma 3. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırlarında anlayışla iyileştirilecektir. Ajansları, Yerel koruma amaçlı imar planı çalışmalarına Yönetimler, STK'lar başlanacaktır. Tedbir 630.4. Yurt içi ve Kültür ve Turizm İ.TUES'e veri girişi yüzde 75, MUES'e veri yurt dışındaki taşınmaz Bakanlığı (S), Dışişleri girişi yüzde 50 oranında tamamlanacaktır. kültür mirasımızın Bakanlığı, Vakıflar Genel | 2. Bilhassa yurt dışında tehdit altındaki tarihi korunmasına yönelik olarak (|| Müdürlüğü, TİKA, Bölge | mirasımız için bu bölgelerde TİKA gibi yürütülen tespit ve envanter | Kalkınma İdareleri, hareket kabiliyeti yüksek kurumlar tarafından çalışmalarına devam Yunus Emre Ensütüsü envanter çalışmalarına katkı sunulacaktır. edilecek ve elde edilen 3. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırları veriler dijital ortama içindeki taşınmaz kültür varlıkları ile sit aktarılacaktır. alanlarına ilişkin tespit ve tescil işlemleri tamamlanarak envanter çalışmaları dijital ortama aktarılacaktır. 4. Farklı kurumlarda oluşturulan kültür envanterlerinin tek bir veri tabanında | birleştirilmesi çalışması tamamlanacaktır. Tedbir 630.5. Çeşme, Kültür ve Turizm 1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf imaret, aşevi gibi taşınmaz Bakanlığı (S), Vakıflar eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda vakıf kültür varlıklarına Genel Müdürlüğü, İlgili yeniden işlevlendirilmesi sağlanacaktır. vakfiye şartları Kamu Kurum ve 2. Vakıflar Genel Müdürlüğünce vakıf doğrultusunda işlevsellik Kuruluşları, İlgili STK'lar | eserlerinin vakfiye esaslarına uygun olarak kazandırılacaktır. kullanımının sağlanmasına yönelik denetimler artırılacaktır. Tedbir 630.8. Çanakkale Kültür ve Turizm 1. Bigalı Kalesi teşhir tanzimi ve çevre şehitlikleri ve savaş alanları Bakanlığı (5), Çanakkale | düzenlemesi tamamlanacaktır. ihya edilerek Tarihi Alan Savaşları ve Gelibolu 2. Seddülbahir Kalesi Restorasyonu yüzde 50 açık hava müzesine Tarihi Alan Başkanlığı, oranında tamamlanacaktır. dönüştürülecektir. Yerel Yönetimler, 3. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları Üniversiteler hazırlanacaktır. 4. Koruma amaçlı imar planı çalışmaları tamamlanacaktır. 5. Yeni tespit edilen 1 adet şehitliğin ihyası sağlanacaktır. 6. Namazgâh Tabyası Duvarları Restorasyon uygulaması yapılacaktır. 7. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi tamamlanacaktır. Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.631) Tedbir 631.1. Kültür Kültür ve Turizm 1. Kültür yapılarında büyük ve merkezi yapılarının şehir yaşamında | Bakanlığı (S), yapılardan makul büyüklük ve muhtelif üçüncü mekân olarak Üniversiteler, STK'lar yerlere dağılmış esnek yapılara geçiş benimsenmesi için sağlanacaktır. ulaşılabilir, yaygın ve cazip 2. Kültür merkezi tasarım ve yapımına yapılar tasarlanacaktır. yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak konuya ilişkin standart belirleme çalışması yapılacaktır. Kentsel tasarımların, imar planlarının, toplu konutlar ve kamu binalarının peyzaja, şehrin dokusuna, estetiğine ve kimliğine katkı sağlamasına özen gösterilecek ve kentsel dönüşüm uygulamalarının kültürel kimliğe ve yapıya uygunluğu gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.632) Tedbir 632.1. Yerel Kültür ve Turizm 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarına yönetimler ve ilgili kamu Bakanlığı (5), Yerel Destek Projesi usul ve esasları gözden kurumlarının, şehre kimlik Yönetimler, STK'lar geçirilecek tedbir kapsamında destek katan önemli mekânlara sağlanması amacıyla çalışma yapılacaktır. ilişkin markalaştırma 2. Şehir belleğinde yer etmiş yapı ve kültürel uygulamaları teşvik edilip mekanların kayıt altına alınması, korunması yaygınlaştırılacaktır. ve tanıtımı sağlanacaktır. Tedbir 632.2, Özel Kültür ve Turizm 1. Bakanlığa bağlı müzelerin nitelikleri müzelerin kurulması teşvik Bakanlığı (5), Yerel geliştirilecek, tematik çeşitlilik sağlanacaktır. edilerek, çağdaş müzecilik Yönetimler, STK'lar anlayışı içerisinde müzelerin nitelik ve niceliği artırılacaktır. Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633) Tedbir 633.1. Kültür ve Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Kültür ve sanat alanına ilişkin seçmeli sanatın bir yaşam alışkanlığı | Kültür ve Turizm derslerin bu alanda teorik ve pratik bilgiyi olarak gelişmesi için erken Bakanlığı, Üniversiteler kazandırması sağlanacaktır. yaşlardan itibaren kültür ve 2. Tasarım-Beceri Atölyelerinde ve mesleki sanat eğitimi verilecektir. eğitimde bu alanların yeri artırılacaktır. Tedbir 633.2. Okuma Kültür ve Turizm 1. 50 kütüphanenin mekânsal ve işlevsel kültürünün oluşturulması ve | Bakanlığı (S), Yerel olarak yeniden yapılandırılması sağlanacaktır. yaygınlaştırılması amacıyla Yönetimler, STK'lar 2. 200 Z-kütüphane kurulacaktır. kütüphanecilik hizmetleri 3. 40 semt kütüphanesi kurulacaktır. geliştirilecek, kütüphaneler 4. Beş yeni halk kütüphanesi hizmete bu alandaki yeni teknolojiler açılacaktır. ve yönetim yaklaşımlarından 5. Farklı kurumların uhdesinde bulunan da istifade edilerek kütüphaneler arasında entegrasyon mekânsal ve işlevsel olarak sağlanmasına yönelik çalışmalara yeniden yapılandırılacaktır. başlanacaktır. Tedbir 633.3. Gezici Kültür ve Turizm 1. On gezici kütüphane hizmete alınacaktır. kütüphane sayısı Bakanlığı (S), Yerel artırılacaktır. Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar Tedbir 633.4. Kültür ve Kültür ve Turizm 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarına sanat hizmetlerinin Bakanlığı (S), Yerel Destek Projesi kapsamında mevcut sunumunda mahalli idareler, | Yönetimler, STK'lar desteklerin artırılması ve çeşitlendirilmesi özel sektör ve sivil toplumun sağlanacaktır. rolü güçlendirilecektir. 2. Kütüphanelerin yaygınlaşması konusunda yerel idarelerle işbirliği yapılacaktır. Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634) Tedbir 634.1. Türk-İslam Kültür ve Turizm 1. Yaygın kültürel eğitim faaliyetleri tarihinin farklı dönemlerine Bakanlığı (S), Devlet kapsamında Türk süsleme sanatları ve ait kültürel mirasımıza Arşivleri Başkanlığı, geleneksel el sanatları kursları açılacaktır. öncelik verilmek suretiyle, Diyanet İşleri Başkanlığı, | 2. Yerel yönetimler ve STK'lar işbirliğinde kültürel mirasımızın TİKA, Kalkınma Ajansları, | düzenlenen Geleneksel El Sanatları araştırılması, korunması, Yerel Yönetimler, YÖK, Festivallerinin devam ettirilmesi günümüz toplumuna ve Dokuz Eylül Üniversitesi, | sağlanacaktır. gelecek kuşaklara İstanbul Üniversitesi, 3. Türk-İslam tarihinin farklı dönemlerini aktarılması sağlanacaktır. Bitlis Eren Üniversitesi kültürel, sanatsal ve toplumsal açıdan araştıran arkeolojik kazı çalışmaları ve bilimsel araştırmalar yapılacaktır. 4. DEÜ tarafından Su Altı Kültürel Miras Araştırmaları Merkezi kurulacak veya mevcut araştırma merkezlerinden birinin bu amaçla faaliyet göstermesi sağlanacaktır. 5. Kosova, Makedonya ve Kıbrıs'ta bulunan vakıf eserlerinin tespiti ile ilgili envanter çalışmaları kapsamında arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yapılacaktır. 6. İstanbul Üniversitesi OMAR'da sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 7. Bitlis Eren Üniversitesi tarafından El-Aman Han yeniden projelendirilerek sanatçı rezidansı ve Selçuklu-Osmanlı Araştırmaları Kütüphanesi olarak işlevlendirilecektir. Türkçe'nin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.635) Tedbir 635.1. Türkçe'nin | Kültür ve Turizm 1. Tietze-Tarihi ve Etimolojik Türkiye zenginliğinin kayıt altına Bakanlığı (S), Milli Türkçesi Lügatinin genişletilmiş baskısı alınması için etimolojik Eğitim Bakanlığı, Türk yapılacak ve dijital ortamda erişime sözlük tamamlanacaktır. Dil Kurumu, TÜBA, açılacaktır. Üniversiteler, STK'lar 2. Türk Dil Kurumu Etimolojik Sözlük çalışması belirlenen program dâhilinde L harfine kadar tamamlanacaktır. 3. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası Projesi tamamlanacaktır. Tedbir 635.2. Yurt Kültür ve Turizm 1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı dışında Türk dili ve Bakanlığı (5), Türk Dil ülkelerin ve okulların sayısı artırılacaktır. kültürünün öğretimi ve Kurumu, Yunus Emre 2.Türkçenin dijital platformlarda tanıtımı faaliyetleri Enstitüsü, Üniversiteler | öğretilmesi için Türkçe Öğretim Portalı geliştirilecektir. geliştirilecek, çevrim içi Türkçe kursları düzenlenecektir. 3. Türk kültürünün yerinde tanınmasına imkân tanımak amacıyla tarih, edebiyat, müzik, sinema, arkeoloji, mutfak gibi farklı alanlarda yaz okulları düzenlenecektir. 4. Yabancılara Türkçe öğretimi yapacak insan kaynağını geliştirmek için Yabancılara Türkçe Öğretimi Sertifika Programı ve eğitici eğitimleri düzenlenecek; okuma ve dilbilgisi kitapları, sözlük gibi destekleyici yeni materyaller geliştirilecek; eğiticilere yönelik eğitim materyalleri geliştirilecektir. 5.Türkoloji Projesinin uygulandığı ülke ve üniversite sayısı artırılacak ve akademik materyallerle Türkoloji çalışmaları desteklenecektir. Tedbir 635.3. Her türlü Kültür ve Turizm 1. Edebiyat Eserlerini Destek Projesi basın, yayın ve medya Bakanlığı (S), Milli kapsamında verilecek desteklerin kelime ortamında Türkçe'nin Eğitim Bakanlığı, Türk (| zenginliğini gözetmesi sağlanacaktır. güzel kullanılması Dil Kurumu, 2. Türk Dil Kurumunun Türkçenin güzel ve özendirilecek, mesajını Üniversiteler, STK'lar zengin kullanıldığı sanat eserlerine yönelik dille ileten tüm sanat ödül ve teşvik mekanizmaları geliştirmesi sağlanacaktır. eserlerinde kelime zenginliği teşvik edilecektir. Tedbir 635.4. Türk Kültür ve Turizm 1. Yazma eserlerinin muhtevaları Türkiye kültür ve medeniyetine Bakanlığı (S), Türk Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı dair referans niteliğindeki | Tarih Kurumu, Türk Dil | öncülüğünde ilgili kamu kurumları, metinler belirli bir program | Kurumu, TÜBA, Türkiye | akademi ve akademik niteliği haiz dahilinde akademik niteliği | Yazma Eserler Kurumu | yayınevleri işbirliğiyle araştırılacak ve haiz üniversiteler, Başkanlığı, Yayıncılıkla (| yayımlanacaktır. yayınevleri ve ilgili kamu İlgili Meslek Birlikleri 2. Yazma eserlerden 10 temel Türk-İslam kurumlarınca klasiğinin tıpkıbasımı, transkripsiyonu, yayınlanacaktır. başka dillerde olanlarının tercümesi yapılacak ve muhtevasına ilişkin araştırmalar yürütülecektir. 3. Türk Tarih Kurumunca 40 tıpkıbasım, 20 yeni yayın ve 3 süreli yayın yapılacak, Yusuf Akyurt Koleksiyonunun Yayına Hazırlanması Projesinin sonuçları yayınlanacaktır. Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636) Tedbir 636.1. Fikri Kültür ve Turizm 1. Fikri haklar konusunda farklı hedef haklara yönelik tanıtım, Bakanlığı (S), Milli gruplar gözetilerek çeşitli türde faaliyetler farkındalık ve bilgilendirme | Eğitim Bakanlığı, yapılması sağlanacak veya teşvik faaliyetleri yapılacaktır. Üniversiteler, Meslek edilecektir. Birlikleri 2. Üniversite öğrencileri ile meslek birliği üyeleri, sanatçılar buluşturularak telif haklarının önemi anlatılarak farkındalık yaratılacaktır. 3. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede 2021 yılı eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 636.2. Kültür Kültür ve Turizm 1. Kültür İstatistikleri Geliştirme Projesi istatistikleri uluslararası Bakanlığı (S), Strateji tamamlanacaktır. standartlara uygun bir ve Bütçe Başkanlığı, 2. Kültüre Katılım Araştırmasının hazırlık şekilde geliştirilecek ve tek | TÜİK çalışmaları yapılacaktır. bir veri tabanında toplanacaktır. Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.637) Tedbir 637.1. Kültürel Kültür ve Turizm 1. Rekabet Kurumuyla işbirliği yapılarak ürünlerin üretim, gösterim | Bakanlığı (S), Hazine sponsorluk, teşvik ve vergiyle ilgili ve dağıtımında ve Maliye Bakanlığı, iyileştirme çalışmaları yapılacaktır. tekelleşmeyi önleyici Rekabet Kurumu, 2. Kültür endüstrileri ve kültürel tedbirler alınacak, Üniversiteler, Meslek girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki kültürümüze özgü Birlikleri analizi yapılacaktır. ürünlere yönelik markalaşma, pazarlama ve finansman kolaylığı stratejileri geliştirilecektir.

2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka

merkezlerinin kurulumu için çalışmalar

yapılacaktır.

Tedbir 637.4. Kültür Kültür ve Turizm 1. Kültür ekonomisine ilişkin sektörel bazda endüstrilerine ilişkin mevcut | Bakanlığı (S), TÜİK temel göstergelerin ve kültüre katılım kayıt, veri ve ulusal istatistiklerinin yayımlanması sağlanacaktır. istatistikler çeşitlendirilecektir. Kültür endüstrilerine verilecek desteklerde tarihi, milli ve kültürel değerlerimizi tanıtıcı, toplumsal birlik ve aidiyet hislerini güçlendirici alanlara öncelik verilecek, klasik sanatlarımıza pozitif ayrımcılık yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.638) Tedbir 638.1. Klasik ve Kültür ve Turizm 1. Anadolu Renkleri, Senfonik Saz Eserleri çağdaş Türk sanatını temsil Bakanlığı (S), Dışişleri gibi nitelikli projelerin yıl boyunca yurt eden alanlarda nitelikli Bakanlığı, STK'lar dışında sahnelenmesi sağlanacaktır. etkinlik ve sergilerin kamu ve özel sektör tarafından profesyonelce organize edilip dünyanın önemli şehirlerinde sıklıkla uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 638.2 Sahne Kültür ve Turizm 1.Devlet Tiyatroları tarafından uygulanan sanatlarında yerli oyun Bakanlığı (S), Devlet Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesinin sayısının nitelik ve Tiyatroları Genel esas ve usulleri gözden geçirilerek yeniden niceliğinin artırılması Müdürlüğü ele alınacaktır. sağlanacaktır. Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesi için sinema endüstrisinin gelişimi sağlanarak uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.639) Tedbir 639.1. Ulusal Kültür ve Turizm 1. Ulusal Sinema Arşivinin kurulması Sinema Müzesi ve Arşivi Bakanlığı (S), çalışmalarına başlanacaktır. kurulacaktır. Üniversiteler, STK'lar Tedbir 639.2. Ülkemizi Kültür ve Turizm 1. 5224 sayılı Sinema Filmlerinin önemli bir film çekim Bakanlığı (S), Hazine ve | Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile merkezi haline getirmek Maliye Bakanlığı Desteklenmesi Hakkında Kanunda Değişiklik üzere ülkemizde çekimi Yapılmasına Dair Kanun kapsamında yapılacak yabancı yapımlar ülkemizde çekimi yapılacak yabancı yapımlar desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 639.3. Sinema Kültür ve Turizm 1. Sponsorluk, teşvik, vergi ile ilgili yasal yapım, dağıtım ve gösterim Bakanlığı (S), Hazine ve düzenlemelere yönelik çalışmalar faaliyetlerinde tekelleşmenin | Maliye Bakanlığı, Ticaret | yapılacaktır. önüne geçmeye yönelik Bakanlığı, Yerel düzenlemeler yapılacak, Yönetimler, Üniversiteler, kültür merkezi ve benzeri STK'lar yapıların sinema statüsüyle kullanımının teşviki sağlanacaktır. Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641) Tedbir 641.1. Kültür YÖK (9), Kültür ve 1. Yükseköğretim kurumlarındaki kültür ve yönetimi bölümlerinin Turizm Bakanlığı, sanat yönetimiyle ilgili bölümlerin sayısı akademide Üniversiteler artırılacaktır. yaygınlaştırılması ve mevcuttakilerin verimliliğinin artırılması sağlanacaktır. Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzuruna katkı sağlanacak ve yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.642) Tedbir 642.1. Toplumsal | Diyanet İşleri 1. Toplumsal problemlerin çözümüne

destek hizmeti ile ulaşılan | Başkanlığı (5), Aile, koordinatörü ve manevi danışmanlık kişi sayısı artırılacaktır. Çalışma ve Sosyal görev tanımı çalışması yapılacaktır. Hizmetler Bakanlığı 2. Göç hizmetleri merkezinde KAGEM ve SDEM ile işbirliği içerisinde kadın, genç ve çocuklara yönelik manevi destek bürosu kurularak, eğitim faaliyetleri ve sosyal etkinlikler düzenlenecektir. Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilecek, kamu ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1. Yurt Kültür ve Turizm 1.Toronto, Adis Ababa, Taşkent, Cakarta dışında kültürel diplomasi | Bakanlığı (S), Dışişleri ve Muskat öncelikli olmak üzere beş yeni alanında faaliyet gösteren | Bakanlığı, Kültür ve Yunus Emre Kültür Merkezi açılacaktır. kuruluşlara verilen Turizm Bakanlığı, 2. Yunus Emre Enstitüsü Kültürel destekler artırılacak ve bu | Yunus Emre Enstitüsü, | Diplomasi Akademisinde enstitü kuruluşların idari TİKA personeline ve bu alanda eğitim almak kapasiteleri veya çalışmak isteyenlere yönelik eğitim geliştirilecektir. programları düzenlenecektir. Tedbir 643.2. Dünya Kültür ve Turizm 1. YETKM'ler aracılığıyla her yıl dünyanın kamuoyunda olumlu bir Bakanlığı (S), Dışişleri farklı ülkelerinde en az 1.000 kültürel Türkiye algısı oluşmasına Bakanlığı, Devlet faaliyet icra edilecektir. yönelik kültürel faaliyetler | Tiyatroları Genel 2. Yurt dışında Türk veya yabancı diğer gerçekleştirilecektir. Müdürlüğü, Devlet kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen Opera ve Balesi Genel ve ülkemizin tanıtılmasına katkı verme Müdürlüğü, TRT, Yunus | potansiyeline sahip kültür-sanat Emre Enstitüsü faaliyetleri desteklenecek ve bu tür faaliyetlere katılım sağlanacaktır. 3. Yurt dışındaki çeşitli sanat ve edebiyat festivallerine katılım için ilgili özel sektör kuruluşları ve meslek örgütleriyle işbirliği yapılacaktır. 4. Eserleri kendi ana dili dışındaki dillerde yayımlanan yabancı yazarların ülkemizde ağırlanarak ülkemiz kültürünün yurt dışında tanıtılması ve dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algısı oluşturulması için Misafir Yazar Burs Programı hayata geçirilecektir. 5. Dış politika öncelikleri doğrultusunda diğer ülkelerle kültür yılları ve kültür günleri programları düzenlenecek, Kültür ve Turizm Bakanlığı birimleri, diğer kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacaktır. Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.644) Tedbir 644.1. Elektronik Kültür ve Turizm 1. Yayıncılık sektöründeki yenilikçi iş yayınlar da dahil olmak Bakanlığı (S), Hazine ve | modelleri ve teknoloji temelli Ar-Ge üzere yayıncılık Maliye Bakanlığı faaliyetlerinin desteklenmesi için Ar-Ge, faaliyetlerinin İnovasyon ve Girişimcilik Ödülleri Programı geliştirilmesine yönelik Ar- hayata geçirilecektir. Ge çalışmaları desteklenecektir. Tedbir 644.2. Nitelikli Kültür ve Turizm 1.Türk Klasik Eserlerinin Dijital Ortama kültürel yayınlara daha fazla | Bakanlığı (S) Aktarılması Projesi kapsamında Kültür ve sayıda okurun ulaşımını Turizm Bakanlığı internet sitesindeki e-kitap temin etmek üzere e-kitap sayısı 200'e çıkarılacak ve e-kitaplar daha formatında daha fazla fonksiyonel ve kullanıcı dostu hale sayıda eserin kamu yayını getirilecektir. olması sağlanacaktır. 2. e-kitap.gov.tr elektronik yayın platformu için farklı türlerde (e-kitap, a-kitap, sesli kitap vb.) geniş bir elektronik yayım içeriği oluşturulması ve içeriğin zenginleştirilmesi için gerekli çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 644.3. Yurt dışına Kültür ve Turizm 1. Bologna ve Frankfurt gibi önemli kitap telif satışını artırmak ve Türk | Bakanlığı (S) fuarlarına mümkün olan en fazla sayıda edebiyatının dünya yayıncı davet edilerek ve özel görüşme çapındaki tanınırlığının alanları tasarlanarak telif satışına destek artırılması için gerekli olan olunacak, uluslararası kitap fuarları ile tanıtım çalışmaları benzeri uluslararası mecralarda gerçekleştirilecek ve mevcut gerçekleştirilen fiziksel veya sanal tanıtım destek programlarının içeriği ekinliklerine katılım sağlanacak ve tanıtıcı geliştirilecektir. yayımların basımı gerçekleştirilecektir. 2. Belirlenen kitap fuarlarına yabancı yayınevleri davet edilerek yerli yayınevleri ile telif görüşmelerinin yapılması sağlanacaktır. 3. TEDA Projesinin mali ve idari altyapısını güçlendirmek üzere yönetmelik çalışması yapılacaktır. 4, Türk edebiyatının dünya dillerine daha nitelikli çevirilerle ulaştırılmasının özendirilmesi, edebi çevirmenliğin teşvik edilmesi ve yaptıkları çevirilerle kültür ve sanatımızın yurtdışında tanıtılmasına katkıda bulunan çevirmenlerin taltif edilmesi amacıyla Edebi Çeviri Ödülleri Programı hayata geçirilecek, nitelikli edebi çevirmenlerin sayısını arttırmak üzere Uluslararası Edebi Çeviri Atölyeleri Programı ve Çevirmen Eşleştirme Programı hayata geçirilecektir. 5.Türk kültür, sanat ve edebiyat kitaplarının yurt dışında gerçekleştirilecek çeşitli etkinliklerle tanıtılması için Eser Tanıtım Desteği Programı hayata geçirilecektir. Tedbir 644.4. Edebi Kültür ve Turizm 1. İlk eser desteğinin idari ve mali alt üretimi teşvik etmek ve Bakanlığı (S) yapısını güçlendirmek üzere Edebiyat yayımlanma imkânı Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında bulamamış nitelikli edebi Yönetmelikte değişiklik yapılacaktır. üretimlerin okura 2.Türkçe olarak ilk defa yayımlanacak ulaştırılmasını sağlamak yabancı dildeki eserlerin çevrilmesi üzere uygulanan ilk eser karşılığında yayınevleri üzerinden edebi desteği geliştirilecektir. çevirmenlere destek vermek amacıyla Çevirmen Destek Programı hayata | geçirilecektir. Tedbir 644.5. Türk Kültür ve Turizm 1. readturkey.gov.tr Türk Edebiyatı ve edebiyatı ve yayıncılığının o | Bakanlığı (S) Yayımcılığı Uluslararası Tanıtım Portalı'nın yurt dışında tanıtımına içeriği zenginleştirilecek ve yeni veri yönelik faaliyetlerin ve bu girişleri meslek birlikleri işbirliği ile sistemli faaliyetlerde kullanılan hale getirilecektir. bilgilendirici içeriklerin çevrimiçi ortamlarda da yer alması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Yıl İçerisinde Restorasyonu/Konservasyonu

Tamamlanan Taşınır Kültür Varlığı Sayısı Bin 17,5 26,5 39 (Kümülatif) Gezici Kütüphane Sayısı (Kümülatif) Adet 53 57 62 i — İİ Desteklenen Sinema Projesi Sayısı Adet 195 390 585 hi

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.10. Spor

a) Mevcut Durum

Türkiye'de lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi devam etmektedir. Eylül 2018'de 8,3 milyon olan lisanslı sporcu sayısı Eylül 2020 itibarıyla 8,6 milyona, 15.620 olan spor kulübü sayısı 18.552'ye, 233.368 olan antrenör sayısı ise 246.774'e yükselmiştir. Covid-19 pandemisi kapsamında dünyadaki spor federasyonlarının sportif faaliyetler ve spor organizasyonlarına yönelik aldığı tedbirler, ülkemizde de ilgili federasyonlar tarafından hızla alınmıştır. İlk etapta tüm spor organizasyonları seyircisiz oynanmış devamında ise başta amatör ve profesyonel tüm futbol, voleybol, basketbol ve hentbol ligleri olmak üzere yurt içindeki birçok branştaki spor organizasyonları belirli süreliğine ertelenmiştir. Salgın nedeniyle kapatılan il spor merkezleri ve il engelli spor merkezleri normalleşme süreci kapsamında Sağlık Bakanlığı'nın belirlemiş olduğu tedbirler kapsamında faaliyete açılmıştır. Spor salonları ve antrenman alanları ile tesislerde bulunan tüm alanların mevcut fiziki durumları gözönünde bulundurularak sporcu sağlığı başta olmak üzere tesislerde görevli tüm personele yönelik tedbirler Sağlık Bakanlığınca güncellenen Salgın Yönetimi ve Çalışma Rehberine, 30. madde olarak eklenen Spor Salonları ve Spor Merkezlerinde Alınması Gereken Önlemler başlığı altında uygulamaya konulmuştur. Engellilerin spora katılımını artırmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz Spor okullarının açılmasına devam edilmiştir. Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanter programı aracılığıyla kamuya ait spor tesislerinin envanteri çıkarılmıştır. Söz konusu envanterin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılması çalışmaları devam etmektedir. Pilot uygulaması tamamlanan Türkiye Sportif Yetenek Taraması ve Spora Yönlendirme Projesi kapsamında, şu ana kadar yaklaşık 1 milyon 200 bin öğrenciye tarama testleri gerçekleştirilmiş olup Covid-19 tedbirleri kapsamında yetenek taramasına yönelik tüm faaliyetler Eylül ayına kadar durdurulmuştur. Yetenek tarama testlerinin tekrar başlatılması amacıyla hazırlıklar tamamlanmış olup her yıl 15 bin 3. sınıf öğrencisine tarama testleri uygulamasına devam edilecektir. Birinci taraması gerçekleştirilen öğrencilere yönelik Spor Eğitimi ve Gelişimi Modül programları uygulanarak program kapsamında beceri koordinasyon, eğitsel oyunlar ve temel kuvvet eğitimlerine yönelik çalışmalara yer verilmiştir. Spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılması, sporcu sağlığına yönelik hizmetlerin geliştirilmesinde kritik önem arz eden spor hekimi yetiştirilmesinin sağlanması, ithal ikamesine yönelik sportif mal ve hizmet üretiminde marka ve kalite konularında Ar-Ge çalışmalarına ağırlık verilmesi, başarılı sporcuların yetiştirilmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacı devam etmektedir. Mahalli idarelerin spor alanındaki etkinliklerinin artırılması, spor kulüpleri ve federasyonlarının kapasitesinin güçlendirilmesi ve spor turizmi başta olmak üzere dünya spor ekonomisindeki pazar payının artırılması önem arz etmektedir.

b) Amaç

Sporun bir yaşam alışkanlığı haline geldiği, talep eden herkesin spor faaliyetlerine eriştiği, uluslararası şampiyonalarda başarı elde eden, prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle sporun her dalında dünya çapında rekabet edebilen bir seviyeye ulaşmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek; örgün eğitimde beden eğitimi ve spor derslerinin niteliği artırılacak; mahallinde spor imkânları geliştirilerek her yaştan vatandaşların sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.646) Tedbir 646.1. Halkın spora | Gençlik ve Spor 1. Ülke genelinde sportif faaliyet ve olan ilgisini artıracak proje Bakanlığı (S), RTUK, organizasyonların düzenlenmesinde spor ve kampanyalar TRT, Yerel Yönetimler, federasyonlarının kurumsal kapasiteleri geliştirilecek, spor Üniversiteler, Spor güçlendirilecektir. tesislerine erişim imkânları Federasyonları 2. Medyada, spor yapmayı teşvik edici ve iyileştirilecektir. farklı spor branşlarını tanıtıcı programlara yer verilecektir. 3. Sporun Ustaları Gençlerle Buluşuyor projesi kapsamında gençlerin aktif futbol hayatına nokta koyan efsane futbolcularla bir araya gelerek onların tecrübelerinden istifade etmeleri sağlanacaktır. Tedbir 646.5. Okul ve Gençlik ve Spor 1. Spor kulüpleri ile ilgili iş ve işlemlerin mahalle spor kulüplerinin Bakanlığı (S), Milli elektronik ortamda kayıt altına alındığı Spor dijital ortamda da Eğitim Bakanlığı, Spor Bilgi Sistemi kapsamında yer alan entegrasyonu ile bu Federasyonları performans göstergelerinin takibi için yeni bir kulüplerin izleme ve planlama yapılacaktır. değerlendirme işlemi 2. Spor kulüplerinin performans göstergeleri kolaylaştırılacak ve takip edilecektir. performans göstergelerinin 3. Okul Spor Faaliyetlerine ülke genelindeki doğrulanabilir olması yaygın ve örgün eğitim ve öğretim sağlanacaktır. kurumlarının katılımı artırılacaktır. İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647) Tedbir 647.1. Elit Gençlik ve Spor 1. Spor alanında yetenekli bireylerin erken kategorisinde yer alma Bakanlığı (S), Milli yaşta tespit edilebilmesi ve gerekli potansiyeli taşıyan Eğitim Bakanlığı, yönlendirmenin yapılabilmesi amacıyla sporcuları seçme, Üniversiteler, Spor hayata geçirilen Türkiye Sportif Yetenek yönlendirme ve Federasyonları Taraması ve Spora Yönlendirme Projesinin normlandırma sistemleri uygulanmasına devam edilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 647.2. Ülke Gençlik ve Spor 1. Türkiye Sportif Yetenek Taraması ve genelinde uygulanacak Bakanlığı (S), Milli Spora Yönlendirme Faaliyetlerine ilişkin standart yetenek tarama Eğitim Bakanlığı, mevzuat çalışmaları yapılacaktır. modeli oluşturulacaktır. Üniversiteler, Spor Federasyonları Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648) Tedbir 648.1 Tesislerin Gençlik ve Spor 1. FRIT II kapsamında Avrupa Birliği ile yapımı ve özellikle etkin Bakanlığı (S), Avrupa sağlanan işbirliği sonucunda hazırlanan işletimine dair modeller Birliği Başkanlığı, Yerel | Savunmasız Gençlerin Daha İyi ve geliştirilecektir. Yönetimler Kapsayıcı Gençlik ve Spor Altyapısı ile Güçlendirilmesi Projesi yürütülecektir. Uluslararası düzeyde rekabet gücüne sahip yüksek katma değerli spor ürünleri geliştirmeye yönelik çalışmalar başlatılarak ülkemizin dünya spor endüstrisinden aldığı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.649) Tedbir 649.3. Spor Gençlik ve Spor 1. İthal Spor Malzemelerinin sektöründe mal ve hizmet | Bakanlığı (S), Sanayi Yerlileştirilmesine ilişkin çalışmalar üretiminde uluslararası ve Teknoloji Bakanlığı | gerçekleştirilecektir. kriterlere uygun rekabet şartlarını yerine getirecek marka ve kalite konusunda Ar-Ge çalışmaları gerçekleştirilecektir. Spor turizminin uzun vadeli ve sağlıklı gelişmesini sağlamak üzere bölge potansiyelini ve rekabet gücü yüksek spor branşlarını dikkate alan Türkiye Spor Turizmi Stratejisi hazırlanarak ülkemizin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.651) Tedbir 651.1. Spor Gençlik ve Spor 1. Türkiye Spor Turizmi Envanteri turizmine elverişli Bakanlığı (S), Kültür çıkarılacaktır. bölgelerin ve alanların ve Turizm Bakanlığı, 2. Türkiye Spor Turizmi Strateji Belgesi tespiti ve değerlendirilmesi | Yerel Yönetimler, Spor | hazırlık çalışmalarına devam edilecektir. için kapsamlı bir envanter | Federasyonları analiz çalışması hazırlanarak spor turizmi yol haritası oluşturulacaktır. Sporun bir iş kolu ve meslek haline getirilerek kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla spor sektöründe mesleki yeterlilikler ve alt meslek tanımları belirlenecek, sporun birincil iş kolu rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.652) Tedbir 652.4. Gençlik ve Spor 1. Antrenör eğitiminde temel eğitim Antrenörlüğe ilişkin Bakanlığı (S), dersleri uzaktan eğitim modeliyle eğitimler mevzuat, Üniversiteler, verilecektir. yöntemler, eğitim sonrası Spor Federasyonları 2. Ulusal ve uluslararası müsabakalara sınav ve değerlendirme katılan sporcularımızın müsabaka öncesi süreçleri yeniden ve sonrasında olabilecek spor sakatlıklarını düzenlenecek ve asgariye indirmek, il spor merkezleri, özel antrenörlüğün niteliği spor salonları ile spor kulüplerinde görev artırılacaktır. yapmak üzere spor masörü yetiştirme kursları düzenlenecektir. 3. Sporcuların performans ve biyomotor yetilerinin geliştirilmesi ve takip edilmesi konusunda görev alacak kondisyonerlerin yetiştirilmesi amacıyla spor kondisyoneri yetiştirme kursları düzenlenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Tesislerden Yararlanan Kişi Sayısı yi 8,5 10,0 13,6

Sportif yetenek taramasından Milyon

ME M 0,8 0,3 13

geçirilen öğrenci/genç sayısı Kişi

Uluslararası müsabakalarda Adet 8 808 935 10 688

kazanılan madalya sayısı (3

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sporun Geliştirilmesi ve Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.11. Nüfus ve Yaşlanma

a) Mevcut Durum

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2019 yılı sonunda 83.155 bine ulaşmıştır. 2010 yılından sonra kadın başına 2,1 çocuk olan yenileme seviyesi civarında durağanlaşan toplam doğurganlık hızı, 2018 yılında 2'ye, 2019 yılında ise 1,88'e gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki aşağı yönlü hareketin temel nedenleri şehirleşme, geniş aile yapısının azalması, ortalama evlenme yaşının yükselmesi, kadınların işgücüne katılım oranının artmasıdır. Nitekim eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olduğu toplum kesimlerinde toplam doğurganlık hızı genel düzeyden daha düşük gerçekleşmektedir. Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlık yanlısı nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirlerin hayata geçirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, nüfus alanında kanıta dayalı politika yapma sürecine katkı vermek amacıyla 2018-2020 döneminde 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması yürütülerek, geçici koruma altındaki Suriyeli göçmen haneler de dahil olmak üzere, ülkemizdeki hanelere dair geniş kapsamlı nüfus verileri ile anne, çocuk ve üreme sağlığı verileri politika yapıcılar ile araştırmacıların kullanımına sunulmuştur. TABLO II: 72- Demografik Göstergeler

0-14 Yaş 18 886 19 034 19 184 19212

15-04 Yaş 50347 54 882 55 634 56 392

65* Yaş 2491 6895 7186 7551

Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.

(1) 2017 ve 2018 yılları verileri 2016-2018 dönemine, 2019 yılı verisi 2017-2019 dönemine aittir. Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması ve toplam doğurganlık hızının düşmesi sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2019 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65 yaş) yaklaşık 7,6 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 9,1'e ulaşmıştır. TÜİK tarafından nüfus tahminlerine göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payının, 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2040 yılında yüzde 16,3'e, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2019 yılında yüzde 67,8 olan çalışma çağı nüfusunun (15-64 yaş) toplam nüfus içindeki payı 2060 yılında yüzde 60'a gerileyecektir. Bununla birlikte özellikle uzun süreli bakım hizmetine ihtiyaç duyan ileri yaşlardaki yaşlı nüfus da hızla artmaktadır. 2018 yılında 1,5 milyon kişiyle toplam nüfus içindeki payı yüzde 1,81 olan ileri yaşlardaki (80-- yaş) nüfusun payının 2023 yılında yüzde 1,9'a, 2060 yılında ise yüzde 7,1'e ulaşacağı öngörülmektedir. Bu demografik dönüşümün, çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu yaşlı nüfusu ve yaşlanan nüfusun ihtiyaçlarını artırması beklenmektedir. Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Genç ve dinamik nüfus yapısının korunması; yaşlıların yaşam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin bir şekilde katılabilmesi, aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürebilmesi, yüksek kalitede uzun süreli bakım, sağlık ve diğer hizmetlerden yararlanabilmesi ve aktif yaşlanma ortamlarının oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği | Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik fırsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654) Tedbir 654.1. Doğurganlık | Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İş ve aile yaşamı uyumu konusunda hızının yenileme seviyesinin | Hizmetler Bakanlığı (5), | değerlendirme çalışması yapılacaktır. üzerinde tutulması için Sağlık Bakanlığı, geçmiş dönemde Üniversiteler gerçekleştirilen iş ve aile yaşamını uyumlaştırıcı politikaların etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirler hayata geçirilecektir. Uzun süreli bakıma gereksinim duyan yaşlılar için hizmetler çeşitlendirilecek ve yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.655) Tedbir 655.2. Farklı Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Kurumlar arası eşgüdüm sağlanması için kurumlar tarafından sunulan | Hizmetler Bakanlığı (S), | hazırlanacak olan düzenlemelere dair tüm uzun süreli evde bakım İçişleri Bakanlığı, Sağlık | tarafların katıldığı bir çalıştay düzenlenecek hizmetlerinde bütünlük ve Bakanlığı, Belediyeler ve sonuç raporu hazırlanacaktır. kurumlar arası eşgüdüm sağlanacak, yerel yönetimlerin hizmet sunumunda daha fazla rol almasına imkân verecek düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 655.3. Evde ve Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İl Müdürlükleri tarafından yaşlı bakım kurumsal yaşlı bakım Hizmetler Bakanlığı (S), | hizmeti veren personele yönelik hizmet içi hizmetlerinde çalışacak Milli Eğitim Bakanlığı, eğitim ve farkındalık programları işgücünün nitelik ve niceliği | Sağlık Bakanlığı, YÖK, düzenlenecek; çevrimiçi eğitimler ile düzenli artırılacaktır. Üniversiteler bilgilendirme yapılacaktır. Yaşlılar için sağlık hizmetlerinin sunumu etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.656) Tedbir 656.2. Alzheimer- Sağlık Bakanlığı (S), 1. Ülkemizi temsil edecek büyüklükte bir demans hastalığı ile Üniversiteler örneklem seçilerek 65 yaş üzeri bireylerin mücadele sağlık, bakım, Ar- genel sağlık durumları ve aldıkları tedaviler Ge gibi konunun tüm incelenecek, mental durum (demans ve yönlerini içeren bir depresyon taraması) değerlendirmesi yaklaşımla yürütülecektir. yapılacak, günlük yaşam aktivitelerini gerçekleştirme durumları belirlenecek ve elde edilen bulgular raporlanacaktır. Tedbir 656.3. Yaşlıların Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Temel gereklilikler ve değerlendirme karşılaşabileceği düşme ve Hizmetler Bakanlığı (S), | yöntemlerinin standardı çalışması kazaların asgari düzeye Çevre ve Şehircilik kapsamında ilgili kurumlarla toplantılar indirilmesi için konut içi ve Bakanlığı, Sağlık gerçekleştirilecektir. çevreye yönelik Bakanlığı, Belediyeler 2. Yeni inşa edilecek binalarda zemin düzenlemeler yapılacaktır. kaplama malzeme seçiminin ve yaya yürüme yüzeylerinin uygunluğunun sağlanması için Çevre ve Şehircilik Bakanlığıyla mevcut çalışmalara yönelik işbirliği çalışmaları sürdürülecektir. Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657) Tedbir 657.1. Yaşlıların Tile, Çalışma ve Sosyal | 1. Yaşlılara yönelik dijital okur-yazarlık ve hayat boyu öğrenme Hizmetler Bakanlığı (5), | finansal okuryazarlık kursları verilecek, bu imkânlarına erişimi Milli Eğitim Bakanlığı, çerçevede Milli Eğitim Bakanlığı eğitim kolaylaştıracaktır. Üniversiteler programlarının yaşlılara uyarlanması sağlanacaktır. Tedbir 657.2. Yaşlıların Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Kamu kurum ve kuruluşları, işverenler belirli şartlarda çalışma Hizmetler Bakanlığı (S) | ve diğer çalışma hayatı aktörlerinin yaş hayatında kalabilmesini ayrımcılığı hakkında bilinçlenmesi, bu sağlayacak mekanizmalar konuda farkındalık oluşturulması amacıyla geliştirilecektir. bir çalıştay düzenlenecek ve çalıştay sonuç raporu taraflarla paylaşılacaktır. Yaşlıların kendilerini dışlanmış ve yalnız hissetmedikleri bir ortam oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.658) Tedbir 658.3. Nesiller Aile, Çalışma ve Sosyal | 1. Yaşlılara yönelik sosyal ve ekonomik arası kültür paylaşımı ve Hizmetler Bakanlığı destek yönetmeliği yayımlanarak dayanışmanın artırılması (S), Belediyeler, uygulamaya geçirilecektir. amacıyla yaşlıların aile STK'lar 2. 85 yaş üstü yalnız yaşayan yaşlılar için içinde bakımı evde bakım uygulaması ve gündüz desteklenecektir. hizmetleri geliştirilecektir. 3. Herhangi bir hizmet modelinden faydalanamayan yaşlılara yönelik yeni bir sosyal ve ekonomik program geliştirilecektir.

d) Hedefler

2019 | 2020(1) | 2021(2)

Performans Göstergeleri Birim

— Kadın Başına

Toplam Doğurganlık Hızı 2,1

65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi (5) Yıl 18,0(3) | 18,0 18,0 | Kadın Yıl 19,6(3) | 19,6 19,6 Erkek Yıl 16,3(3) Yaşlı Nüfusun İşgücüne Katılma Oranı (5)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) 2017-2019 dönemine aittir.

(4) 2018 yılı verisidir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Aktif ve Sağlıklı Yaşlanma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.12, Dış Göç

a) Mevcut Durum

Türkiye, 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşı karşıya kalmış ve insani yardım refleksi ile hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve yasal düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır. Ülkemizdeki yabancı sayısı Ekim 2020 verilerine göre 5 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,63 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 902 bin, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı ise yaklaşık 330 bindir. Ülkemizde yaşayan geçici koruma altındaki Suriyeli nüfusun sadece 60 bini geçici koruma merkezlerinde yaşamakta olup kalan Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 80'i aralarında İstanbul, Gaziantep, Hatay ve Şanlıurfa'nın da bulunduğu 10 ilde yaşamaktadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 40'ını 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 58, yaşlı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabanaların yüzde 68'i İstanbul, Ankara ve Antalya'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 450 bin, 91 bin ve 85 bin kişidir. 2020 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Irak, Suriye, Türk Cumhuriyetleri, İran ve Afganistan uyruklular ön sıralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2019 yılında büyük ölçüde azalarak 56 bin olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu düşüşe rağmen Türkiye bu başvuru sayısıyla AB ve EFTA ülkeleri arasında en çok uluslararası koruma başvurusu alan beşinci ülke olmuştur. 2019 yılındaki başvuruların yüzde 94'ü Afganistan, Irak ve İran uyruklu yabancılar tarafından yapılmıştır. Coğrafi konumu ve yüksek sosyoekonomik gelişmişlik seviyesi ülkemizi düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumuna sokmaktadır. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı hızla artarak 2010 yılındaki 33 bin düzeyinden 2019 yılında 455 bine ulaşmıştır. Eylül ayı itibarıyla 2020 yılında yakalanan düzensiz göçmen sayısı ise 88 bin düzeyindedir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Pakistan ve Suriye uyruklular yoğunluktadır. Göç alma, göç verme ve transit ülke konumunda olması nedeniyle karmaşık bir göç dinamiğine sahip ülkemizin göç yönetiminin etkinliğinin artırılması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, göç yönetimi alanında kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, koordinasyonun ve uluslararası işbirliğinin artırılması, güvenilir ve kapsamlı veri üretimi ile politikaların kanıta dayalı geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim, hem sosyal uyumun artırılması hem de çocukların potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin gelişimine katkıda bulunmaları açılarından kritiktir. Okul çağında 1,2 milyon Suriyeli çocuk bulunmakta olup, bu çocukların 750 bini eğitimdedir. Suriyeli çocukların genel okullaşma oranı yüzde 62 düzeyinde iken bu oran ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde sırasıyla yüzde 76, 77 ve 38'dir. Geçici koruma altındaki ihtiyaç sahibi ailelerin çocuklarının okula devamını teşvik etmek ve okul terk oranlarını düşürmek amacıyla 625 bin öğrenciye Şartlı Eğitim Yardımı yapılmaktadır. 2014-2020 döneminde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen yaygın eğitim kurslarına toplam 1,1 milyon Suriyeli katılmıştır. Bu sayının 401 binini Türkçe dil eğitimine katılan kursiyerler oluştururken 101 bini mesleki ve teknik eğitim kursiyerleridir. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksiksiliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Göçmen akınına mali destek sağlanması ve sorumluluk paylaşılması amacıyla Türkiye ile AB arasında yapılan mutabakat sonucunda Türkiye'deki Mültecilere Yardım Programı oluşturulmuştur. İki aşaması olan bu program ülkemizdeki mültecilerin insani ve kalkınmaya yönelik ihtiyaçları için toplam 6 milyar avro tutarında yardımı içermektedir. Programın ilk aşamasını oluşturulan 3 milyar avroluk desteğin tamamı sözleşmeye bağlanmış ve 2,7 milyar avro kullanılmıştır. İkinci aşama kapsamında ise Eylül 2020 itibarıyla 2,2 milyar avro sözleşmeye bağlanmış ve 1 milyar avroluk fonun kullanımına başlanmıştır. Göç alanındaki uluslararası yardımların etkisinin artırılması için bu fonların planlama, yönetim ve izleme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir. Yurt dışında 6,5 milyon Türkiye kökenli göçmenin yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmını 1960'lı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü antlaşmaları çerçevesinde yurt dışına göç eden vatandaşlarımız ve aile fertleri oluşturmaktadır. Yurt dışına göç eden Türk vatandaşı sayısı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 38 azalarak 85 bine düşmüştür. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarını artırmaya yönelik olarak gençlik kampı, Diaspora Gençlik Akademisi, Türkiye Stajları, gençlik buluşmaları, kültür gezileri ve çeşitli eğitim programları düzenlenmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatanlarına aidiyetlerinin korunması, anadil, kültür ve kimliklerinin muhafaza edilmesini teminen bu faaliyetler artarak devam etmektedir.

b) Amaç

İnsan haklarına uyumlu, insan onuruna yakışır, güvenli, düzenli, veriye dayalı ve kontrol edilebilir dış göç yönetimi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Göç yönetiminin kurumsal yapısı güçlendirilecek ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.661) Tedbir 661.1. Göç İçişleri Bakanlığı (S), 1. İlgili kurumların görüşleri çerçevesinde Strateji Belgesi Göç Kurulu Üyesi Kurum | revize edilen Göç Strateji Belgesi Taslağı çıkarılacaktır. ve Kuruluşlar Göç Kurulunca değerlendirilerek yürürlüğe konulacaktır. Tedbir 661.3. Göç İçişleri Bakanlığı (S), Göç 1. Göç alanında faaliyet gösteren yerli ve alanında uluslararası Kurulu Üyesi Kurum ve yabancı STK'ların envanteri oluşturulacaktır. yardımların yönetiminde Kuruluşlar, Belediyeler 2. Ilgili STK'ların eğitim ihtiyaçlarına yönelik modüller tasarlanacak ve eğitimler planlama, uygulama ve takip için kurumlar arası verilecektir. işbirliği güçlendirilecek, 3. AB ülkelerindeki kamu-STK işbirliğine ilişkin iyi uygulamaların paylaşıldığı ve ulusal kuruluşların uluslararası fonlardan Türkiye'deki STK'larla kaynak ve transit doğrudan faydalanması ülkelerdeki STK'ların irtibat kurmasının sağlandığı konferans ve çalıştaylar yönünde kapasite geliştirilecektir. düzenlenecektir. Tedbir 661.6. Gönüllü geri | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları gönderme mekanizmaları Dışişleri Bakanlığı, TİKA, etkin bir şekilde uygulanacaktır. yaygınlaştırılarak etkin bir Kızılay, Uluslararası şekilde uygulanacaktır. Kuruluşlar Tedbir 661.9. Göç İçişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye'nin Ulusal İltica Sisteminin alanında edinilen tecrübe Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kuwvetlendirilmesi Projesi kapsamında yabancı dilde içerik üretimi, | YTB çevrimiçi programlar yapılacak ve kurumsal etkinlik düzenlenmesi, kapasitenin aktarımına ilişkin faaliyetler ulusal uzman değişimi gibi yürütülecektir. yollarla uluslararası platformlarda paylaşılacaktır. Uluslararası koruma ve geçici koruma altındakilerin sosyal hayata uyumu artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.662) Tedbir 662.1. Uluslararası | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Uluslararası koruma ve geçici koruma koruma ve geçici koruma Kültür ve Turizm altındakilere yönelik olumsuz algının altındakilere yönelik bilgi Bakanlığı, İletişim düzeltilmesi için yazılı ve görsel medyada eksikliği, olumsuz algı ve Başkanlığı farkındalık çalışmaları yapılacak, bilgilendirme önyargıları gidermek toplantıları düzenlenecektir. amacıyla farkındalık 2. Uluslarası Göçmenler Günü etkinlikleri çalışmaları artırılacaktır. düzenlenecektir. 3. Basın ve iletişim alanında mevcut durum analizi yapılacaktır. 4, İletişim ve farkındalık artırma stratejisi hazırlanacaktır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.663) Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın Tedbir 663.1. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın (S), Aile, Çalışma ve anavatan ile bağlarını güçlendirici kültürel sorunlarının çözümüne Sosyal Hizmetler hareketlilik ve eğitim programları, yönelik faaliyetler ve Bakanlığı, Dışişleri buluşmalar, sosyal ziyaretler ve buluşmalar hizmetler artırılacak ve Bakanlığı, Gençlik ve Spor | düzenlenecektir. ülkemizle bağlarını Bakanlığı, Milli Eğitim 2. Halihazırda yürütülen proje programları güçlendirmeye yönelik Bakanlığı, Diyanet İşleri kapsamında vatandaşlarımızın yaşadığı programlar oluşturulacaktır. | Başkanlığı, STK'lar sorunların çözümüne yönelik destekler sağlanacaktır. Tedbir 663.2. Yurt dışında | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın yaşayan vatandaşlarımızın (S), Aile, Çalışma ve kültürel kimliklerini korumak ve sosyal akademik, sosyal ve kültürel | Sosyal Hizmetler gelişimlerini desteklemek üzere kurs ve gelişimlerine destek Bakanlığı, Dışişleri faaliyetler düzenlenecektir. olunacaktır. Bakanlığı, Milli Eğitim 2. Türkçe Saati Destek Programı ve Okul Bakanlığı, Diyanet İşleri Öncesi Çift Dilli Eğitim Destek Programı Başkanlığı, STK'lar kapsamında yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın kurmuş olduğu STK'lara Türkçe öğrenimine ilişkin destek verilecektir. 3. Yurtdışı Vatandaşlar Bursu kapsamında burs programları devam ettirilecektir. 4. Akademi Programları gerçekleştirilecektir. Tedbir 663.3. Yurt dışında | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt dışında yaşayan çocuklarımızın yaşayan çocuk ve (S), Aile, Çalışma ve anadillerini öğrenmeleri, kültürel değerlerimizi gençlerimizin anadillerini Sosyal Hizmetler tanımaları ve Türkiye'yle olan aidiyetlerini öğrenmeleri ve kültürel Bakanlığı, Milli Eğitim artırmak amacıyla Yunus Emre Kültür değerlerimizi tanımaları Bakanlığı, Yunus Emre Merkezlerine proje desteği verilecektir. sağlanacaktır. Enstitüsü, İlgili STK'lar 2.4. YAŞANABİLİR ŞEHİRLER, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.4.1. Bölgesel Gelişme

a) Mevcut Durum

2014-2023 yıllarını kapsayan Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ile ulusal ve bölgesel düzeyde bölgesel gelişmeye yönelik stratejiler belirlenmiş, strateji öncelikleri çerçevesinde tüm Düzey-2 bölgeleri için kalkınma ajanslarının koordinasyonunda katılımcı bir süreçle bölge planları hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur. Bölgesel gelişme politikası, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklılaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin tüm sektörlerle ilişkili olması nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. 26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirerek refahın ülke sathına dengeli yayılmasını hedeflemektedir. Bu kapsamda, ajanslar sunmuş olduğu destek araçları ile bölgelerinin öne çıkan sektörlerini desteklemekte ve bu suretle bölgelerin potansiyelleri harekete geçirilmektedir. İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDO), araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlık, tanıtım, promosyon ve organizasyon faaliyetleri gerçekleştirmektedir. Kalkınma ajanslarına ilişkin mevzuat çalışmalarına 2020 yılında da devam edilmiştir. 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Hizmetlerine İlişkin Kanun ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin kalkınma ajanslarıyla ilgili bölümünün değişikliği ve ikincil mevzuat çalışmaları sürdürülmektedir. Ajansların kurumsal performanslarının değerlendirilmesine yönelik çalışmalar sonuçlandırılmıştır. Ayrıca bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirmek, kaynakları daha odaklı bir şekilde kullanmak üzere kalkınma ajanslarında sonuç odaklı program (SOP) yönetimi yaklaşımına geçilmesine yönelik çalışmalar tamamlanmış, ajanslar 2020 yılı çalışma programlarını sonuç odaklı programlar bazlı olarak hazırlamıştır. Önümüzdeki dönemde de sonuç odaklı program uygulamasına devam edilecektir. 2008-2019 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 7,1 milyar TL, yerel paylardan ise 3,9 milyar TL (2020 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2020 yılı için ise 331 milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 360 milyon TL olacağı tahmin edilmektedir. Kalkınma ajansları, bölgelerindeki kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2019 döneminde 22.164 projeye 2020 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 9,2 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 15,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 73- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (2008-2020) (1) Ajans Eş-finansman Dâhil Proje Desteklenen eri Toplam Proje Başvuru Destek Programı Türü Desteği (2) Bütçesi (2) Sayısı Proje Sayısı Proje Teklif Çağrısı 7577 13 288 46 759 10 680 Güdümlü Proje Desteği 1106 1737 144 144 Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite 292 322 6 439 2215 Desteği Teknik Destek 154 154 17 909 9 045 Diğer Destek Türleri 39 59 3 506 80 Genel Toplam 9168 15 560 74757 22 164

(1) 2020 yılı Ekim ayı itibarıyladır.

(2) 2020 yılı fiyatlarıyla, milyon TL

16/10/2019 tarihli ve 1664 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 31/12/2020 tarihine kadar, Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatının görev süresi 31/12/2023 tarihine kadar uzatılmıştır. Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev sürelerinin tekrar uzatılmasına yönelik mevzuat çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer taraftan 12/05/2020 tarihli ve 2538 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının (DOKAP) kapsadığı illere Amasya ve Çorum dâhil edilmiştir. Bölge Kalkınma İdarelerinin önümüzdeki dönem için uygulamaya konulacak yeni nesil Eylem Planlarının içerik, kapsam ve yöntem standartlarını beliremek üzere Eylem Planı Hazırlama Rehberi hazırlanmış olup Eylem Planlarının onaylanması ve yürürlüğe konulmasına yönelik hazırlık çalışmaları devam etmektedir. Ülke sathında daha dengeli bir yerleşme düzeninin sağlanması ve göçün kademeli olarak yönlendirilebilmesi için nispeten geri kalmış ve göç veren bölgelerde, bölgesel çekim merkezi niteliğini haiz şehirlerin katma değeri yüksek üretim, ihracat, istihdam, verimlilik, teknoloji ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması amacıyla Cazibe Merkezleri Destek Programı (CMDP) uyulanmaktadır. 2020 yılında CMDP ödeneği 129 milyon TE olup bu ödenekle 29 projenin desteklenmesi hedeflenmektedir. Ayrıca, bugüne kadar CMDP kapsamında 2020 fiyatlarıyla 1 milyar 282 milyon TL ödenekle 92 proje desteklenmiştir. Tamamlanan 52 proje kapsamında yaklaşık 3.500 kişiye istihdam sağlanmıştır. 2019 yılında yürütülmeye başlanan Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı (SOGEP) kapsamında istihdam edilebilirliğin artırılması, sosyal girişimcilik ve yenilikçiliğin desteklenmesi, sosyal içermenin artırılması ve sosyal sorumluluk bileşenleri altında desteklenecek projelerle mevcut sosyal sorunların kamu ve özel kesim işbirliğinde çözüme kavuşturulması hedeflenmektedir. Programla; genç, kadın ve engellilerin sosyal sorunlarına çözüm getirilirken aynı zamanda yetenek gelişimi ve istihdam imkânlarını da artıran projeler desteklenmektedir. 2020 yılında 166 milyon TL ödenek tahsis edilen Program kapsamında 126 projenin desteklenmesi hedeflenmektedir. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede; bölge, il ve ilçe düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmalarının güncelleme çalışmaları tamamlanmış ve taslak raporlar hazırlanmıştır. Yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimi analiz etmek amacıyla yerleşme merkezlerinin kademelenmesi çalışmasının güncellenmesine devam edilmektedir. Çalışmanın 2020 yılı sonu itibarıyla bitirilmesi hedeflenmektedir. Saha çalışmasını da içeren araştırma kapsamında gerçekleştirilecek analiz ve modelleme çalışmalarıyla yerleşim merkezleri sisteminin kademeli yapısı ortaya çıkarılacaktır. TABLO II: 74- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler al — z PE e © N 9 v. 9 4 LE) E İstihdamın Sektörel Yapısı -2019 (2) Et bESo| ise |Sözvlo.E£ |srişi n928 |öcs Tarım Sanayi N EET -OEY| YAŞ |NZEİŞİNESİN| Sr eAR) uluri “8 m di Hizmetler 5935 DERS) S3 ox83 eFşYı L-zeğ azEI zoj Sektörü Sektörü Sektörü Payı EZELİ uza, 358 ztzlm” Eş Şg2Ez) xd SEZ Payı Payı arayı pazu g © gz 2 O nirlü — n (Yüzde) > Ğ & A» İN z ma 0 > (Yüzde) (Yüzde) yo TR10 İstanbul 1 18,7 3 18 31 167,8 149 ip İ 318 67 71 TRS51 Ankara 2 68 24 19 88 1317 uu İ 34 | zi 75,3 14 TR31 İzmir EN ME RR MEK 11 63 118,7 16 93 3i 59,7 43 TRG61 Antalya, Isparta, Burdur 4 | 39 28 2 37 97,7 133 18,5 14 67,6 09 TRA41 Bursa, Eskişehir, Bilecik 5 5 1,8 1,6 56 121 112 112 39,5 49,4 12 TRA2 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova 6 48 21 22 63 134,2 13,5 133 35,4 513 45 TR32 Aydın, Denizli, Muğla 7 38 12 15 3,8 86,9 92 26,5 195 54 08 TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 8 2İ 24 110,3 il 15,9 33,9 50,1 14 TR52 Konya, Karaman 9 3 LI 11 | 24 79,5 8 26 27 47 05 TR22 Balıkesir, Çanakkale 10 2,1 0,2 08 1,9 87,5 8,3 27,5 19,4 53,1 0,6 TR62 Adana, Mersin 1 49 11 i 37 753 11,9 19,8 21,4 58,7 11 TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın 12 13 04 0 09 73,4 96 30,5 213 48,2 17 TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 3 38 0,6 04 32 84,8 9,8 30,2 27,7 42,1 07 TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat 14 3 02 05 22 74,3 14,5 21,5 27,2 51,2 04 TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya > | 0,3 0,3 0,4 2,2 63,4 8,3 | 38,4 17,2 44,4 0,4 İTRCI Gaziantep, Adıyaman, Kilis 16 03 1,5 18 23 67,5 15,2 177 30,3 52 04 TR90 Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, 7 32 11 07 22 68,5 3,9 454 13,6 40,8 04 Gümüşhane TR71 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir 18 1,9 0,3 0,8 3 69,5 13,3 25 19,4 55,6 0,4 TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye 19 4 i ii 2,6 64,3 18,1 21,2 23,9 54,8 0,9 TRB1 Malatya, Eldziğ, Bingöl, Tunceli 20 21 04 09 12 578 09 33,1 167 50,4 02 TR82 Kastamonu, Çankırı, Sinop 21 1 3,2 07 06 65,6 76 394 16 4,6 03 TRAJ Erzurum, Erzincan, Bayburt 2 13 04 01 08 64,5 112 319 9,6 58,2 02 TRC2 Şanlıurfa, Diyarbakır 3 4,6 1,6 7 18 39,6 23,4 37,5 15,5 47 02 TRAZ Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 24 13 0,6 -0,2 06 43,9 98 54,7 119 33,1 02 TRC3 Mardin, Batman, Şirnak, Siirt 25 28 1 17 13 47,8 30,9 3 18,8 68,3 01 TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri 26 2,6 0,3 0,8 i 39 25,9 39,8 16,6 43,6 0,1 Türkiye 100 14 | iz | 100 100 13,7 18,2 25,3 56,5 0,9 Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.

(2) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.

b) Amaç

Bölgelerimizi, yeniliğe ve işbirliğine dayalı şekilde imkân ve kabiliyetlerini yönetişim temelinde geliştirerek dönüştürmek ve böylece ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkıyı sağlamak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bölgesel kalkınmanın kurumsal yapısı ve yönetişimi merkezi ve bölgesel düzeyde etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669) Tedbir 669.1. Bölge kalkınma | Sanayi ve 1.388 ve 642 sayılı Kanun Hükmünde idareleri ve kalkınma Teknoloji Bakanlığı | | Kararnamelerde değişiklik yapılmasına yönelik ajanslarının yapıları, görev ve (5), Kalkınma gerekli hazırlıklar tamamlanacaktır. yetkileri gözden geçirilerek, Ajansları, Bölge 2. Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıkları daha etkin ve verimli Kalkınma İdareleri tarafından hazırlanan ve 2021-2023 dönemini çalışmalarına yönelik kapsayan yeni nesil Eylem Planlarının düzenleme yapılacaktır. yürürlüğe girmesi amacıyla söz konusu Eylem Planları Cumhurbaşkanı onayına sunulacaktır. Tedbir 669.2. Bölgesel Sanayi ve 1. Kalkınma Ajanslarının yönetim, danışma ve gelişmeye ilişkin kanun, Teknoloji Bakanlığı | | mali yapılarının etkinliğini artırmak ve destek kararname ve ikincil mevzuat (5), Kalkınma süreçlerinde uygulamada ortaya çıkan gözden geçirilecek, uygulama | Ajansları, Bölge o | aksaklıkları gidermek amacıyla ajans mevzuatı araçları etkinleştirilecektir. Kalkınma İdareleri gözden geçirilecektir. Tedbir 669.5. Bölgesel Sanayi ve 1. İllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik gelişme politikalarının tasarım Teknoloji Bakanlığı Gelişmişlik Endeksi Araştırmaları ve uygulama aşamalarında (5), TUK, güncellenecek, çalışma sonuçlarının interaktif karar destek süreçlerini Kalkınma Ajansları — | bir şekilde sunulduğu internet tabanlı bir güçlendirecek il ve ilçe platform oluşturulacaktır. düzeyinde Sosyo-Ekonomik 2. Ülkemizde bölgesel gelişmişlik farklarını Gelişmişlik Sıralaması literatürde kabul görmüş ölçütler Araştırmasının güncellenmesi çerçevesinde inceleyen bölgesel gelişmişlik de dâhil olmak üzere farkları raporu hazırlanacaktır. araştırma, analiz ve raporlama 3. Kalkınma ajanslarının desteklerinin çalışmaları yapılacaktır. değerlendirilmesinde büyük veri kaynaklarının kullanımı yaygınlaştırılacak, desteklerin değerlendirilmesine yönelik kapsamlı raporlar hazırlanacaktır. Görece geri kalmış bölgelerde kentsel ve sınai altyapıların geliştirilmesi, gelişme potansiyeli haiz sektörlerde istihdamın artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.670) Tedbir 670.1. Kalkınma ajansı | Sanayi ve 1. Kalkınma ajansları tarafından yönetim destekleri, yerel düzeydeki Teknoloji Bakanlığı | | danışmanlığı alanında destek programları kurumların kapasitesinin (5), Kalkınma tasarlanacak ve uygulanacaktır. geliştirilmesi, özel sektörün Ajansları 2. Kalkınma ajansları tarafından tasarlanan kurumsallaşması, yeni destek araçları uygulamaya sürdürülebilirliği ve geçirilecektir. verimliliğinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı alanına odaklanacaktır. Tedbir 670.2. Görece geri Sanayi ve 1. Cazibe merkezi olarak belirlenen illerde kalmış bölgelerde çevresine (| Teknoloji Bakanlığı (| katma değeri yüksek üretim, teknoloji, hizmet verme bakımından © kaka | ihracat, istihdam ve yenilikçilik merkez olma işlevi taşıyan yansları, Yere kapasitelerinin artırılması hedefi N Ni Ni Yönetimler W illerde Cazibe Merkezlerini doğrultusunda Program uygulamasına Destekleme Programı devam edilecektir. uygulanmasına devam 2. Bakanlık tarafından Programın 2021 yılı edilecektir. Usul ve Esasları hazırlanacaktır. 3. Program kapsamında desteklenmesi teklif edilen projeler incelenecek ve desteklenmesi uygun görülen projeler için onay ve kaynak aktarım süreçleri tamamlanacaktır. Sosyal Destek Programı yeniden yapılandırılacak ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.671) Tedbir 671.1. Sosyal Sanayi ve 1. Programın usul ve esasları Gelişmeyi Destekleme Teknoloji Bakanlığı || hazırlanacaktır. Programı adıyla yeniden (5), Kalkınma 2. 2021 yılı Sosyal Gelişmeyi Destekleme tasarlanan Programın, Ajansları Programı proje başvurularının alınması, özellikle toplumun desteklenmesi uygun görülen projelerin dezavantajlı kesimlerinin seçilmesi ve bütçelerinin tahsis edilmesi ekonomik ve sosyal hayata sağlanacaktır. daha aktif katılımlarını 3. Program kapsamında uygulanan sağlamak, üretkenlik ve projelerde izleme faaliyetleri yetenek gelişimini yürütülecektir. destekleyerek istihdam edilebilirliği artırmak amacıyla, sosyal girişimciliği ve sosyal sorumluluk faaliyetlerini de teşvik edecek şekilde uygulanmasına devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019(1) 2020(2) 2021(3)

En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin

En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine - 4,28 4,26 4,25 Oranı (4) Eğitim Düzeyi En Düşük Beş Bölgede N Yüksekokul ve Üzeri Mezunların Oranı Yüzde 10,9 12,5 13,7 Sanayi ve Hizmetlerin Bölge Ekonomisinde Yüzde 774 78,5 79,2 Payı En Düşük Beş Bölge Ortalaması

(1) 2018 yılı verisidir.

2) Gerçekleşme Tahmini

3) Program

4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bölgesel Kalkınma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.2. Şehirleşme

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve çevre politikaları ile stratejilerini mekânla ilişkilendirerek; insan odaklı, kimlikli, yaşanabilir ve üreten şehirler oluşturulması yolunda mekânsal planlamayı yönlendiren Türkiye Mekânsal Strateji Planı çalışmaları devam etmektedir. Mekansal planların uygulanması, izlenmesi, denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm sorunlarının ve plan değişikliklerinin şehirlerdeki yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemesini engellemek amacıyla, yapımı büyük ölçüde tamamlanan imar planlarının günün şartlarına uygun olarak bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde güncellenmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda 20/02/2020 tarihli ve 7221 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile Imar Kanununda değişiklik yapılarak, imar planı değişikliği yapılabilecek alana ilişkin alt sınır getirilerek plan değişikliği sonucu oluşacak değer artışından kamunun pay alması hükme bağlanmıştır. 6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesiyle birlikte, il sınırı içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılıp mahalleye dönüştürülmesi şehirleşme oranı göstergelerinde kırılmaya sebep olmuştur. 2012 yılında kent tanımı kriteri olarak kullanılan nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2019 yılında bu oran yüzde 92,8 seviyesine yükselmiştir. Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları devam etmektedir. Ekim 2020 itibarıyla 6 milyon 132 bin m2 Millet Bahçesi yapımı tamamlanmıştır. Coğrafi bilgi sistemleri ile Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi ve altyapısına ilişkin; kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyonun sağlanması, hedef ve stratejilerin oluşturulması, coğrafi veri temaları içinde yer alan coğrafi veri ve bilginin üretilmesi ve güncelliğinin sağlanması, yönetilmesi, kullanılması, erişimi, güvenliğinin sağlanması, paylaşılması ve dağıtımına yönelik usul, esas ve standartların tanımlanması amacıyla 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 07/11/2019 tarihinde yayımlanmıştır. Bu kararname kapsamında kurulan Coğrafi Bilgi Sistemleri Kurulu, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında düzenli olarak toplanmaktadır. 2020 yılında Haziran ve Eylül aylarında olmak üzere, iki kurul toplantısı gerçekleştirilmiş olup ilk kurul toplantısında alınan kararlara istinaden Ulusal Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı Resmi Gazete'de yayımlanarak hayata geçirilmiştir. Coğrafi verilerin standardizasyonu ve kurum sorumluluklarının belirlenmesi amacıyla Tanımlama Dokümanları ve Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisi Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ikinci kurul toplantısında ise coğrafi verilerin gizlilik derecelerinin, kimlerle ve ne şekilde paylaşılacağının belirtildiği Ulusal Coğrafi Veri Paylaşım Matrisi'nin hazırlanması, kamuya ait paylaşılabilir tüm coğrafi verilerin Ulusal Coğrafi Bilgi Platformuna taşınması, coğrafi bilgi altyapısının vatandaşların günlük yaşamlarını kolaylaştırma amacıyla bireysel kullanıma açılması yönünde kararlar alınmıştır. Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağlıklı işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Merkezi kurumların plan yetkilerinin genişletilmesinden ziyade planlama, yapılaşma ve denetim sürecinde dikkate alınacak nesnel kuralların geliştirilmesi, teknik olarak detaylandırılması ve yerel yönetimlerin kapasitelerinin geliştirilerek planlamanın mahallinde yapılması çalışmaları sürdürülmektedir. Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırları, yoğunlukları ve uygulama esaslarının afet risk faktörlerine göre belirlenmesi ile kıyı alanları ve tarımsal alanlar başta olmak üzere kontrolsüz kentsel genişlemenin doğal, tarihi ve kültürel alanlar üzerinde oluşturduğu tahribatın önlenmesi yönünde çalışmalar yürütülmektedir.

b) Amaç

İnsan odaklı, doğal hayata ve tarihi mirasa saygılı, temel kentsel hizmetlerin adil ve erişilebilir bir şekilde sağlandığı, yaşam kalitesi yüksek ve değer üreten şehirler ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Şehirlerimiz kalkınma vizyonuyla eşgüdüm içerisinde, çok merkezli, karma kullanımı destekleyen, özellikle erişilebilirliği sağlayan bir yaklaşımla planlanacak; mekânsal planlarda topoğrafyayla ahengin sağlanması ve afet riski, iklim değişikliği, coğrafi özellikler ve tarihi değerlerin gözetilmesi esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.674) Tedbir 674.2. Şehirlerin Çevre ve Şehircilik 1.Yerel yönetimlerin talepleri özgün kimliğini geliştirmek Bakanlığı (S), çerçevesinde destek programı üzere; doğal, tarihi ve İLBANK, Yerel hazırlanacak, iki sokak sağlıklaştırma kültürel değerlerin Yönetimler projesi tamamlanarak ikinci etap korunması ve yeniden çalışmalarına devam edilecektir. canlandırılması için İller 2.Akşehir (Konya) Yukarı (Gâvur) Bankası A.Ş Genel Hamam Restorasyonu Yapım Müdürlüğü (İLBANK) çalışmaları gerçekleştirilecektir. tarafından yerel yönetimlere 3.Nallıhan (Ankara) Aliağa Mahallesi Bursa yönelik destek programı Caddesi Cephe Düzenleme çalışmaları geliştirilecektir. gerçekleştirilecektir. Yeşil şehir vizyonu kapsamında yaşam kalitesinin artırılması ve iklim değişikliğine uyumu teminen şehirlerimizde Millet Bahçeleri yapılacak ve yeşil alanların miktarı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676) Tedbir 676.1. Çevre ve Şehircilik 1. 38 ilde nüfus yoğunluğu ve şehrin Şehirlerimizde sağlıklı yaşam Bakanlığı (5), büyüklüğü göz önüne alınarak Millet alanları oluşturmak, kentsel ILBANK, TOKİ, Yerel Bahçesi yapımı devam edecektir. yeşil alan standartlarını ve Yönetimler yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri 81 ile yaygınlaştırılacak, 2023 yılına kadar 81 milyon m? alanda Millet Bahçesi çalışmaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TOKİ, İLBANK ve belediyelerin finansmanıyla yürütülecektir. Mekânsal planlama sistemi, merkezi kuruluşlarla işbirliği içerisinde belirlenen ilke ve kurallar çerçevesinde, mahalle düzeyinde etkili katılım mekanizmalarını, izleme ve denetleme süreçlerini içerecek şekilde geliştirilecek; planlama ve uygulamanın mahalli idareler tarafından yapılması esas olacaktır. (Kalkınma Planı p.677) Tedbir 677.1. Planlama Çevre ve Şehircilik 1. Belediyeler, il özel idareleri ile çevre sürecinde etkili katılım, Bakanlığı (S), Yerel ve şehircilik il müdürlüklerindeki teknik izleme ve denetleme modeli Yönetimler, İlgili personele planlama sürecine ilişkin geliştirilecek, mevzuat bu STK'lar, eğitimler verilecektir. çerçevede güncellenecektir. Üniversiteler imar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678)

finansman alanında yapılması için belediyelere teknik

yenilikçi yaklaşımlar destek verilecektir.

geliştirilecektir.

Şehirleşmede yatay mimari esas alınacak; kentsel ortak yaşam, kentsel aidiyet, mahalle kültürü ve kent bilincini geliştirecek strateji ve uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.679) Tedbir 679.2. Çevre ve Şehircilik 1. İnsan Odaklı, Yatay Mimariyi “Medeniyetimizi yaşatan Bakanlığı (S), Yerel Yansıtan Başarılı Örnek Yerleşimlerin şehir beratı” ve “özgün Yönetimler Belirlenmesi Projesine ilişkin çalışmalar mahalle sertifikası” tamamlanacaktır. verilmesine altlık oluşturacak kılavuzlar hazırlanacaktır. Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680) Tedbir 680.1. Ulusal Çevre ve Şehircilik 1. Konumsal jeodezik verilerin, e-devlet harita üretimi işlerinde baz Bakanlığı (S), altyapısı üzerinden paylaşılmasına alınacak olan kentsel Harita Genel yönelik çalışmalar yürütülecektir. lanlardaki k | Müdürlüğü, Yerel 2. Kentsel alanlarda ihtiyaç duyulan aran ar axi konuma Yönetimler yüksek konumsal hassasiyetli harita hassasiyet altyapısı verisi üretimine bütçe imkânları yenilenecektir. çerçevesinde devam edilecektir. Tedbir 680.2. Çok Çevre ve Şehircilik 1. 2020 yılında görüntü alımı yapılan 21 il boyutlu kadastro/harita Bakanlığı (S), merkezi ve 77 ilçede sayısal arazi modeli, üretimi tamamlanacaktır. Tapu ve Kadastro gerçek ortofoto dijital şehir modelleri Genel Müdürlüğü üretimi yapılacaktır. Kamu ve özel sektör kuruluşlarınca yapılacak yatırımlara temel oluşturmak üzere sayısal hale gelmiş güncel, güvenilir kadastro verileri sunulacak, mülkiyet verileri elektronik Ortama aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.681) Tedbir 681.2. Tüm Çevre ve Şehircilik 1. 22,3 milyon parselin güncelleme Türkiye'de tek koordinat Bakanlığı (S), DSİ, işleminin sonuçlandırılmasıyla birlikte sistemine geçilerek Karayolları Genel ülke genelinde toplam 58 milyon kadastro modernizasyonu Müdürlüğü, Orman parselin tek koordinat sistemine Genel Müdürlüğü, geçilmesi amacıyla Kadastro tamamlanacaktır. Tapu ve Kadastro Modernizasyon Projesi Genel Müdürlüğü, sürdürülecektir. Yerel Yönetimler Yerel yönetimlerin akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamaları teşvik edilecek, akıllı şehir projelerinin ulusal katmanda önceliklendirilen alanlar ve kabiliyetler dikkate alınarak seçilmesi ve hayata geçirilmesi sağlanacak, akıllı şehir uygulamalarına yönelik yerli üretimin geliştirilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.683) Tedbir 683.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Yerel yönetimlere rehberlik yapılarak yönetimlere akıllı şehir Bakanlığı (S), akıllı şehirlere yönelik stratejik bakış stratejilerini ve izleyecekleri TÜBİTAK, Yerel kazandırılması sağlanacaktır. yol haritalarını Yönetimler hazırlamalarına yönelik Ulusal Akıllı Şehir Stratejisi ve Eylem Planı esas alınarak rehberlik sağlanacaktır. Tedbir 683.2. Akıllı şehir Çevre ve Şehircilik 1. Yerel yönetimlerde akıllı şehir projeleri, büyükşehir Bakanlığı (S5), olgunluk değerlendirme çalışmaları belediyeleri ve 51 il TÜBİTAK, TÜİK, yapılmış olup doğrulama ve raporlama belediyesi öncelikli olmak Yerel Yönetimler çalışmaları yapılacaktır. üzere akıllı şehir olgunluk değerlendirmesi ve kaynak tahsis kısıtları göz önünde bulundurularak önceliklendirilecektir. Tedbir 683.4. Akıllı şehir Çevre ve Şehircilik 1. Akıllı Şehir Bilgi Paylaşım Platformu ekosistemi analiz edilerek Bakanlığı (5), Sanayi geliştirilecek ve tüm akıllı şehir girişimciler, sistem ve Teknoloji ekosistemini kapsaması sağlanacaktır. geliştiriciler, teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, sağlayıcılar gibi sektörün Üniversiteler, Yerel tüm paydaşları oluşturulacak (| Yönetimler dijital platformda buluşturulacaktır. Gayrimenkul değer artışlarının etkili yönetimiyle kentsel mekân ve hizmet kalitesinin artırılması, kentsel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetlere kaynak oluşturması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.684)

yatırımları ve düzenlemeleri Yerel Yönetimler

sonucu ortaya çıkan değer

artışlarının tespit edilmesi,

yer seçim analizlerine katkı

verilmesi ve taşınmaz değer

haritalarının

oluşturulabilmesi için Tapu

ve Kadastro Bilgi Sistemine

entegre bir gayrimenkul

değer bilgi merkezi

kurulacak ve taşınmazların

değere yönelik verileri

mülkiyet bilgileri ile birlikte

tutulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Yenilenen/Sayısallaştırılan Parsel Sayısı (3) Bin Adet 10 750 12 750 | 18 750 Kadastro Modernizasyonu Kapsamında

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.3. Konut

a) Mevcut Durum

2019 yılında belediyeler tarafından 122.752 daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2020 yılının ilk 6 aylık döneminde ise 212.231 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. Yapı ruhsatı verilen daire sayısı bakımından değerlendirildiğinde 2020 yılının ilk altı ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 72,9 oranında artış olmuştur. 2019 yılında yapı kullanma izni alan konut sayısı 397 bin olarak gerçekleşmiştir. Haziran 2020 itibarıyla yaklaşık 269 bin konut için yapı kullanma izni alınmış olup bir önceki yılın aynı dönemi ile kıyaslandığında yüzde 32,1 oranında azalma olmuştur. Türkiye genelinde konut satışları Ağustos 2020'de bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 54,2 oranında artarak 170.408 olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde 317.832'si ilk defa, 706.702'si ikinci el olmak üzere toplam 1.024.534 konut satılmıştır. 2019 yılında ise aynı dönemde 285.719'u ilk defa, 432.851'i ikinci el olmak üzere toplam 718.570 konut satışı gerçekleşmiştir. 2020 yılında kredi faiz oranlarında sağlanan düşüşün etkisi konut satışlarına önemli ölçüde yansımıştır. Ocak-Ağustos döneminde ipotekli konut satışı yüzde 263,7 artarak 473.114 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 46'sı ipotekli konut satışıdır. Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOKİ) 2003 yılından itibaren inşaatına başlanan 969.925 konutun 798.819'u 2020 yılı Eylül sonu itibarıyla sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte tamamlanmıştır. TOKİ tarafından üretilen konutların yüzde 86'sı sosyal konut niteliğindedir. TOKİ tarafından yürütülen Sosyal Konut Programı kapsamında 2020 yılı sonunda 102 bin konut üretilmesi öngörülmektedir. Eylül 2020 sonu itibarıyla Ulusal Adres Veri Tabanı verilerine göre Türkiye'de toplam konut sayısı (konut, lojman, yazlık/mevsimlik konut, kapıcı dairesi ve konut inşaatları) 39,1 milyondur. Konut arzındaki son yıllardaki artışın etkisiyle toplam konut açığı azalmıştır. Konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesi ve yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinin kurulabilmesi için konut stokunun konutların nitelikleri de dâhil olmak üzere ortaya konulması, güncel, sürekli, güvenilir ve doğru verileri sunmak üzere veri altyapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Ülkemizde, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişimi önceliğini korumaktadır. Bu kesimlerin karşılanabilir konuta erişimini analiz etmek üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Konut Araştırması Projesi yürütülmüştür. Projeyle, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişiminin artırılması için kamu kurumları ve özel sektör aktörlerinin işbirliği ile karşılanabilir konut finansman yöntemlerini de içerecek şekilde uygulama stratejilerinin geliştirilmesi öngörülmektedir. Konut yapımının, yerleşmelerin gelişme eğilimlerine ve özelliklerine göre yönlendirilmesi; alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi; yaşlı, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanması hedeflenmektedir.

b) Amaç

Dar gelirliler başta olmak üzere, herkesin yeterli, yaşanabilir, dayanıklı, güvenli, kapsayıcı, ekonomik olarak karşılanabilir, sürdürülebilir, iklim değişikliğine dirençli, temel altyapı hizmetlerine sahip konuta erişiminin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentleşme, nüfus artışı, yenileme ve afetten kaynaklanan konut ihtiyacı arz-talep dengesi gözetilerek karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.2. Plan Çevre ve Şehircilik 1. Sosyal Konut Programı kapsamında döneminde dar gelirlilere Bakanlığı (S), Aile, 100 bin konut sosyal ve teknik ve dezavantajlı gruplara Çalışma ve Sosyal donatılarıyla birlikte üretilecektir. yönelik 250 bin sosyal Hizmetler Bakanlığı, konut üretilecektir. TOKİ

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020(1) 2021(2)

TOKİ Tarafından Üretilen Sosyal

35 000 102 000 100 000

Konut Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.4. Kentsel Dönüşüm

a) Mevcut durum

Başta afet riskleri olmak üzere, standartlara uygun olmayan yapı stoku ile işlevleri değişen kentsel alanlardaki yıpranma nedenlerine bağlı olarak ülkemizde kentlerin dönüşüm çalışmaları devam etmektedir. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilimizde 268 Riskli Alan, 33 ilimizde 158 Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı ve 11 ilimizde 16 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 66 ilimizde 48 bin hektar büyüklüğünde Rezerv Yapı Alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapı laboratuvarının da bulunduğu 1.292 kurum/kuruluş Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca lisanslandırılmıştır. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından toplam 685.000 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiştir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren, başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere (cari fiyatlarla) yaklaşık 19,9 milyar TL ödenek sağlanmıştır. Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü artmış olup dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme çalışmaları devam etmektedir. Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 20 ilimizin kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, 25 ilimizde ise kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmaları sürdürülmektedir. Dönüşüm alanlarında ortaya çıkan kentsel değer artışının yönetilmesinde sorunları giderecek ve kentsel dönüşüm projeleriyle mevcut yapılaşma haklarının artırılması yönünde imar planları üzerinde baskıyı önleyecek bir yaklaşım geliştirilmektedir. Kentsel dönüşüm alanlarında farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm göz ardı edilmeden, kent ve yakın çevresiyle bütüncül bir anlayış çerçevesinde planlanarak, kent bütünü ile uyumun sağlanmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Ülkemizde, kentsel dönüşüm uygulamalarını hızlı işleyen bir yapıya kavuşturmak için katılımcılık ve uzlaşma sürecini daha etkin kılacak mekanizmaların oluşturulması çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve araziler, fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentsel dönüşüm; yatay mimari anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ve kentlilik bilincini geliştirme amacı çerçevesinde tarihi merkezlerin yenilenmesini içerecek şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.690) Tedbir 690.1. Kentsel dönüşüm Çevre ve Şehircilik 1. 20 ilde tarihi kent uygulamalarında tarihi kent Bakanlığı (S), merkezinin kent kimliğini merkezi alanlarının yenilenmesinin İLBANK, TOKİ, Yerel ortaya çıkaracak yenilenme yaygınlaştırılması, bu kapsamda Yönetimler çalışmalarına devam edilecek yerel yönetimlerle paylaşımlı bir ve 20 yeni ilde yenileme finansman modeli oluşturulması çalışmalarına başlanacaktır. sağlanacak ve 81 ilde tarihi kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımları gerçekleştirilecektir. Kentsel dönüşüm uygulamalarında il bazında hazırlanan kentsel dönüşüm stratejileri esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.691) Tedbir 691.1. İl ve ilçe bazında Çevre ve Şehircilik 1. 25il için Kentsel Dönüşüm riskli ve rezerv alanlara ilişkin verileri, | | Bakanlığı (S), Yerel Strateji Belgesi hazırlanacaktır. sosyal yapı analizini, ekonomik Yönetimler bütünleşme, altyapı durumu, finansman modelleri ve il bazında dönüşüm hedeflerini içeren kentsel dönüşüm stratejileri hazırlanacaktır. Kentsel dönüşüm projeleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüşüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692) Tedbir 692.2. Kentsel dönüşüm Çevre ve Şehircilik 1. Kentsel dönüşüm projelerinde katılımcılık esasları Bakanlığı (5), İLBANK, uygulamalarında yürütülen tanımlanacak ve sürecin işbirliği TOKİ, Yerel Yönetimler projelerde uzlaşma sürecinin içerisinde ilerlemesi sağlanacaktır. daha etkin hale getirilebilmesi amacıyla katılımcılık ilkesi esas alınacak, bu konuda yerel idareler teşvik edilecektir. Afet riskli alanların tespiti ve ilanına ilişkin mevcut kriterler geliştirilecek ve netleştirilecek; yüksek öncelikli alanlar çok ölçütlü değerlendirme sistemiyle önceliklendirilerek ivedilikle dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.693) Tedbir 693.1. Kentsel dönüşüm Çevre ve Şehircilik 1. Kentsel Dönüşüm Strateji uygulamalarında yerleşim alanı Bakanlığı (5), AFAD Belgesinin Hazırlanmasına bazında önceliklendirme için çok Yönelik İlke ve Esaslar ölçütlü değerlendirme modeli, can ve doğrultusunda yerleşim mal kaybına neden olma açısından alanlarında önceliklendirme afet riskleri, tehlikesi, etkilediği çalışmaları yapılacaktır. nüfusun büyüklüğü, mali ve finansal gereksinim, rezerv alanın mevcudiyeti gibi parametrelerin esas alındığı kriterler ve puanlama sistemi çerçevesinde geliştirilecek ve yerleşim alanları bu kapsamda önceliklendirilecektir. Tedbir 693.5. İstanbul genelinde Çevre ve Şehircilik 1. Afet ve acil durum toplanma kentsel dönüşüm uygulamaları ve Bakanlığı (5), AFAD, alanları, ilgili kurumlarla imara yeni açılacak alanların İstanbul Büyükşehir işbirliği içerisinde tespit planlaması yapılırken nüfus Belediyesi edilerek imar planlarında yoğunluğu dikkate alınarak afet ve gerekli düzenlemeler acil durum toplanma alanları yapılacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 693.7. İstanbul'da mevcut Çevre ve Şehircilik 1. İstanbul'un altyapı yapılaşmış alanlarda yapı stoku Bakanlığı (5), AFAD, sisteminde afet risk dikkate alınarak, kentsel dirençliliğin İLBANK, TOKİ, önceliklendirilmesi yapılarak artırılması amacıyla mevcut altyapı İstanbul Büyükşehir ihtiyaçlar belirlenecektir. sistemlerinde afet risk Belediyesi önceliklendirme çalışması yapılarak ihtiyaç duyulanlar yenilenecektir. Kentsel dönüşüm uygulamaları ve imara yeni açılacak alanlar ile sanayi alanlarının dönüşümü kapsamında şehir planlaması yapılırken şehrin afet geçmişi, afet tehlikeleri ve riskleri göz önünde bulundurulacaktır. (Kalkınma Planı p.694) Tedbir 694,2. Afet risklerinin Çevre ve Şehircilik 1. Mekânsal Planlarda Esas planlama aşamasında gözetilmesine Bakanlığı (S), AFAD, Alınacak Sakınım (Risk yönelik imar planlaması kriterleri Yerel Yönetimler Azaltma) Önlemleri ve geliştirilecek ve afet tehlike ve Kriterlerinin Geliştirilmesi risklerine uygun imar planlaması Projesi kapsamında risk yapılması sağlanacaktır. azaltma kriterleri belirlenerek konuya ilişkin rapor hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

Tarihi Kent Merkezi Projesi Kapsamında Yer Alan Adet 10 2 40 1! Sayısı (Kümülatif) Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan Adet 10 20 45 İl Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.4.5. Kentsel Altyapı

a) Mevcut Durum

İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2020 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içme suyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içme suyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atık sularının arıtılmadan deşarjı, tarımsal ilaç ve gübre kullanımı, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapımı ihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2019 yılında 629'a çıkmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yılında yüzde 91 olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında atıksu arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 87'dir. DSİ Genel Müdürlüğünün finansman yapısının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik belediyeler ve diğer kuruluşlar adına DSİ tarafından tamamlanan altyapı yatırımlarına ait geri ödemelerin iyileştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır. İçmesuyu temin ve dağıtım sistemlerinde çeşitli belediyeler tarafından su kayıplarını azaltıcı faaliyetler yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından içme suyu kayıpları konusunda faturalandırılamayan (kayıp/kaçak dâhil) su miktarının 2019 yılında yüzde 37 olduğu tahmin edilmektedir. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar sürmektedir. Atıksu arıtma tesislerinin verimli şekilde çalıştırılması için bu tesislerin yap-işlet-devret modeli çerçevesinde işletilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanmak üzeredir. 12/11/2012 tarihli ve 6360 sayılı Kanunun uygulama sürecinde 2012 yılında kurulan 14 büyükşehir belediyesindeki su ve kanalizasyon idareleri başta olmak üzere tüm idarelere hem teknik hem de finansal kapasite açısından destek sağlanmaktadır. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2020 itibarıyla 1.388'e ulaşmış olup 2011-2020 döneminde yaklaşık 4,6 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 6,8 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir. Türkiye Su Enstitüsü koordinatörlüğünde ülke genelinde atıksu arıtma tesislerinden alınan Suların analizi yoluyla Covid-19 virüsünün atıksularda izlenmesi çalışmaları yürütülmeye başlanmıştır. TÜİK verilerine göre 2018 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,2 milyon tondur. Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı (2016-2023) kapsamında çalışmalar sürdürülmekte olup atıkların yüzde 60'ı düzenli depolanmakta ve yüzde 13'ü ise geri kazanılmaktadır. Mevcut atık yönetim planlarının sıfır atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılması, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çalışmaları başlatılmıştır. 2020 yılı itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 90'a yükselmiş olup bu tesislerle 1.185 belediyede 65 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında iki yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2020 yılında üç yakma ve 65 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle 81 ilde hizmet verilmektedir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2020 yılı Ambalaj Bültenine göre 2018 yılında piyasaya sürülen yaklaşık 3,9 milyon ton ambalajın yüzde 61'i geri kazanılmıştır. Son yıllarda özel sektör tarafından işletilen toplama-ayırma ve geri kazanım tesisi sayısında önemli gelişmeler kaydedilmiş, 2020 yılı itibarıyla tesis sayısı 1.859'a ulaşmıştır. Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunmaktadır. 2020 yılı itibarıyla 561 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalışmaları yürütülmektedir. 2020 yılı itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 37 beraber yakma ve 15 atık yakma, 450 tehlikeli atık geri kazanım ve 8 birinci sınıf düzenli depolama tesisi bulunmaktadır. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılması faaliyetleri devam etmektedir. Covid-19 pandemi sürecinde tek kullanımlık eldiven ve maske gibi tıbbi atıklarla ilgili Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2020/12 sayılı Tek Kullanımlık Maske, Eldiven Gibi Kişisel Hijyen Malzeme Atıklarının Yönetiminde Covid-19 Tedbirlerine İlişkin Genelge yayımlanmış olup bu atıkların yönetimine ilişkin düzenleme getirilmiştir. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapımına devam edilmektedir. Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar devam etmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir. Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atık Programı (KAP) kapsamında; bir düzenli depolama tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımı tamamlanmış, bir aktarma istasyonu, bir ön işlem tesisi, bir yeni lot ve bir entegre tesis uygulama projesi hazırlanması işi tamamlanmıştır. Üç entegre atık yönetim tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem tesisi ve üç aktarma istasyonu yapım işi devam etmektedir. Ayrıca, dört aktarma istasyonu, bir yeni lot ve iki ön işlem tesisi uygulama projesi hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir. Atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek engellenmesi veya en aza indirilmesi, atığın kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüme kazandırılması amacıyla 2017 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Sıfır Atık Projesi başlatılmıştır. Uygulamanın başladığı Haziran 2017'den itibaren Ekim 2020'ye kadar 48.445 kurum/kuruluş binasında Sıfır Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Sıfır Atık Projesi kapsamında uygulama hakkında bilgi vermek, yol göstermek ve farkındalık oluşturmak amacıyla 2017 yılından itibaren 8.966.000 kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlü bina ve yerleşkeler ile mahalli idareler sıfır atık belgesi almak zorunda olup bu kapsamda 2020 yılı içerisinde 9.603 temel seviyede sıfır atık belgesi düzenlenmiştir. Sıfır atık yönetim sisteminin; idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurları ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Plastik poşetlerin gereksiz kullanımının engellenerek atık oluşumunun önlenmesi amacıyla Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak 1 Ocak 2019 tarihinden itibaren belirlenen kriterler çerçevesinde plastik poşetler satış noktalarında ücretli olarak verilmeye başlanmıştır. Bunun sonucunda poşet kullanımı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 80 oranında azalmıştır. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Geri Kazanım Katılım Payına İlişkin Yönetmelik 31/12/2019 tarihli ve 30995 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmelikle satış noktalarından poşetler için tahsil edilecek geri kazanım katılım payları ile yönetmelikte belirtilen diğer ürünler için piyasaya sürenlerden veya ithalatçılardan tahsil edilecek geri kazanım katılım paylarının belirlenmesi, beyan edilmesi, tahsilatı, izlenmesi ve bu yönetmelik kapsamında uyulacak hükümlere ilişkin idari ve teknik usul ve esaslar getirilmiştir. Piyasaya arz edilen akümülatörlerin kullanımları sonrasında geri kazanımının sağlanması amacıyla iade alınmasını içeren Akümülatör Depozito Bilgi Sistemi uygulamaya alınmıştır. Kent içi ulaşımda trafik sıkışıklığına bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının asgari seviyeye indirilebilmesi, kentlerimizde kaliteli ve konforlu bir ulaşım altyapısının tesis edilmesi için ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Türkiye'de Ekim 2020 itibarıyla 12 büyükşehirde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun) raylı sistemlerle (metro, hafif raylı sistem, tramvay) ile toplu taşıma hizmeti verilmektedir. Ülkemizde en yaygın raylı sistem ağına sahip şehir olan İstanbul'da toplam uzunluğu yaklaşık 230 km olan 10 hatta (Marmaray dâhil) raylı sistem işletmeciliği yapılmakta olup bunu yaklaşık 177 km ile İzmir ve 102 km ile Ankara takip etmektedir. Kent içi ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik olarak 2020 yılında da yeni projeler programa alınmıştır. Bu kapsamda, büyükşehir belediyelerince dış kredi finansmanıyla yürütülmek üzere Ankara Otobüs Alımı, Eskişehir Tramvay Aracı Alımı, İzmir Tramvay Aracı Alımı ve Çiğli Tramvay Hattı projeleri Yatırım Programına dâhil edilmiştir. Diğer taraftan, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla finanse edilmek üzere Bursa Emek Şehir Hastanesi Raylı Sistem Hattı ile Kocaeli Şehir Hastanesi Tramvay Hattı projeleri 2020 Yılı Yatırım Programına dâhil edilmiş, ayrıca İstanbul Başakşehir-Kayaşehir Metro Hattı projesinin İstanbul Büyükşehir Belediyesinden Bakanlığa devri gerçekleştirilmiştir. o — Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen Gayrettepe- Istanbul Havalimanı Raylı Sistem Hattı projesi ile Sabiha Gökçen Havalimanı Metro Bağlantıları projesinin 2021 yılı içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. Böylece İstanbul'un her iki havalimanına da metroyla erişim imkânı sağlanacaktır. Raylı sistem yatırımlarının yanı sıra gerek belediyeler gerekse Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmektedir. Söz konusu yatırımlarla kent içi ulaşımda toplu taşımayı destekleyen sürdürülebilir ulaşım türlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi; atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi için azaltılması, geri dönüşüm ve geri kazanımın sağlanması ve bertaraf edilmesi; erişilebilir, güvenli, zaman ve maliyet yönünden etkin ve sürdürülebilir kent içi ulaşım sistemlerinin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planları bir bütünlük içinde uygulamaya | konulacaktır. (Kalkınma Planı p.697) Tedbir 697.3. Yeraltı suyu Tarım ve Orman Bakanlığı (5), l 1.Yeraltı su kütlelerinin kalite kütlelerinin kalite ve miktar DSİ, Yerel Yönetimler ve miktar envanteri durumu belirlenecektir. çıkarılacaktır. İçmesuyu ve atıksu hizmetlerinin verimli, yeterli ve standartlara uygun şekilde sunulması sağlanacak, sorumlu kurumların işletme performansı ve yatırım verimliliği iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.698) Tedbir 698.1. Büyükşehir Çevre ve Şehircilik Bakanlığı | 1. Su ve atıksu hizmetlerinde belediyesi haricindeki yerlerde (S), İçişleri Bakanlığı, Tarım ve | teknik ve mali performansın il bazında su kanalizasyon Orman Bakanlığı, Yerel iyileştirilmesi için büyükşehir idarelerinin kurulması için Yönetimler olmayan 51 ilde, il ölçeğinde mevzuat düzenlemesi hizmet verecek su ve yapılacaktır. kanalizasyon idarelerinin kurulması için mevzuat hazırlık çalışmaları >> 0 0... . yYepleckr..,.,.,..,, Tedbir 698.2. Içme suyu Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. DSİ'nin içme suyu proje yatırım ve hizmetlerinin DSİ, ILBANK, Yerel Yönetimler finansmanının sürdürülebilir sağlanmasında DSİ'nin içme bir yapıya kavuşturulmasına suyu proje finansmanının yönelik finansman modeli sürdürülebilir bir yapıya geliştirilecektir. kavuşturulmasını teminen geri ödeme sistemi geliştirilecektir. | Tedbir 698.3. SUKAP Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Içme ve kullanma suyu programı fiziki kayıpların ILBANK, Yerel Yönetimler şebekelerinde fiziksel su azaltılmasına yönelik olarak kayıplarının azaltılmasına geliştirilecektir. yönelik SUKAP kapsamında belediyelerin su, kanalizasyon ve altyapı projeleri desteklenecektir. Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf safhaları ve düzensiz/vahşi döküm alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecektir. Katı atık yönetiminde kaynak verimliliğinin ve çevresel sorumluluğun sağlanmasını teminen KÖİ başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.699) Tedbir 699.2. Sifir Atık Projesi | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Sifir Atık Yönetmeliği uygulamaları ilgili Kamu Kurum ve kapsamında 250 bin nüfusun yaygınlaştırılacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler üzerindeki büyükşehir ilçe belediyeleri, kamu kurum ve kuruluşları, organize sanayi bölgeleri, havalimanları, limanlar, akaryakıt istasyonları ve dinlenme tesisleri, 100 ve üzeri ofis/büro kapasiteli iş merkezi ve ticari plazalar, 5 bin m? ve üzeri AVM'ler, ÇED Yönetmeliği Ek-1'de yer alan sanayi tesisleri, 250 ve üzeri öğrencisi olan eğitim kurumları ve yurtlar, 100 oda ve üstü konaklama kapasiteli işletmeler, 100 yatak ve üzeri sağlık kuruluşları, 300 ve üzeri konuta sahip siteler ve zincir marketler sıfır atık yönetim sistemlerini kuracaklardır. Tedbir 699.5. KÖİ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1.Yerel yönetimlerin altyapı çerçevesinde yapımı ve İlgili Kamu Kurum ve tesislerinin KÖİ çerçevesinde işletilmesi planlanan katı atık Kuruluşları, İLBANK, Yerel yapımı ve işletilmesi amacıyla bertaraf tesislerine ilişkin Yönetimler hazırlanan YİD modeline yönelik mevzuat çalışmaları mevzuatın yasalaşması halinde tamamlanacaktır. ikincil düzenleme çalışmaları yapılacaktır. Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700) Tedbir 700.1. Katı Atık Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Üç entegre atık yönetim Programının uygulanmasının ILBANK, Yerel Yönetimler tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem yaygınlaştırılması sağlanacaktır. tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımı tamamlanacaktır. Ayrıca, dört aktarma istasyonu, bir yeni lot ve iki ön işlem tesisi uygulama projesi hazırlanması için ihale çalışmalarına başlanacaktır. 2. Yapılması planlanan katı atık tesislerine yönelik uygulama projeleri hazırlanacaktır. Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve yatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701) Tedbir 701.1. İmar planları ile | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Görev ve sorumluluk ulaşım ana planlarının uyumlu (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı | paylaşımına yönelik çalışmalar olmasını sağlayacak bir (S), Yerel Yönetimler tamamlanacaktır. koordinasyon mekanizması 2. Koordinasyon kurulacaktır. mekanizmasının kavramsal çerçevesi ile hukuki ve kurumsal tasarımı tamamlanacaktır. Tedbir 701.2. Kent içi raylı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Kent içi raylı sistem sistem projelerinin incelenmesi, | (S), Çevre ve Şehircilik projelerinin incelenmesi ve onaylanması ve belediyelerin Bakanlığı, Yerel Yönetimler onaylanmasına ilişkin mevzuat raylı sistem projelerinin tamamlanacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 2. Belediyelerin raylı sistem tarafından devralınmasına ilişkin projelerinin Ulaştırma ve Altyapı usul ve esasları düzenlemeye Bakanlığı tarafından yönelik yönetmelikler devralınmasına ilişkin usul ve hazırlanacak, raylı sistem esasları düzenlemeye yönelik tasarım kılavuzları yönetmelik hazırlanacaktır. güncellenecek, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır. Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kent içi ulaşımda arz yönlü politikalardan ziyade talep yönlü politikaların uygulanmasıyla özel araç yerine toplu taşıma sistemlerinin kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.702) Tedbir 702.3. Toplu taşıma Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Tek kart ödeme sisteminin sistemleri kullanımının (S), Yerel Yönetimler yaygınlaştırılabilmesi amacıyla yaygınlaştırılmasını teminen tek kart ihraç ve kabul edecek kart ödeme sistemi hayata üyelerin sisteme katılması için geçirilecektir. gerekli çalışmalar yürütülecek, TCMB nezdinde Sistem İşleticisi Faaliyet İzni başvuru süreci tamamlanacaktır. Tedbir 702.4. Büyükşehirlerde | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı otopark alanlarının yanı sıra (S), Çevre ve Şehircilik koordinasyonunda belirlenecek köprü, tünel gibi darboğaz Bakanlığı, Yerel Yönetimler üç ilde uygulanabilecek oluşan altyapıların ücretlerinin projelere ilişkin yol haritası dinamik fiyatlandırılması, park- belirlenecektir. et-bin ve tercihli yollar gibi uygulamalar hayata geçirilecektir. Çevreci ulaşım modları geliştirilecek ve kent içi ulaşımda motorsuz ulaşım türleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.703) Tedbir 703.1. Yaya trafiğinin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Yaya yolları ve kaldırım kesintisiz hale getirilmesi için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, standartlarına ilişkin yönetmelik yaya yolları ve kaldırımlar ile Yerel Yönetimler hazırlanacaktır. ilgili standartlar oluşturulacaktır. Tedbir 703.2. Kent Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı merkezlerinde tarihi ve kültürel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, koordinasyonunda Çevre Dostu cazibe noktaları ile alışveriş Yerel Yönetimler Sokak projesi kapsamında bölgelerinde motorlu taşıtlardan toplam 12 km uzunluğundaki arındırılmış yaya bölgeleri alan motorlu taşıtlardan oluşturulacaktır. arındırılmış bölge olarak hayata geçirilecektir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Bisiklet Yolları Yönetmeliği Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek Yerel Yönetimler çerçevesinde 282 km amacıyla yasal ve finansal uzunluğunda kent içi bisiklet destek mekanizmaları hayata yolu projesine finansman geçirilecektir. desteği sağlanacaktır. Tedbir 703.4. Bisiklet yolu Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Birinci Etap Bisiklet Yolları master planı ve uygulama planı Yerel Yönetimler Uygulama Planı hazırlanacak ve hazırlanacak, bu kapsamda yeni yayınlanacaktır. bisiklet yolları yapılacaktır. Tedbir 703.5. Bisiklet paylaşım | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı sistemleri kurulacaktır. Yerel Yönetimler koordinasyonunda belediyelerden gelecek talepler doğrultusunda bisiklet paylaşım projeleri hayata geçirilecektir. Mevcut altyapının daha verimli kullanılabilmesi, trafik güvenliğinin artırılması, ulaşım talebinin doğru bir şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin bir planlama yapılabilmesini teminen ulusal ölçekte bir AUS Strateji Belgesi hazırlanacak, AUS mimarisi geliştirilecek ve AUS uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.704) Tedbir 704.3. Özellikle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı büyükşehirlerde, kent içi ulaşım | (5), Çevre ve Şehircilik koordinasyonunda belediyelerle ağında dinamik yolcu, sürücü ve | Bakanlığı, Yerel Yönetimler işbirliği yapılarak belirlenecek bir yaya bilgilendirme sistemleri ilde pilot uygulamalara kurulacaktır. başlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet

Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Yüzde 98,6(3) 99 99 Nüfusuna Oranı | içme ve Kullanma Suyu Arıtma Tesisi Sayısı Sayı 629(3) 635 650 Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Yüzde 90,7(3) 92 93 Oranı Atık Su Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye m Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı (4) Yüzde 87 di ii Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı Yüzde 1,5 1,7 3 Içme Suyu Kayıp Kaçak Oranı Yüzde 36 36 33 Sıfır Atık Programı Uygulanan Bina Sayısı Bin 25 50 100 (Kümülatif) Düzenli Depolama Hizmeti Verilen Belediye ” Nüfusu Oranı (5) vüzde 79 83 88 OK Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Yüzde 18 2 26 Kent İçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif) km 747 774 848 Bisiklet Yolu Uzunluğu (Kümülatif) km 1148 1 266 1 548

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2018 yılı TÜİK verisidir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının ve Sürdürülebilir Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.6. Kırsal Kalkınma

a) Mevcut durum

Sürdürülebilir kırsal kalkınmanın ana unsurunu köy tüzel kişilikleri oluşturmaktadır. Tüzel kişiliği kaldırılarak mahalleye dönüştürülen 16 binden fazla köyle birlikte, toplam köy sayısı 35 bine yakındır. Köylerin yaklaşık 23 bini orman köyü olup bunların 10.500'ünün tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Türkiye'de 2012 yılı itibarıyla 20 bin nüfus eşiğini esas alan kırkent tanımına göre toplam nüfusun yüzde 27,7'sine karşılık gelen 20,9 milyon kişi kırsal yerleşimlerde yaşamaktadır. İdari statü ölçütünü esas alan köy-şehir tanımına göre ise nüfusun yüzde 22,7'sine karşılık gelen 17,2 milyon kişi köylerde yaşamaktadır. Kırsal nüfusun demografik yapısı incelendiğinde; 2012 yılı itibarıyla kırsal hane sayısı 4,3 milyon olup ortalama hane büyüklüğü 4,9 kişidir. Kadın ve erkek nüfusun dengeli dağıldığı, 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfus payının yüzde 11,3 olduğu görülmektedir. Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yürütülen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES), kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik olarak 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2020 döneminde yaklaşık 15,2 milyar TL kaynak tahsis edilmiş, 1.935 km ham, 86.372 km stabilize; 125.308 km asfalt ve 4.516 km beton yol olmak üzere 277.998 km uzunluğunda yol; köy içi yollarda ve köy meydanı düzenlemelerinde 36,394 milyon m? parke yatırımı gerçekleştirilmiştir. İçmesuyu projeleriyle; 4.943 suyu olmayan ve 62.723 suyu yetersiz olmak üzere toplam 67.666 ünitede içme suyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 72 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşmuş, 80 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmış, 896 ünitede de atık su yatırımı gerçekleştirilmiştir. Ağustos 2020 sonu itibarıyla KÖYDES kapsamında yapılan köy yolu uzunluğu (kümülatif) 125.307 km olmuştur. Ağustos 2020 sonu itibarıyla köylerde içme suyu tesisi yapılan ve yenilenen ünite sayısı (kümülatif) 67.666 olarak gerçekleşmiştir. On Birinci Plan dönemi başında yüzde 21,1 düzeyinde olan tarım istihdamı 2020 yılı Temmuz itibarıyla yüzde 19,4'e gerilemiş, mutlak büyüklüğü 5,2 milyon kişi düzeyinde aşağı yönlü bir seyir göstermiştir. Bu durum, ülkemizde çalışma hayatındaki yaklaşık her beş kişiden birinin tarımda istihdam imkânı bulmaya devam ettiğini göstermektedir. Ülkemizde kırsal ekonominin omurgasını oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. Ortalama işletme büyüklüğünün 6 hektar olduğu yaklaşık 3 milyon işletmeye kayıt temelli sunulan tarımsal desteklerde olduğu gibi, proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında da çeşitlilik artmıştır. Türkiye'nin tarım arazisi ise yaklaşık 24 milyon hektar, tarımsal işletme sayısı 3,1 milyon ve ortalama işletme büyüklüğü 6,1 hektardır. Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri kapsamında, 2016 yılı sonunda uygulamasına başlanan IPARD II (2014-2020) Programının yaklaşık bütçesi, kesintiler sonrası 615,5 milyon avro AB katkısı ve 198 milyon avro ulusal katkı olmak üzere toplam 813,5 milyon avrodur. IPARD TI uygulamaları kapsamında 31.08.2020 tarihli izleme tablolarından alınan verilere göre Ağustos sonu itibarıyla 22.429 başvuru alınmış olup bunlardan 6.599 tanesi ile sözleşme imzalanmıştır. Tamamlanan 3.274 başvuru için faydalanıcılara 193,5 milyon avro ödeme yapılmıştır. Bu projelerin toplam yatırım tutarı yaklaşık 540 milyon avro'dur. Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP) kapsamında 970 milyon TL hibe sağlanmış bu desteklerden 14.839 kişi faydalanmıştır. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Söz konusu kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra, bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafından kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır.

b) Amaç

Sürdürülebilir kırsal kalkınma anlayışıyla, üretici birlikleri ve aile işletmelerinin üretim kapasitesinin ve kırsal işgücünün istihdam edilebilirliğinin artırılması, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ile kırsal toplumun düzenli ve yeterli gelir imkânlarına kavuşturularak refah düzeyinin artırılması ve nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Kırsal yerleşimlerin sosyal ve fiziki altyapısı, iskânı ve yeniden yerleşim işleri için yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti, takibi ve bu ihtiyaçların giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.706) İTedbir 706.1. Köylerin Çevre ve Şehircilik 1.KÖYDES Projesi kapsamında 2020 mahalli müşterek nitelikli Bakanlığı (S), Hazine ve ılında Cumhurbaşkanı Kararıyla altyapı ve üst yapı Maliye Bakanlığı, içişleri belirlenen ödenek Büyükşehir olmayan ihtiyaclarının giderilmesi icin Bakanlığı, Strateji ve 51 ilin yol, içme suyu, tarımsal sulama iye ç . $ , Mi Bütçe Başkanlığı e atıksu projelerinde kullandırılmak büyükşehir olmayan iller için üzere Valiliklerden gelen ve Bakanlıkça KÖYDES kapsamında köylerin naylanan programlar doğrultusunda ve beldelerin kaliteli ve kullandırılacaktır. erişilebilir yol ağı, içme suyu, atık su tesisi, küçük sulama tesisi yapım işleri için finansal destek sağlanacaktır. Tedbir 706.2. KÖYDES Çevre ve Şehircilik 1. KÖYDES Yatırım İzleme Sistemi kapsamında kırsal altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve (KOYDES-CBS) oluşturulacaktır. hizmetleri için ayrılan er Zap Geler ei ve yıl içinde kaynakların verimli ve etkin Bütçe Başkanlığı sağlanacaktır. kullanımı için KÖYDES izleme sistemi oluşturulacaktır. Tedbir 706.3. Kırsal | İçişleri Bakanlığı (S), 1. 160 km güvenlik yolu yerleşimlerde yaşayan | Milli Savunma Bakanlığ tamamlanacaktır. vatandaşlarımızın emniyet, İ asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır. Tedbir 706.4. Kırsal alanda | Çevre ve Şehircilik 1. Yeni yerleşim yeri temin edilemeyen yerleri kamulaştırılanlar | Bakanlığı (S), Hazine ve ailelerin iskan sürecini tamamlamak öncelikli olmak üzere, çeşitli | Maliye Bakanlığı, İçişleri maksadıyla i kamulaştırma işlemleri Bakanlığı, Strateji ve yürütülecektir. risk faktörlerine bağlı olarak | Bütçe Başkanlığı ihtiyaç duyulan yeniden | yerleşim ve iskân faaliyetleri | | kapsamında can ve mal güvenliğini tehdit eden yapıların yerine, köyün bitişiğinde veya belirlenecek İ alanlarda uygun yapılar yapılacaktır. Kırsal kalkınma destekleri, çiftçi ve çevre odaklı programlanacak; desteklerin yürütülmesinde mevcut çok başlılığı giderecek düzenlemeler yapılacak, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.707) Tedbir 707.2. IPARD ve J Tarım ve Orman 1. Yeni çağrı ilanlarında bu tedbirden KKYDP Programları | Bakanlığı (S), Çevre ve başvurular alınmaya devam edilecektir. kapsamında kırsal tarım, kırsal İleri Bakanlığı” ekonomik altyapı yatırımları ile | Sanayi ve Teknoloji çiftlik faaliyetlerinin Bakanlığı, Strateji ve geliştirilmesi, kırsal turizm, el Bütçe Başkanlığı sanatları ve kırsalda bilişim uygulamalarına yönelik destekler sürdürülecektir. | Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.1 Kırsal kalkınma | Tarım ve Orman 1. Tarımsal kooperatiflerin pazarlama ve destekleri kapsamında aile / Bakanlığı (5), Ticaret tanıtım alanlarında rekabetçiliğini işletmeleri ile küçük ve orta ölçekli | Bakanlığı, İçişleri geliştirmek amacıyla ihtiyaç analizi üreticilerin üretim ve finansal Bakanlığı, Strateji ve yapılacak, coğrafi işaret ve geleneksel yapısını güçlendirmek ve ölçek Bütçe Başkanlığı, ürün adı tescili konularında farkındalık ekonomilerinden faydalanılmasını artırılacaktır. sağlamak üzere örgütlenmeleri | | 2. Alternatif pazarlar geliştirilmesine teşvik edilecek; üretim ve lojistik | yönelik çalışmalara başlanacaktır. altyapıları ile markalaşma ve İl pazarlama faaliyetlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 708.2 Kırsalda yaşam Tarım ve Orman 1. İşletmelerin tarımsal kirliliği önlemeye ve kalitesini artırmaya, kırsalı korunan, | Bakanlığı (S), Çevre ve çevresel performansını artırmaya yönelik yaşanan ve üreten alanlar haline (| Şehircilik Bakanlığı destekleme modelleri oluşturulacaktır. getirmeye yönelik çevresel destek 2. İklim dostu tarımsal uygulamaların ve teşvikler artırılacaktır. yaygınlaştırılması için destekleme ve teşvik modelleri oluşturulacaktır. Kırsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması kapsamında köylerde yoksullukla mücadele çalışmaları üretim ve istihdam odaklı sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.709) Tedbir 709.1 Kırsal toplumun Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kadın çiftçilere yönelik Kadın beşeri sermayesinin geliştirilmesi | (S), Aile, Çalışma ve Sosyal | Çiftçiler Yeniliklerle Buluşuyor için aile işletmelerine yönelik Hizmetler Bakanlığı, Milli Programı ve İl Özel Projeler Programı çiftçi eğitimi ve tarım Eğitim Bakanlığı, , belirlenecek olan illerde danışmanlığı konularındaki Üniversiteler uygulanacaktır. faaliyetler güçlendirilecek, kadın ve genç girişimciler başta olmak üzere yetişkin nüfusun yaygın eğitim kurslarına erişimi sağlanacak, mesleki eğitim programları katma değeri yüksek yerel ürünler esas alınarak programlanacaktır.

d) Hedefler

2020(1) | 2021(2)

Performans Göstergeleri 2019

KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan

127 268 131150 135 480

Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif)

Köylerde İçme Suyu Tesisi Yapılan ve

67 200 67 700

Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

2.4.7. Çevrenin Korunması

a) Mevcut Durum

Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve iklim değişikliği, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi çevre problemleri her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemektedir. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır. Ülkemizde çevre sorunlarına duyarlı politikalar, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde, küresel sürdürülebilir kalkınma amaçları ile uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal yapı, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. 2020 yılı sonrasında küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını içeren BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi altındaki Paris Anlaşması ülkemiz tarafından 2016 yılında imzalanmış, ancak Anlaşmaya taraf olunmamıştır. Türkiye, uluslararası iklim değişikliği müzakere sürecine ülkemizin gerçeklerini gözeten ve daha kabul edilebilir bir uluslararası çerçeve sağlanması amacıyla katılım sağlamakta ve sorunun küresel çapta çözümü için müzakerelerde yerini almaktadır. Söz konusu müzakereler 2020 yılında yaşanan küresel Covid-19 pandemisi nedeniyle sekteye uğramışür. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinin 26. Taraflar Konferansı (COP26) Kasım 2021'e ertelenmiş olup Paris Anlaşmasının uygulama mekanizmalarıyla ülkemize yönelik fırsat ve tehditlerin söz konusu konferansta netleşmesi beklenmektedir. Türkiye gelişmekte olan bir ülke olarak enerji, sanayi ve ulaştırma sektörleri başta olmak üzere ilgili alanlarda iklim değişikliğiyle mücadele stratejileri belirlemekte, yeşil büyümenin sağlanması ve emisyon artış trendinin sınırlandırılması yönünde bir politika izlemektedir. Bu kapsamda Türkiye 2030 yılında seragazı emisyonunda yüzde 21'e kadar artıştan azaltım yapabileceğini gösteren Niyet Edilen Ulusal Katkısını 2015 yılında BM'ye sunmuştur. Ayrıca Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, ülkemizin iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, iklim değişikliğine uyumun sağlanması ve gerekli tedbirlerin alınması amacıyla Karadeniz Bölgesi İklim Değişikliği Eylem Planı Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca 2019 yılında açıklanmış olup diğer coğrafi bölgeler için iklim değişikliği eylem planları hazırlık çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2019 yılında 4.224'e çıkarılarak korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı yüzde 8,69'a ulaşmıştır. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştiriimektedir. Ayrıca, biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte ve konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır. Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı 2020 yılı itibarıyla 355 istasyona ulaşmıştır. 2020 yılında Güneydoğu Anadolu Temiz Hava Merkezinin Diyarbakır ilinde faaliyete geçmesiyle bölgesel temiz hava merkezi yapılanması ülke çapında tamamlanmıştır. Ayrıca kirletici vasfı yüksek 348 sanayi tesisine ait 749 baca çevrimiçi olarak sürekli izlenmektedir. Denizlerdeki kirliliğin önlenmesine yönelik ulusal mevzuatımız ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde denizlerimiz 353 noktada izlenmektedir. Bu şekilde temin edilen çevresel verilerin standardizasyonu, paylaşımı ve karar alma süreçlerinde kullanımına öncelik verilmektedir. 2018 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hane halkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 11,6 artış göstererek 38,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 56,6'sı özel sektör, yüzde 36,3'ü kamu ve kar amacı olmayan kuruluşlar, yüzde 7,1'i ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 7,1 milyar TL'ye yükselmiştir. Toplam çevre koruma harcamalarının GSYH içindeki payı 2017 yılında yüzde 1,11 iken, 2018 yılında cari olarak artmış olmasına rağmen yüzde 1 olarak gerçekleşmiştir. Mevzuatla getirilen çevresel yükümlülüklerin uygulanabilmesi için denetim ve yaptırım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Çevre ve doğal kaynakların korunması, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanması, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlılığının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Çevre konusunda kurum ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilerek kamu, özel sektör, mahalli idareler ve STK'lar arasında koordinasyon ve işbirliği geliştirilecek, toplumun çevre bilinci artırılacak ve etkin çevre yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.713) Tedbir 713.2. Çevresel | Çevre ve Şehircilik 1. Çevre Denetim Yönetmeliği yeniden etki değerlendirmesi, | Bakanlığı (S), Sağlık düzenlenecektir. stratejik çevresel | Bakanlığı, Tarım ve Orman | 2. Mobil çevre denetimi uygulaması hayata değerlendirme, izin, lisans, | Bakanlığı, Yerel geçirilecektir. izleme ve denetim | Yönetimler 3. Çevre denetim personeline yönelik eğitim mekanizmaları ve | verilecektir. kapasiteleri geliştirilecek | 4. Çevre Referans Laboratuvarı altyapısı ile ve bu konularda mevzuat | mobil laboratuvar revize edilecektir. güçlendirilerek gerekli İl yazılım, makine ve teçhizat | ihtiyacı giderilecektir. İ Tedbir 713.4. Çevre | Çevre ve Şehircilik 1. Çevre etiketi kapsamındaki ürün ve etiket sistemi | Bakanlığı (5), İlgili Kamu | | hizmet grupları sayısı yediye yaygınlaştırılacaktır. | Kurum ve Kuruluşları yükseltlecektir. | 2. Çevre etiketi konusunda farkındalığı | artırmaya ve işbirliğini geliştirmeye yönelik | etkinlikler yapılacaktır. Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecek, ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik kapasite artırımı sağlanarak ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.714) Tedbir 714.1. Sera gazı | Çevre ve şehircilik 1. Niyet Edilmiş Ulusal Katkının emisyonuna sebep olan | Bakanlığı (S), İklim güncellenmesine yönelik çalışmalara devam binalar ile enerji, sanayi, | Değişikliği ve Hava edilecektir. ulaştırma, atık, tarım ve O | Yönetimi Koordinasyon ormancılık sektörlerinde (| Kuruluna Üye Bakanlıklar emisyon kontrolüne İl yönelik Niyet Edilmiş | Ulusal Katkı çerçevesinde | çalışmalar yürütülecektir. | Tedbir 714.2. İklim Çevre ve Şehircilik 1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin değişikliğinin olumsuz Bakanlığı (S), İklim olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim etkilerine uyum sağlama Değişikliği ve Hava değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya kapasitesini artırmaya Yönetimi Koordinasyon yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin Kuruluna Üye Bakanlıklar, yönelik ulusal ve bölgesel ba geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir. Yerel Yönetimler uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 714.3. İklim Çevre ve Şehircilik 1. Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi için iklim değişikliğine uyumun Bakanlığı (S), İklim değişikliği eylem planlarının hazırlanmasına sağlanması ve gerekli Değişikliği ve Hava devam edilecektir. tedbirlerin alınması amacıyla | yönetimi Koordinasyon bölge ve şehir ölçeğinde Kuruluna Üye Bakanlıklar ihtiyaçlar tespit edilerek çözüm önerileri belirlenecek, başta Karadeniz Bölgesi olmak üzere 7 Bölgemiz için İklim Değişikliği Eylem Planları hazırlanacaktır. Üretim, ısınma ve trafik kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek, emisyonların kontrolü sağlanarak hava kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.715) Tedbir 715.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Temiz Hava Eylem Planlarının düzeyde hava kalitesi eylem | Bakanlığı (S), Yerel güncellenmesi çalışmaları 31 ilde planları oluşturulacak, kirlilik | yönetimler tamamlanacaktır. ve emisyon kontrolüne 2. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi yönelik mevzuat Yönetmeliği güncellenecektir. güncellenecektir. Tedbir 715.2. Bölgesel Çevre ve Şehircilik 1. Güneydoğu Temiz Hava Merkezine bağlı temiz hava merkezlerini Bakanlığı (S) illerde hava kalitesi ön değerlendirme güçlendirerek hava kalitesi çalışması yapılacaktır. yönetim kapasitesi geliştirilecektir. Tedbir 715.3. Hava Çevre ve Şehircilik 1. Beş hava kalitesi izleme istasyonu kalitesinin modellenmesi ve Bakanlığı (S) kurulacaktır. izlenmesine yönelik 2. Ülkenin stratejik hava kalitesi haritaları araştırmalar yapılacak ve km çözünürlüğünde hazırlanacaktır. altyapı geliştirilecektir. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.716) Tedbir 716.1. Araştırma ve | Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Biyolojik çeşitliliği izlemenin geliştirilmesi izleme çalışmalarıyla ulusal (S), Çevre ve Şehircilik amacıyla kurumsal ve teknik kapasite biyolojik çeşitlilik envanteri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | artırılacaktır. düzenli olarak Ilgili Kamu Kurum ve 2. Biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel güncellenecek, biyolojik Kuruluşları, Üniversiteler, bilgiler kayıt altına alınmaya devam çeşitliliğe dayalı geleneksel İlgili STK'lar edilecektir. bilgi kayıt altına alınarak Ar- Ge amaçlı kullanıma sunulacaktır. Tedbir 716.2. Biyolojik Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik çeşitliliğin ve genetik (5), Çevre ve Şehircilik kaynakların korunması, sürdürülebilir kaynakların korunması, Bakanlığı, Ticaret kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının sürdürülebilir kullanımı, Bakanlığı önlenmesine yönelik yasal altyapı için geliştirilmesi ile PN , hazırlık çalışmaları yürütülecektir. kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir. Tedbir 716.3. Genetik Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklara erişim ve bu (5), Çevre ve Şehircilik kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde kaynaklar ile geleneksel Bakanlığı edilen faydaların eşit ve adil paylaşımı bilgilerden elde edilen konusunda idari ve teknik ihtiyaçlar tespit faydaların eşit ve adil edilecektir. paylaşımına yönelik 2. Gen bankalarının çalışma usul ve mekanizma oluşturulacaktır. esaslarını belirleyen mevzuat hazırlanacaktır. Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.717) Tedbir 717.1. Kara ve Çevre ve Şehircilik 1. Potansiyel koruma alanları ile yeşil denizdeki korunan alan Bakanlığı (S), Tarım ve koridorların belirlenmesine yönelik teknik miktarı artırılarak bu Orman Bakanlığı, çalışmalar yapılacaktır. alanların etkin yönetiminin Üniversiteler, Yerel sağlanması için yeşil koridor | Yönetimler, İlgili STK'lar oluşturulması, planlama ve altyapı çalışmaları gibi uygulamalar gerçekleştirilecektir. Büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik risk yönetimi uygulamaları geliştirilecek ve kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718) Tedbir 718.2. Uluslararası | Çevre ve Şehircilik 1. Kimyasalların etkin yönetimine yönelik yükümlülükler kapsamında (| Bakanlığı (S), Aile, Çalışma | elektronik bilgi sistemi hayata geçirilecektir. kimyasalların etkin ve Sosyal Hizmetler yönetimine yönelik mevzuat | Bakanlığı, Ticaret çalışmaları yapılacaktır. Bakanlığı Çevresel gürültünün değerlendirilmesi ve yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.719) Tedbir 719.1. Türkiye Çevre ve Şehircilik 1. 20 ilde stratejik gürültü haritası hazırlık genelinde yerleşim Bakanlığı (S), Yerel çalışmaları Çevresel Gürültünün alanlarının stratejik gürültü | Yönetimler Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği haritaları hazırlanacaktır. çerçevesinde yürütülecektir. Çevresel veri ve göstergelerin standartlara uygun bir şekilde düzenli olarak üretimi, kamuoyu ile paylaşımı ve karar alma süreçlerinde etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.720) Tedbir 720.1. Toplama, Çevre ve Şehircilik 1. Yayınlanan çevresel gösterge sayısı 93'e izleme ve değerlendirme Bakanlığı (S), Tarım ve çıkarılacaktır. süreçleri ile kalitesi Orman Bakanlığı, TÜİK 2. Çevresel göstergeleri yayınlanan il sayısı açısından çevresel veri 81'e çıkarılacaktır. geliştirilecek ve kullanımına yönelik kapasite artırılacaktır.

d) Hedefler

2020(1) | 2021(2)

Performans Göstergeleri Birim

2019

Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı

(Kümülatif) Adet 360

Hava Kalitesi Bilgisinin Vatandaş Erişimine

Sunulduğu İlçelerin Toplam İlçeler İçindeki Payı | Yüzde 67,5 (Kümülatif) Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı Adet 1965 Yeni Kurulan Yenilenebilir Enerji Santralleri ile 138 Kaçınılan CO> Emisyonu (Kümülatif) (3) Korunan Alan Sayısı (Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanı, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ramsar Alanı, Ulusal Öneme Adet 1453| o 1639) 1708 Haiz Sulak Alan ve Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanlar, Doğal Sit, Özel Çevre Koruma Bölgesi) (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uhdesinde olup azaltılacak kümülatif karbondioksit miktarı doğalgazdan elektri üretiminin yenilenebilir elektrik üretimi ile ikamesi yöntemiyle hesaplanmıştır. 2.4.8. Afet Yönetimi

a) Mevcut Durum

Dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmaktadır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artması sonucunda, ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Ülkemizde yaşanan afetler sonucunda meydana gelen can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulanması esas alınmaktadır. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında kentsel dönüşüm uygulamalarına devam edilmektedir. 2019 yılında yürürlüğe konulan Bina Deprem Yönetmeliği ve Deprem Tehlike Haritasına uygun olarak yapıların inşa edilmesine yönelik bilgilendirme ve tanıtım çalışmalarına devam edilmektedir. Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2019'da 9,5 milyon olan sigortalı sayısı Ekim 2020 itibarıyla 9,8 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalılık oranı yüzde 55,4'dür. En fazla sigortalılık oranı yüzde 67,1 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 48,1 ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda 2019 yılında yapılan değişiklik doğrultusunda yapı denetimi bağımsız ve etkin bir şekilde sürdürülmektedir. İstanbul ilinde afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının tespiti yapılarak güncelleme çalışmaları tamamlanmıştır. Afetler konusunda ülke genelinde risk azaltma, hazırlık, müdahale ve afet sonrası iyileştirme çalışmalarının bütünlük içinde yürütülebilmesi için kurum ve kuruluşların sorumluluklarını belirleyecek olan Ulusal Afet Stratejisi ve Eylem Planının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Buna bağlı olarak Türkiye Afet Risk Azaltma Planı ile il afet risk azaltma planlarının hazırlanması çalışmalarına devam edilmektedir. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Diğer taraftan, Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) etkin olarak uygulanmasına yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir. Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının ülke genelinde tamamlanması çalışmaları devam etmektedir. Yerel yönetimler tarafından hazırlanacak risk azaltma planlarında kullanılmak üzere zemin karakteristiği, yapı stoku kalitesi ve imar planı kararları dikkate alınarak geliştirilecek farklı afet senaryoları hazırlanacaktır. Kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Afetlere karşı toplumsal farkındalık düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmaların ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Taşkın riski altındaki yerleşim yerlerinin yeniden düzenlenmesi ve risk yönetim planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Afetlere karşı toplumsal bilincin artırılması, afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşim yerlerinin oluşturulması ve risk azaltma çalışmaları yapılarak afetlerin neden olabileceği can ve mal kaybının asgari düzeye indirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu;/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bölgelerin sosyo-ekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak, farklı afet türlerine göre önceliklendirme yapılarak ve ülke genelinde işbirliği faaliyetleri artırılarak afet risk ve zarar azaltma çalışmaları yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.722) Tedbir 722.1. Afet risk ve İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, 1. Türkiye Afet Yönetim zarar azaltma çalışmalarına İlgili Kamu Kurum ve Stratejisi ve Eylem Planı yönelik Türkiye Afet Risk Kuruluşları hazırlanacaktır. Azaltma Planı hazırlanacaktır. 2. Türkiye Afet Risk Azaltma Planı Taslağının güncelleme çalışmaları tamamlanacak, paydaş görüşleri alınarak nihai | Ni, hali onaya sunulacakr..,., Tedbir 722.2. Afet tehlike ve | İçişleri Bakanlığı (), AFAD, 1. 20 ilde İl Afet Risk Azaltma risklerinin azaltılması için İlgili Kamu Kurum ve Planı hazırlanacaktır. öncelikli afet türleri dikkate Kuruluşları, İlgili STK'lar alınarak il afet risk azaltma planları hazırlanacaktır. Tedbir 722.4. Doğal afet Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), | 1. Sigortalılık oranlarının ve sigortası bütün afet türlerini AFAD, İlgili Kamu Kurum ve genel olarak sigorta bilincinin kapsayacak şekilde Kuruluşları, İlgili STK'lar artırılmasına yönelik farkındalık genişletilerek çalışmaları yürütülecektir. yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortası beyanı ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır. Ülke genelinde iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin senaryolar da dikkate alınarak afet tehlike ve risk haritaları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.723) Tedbir 723.2. Afet tehlike İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve | 1. 2020 yılında heyelan için derecesi yüksek olan yerlerde | Şehircilik Bakanlığı, AFAD, oluşturulan kavramsal model, afet türlerine göre risk Belediyeler, Üniversiteler pilot alanda uygulamaya haritaları hazırlanacaktır. alınacaktır. İstanbul'da olması muhtemel bir deprem sonrasında oluşabilecek can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için gerekli risk azaltma ve güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.724) Tedbir 724.1. İstanbul'daki Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 1. İlgili kuruluşlar ile kritik altyapı tesislerinin (S), Ulaştırma ve Altyapı koordinasyon toplantıları afetlere karşı dayanıklılığı Bakanlığı, AFAD, İLBANK, İlgili | yapılarak İstanbul'daki kritik artırılacaktır. Kamu Kurum ve Kuruluşları, altyapı tesislerinin afetlere İstanbul Büyükşehir Belediyesi | karşı dayanıklı hale getirilmesi için yol haritasının belirlenmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 724.2. İstanbul'da İçişleri Bakanlığı (5), Çevre ve | 1. Geçici barınma alanlarının afet ve acil durumlarda Şehircilik Bakanlığı, AFAD, yüzde 50'sinin vaziyet kullanılması planlanan geçici İstanbul Valiliği, İstanbul planlarının, ilçe belediyeleri barınma alanlarının hizmet Büyükşehir Belediyesi, İlgili tarafından çizimi vereceği kapasite dikkate Kuruluşlar tamamlanacak ve alınarak sosyal donatılarının projelendirme çalışmaları tamamlanması ve başlatılacaktır. kapasitelerinin artırılması sağlanacaktır. Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.725) Tedbir 725.1. Kamu hizmet Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 1. Ülke genelindeki kamu binalarının envanterini çıkarma | (S), İlgili Kamu Kurum ve hizmet binalarının envanterinin ve afetlere karşı güçlendirme Kuruluşları çıkarılması ve çalışmalarına devam önceliklendirilmesine yönelik edilecektir. çalışmalara devam edilecektir. 2. Öncelik sırasına göre riskli olan binaların güçlendirilmesi veya yeniden yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 725.2. Kritik altyapı İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, 1. Belirlenecek iki sektör için tesislerinin önceliklendirilmesi İlgili Kamu Kurum ve kritik altyapı risk için yöntem belirlenecektir. Kuruluşları değerlendirme metodoloji çalışması yapılacaktır. Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726) Tedbir 726.1. Afet sonrası İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve | 1. İyileştirme Planı, amaç, iyileştirme planı Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İlgili | kapsam, temel ilkeleri, hazırlanmasının usul ve Kuruluşlar hedefleri, metot ve çerçeve esasları belirlenerek ulusal eylemleri belirlenecektir. iyileştirme planının çerçevesi hazırlanacaktır. Tedbir 726.2. Afet riski İçişleri Bakanlığı (5), Çevre ve | 1. İyileştirme Planı yüksek olan yerler için yerel Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İlgili | çalışmalarıyla uyumlu kapasite afet sonrası iyileştirme planları | Kuruluşlar dâhilinde en az bir ilde pilot hazırlanacaktır. çalışma başlatılacaktır. Afet yönetiminin etkinliğini artırmak üzere kurumlar arasında sürdürülebilir iletişim altyapısı üzerinden karar desteği sağlamaya yönelik veri paylaşımını iyileştirecek kesintisiz haberleşme altyapısı ile afet yönetimi bilgi ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.727) Tedbir 727.1. Afetlere daha İçişleri Bakanlığı (5), Çevre ve | 1. Sayısal Telsiz Sisteminin etkin müdahale için kesintisiz Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve kurulumları 12 ilde ve güvenli haberleşme Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve | tamamlanacaktır. altyapısı kurulmasına yönelik Altyapı Bakanlığı, AFAD, çalışmalar tamamlanacaktır. Jandarma Genel Komutanlığı Tedbir 727.2. Afetlerin daha | İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, 1. Afet Yönetim ve Karar etkin yönetimi için coğrafi bilgi | İlgili Kamu Kurum ve Destek Sisteminin (AYDES) sistemi üzerinde kurulan ve Kuruluşları geliştirilmesine ve gerekli afet anında tüm kaynakları bilgilerin sisteme girilmesine etkin bir şekilde yönetebilen yönelik faaliyetlere devam karar destek mekanizması edilecek, bu kapsamda 50 geliştirilecektir. modül devreye alınacaktır. Afet ve acil durumlara karşı toplumsal farkındalık artırılacak ve yerel düzeyde afet yönetiminden sorumlu birimlerin kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.728) Tedbir 728.3 İhtiyaç duyulan | İçişleri Bakanlığı (S), AFAD İhtiyaç duyulan lojistik lojistik barınma malzemelerinin barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır. tedariki yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Konut ve Milyon 9,5 98 103 İşyeri Sayısı Adet Risk Azaltma Planı Hazırlanacak İl Sayısı (Kümülatif) Sayı 1 20 Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı Sayı 1 4 12

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5. HUKUK DEVLETİ, DEMOKRATİKLEŞME VE İYİ YÖNETİŞİM

2.5.1. Hukuk Devleti ve Demokratikleşme

a) Mevcut Durum

Ülkemizde insan hakları alanında yol haritası niteliğinde olan İnsan Hakları Eylem Planının hazırlanması çalışmaları Adalet Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili tarafların katılımıyla devam etmektedir. 23/07/2020 tarihli ve 7252 sayılı Dijital Mecralar Komisyonu Kurulması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla; kanunlara, bireylerin kişilik haklarına, özel hayatın gizliliğine ve diğer temel hak ve özgürlüklere aykırı ya da çocukların fiziksel ve psikolojik gelişimlerine zarar verici şekilde internet kullanımının önlenmesi amacıyla alınan tedbirler ile yapılan iş ve işlemler hakkında inceleme, görüşme, raporlama, tavsiye ve görüş bildirme işlemlerini yürütmek üzere, TBMM bünyesinde Dijital Mecralar Komisyonu kurulmuştur. 29/07/2020 tarihli ve 7253 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile internet kullanıcılarının kişisel başvurularında veya kamu kurumlarının bildirimlerinde yaşanan zorlukların aşılması için sosyal ağ sağlayıcılarla muhataplık ilişkisi kurulması amaçlanmaktadır. Buna göre; sosyal ağ sağlayıcı adıyla yeni bir kategori getirilmiş, Türkiye'den günlük erişimi bir milyondan fazla olan yurt dışı kaynaklı sosyal ağ sağlayıcılara yurt içinde yetkili bir temsilci belirleme yükümlülüğü getirilmiş ve bu yükümlülüğü yerine getirmeyen sosyal ağ sağlayıcılara kademeli olarak ağırlaşan yaptırımların uygulanacağı öngörülmüştür. Diğer yandan bir içerik nedeniyle bireylerin kişilik haklarını ihlal iddiaları söz konusu olduğunda erişimi engellemeye ek olarak içeriğin çıkarılması tedbiri de yasal düzenlemeye kavuşturulmuştur. Birleşmiş Milletler Evrensel Periyodik İnceleme Mekanizması çerçevesinde ülkemizin üçüncü tur incelemesi 28-30/01/2020 tarihlerinde Cenevre'de gerçekleştirilmiştir. 2.5.1.1. Adalet Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Covid-19 pandemisi adalet hizmetlerini de etkilemiş ve bu alanda çeşitli tedbirler alınmıştır. 21/03/2020 tarihli ve 2279 sayılı İcra ve İflas Takiplerinin Durdurulması Hakkında Cumhurbaşkanı Kararıyla, 30/04/2020 tarihine kadar, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere, yurt genelinde yürütülmekte olan tüm icra ve iflas takiplerinin durdurulmasına, yeni icra ve iflas taleplerinin alınmamasına ve ihtiyati haciz kararlarının icra ve infaz edilmemesine karar verilmiştir. 25/03/2020 tarihli ve 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikayet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dahil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm süreler, İdari Yargılama Usulü Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diğer kanunlarda taraflar bakımından belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim tarafından tayin edilen süreler ile arabuluculuk ve uzlaştırma kurumlarındaki süreler 13/03/2020 tarihinden 30/04/2020 tarihine kadar durdurulmuştur. Ayrıca İcra ve İflas Kanunuyla takip hukukuna ilişkin diğer kanunlarda belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim veya icra ve iflas daireleri tarafından tayin edilen süreler, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip işlemleri, yeni icra ve iflas takip taleplerinin alınması, ihtiyati haciz kararlarının icra ve infazına ilişkin işlemler 22/03/2020 tarihinden 30/04/2020 tarihine kadar durdurulmuştur. 29/04/2020 tarihli ve 2480 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, Covid-19 pandemisinin Türkiye'de yayılmasını ve yargı alanında doğabilecek hak kayıplarını önlemek amacıyla 7226 sayılı Kanun ile düzenlenen durma süresi 01/05/2020 tarihinden 15/06/2020 tarihine kadar uzatılmıştır. Diğer yandan 29/05/2020'de Hakimler ve Savcılar Kurulunun aldığı Kararla tedbirler esnetilmiştir. Bu çerçevede, kamu davasının açılması işlemlerinin 01/06/2020 tarihi itibarıyla başlatılmasına; 01/06/2020 itibarıyla bölge adliye mahkemelerinde, bölge idare mahkemelerinde, idare ve vergi mahkemelerinde yargısal faaliyetlerin başlatılmasına; 16/06/2020 tarihi itibarıyla tüm duruşmalar ve Cumhurbaşkanı Kararıyla durdurulan tüm süreler ile icra, itiraz, temyiz gibi işlemlere ilişkin sürelerin başlatılmasına karar verilmiştir. 14/04/2020 tarihli ve 7242 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla; terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlardan mahkum olanlar ile ikinci defa mükerrir olanlar ve koşullu salıverilme kararının geri alınması nedeniyle cezası aynen infaz edilenler hariç olmak üzere, kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezasına mahkum olanların, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkum olanların, adli para cezası infaz sürecinde hapis cezasına çevrilenlerin, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu gereğince tazyik hapsine tabi tutulanların cezalarını doğrudan açık ceza infaz kurumlarında çekmeleri esası getirilmiştir. Ayrıca istisnai suçlar (terör suçları, uyuşturucu ticareti suçları, cinsel saldırı ve istismar suçları, kasten öldürme, yüzde sabit iz kalmasına sebebiyet veren kasten yaralama suçu, kadına karşı şiddet, işkence ve eziyet suçları ile özel hayatın gizliliğine ilişkin suçlar) hariç olmak üzere, 30/03/2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 105/A maddesindeki bir yıllık denetimli serbestlik süresi üç yıla çıkarılmıştır. Kanunda belirlenen istisnai suçlar hariç olmak üzere, 30/03/2020 tarihine kadar işlenen suçlarda 0-6 yaş grubu çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler hakkında 5275 sayılı Kanunun 105/A maddesindeki iki yıllık denetimli serbestlik süresi dört yıla çıkarılmıştır. Diğer yandan açık ceza infaz kurumlarında bulunanlar ile kapalı ceza infaz kurumunda bulunup da açık ceza infaz kurumlarına ayrılmaya hak kazanan hükümlülerin, 5275 sayılı Kanunun 105/A maddesi kapsamında denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezasının infazına karar verilen hükümlülerin ve 106'ncı madde veya diğer kanunlar uyarınca denetimli serbestlik tedbirinden yararlanan hükümlülerin Covid-19 pandemisi sebebiyle, 31/05/2020 tarihine kadar izinli sayılması, salgının devam etmesi halinde bu sürenin Adalet Bakanlığı tarafından her defasında iki ayı geçmemek üzere üç kez uzatılabilmesi imkanı sağlanmıştır. 11/07/2020 tarihli ve 7249 sayılı Avukatlık Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla avukat sayısı beş binden fazla olan illerde asgari iki bin avukatla yeni bir baro kurulabilmesi imkânı getirilmiştir. Kanun ayrıca, baroların kurulması ve tüzel kişiliğinin sona ermesi, baro başkanının seçimi, levhaya yazılma yükümlülüğü, baroların Türkiye Barolar Birliğinde nasıl temsil edileceği, adli yardım hizmeti, avukatların geçici olarak görevlendirilmesi, kovuşturma izni, avukatlığa yeni başlayanların baro keseneğinin azaltılması, avukatların kılık ve kıyafetleri gibi konularda düzenlemeler getirilmiştir. Üçüncü Yargı Paketi olarak kabul edilen 22/07/2020 tarihli ve 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla hukuk yargılamalarının daha etkin yürütülmesi, makul sürede sonuçlandırılması ve yargısal işleyişin hızlandırılması amaçlanmıştır. Kanunla e-duruşma uygulamasının mevzuat altyapısı güçlendirilmiş, sözlü yargılama ve hüküm duruşması için zorunlu olan tebligat soruşturma aşamasına çekilerek yargılamanın tebligattan kaynaklı uzamasının önüne geçilmiş, ticari davalarda uygulanan basit yargılama usulüne ilişkin parasal sınır 100.000 TL'den 500.000 TL'ye çıkarılarak ticaret mahkemelerindeki davaların daha hızlı sonuçlandırılması amaçlanmıştır. Diğer yandan, tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartı olarak zorunlu hale getirilmiş, engellilerin ya da okuma yazma bildiği halde imza atamayanların senet niteliğinde belge düzenleyebilmeleri kolaylaştırılmış, ticaret mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar hukuk ve ceza mahkemelerinin il merkezlerinde ve büyük ilçelerde kurulabilmesi sağlanmış ve kadastro mahkemelerinin kararları miktar ve değerine bakılmaksızın istinaf ve temyiz kanun yolu incelemesine açılmıştır. Savcı sayısındaki yetersizlik nedeniyle 31/03/2011 tarihli ve 6217 sayılı Kanunla geçici süreyle kaldırılan cumhuriyet savcılarının asliye ceza mahkemelerindeki duruşmalara katılması yönündeki uygulama yeniden başlatılmış ve hakim ve savcı sayısının artırılmasının bir sonucu olarak asliye ceza mahkemelerinin duruşmalarında savcıların da kürsüde yer alması sağlanmıştır. 09/06/2020 tarihli ve 63 sayılı Suç Mağdurlarının Desteklenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle suç mağdurlarına sağlanan hizmet ve yardımlara ilişkin esaslar düzenlenmiş, bu hizmetleri yerine getirecek teşkilatlanma belirlenmiştir. Bu kapsamda, Adalet Bakanlığı bünyesinde Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığı kurulmuş, mağdurlara hizmet vermek amacıyla 99 adliyede Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü oluşturulmuştur. 03/02/2020 tarihi itibarıyla noterlik işlemlerinde güvenli ödeme sistemi ve noter ücretlerinin kredi kartı ile ödenmesi uygulamasının hayata geçirilmesiyle noterlik ücretlerinde nakit ödeme zorunluluğu ortadan kaldırılmış; bu sayede noterlik hizmetleri hızlandırılmış ve işlem hacmi artmıştır. 12/06/2020 tarihinde Tekirdağ İcra Dairesi yeni icra dairesi modeli kapsamında faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modelinin uygulandığı yer sayısı 61'e yükselmiştir. Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde “hukuk ve adalet” dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısı 2017- 2018 eğitim-öğretim yılında 89.082 iken 2019-2020 eğitim-öğretim yılında 198.929'a yükselmiştir. Ekim 2020 itibarıyla hakim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 21.852'dir. Bunların 14.958'i hakim, 6.894'ü ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 75.380'dir. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı ise 71.681'dir. 2019 sonu itibarıyla ülkemizde 127.691 avukat bulunmaktadır. Avukatların 70.507'si erkek, 57.184'ü kadındır. Ekim 2020 itibarıyla adli yargıda 6.545, idari yargıda ise 202 mahkeme bulunmaktadır. Ekim 2020 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van) faaliyettedir. Ekim 2020 itibarıyla 8 yerde ise (Ankara, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana) Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) faaliyettedir. 2019 yılında adli yardım kapsamında 589.586.893 TL harcama yapılmıştır. Diğer yandan Ekim 2020 itibarıyla 390.820 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 152.465'i uzlaşmayla sonuçlanmıştır. UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup Ekim 2020 itibarıyla 2.802 duruşma salonu ve 575 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 3.377 mahalde sistem kurulumu bulunmaktadır. Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde iyileşme sağlanmıştır. 2020 yılında 1.362 kişi kapasiteli 9 ceza infaz kurumu kapatılırken, 13.821 kişi kapasiteli 10 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. Ekim 2020 itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 260.876 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 242.550 kişidir. Ekim 2020 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 333.896 olmuştur.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargılamanın hızlı, adil ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler | Adli ve idari yargıda yargılamanın etkinliği artırılacak; vatandaşların adalet hizmetlerinden | memnuniyetinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.747) | Tedbir 747.1. Adli ve idari Adalet Bakanlığı (S) 1.Adalet komisyonlarının yetki yargıda yargılamanın etkinliği ve sorumlulukları yeniden artırılacak; vatandaşların adalet düzenlenecektir. hizmetlerinden memnuniyetinin 2.Teknolojik imkanların artırılması sağlanacaktır. kullanılması suretiyle hükümlü ve tutukluların yakınları ile görüntülü görüşmesi ve elektronik dilekçe arzı gibi yeni uygulamalar geliştirilecektir. 3. Yazı işleri müdürlüğünün görev ve yetkileri genişletilecek, kariyer meslek olarak yeniden yapılandırılması sağlanacaktır. 4.Elektronik tebligat yaygınlaştırılarak tebligattan kaynaklanan sorunlar giderilecektir. 5.Adli sicil kaydının e-Devlet kapısı üzerinden silinmesine yönelik yazılım çalışması yapılacaktır. Yargıda hedef süre uygulaması vasıtasıyla sistemin şeffaflığı artırılacak ve makul sürede yargılanma hakkı daha etkin korunacaktır. (Kalkınma Planı p.748) Tedbir 748.1. Yargıda hedef Adalet Bakanlığı (S) 1.Bölge Adliye Mahkemelerinde süre uygulaması vasıtasıyla yargıda hedef süre uygulaması sistemin şeffaflığı artırılacak ve başlatılacaktır. makul sürede yargılanma hakkı 2. Mahkeme ara kararlarının daha etkin korunacaktır. yerine getirilmesinin etkin takibini sağlamak amacıyla mevzuat değişikliği önerisi hazırlanacaktır. Hakim ve savcıların atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.749) Tedbir 749.1. Hakim ve Hakimler ve Savcılar Kurulu (5), | 1.Gerekli mevzuat değişikliğinin savcıların atama, nakil ve terfi Adalet Bakanlığı yapılabilmesi için komisyon sisteminin nesnel, önceden oluşturularak çalıştay belirlenmiş ölçütlere ve liyakate düzenlenecektir. dayalı olarak geliştirilmesi 2. Karşılaştırmalı ülke analizi sağlanacaktır. yapılarak iyi uygulama örnekleri incelenecektir. Hakim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hakim ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.750) Tedbir 750.1. Hakim ve Hakimler ve Savcılar Kurulu (5), | 1.Durum analizi çalışmaları savcılar hakkındaki disiplin Adalet Bakanlığı neticesinde gerekli mevzuat süreci nesnel ölçütlerle yeniden değişikliği için taslak düzenlenecek, hakim ve hazırlanacaktır. savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.752) Tedbir 752.1. Hakim ve Adalet Bakanlığı (S) 1. Hakim ve savcı savcı yardımcılığının yardımcılığına ilişkin mevzuat oluşturulması yönünde değişikliği önerisinin düzenleme yapılacaktır. kanunlaşmasını müteakiben hakim ve savcı yardımcılarının eğitim ve çalışma usul ve esasları belirlenecektir. Hakimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753) Tedbir 753.1. Hakimlik, Adalet Bakanlığı (S) 1.Hukuk Fakültesi savcılık, avukatlık ve noterlik mezunlarının istihdam meslekleri için yeni bir edileceği noter yardımcılığı mesleğe giriş modeli ve sınav müessesesi getirilecektir. getirilecektir. 2. Noterliğe giriş sınavı getirilecektir. Bilirkişilik sisteminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.754) Tedbir 754.1. Bilirkişilik Adalet Bakanlığı (S) 1. Alanında ve konusunda sisteminin etkinliği uzmanlaşmış kişilerin artırılacaktır. bilirkişilik sistemine dahil edilmesi sağlanacaktır. Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.756) Tedbir 756.1. Hukukun Adalet Bakanlığı (S) 1.Hukuki Himaye Sigortasının üstünlüğü ilkesinin en temel genel şartları yeni ihtiyaçlara koşullarından biri olan adalete göre güncellenecektir. erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.757) Tedbir 757.1. Adli yardım Adalet Bakanlığı (5) 1.Özel hukuk alanında adli sistemi, kırılgan gruplara yardıma başvuru prosedürü öncelik verilecek biçimde kolaylaştırılacak, standart bir yeniden düzenlenecektir. başvuru formu oluşturulacak ve e-Devlet kapısı üzerinden başvuru imkanı getirilecektir. Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.758) Tedbir 758.1. Avukatların Adalet Bakanlığı (S) 1. Avukatların yargılamaya yargılamaya daha aktif daha aktif katılımının katılımının sağlanması için sağlanması için gerekli düzenleme yapılacaktır. çalışmalar yapılacak ve ihtiyaç duyulan konularda mevzuat değişikliği önerisi hazırlanacaktır. İhtisas gerektiren çevre, imar ve enerji gibi alanlarda özel mahkemeler kurulacaktır. | (Kalkınma Planı p.760) Tedbir 760.1. İhtisas Adalet Bakanlığı (S) 1. İhtisas mahkemelerine gerektiren çevre, imar ve ilişkin kurumsal düzenleme enerji gibi alanlarda özel çalışmaları yapılarak yeni mahkemeler kurulacaktır. ihtisas mahkemelerinin hayata geçirilmesi sağlanacaktır. Noter onayı aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.766) Tedbir 766. 1. Noter onayı Adalet Bakanlığı (S) 1. Noter onayı aranan işlemler aranan işlemlerin sayı ve gözden geçirilecek ve ihtiyaç maliyetlerinin azaltılmasına duyulan konularda mevzuat yönelik düzenleme değişikliği önerileri yapılacaktır. hazırlanacaktır. Bazı çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.767) Tedbir 767.1. Bazı Adalet Bakanlığı (S) 1. Noterliklerin görev ve iş çekişmesiz yargı işlerinin dağılımı yeniden noterlikler tarafından düzenlenecektir. yapılabilmesi sağlanacaktır. 2.5.1.2. Güvenlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında ülke genelinde ve büyükşehirlerde olmak üzere zaman zaman sokağa çıkma kısıtlaması getirilmiş ve çeşitli tedbirler alınmıştır. Bu kapsamda; sosyal hareketliliği ve insanlar arası teması azaltmak üzere 30 büyükşehir ve Zonguldak İline kara, hava, deniz yoluyla yapılacak tüm giriş/çıkışlar süreli olarak kısıtlanmış, seyahat izin belgesi alma zorunluluğu getirilmiş, İçişleri Bakanlığınca gerekli istisnalar belirlenmiştir. Bu kısıtlamalar sonrasında şehirlerarası toplu ulaşım araçları ile yapılacak yolculuklarda Hayat Eve Sığar (HES) uygulaması üzerinden yapılan denetimler sonrası bilet işlemleri gerçekleştirilmiştir. 65 yaş ve üzeri ile 18 yaş altı sokağa çıkma kısıtlamaları süreli olarak uygulanmış, ülke genelinde Umumi Hıfzıssıhha Kanunu kapsamında denetimler yapılmış ve gerekli durumlarda çeşitli yaptırımlar uygulanmıştır. Pandemiyle mücadele kapsamında 21/03/2020 tarihinde İçişleri Bakanlığınca yayımlanan 5762 sayılı Genelge ile Vefa Sosyal Destek Grubu kurulmuştur. Vefa Sosyal Destek Hattı ile İl-İlçe Salgın Denetim Merkezleri (İSDEM) koordinasyonu Acil Çağrı Merkezleri üzerinden gerçekleştirilmekte ve salgın döneminde yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Ocak-Eylül 2020 sonu itibarıyla sisteme yapılan toplam 61.318.293 çağrının 2.020.373 adedi (yüzde 3,29) salgın ile ilgili olmuştur. Birden fazla olan acil çağrı numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen Acil Çağrı Merkezleri Projesi kapsamında Ekim 2020 itibarıyla 19 ilde daha teknik donanım işleri tamamlanarak Acil Çağrı Merkezi faal olan il sayısı 51'den 70'e çıkarılmıştır. 2021 yılında kalan illerdeki merkezlerin hizmete girmesi hedeflenmektedir. İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezinin (GAMER) ana hizmet binası 2020 yılı sonunda tamamlanmış olacaktır. 18/06/2020 tarihli ve 7245 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu ile çarşı ve mahalle bekçilerinin adaylık şartları, sınav, atama ve adaylık süreçleri ile görev ve yetkileri belirlenmiştir. Eylül 2020 itibarıyla Jandarma Genel Komutanlığında profesyonelleşme oranı yüzde 82 olmuştur. Sahil Güvenlik Komutanlığında ise profesyonelleşme 2020 yılında tamamlanmıştır. Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), Eylül 2020 itibarıyla tüm il merkezlerinde ve 919 ilçede kurulmuştur. Halen Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk bölgesinde 70 ilde 318 adet Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 364 ilçede Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS) bulunmaktadır. Eylül 2020 itibarıyla 81 ilde faaliyette olan Narkotimler, kurulduğu 2015 yılından bu yana 173.874 olaya müdahale etmiştir. Eylül 2020 itibarıyla özel güvenlik personeli sayısı 320.956 olmuştur.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak, sivil gözetim ve denetim, şeffaflık, hesap verebilirlik ve kapsayıcılık ilkeleri doğrultusunda güçlendirilmesi, temel hak ve özgürlükler ile toplumsal ve bireysel güvenlik konuları arasındaki dengenin gözetilmesi, güvenlik hizmetlerinde kalite ve etkinliğin artırılması ve suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacak, güvenlik birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.770) Tedbir 770.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (5), Emniyet | 1. Farklı ülkelerle on ortak birimleri arasında işbirliği ve Genel Müdürlüğü komisyon toplantısı ortak bilgi sistemleri altyapısı yapılacaktır. geliştirilecek, ulusal ve 2. Sırbistan hudut kapılarından uluslararası kurumlar arasında geçen Türk vatandaşlarının işbirliği ve koordinasyon işlemlerinin kolaylaştırılması artırılacaktır. amacyla Sırbistan'da personel görevlendirilmesine devam edilecektir. 3. Diğer ülkelere yönelik olarak verilen polis eğitimlerine devam edilecektir. 4. Uluslararası Uyuşturucu Konferansı, Güvenlik Sempozyumu, Güvenlik Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar Çalıştayı, bir uluslararası kongre, iki çalıştay gerçekleştirilecektir. Tedbir 770.3. Asayiş İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet | 1. Asayiş suçlarıyla suçlarıyla mücadelede etkinlik | Genel Müdürlüğü, Jandarma mücadelede etkinlik artırılarak artırılarak ülke genelinde Genel Komutanlığı, Sahil ülke genelinde huzur ve huzur ve güvenlik ortamına Güvenlik Komutanlığı güvenlik ortamına katkı katkı sağlanacaktır. sağlanacaktır Tedbir 770.4. Suçların İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet | 1. Asayiş suçlarının soruşturulması ve Genel Müdürlüğü, Jandarma incelenmesi için rehber hazırlık aydınlatılması kapsamında Genel Komutanlığı, Sahil çalışmasına devam edilecektir. bilgi teknolojileri daha etkin Güvenlik Komutanlığı, 2. Analiz faaliyetlerinin kullanılarak, analiz yöntemleri | Savunma Sanayii Başkanlığı, geliştirilmesi amacıyla gerekli geliştirilecektir. TÜBİTAK, ASELSAN, programlar güncellenecektir. HAVELSAN 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır. Tedbir 770.5. Siber suçlarla İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim | 1. Siber suçlarla mücadele mücadele birimlerinin etkinliği Bakanlığı, Emniyet Genel kapsamındaki operasyon sayısı artırılacaktır. Müdürlüğü, Jandarma Genel artırılacaktır. Komutanlığı, Sahil Güvenlik 2. Sayısal belge inceleme payı Komutanlığı, yüzde 97'ye çıkarılacaktır. Bilgi Teknolojileri Kurumu, 3. 16 siber birimin şifre kırma, 8 Türkiye Radyo Televizyon siber birimin veri kurtarma Kurumu, Gazi Üniversitesi, Hacı kapasitesi artırılacaktır. Bayram Veli Üniversitesi 4. Siber güvenlik, güvenli ve bilinçli teknoloji kullanımı, siber saldırı konularında önleyici, bilinçlendirici faaliyet, içerik ve ürünler geliştirilecektir. Tedbir 770.6. Jandarma ve İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Jandarma Genel Sahil Güvenlik teşkilatlarında Savunma Bakanlığı, Jandarma Komutanlığının profesyonelleşme çalışmaları Genel Komutanlığı, profesyonelleşme oranının tamamlanacaktır. Sağlık Bilimleri Üniversitesi yüzde 83'e çıkarılması için temin ve yetiştirme çalışmalarına devam edilecektir. Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı madde ile bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların; ulusal ve uluslararası boyutta üretimi, ticareti, kullanımı ve taşınması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.772) Tedbir 772.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (5) 1. Yasa dışı ekim alanlarının birimlerinin uyuşturucuyla uzaktan algılama teknolojileri mücadele kapasitesi kullanılarak belirlenmesine artırılacaktır. devam edilecektir. Tedbir 772.2. Uyuşturucuyla İçişleri Bakanlığı (5), Emniyet 1. Uyuşturucu ile mücadele mücadele konusunda halkı Genel Müdürlüğü, Jandarma rehberlerinin hazırlanıp bilinçlendirme çalışmalarının Genel Komutanlığı, Sahil dağıtılması yoluyla 50.000 kişiye desteklenmesine devam Güvenlik Komutanlığı, İlgili ulaşılacaktır. edilecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 772.3. Uyuşturucuyla İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet 1. Uyuşturucu sunumuna ilişkin mücadele kapsamında yürütülen | Genel Müdürlüğü, Jandarma verilerin toplanacağı Uyuşturucu çalışmaların takibi amacıyla veri | Genel Komutanlığı, Sahil Karar Destek Sistemi toplama kapasitesi Güvenlik Komutanlığı geliştirilecektir. güçlendirilecektir. Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773) Tedbir 773.2. Sahil İçişleri Bakanlığı (S), Sahil 1. Deniz Bilgi Sistemi Gözetleme Radar Sistemi Güvenlik Komutanlığı paydaşları ile entegrasyon Projesi ile Türk deniz yetki tamamlanacaktır. alanlarında teknolojik 2. Enez İstasyonunun sisteme gözetleme, tespit ve teşhis entegrasyonu ve sistem imkân ve kabiliyeti yazılımları tamamlanacaktır. artırılacaktır. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.774) Tedbir 774.1. Vatandaşla İçişleri Bakanlığı (5), Emniyet | 1. Toplum destekli polislik kolluk güçleri arasındaki Genel Müdürlüğü, Jandarma faaliyetlerine devam ilişkinin güven esasına Genel Komutanlığı edilecektir. dayandırılması amacıyla 2. 5.000 sorumluluk alanı toplum destekli kolluk huzur toplantısı ve 5.000 suç yaklaşımı güçlendirilecektir. mağduru destek ziyareti olmak üzere 50.000 vatandaşa ulaşılacaktır. Tedbir 774.2. Suçla İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet 1. Sekiz güven-huzur mücadelede önleyici kolluk Genel Müdürlüğü, Jandarma uygulaması yapılacaktır. tedbirleri artırılacaktır. Genel Komutanlığı, Sahil 2. Tarama cihazı, kapı tipi ve Güvenlik Komutanlığı el tipi metal arama algılayıcısı alımı yapılacaktır. 2.5.1.3. Sivil Toplum

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin özellikle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleştirdiği ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum, önemli bir toplumsal aktör konumuna gelirken, sivil toplum kuruluşları (STK) toplumsal gelişimin ve ekonomik kalkınmanın dinamik bir gücü haline gelmiştir. STK'ların toplum içindeki öneminin ve kapsamının yaygınlaşması, çeşitliliğinin ve sayısının giderek artması, karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanmasına yönelik çalışmalar öncelik kazanmıştır. Diğer taraftan STK'ların birbirleriyle, kamu kurumlarıyla ve özel sektörle işbirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Gönüllülük temelinde ve geniş tematik yelpazede faaliyet gösteren STK'lar yereldeki toplumsal taleplerin kamu idarelerine aktarılmasında önemli bir araçtır. Bu doğrultuda yerel nitelikli hizmetlerin etkin bir biçimde karşılanması ihtiyacına yönelik olarak STK'lar yerel taleplere uygun politika üretme ve etkili uygulama için kolaylaştırıcı rol üstlenebilecek ve işbirliği yapılacak ortakların başında yer almaktadır. Yönetişim mekanizmasının önemli bir unsuru olan STK'lar yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili işleyişine de katkı sağlamaktadır. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte, günümüz koşullarıyla uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Türkiye'de STK'ların sayısı, faaliyetlerinin kapsam ve içeriğinde artış kaydedilmiştir. Eylül 2020 itibarıyla toplam dernek sayısı 311.608'e ulaşmış olup faal derneklerin sayısı 121.026, yeni vakıf sayısı ise 5.371'dir. Derneklerin çalışma alanı yüzde 31,28 oranında mesleki ve sosyal dayanışma alanında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir. Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STK'larla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanması, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri ile ilgili alanlarda çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılması, merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler sağlanmıştır. Ülkemizde sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanması amacıyla İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü (STİGM) bu alanda kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Bu çerçevede, görev alanıyla uyumlu olacak şekilde STİGM'nin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmekte olup, halihazırda çalışma yönetmeliği uygulamaya konulan Sivil Toplum İstişare Kurulunun düzenli olarak toplanmasının sağlanması ve katılımcı bir yaklaşımla kamu, akademi ve STK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politikaların geliştirilmesine ilişkin çalışmalar yapılması planlanmaktadır. Covid-19 pandemisi sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamaktadır. Önümüzdeki dönemde de pandeminin yol açabileceği toplumsal ve çevresel etkilere yönelik olarak STK'larla işbirliği yapılması yönelik çalışmalar devam etmektedir. Covid-19 pandemisi STK'lar üzerinde önemli ölçüde etki yapmış olup bu dönemde STK'ların kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme, proje hazırlama, hibe kullanımı, fon toplama konularında sorunlar yaşamasına neden olmuştur. Pandeminin sivil toplum üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yeni ihtiyaçlar ışığında, STK'ların işleyişi ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınması gerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programları uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Sivil toplum ve gönüllülük alanında ihtiyaç duyulan yasal, mali ve idari hususlara ilişkin kapsayıcı bir düzenleme yapılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkanların sağlanması ile sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ve uygulamaların hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin yasal statülerinin belirsiz olmasının yarattığı sorunların giderilmesi ve STK'ların hukuki statüleri, kurumsal yapıları, faaliyetleri, kamu-STK işbirliği modellerinin çeşitlendirilmesi ile kamu yararı statüsünün tanımı ve edinilmesine ilişkin sürecin yeniden değerlendirilmesi yönelik çalışmalar devam etmektedir. İçişleri Bakanlığı tarafından sivil toplum alanında özellikle mevcut süreçlerin şeffaflık ve hesap verebilirliğinin geliştirilmesine yönelik çeşitli (mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, Dernekler Yönetmeliği revize edilerek 09/07/2020 tarihli ve 31180 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, STK'ların çalışmalarının kolaylaştırılması ve faaliyetlerinin daha etkin olarak yürütülebilmesinin desteklenmesi için İçişleri Bakanlığı Dernekler Denetçileri Görev ve Çalışma Yönergesi 03/09/2020 tarihinde yürürlüğe konulmuştur. Uzun vadeli perspektifle sivil toplumun güçlendirilmesi ve küçük yaşlardan itibaren toplumsal farkındalığın artırılması amacıyla çocukların sivil toplum faaliyetleriyle tanışması, gençlerde gönüllülüğün yaygınlaştırılması ve gönüllülük bilincinin toplumun her kademesinde oluşmasına yönelik olarak bilinçlendirme ve görünürlük çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

Sivil toplum bilincinin gelişmesi, örgütlü sivil toplumun güçlenmesi, STK'ların saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun bir yapıya kavuşması ve devletin karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü bir sivil toplumun oluşumunu güçlendirecek düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.776) Tedbir 776.1. Sivil toplum ve | İçişleri Bakanlığı (S), Strateji 1. Gönüllülükle ilgili mevzuat gönüllülük alanını güçlendiren | ve Bütçe Başkanlığı, çalışmalarına devam edilerek, kapsayıcı bir çerçeve Vakıflar Genel Müdürlüğü, kamu kurumları, STK düzenleme yapılacaktır. Avrupa Birliği Başkanlığı, temsilcileri ve İlgili Kamu Kurum ve akademisyenlerin katılacağı iki Kuruluşları, çalıştay düzenlenerek yasal STK'lar çerçevenin geliştirilmesine yönelik görüş alışverişi yapılacak ve öneriler eliştirilecektir.

alanında güvenli ve düzenli Yerel Yönetimler,

veri toplanacak ve STK'lar

yayımlanacaktır.

Tedbir 776.3. STK'ların iç ve | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Dernekler Yönetmeliği dış denetimine ilişkin süreçler | Hazine ve Maliye Bakanlığı, başta olmak üzere şeffaflık ve hesap verebilirlik Strateji ve Bütçe Başkanlığı, güncellenen mevzuat ilke ve uygulamaları Vakıflar Genel Müdürlüğü, çerçevesinde ilgili paydaşlara çerçevesinde yeniden Avrupa Birliği Başkanlığı yönelik eğitim ve bilgilendirme düzenlenecektir. İlgili Kamu Kurum ve çalışmaları yapılacaktır. Kuruluşları, STK'lar Tedbir 776.4. Karar alma ve | İçişleri Bakanlığı (S), Strateji 1. Karar alma ve mevzuat

bu çerçevede ihtiyaç analizi ve

bulgu değerlendirme

çalışmaları tamamlanacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777) Tedbir 777.1. Gerçek ve tüzel İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve 1. İlgili kurumlarla ortak kişilerin STK'lara yapacağı Maliye Bakanlığı, Strateji ve çalışmalar yapılarak ihtiyaçlar desteklere yönelik vergisel Bütçe Başkanlığı, Avrupa Birliği || tespit edilecek ve bu düzenlemeler sosyal ve Başkanlığı, Gelir Idaresi doğrultuda STK'lara yapılacak ekonomik faydayı artıracak Başkanlığı, Vakıflar Genel desteklere yönelik vergisel şekilde yeniden Müdürlüğü, Ilgili Kamu Kurum N i değerlendirilecektir. ve Kuruluşları, STK'lar düzenlemeler İle sosyal ve ekonomik faydayı artırmaya yönelik mevzuat çalışması apılacaktır. Sivil toplum-kamu işbirliği güçlendirilecek, kamunun ve STK'ların kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.778) Tedbir 778.1. STK'lara yönelik | İçişleri Bakanlığı (5), Hazine ve 1. Sivil Toplumla İlişkiler politika, program, faaliyet ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Genel Müdürlüğünün insan hizmetlerin bütünsellik içinde Bütçe Başkanlığı, Avrupa Birliği kaynağı kapasitesinin yürütülmesini sağlamak üzere Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | geliştirilmesi için çalışmalar Sivil Toplumla Ilişkiler Genel Kuruluşları, STK'lar yapılacaktır. Müdürlüğünün kurumsal kapasitesi görev alanıyla uyumlu olacak şekilde güçlendirilecektir. Tedbir 778.2. STK'lara yönelik | İçişleri Bakanlığı (5), Avrupa 1. İki kapasite geliştirme proje hazırlama, fon bulma gibi Birliği Başkanlığı, eğitimi düzenlenecektir. alanlar başta olmak üzere Vakıflar Genel Müdürlüğü, kapasite geliştirme eğitimleri İlgili Kamu Kurum ve yaygınlaştırılacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Sivil toplum faaliyetlerine yönelik farkındalık artırılacak, bu alandaki araştırmalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.779) Tedbir 779.1. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), Avrupa 1. Sivil toplum alanının görünürlüğü, başarılı faaliyetleri | Birliği Başkanlığı, görünürlüğünü artırmak üzere kamuoyuyla paylaşılarak Vakıflar Genel Müdürlüğü, kamu spotu hazırlanarak artırılacaktır. İlgili Kamu Kurum ve yayımlanacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Tedbir 779.3. Küçük yaşlardan | İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim | 1. Eğitimciler, itibaren çocukların sivil toplum Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor akademisyenler, ilgili kamu faaliyetleriyle tanışması ve Bakanlığı, Vakıflar Genel kurumu ve STK temsilcilerinin gönüllülük bilincinin oluşmasına | Müdürlüğü, katılımıyla bir çalıştay yönelik olarak okullarda İlgili Kamu Kurum ve düzenlenecektir. uygulamalar başlatılacaktır. Kuruluşları, 2. Okullarda gönüllülük ve sivil Yerel Yönetimler, STK'lar toplum bilinci konularında çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 779.4. Üniversite İçişleri Bakanlığı (S), Aile, 1. Model belirleme öğrencilerinin gönüllülük ve STK | Çalışma ve Sosyal Hizmetler çalışmalarının yapılması faaliyetlerine katılımı ile Bakanlığı, Gençlik ve Spor amacıyla tüm sorumlu ve STK'larda staj imkânlarının Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı işbirliği yapılacak kurumların kolaylaştırılması teşvik İnsan Kaynakları Ofisi, Vakıflar dâhil olacağı çalışma grubu edilecektir. Genel Müdürlüğü, toplanacak ve çalışmalarını Avrupa Birliği Başkanlığı, SGK, yürütecektir. YÖK, Valilikler, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar Tedbir 779.5. Üniversitelerde | İçişleri Bakanlığı (S), YÖK (S), | 1. Tüm sorumlu ve işbirliği sivil toplum merkezlerinin Vakıflar Genel Müdürlüğü, yapılacak kurumların dâhil yaygınlaştırılması ve sivil Avrupa Birliği Başkanlığı, olacağı bir çalışma grubu toplum sertifika ve yüksek Üniversiteler, İlgili Kamu oluşturulacak ve çalışmalarını lisans programlarının açılması | Kurum ve Kuruluşları, Yerel yürütecektir. için çalışma yapılacaktır. Yönetimler, STK'lar 2. İlgili kamu kurum ve kuruluşlarıyla ve üniversitelerle ortak çalışmalar neticesinde üniversitelerde kurulacak sivil toplum merkezlerinin üniversite öğrencilerinin sivil toplum faaliyetlerine katılmalarıyla ilgili çalışmalara destek sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) | 2021(2)

Dernek Sayısı Adet 118 276 122 000 126 000

Vakıf Sayısı Adet 5 285 5390 5470

Kamu Yararına Dernek Sayısı Adet 356 369 380

aynak: Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

2.5.2. İyi Yönetişim

2.5.2.1. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik, İdari Yapılanma ve Politika Yapımı

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere kurulan Kamu Denetçiliği Kurumuna 2020 yılının ilk 6 ayında yapılan başvuru sayısı, 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 612 artarak, 76.281'e ulaşmıştır. 2020 yılının ilk 6 ayında yapılan 76.281 şikayet başvurusunun yanında, 2019 yılından devreden 3.820 dosya ile birlikte toplamda 80.101 adet dosya 2020 yılının ilk yarısında incelemeye alınmış ve aynı dönem içerisinde 63.606'sı sonuçlandırılmıştır. 66 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle İletişim Başkanlığına stratejik iletişim ve kriz yönetimine ilişkin politikaları belirlemek, bu kapsamda ulusal ve uluslararası alanda yürütülecek faaliyetlerde tüm kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyonu sağlamak görevi verilmiş ve bu görevleri yerine getirmek üzere İletişm Başkanlığı bünyesinde Stratejik İletişim ve Kriz Yönetimi Dairesi Başkanlığı ihdas edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminin amacına uygun olarak kurumların hızlı işleyişini temin etmek ve bütüncül bir strateji ile ortak hedeflere ulaşmak için ilgili paydaşların katkılarıyla İletişim Başkanlığı tarafından Bakanlıklar ve kamu kurumları için İletişim Planlama Rehberi; kriz durumlarında koordinasyonu güçlendirebilmek için ise Kriz İletişiminde Kurumlar Arası Koordinasyon Belgesi hazırlanmıştır. Vatandaşların yaşadığı sorunları ve kamu hizmetlerine ilişkin hususları aktarmakta etkin bir araç olarak kullanılan Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine (CİMER) 2020 yılının ilk 9 ayında yaklaşık 4,3 milyon başvuru yapılmıştır. Bu başvurulara verilen cevap sayısı ise yaklaşık 4,4 milyona ulaşmıştır. 2018 yılı itibarıyla 18 gün olarak gerçekleşen ortalama cevap süresi 2020 yılında ortalama 14 güne indirilmiştir. CİMER'i daha erişilebilir kılmak ve CİMER'e yapılan başvuruların durumu hakkında vatandaşı bilgilendirmek amacıyla İletişim Başkanlığı bünyesinde bir çağrı merkezi kurulmuştur. Kamu harcamalarındaki etkinliğin ve şeffaflığın artırılmasına yönelik kamu ihale mevzuatında yapılan düzenlemelerle e-ihale uygulamalarının geliştirilmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda, Ocak-Ekim 2020 döneminde yaklaşık 22,7 milyar TL tutarında 16.547 e-ihale sözleşmeye bağlanmış ve 4734 sayılı Kanun kapsamındaki toplam ihale sayısının yaklaşık yüzde 24'ünde e-ihale yöntemi uygulanmış ve kamu ihalelerinin süreç ve sonuçlarının internet üzerinden yayınlanması sağlanmıştır. Bütçeden yapılan harcamalara ilişkin bilgilere vatandaşların erişilebilmesi ve verilerin açık ve anlaşılır olması bütçe okuryazarlığının ülkemizde geliştirilmesi açısından önemli görülmektedir. Bu kapsamda bütçe ve harcama verilerinin yer aldığı bütüncül ve kullanıcı dostu bir internet portalının geliştirilme çalışmaları sürdürülmektedir. CİMER sisteminin usul ve esaslarının belirlenmesine yönelik hukuki düzenleme yapılması ve hizmet sunumunda yapay zekâ gibi yeni teknolojik trendlerden yararlanılması CİMER aracılığıyla sunulacak hizmetlerin kalitesinde ve hızında artışa neden olacaktır. Yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla özellikle kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Kamu yönetiminde hesap verme sorumluluğunun yerleştirilmesi, katılımcılığın güçlendirilmesi, kamu hizmet sunumunda eşit ve adil muamele yapılmasının sağlanması ve şeffaflığın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Vatandaşların ve ilgili tüm tarafların politika yapma süreçlerine aktif katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.782) Tedbir 782.1. Kent evre ve Şehircilik 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerinin daha aktif hale Bakanlığı (S), İçişleri konseylerinin daha aktif hale getirilmesine getirilmesine yönelik Bakanlığı, Yerel yönelik hususlar belirlenecektir. düzenleme yapılacaktır. Yönetimler 2. Elde edilen çıktılar doğrultusunda gerekmesi halinde mevzuat çalışması | yapılacaktır. Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784) Tedbir 784.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Vatandaşların bütçe okuryazarlığını harcamaları ile ilgili verilerin | Başkanlığı (S), Hazine | artırmaya katkı sağlamak üzere bütçe ve bütüncül ve kullanıcı dostu ve Maliye Bakanlığı harcama verilerinin yer aldığı bütüncül ve bir formatta paylaşılması kullanıcı dostu bir sistem oluşturulacaktır. amacıyla bir internet portalı 2. Kamu harcamalarının daha anlaşılır şekilde açılacaktır. takip edilmesine imkân sağlayacak program bütçe çalışmaları kapsamında gerekli altyapı oluşturulacaktır. 3. Program bütçeye geçiş takvimine bağlı olarak bir internet portalı uygulamaya geçirilecektir. Yolsuzlukla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.785) Tedbir 785.1. Cumhurbaşkanlığı 1. Takip sistemi konusunda analiz çalışması Yolsuzluklarla mücadele Dijital Dönüşüm Ofisi | tamamlanacaktır. amacıyla kamu görevlilerinin | (S) mal beyanlarının doğruluğu araştırılacak ve otomatik takip sistemi kurulacaktır. Anayasa tarafından güvence altına alınmış dilekçe ve bilgi edinme hakkının Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) aracılığıyla etkin ve hızlı bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.786) Tedbir 786.1. CİMER'e İletişim Başkanlığı (S) | 1. CİMER tanıtım filmi yapılacaktır. ilişkin vatandaşların 2. Halkla ilişkiler iletişim günleri farkındalık düzeyi düzenlenecektir. artırılacaktır. Tedbir 786.2. CİMER'e İletişim Başkanlığı (S) | 1. CİMER sisteminin usul ve esaslarının vatandaşlar tarafından belirlenmesine yönelik hukuki düzenleme yapılan başvurulara cevap yapılacak, kurumsal takip ve inceleme verme süresi azaltılacaktır. faaliyetleri yürütülecektir. 2. CİMER Vatandaş Memnuniyet Araştırması yapılacaktır. 3. Kamu kurum ve kuruluşlarında CİMER'den sorumlu personele eğitim verilecektir. Tedbir 786.3. CİMER'İ | İletişim Başkanlığı (S) | 1. CİMER çağrı merkezinin kapsamı ve niteliği daha erişilebilir kılmak için geliştirilecektir. ALO 150 hattının etkinliği 2. ALO 150 hattında istihdam edilen personel artırılacaktır. sayısının artırılmasına yönelik çalışma yapılacaktır. Demokrasinin standartlarını yükseltmek için devlet-vatandaş ilişkisini güçlendirecek yeni mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.787) Tedbir 787.4. Bilgi ve İletişim Başkanlığı (S) | 1. CİMER yazılımının yapay zekâ teknolojisiyle iletişim teknolojilerine dayalı güncellenmesine yönelik çalışma yeni iletişim kanalları başlatılacaktır. geliştirilecektir. 2.5.2.2. Kamuda Stratejik Yönetim

a) Mevcut Durum

Strateji ve Bütçe Başkanlığının merkezi uyumlaştırma rolü çerçevesinde stratejik plan, performans programı ve faaliyet raporlarına ilişkin ikincil mevzuatın gözden geçirilerek tek bir çatı altında birleştirilmesine yönelik çalışmalar son aşamasına gelmiştir. Bu çerçevede Kamu İdarelerince Hazırlanacak Stratejik Planlar, Performans Programları ve Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmelik Taslağı hazırlanmış olup ilgili kurumlarla görüş alış verişi süreci tamamlanmıştır. 31 Mart 2019 tarihinde gerçekleştirilen Mahalli İdareler Genel Seçimlerini müteakip nüfusu 50 bin ve üzeri belediyeler ile il özel idarelerince 2020-2024 dönemini kapsayan toplam 396 adet stratejik plan hazırlanmıştır. 2020 yılı itibarıyla bu planlar yıllık performans programları aracılığıyla yürürlüğe konulmakta ve faaliyet raporları aracılığıyla izlenmektedir. 13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Strateji ve Bütçe Başkanlığına verilen stratejik planlama, performans programı ve faaliyet raporları konusundaki merkezi uyumlaştırma fonksiyonu kapsamında, stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla stratejik yönetim arşivinin zenginleştirilmesini sağlamak üzere tüm kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgelerin eksiksiz bir şekilde teminine yönelik çalışmalar tamamlanmıştır. 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından dokuz merkezi kamu idaresi ile 25 devlet üniversitesine ait olmak üzere toplam 34 adet stratejik plan değerlendirilmiştir. Söz konusu planlar, üst politika belgelerine ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. İdare bütçelerinin, üst politika belgeleri ve stratejik planlarla bağlantısının güçlendirilmesi ve kamu hizmetlerinin performansını gösteren belgelere dönüştürülmesini teminen Cumhurbaşkanlığı Makamından alınan 07/08/2019 tarihli ve 67 sayılı Olur ile program bütçeye geçiş sürecinde, merkezi kamu idareleri ile üniversitelerin 2020 yılı performans programlarının program bütçeye uygun şekilde hazırlanması sağlanmıştır. 2021 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesinin program bütçe yaklaşımıyla hazırlanmasına yönelik 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapılması gereken değişiklikler için çalışmalar yürütülmüştür. Ayrıca, program bütçe ile uyum kapsamında stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberlerde güncelleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir.

b) Amaç

Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.790) Tedbir 790.1. Kamu Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Uzaktan eğitim sistemi kullanıma idarelerinde stratejik yönetime (S), Hazine ve Maliye açılacaktır. ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi Bakanlığı, Sayıştay, İlgili geliştirmeye yönelik eğitim Kamu Kurum ve Kuruluşları programları tasarlanacaktır. Üst politika belgeleri ile kurumsal stratejik planlar daha etkin bir biçimde izlenerek bu belgelerin uygulanma ve birbirlerini yönlendirme düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.792) Tedbir 792.1. Başta kalkınma Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Cumhurbaşkanlığı Plan Program planı olmak üzere üst politika (S), Hazine ve Maliye İzleme ve Değerlendirme Sistemi belgeleri ve kurumsal stratejik Bakanlığı, Sayıştay, İlgili (CPPİDS) vasıtasıyla kalkınma planı, planların etkin bir biçimde Kamu Kurum ve Kuruluşları Cumhurbaşkanlığı yıllık programı ve raporlanmasına yönelik bir orta vadeli program izlenecek, izleme ve değerlendirme sistemi değerlendirilecek ve oluşturulacaktır. raporlanacaktır. 2. Kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı, yatırım programı, bütçe ve kurumsal stratejik planların ilişkisi CPPİDS vasıtasıyla güçlendirilecektir. Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793) Tedbir 793.1. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Kamu idarelerinin strateji idarelerinde, iç kontrol (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili geliştirme birim yöneticileri ile diğer sistemlerinin ve iç denetim Kamu Kurum ve Kuruluşları yönetici ve uzmanlara yönelik uygulamalarının etkinliğini bilgilendirme toplantısı artırmaya yönelik eğitim ve düzenlenecektir. danışmanlık faaliyetleri yoluyla 2. Mesleki yetkinliklerinin kapasite artışı geliştirilmesi ve sürdürülmesine gerçekleşürilecektir. yönelik 30 saatlik eğitim verilecektir. 3. İç denetçi aday belirleme sınavı gerçekleştirilecektir. 4, İç denetçi adaylarına yönelik sertifika eğitimi düzenlenecektir. Performans denetimleri aracılığıyla kaynak kullanımının verimliliğine, etkililiğine ve ekonomikliğine dair kamuoyuna güvenilir bilgi sunularak kamuda hesap verebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.794) Tedbir 794.1. Performans Sayıştay (5), Hazine ve 1. Performans Denetim Rehberi Denetimi Rehberi güncellenerek | Maliye Bakanlığı, Strateji ve güncellenecektir. stratejik yönetimin bileşenlerine | Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu yönelik ikincil mevzuat, kılavuz Kurum ve Kuruluşları ve rehberlerle uyumlu hale getirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020(1) | 2021(2)

TE

Eğitimlerden Memnuniyet Oranı Yüzde 80 92 90

Uzaktan Eğitim Sisteminin Kullanıma Açılması Yüzde 0 15 50 Stratejik Yönetime İlişkin Mevzuatın Yenilenmesi Yüzde w| 100 - Stratejik Yönetime İlişkin Güncellenen Kılavuz ve Rehber Adet 0 3 Ni Sayısı Yönetici ve Uzmanlara Yönelik Düzenlenen Yıllık Bilgilendirme N Ni Adet 0 0 3 ve Değerlendirme Toplantısı Sayısı Eğitim Verilen Mali Hizmetler Uzmanı ve Uzman Yardımcısı Adet 0 0 250 Sayısı İç Denetçi Adayları Sertifika Eğitimine Katılan Aday Sayısı Adet 0 150 100 Düzenlenen İç Denetçi Aday Belirleme Sınavı Sayısı Adet 0 1 1 Cumhurbaşkanlığı Plan ve Programlar izleme ve Yüzde G0 100 ği Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmesi Güncellenen Performans Denetim Rehberi Sayısı Adet - - 1 Kapsama Giren Idari Kayıtların Entegrasyonunun Yüzde ğ 100 ği Tamamlanma Oranı

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

2.5.2.3. Yerel Yönetimler

a) Mevcut Durum

2019 yıl sonu itibarıyla, 51 il özel idaresi, 1.389 belediye, 18.292 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üye oldukları 704 mahalli idare birliği bulunmaktadır. 2019 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 78.360.074 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,23'tür. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiş olup bu kapsamda Haziran 2020 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerinin şirketlerinde 489.743 kişi istihdam edilmektedir. Belediye birlikleri de dâhil edildiğinde bu sayı 490.086 olmaktadır. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde geliştirilmesi kapsamında mevzuat önerisine ilişkin çalışmalar başlatılmıştır. Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalarla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir. Yerel yönetimler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için, büyük finansman gerektiren yatırım projelerinin yanı sıra diğer projeleri için de borçlanmaya yönelmektedir. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır. Bu kapsamda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından nüfusu 10 binin altında olan belediyelerin sosyal donatı ihtiyaçlarının tespitine yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Yerel yönetimlerin mevcut şirketleri ya da yeni kurulacak şirketlerinin faaliyetleri ile kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmaların kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaç ilkeleri gözetilerek yürütülmesi hususunda çalışmalar sürdürülmektedir. Köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve köy yerleşik alanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu kapsamda devam eden sorunların giderilmesi amacıyla 16/10/2020 tarihli ve 31276 sayılı Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa Ek 3'üncü madde eklenerek köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyo-ekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı karar ile kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir. Sokak hayvanlarının rehabilitasyonunun etkinleştirilmesi hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç

Yerel yönetimlerin etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen; dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten; katılımcı, mali sürdürülebilirliği sağlamış, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya kavuşturularak vatandaş memnuniyetinin üst düzeye çıkarılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yerel yönetimlerin stratejik planlarında yer alan öncelikleri ile kaynak tahsisleri arasındaki uyum artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.797) Tedbir 797.1. Çevre ve Şehircilik | Çevre ve Şehircilik 1. Nüfusu 50 binin üzerinde olan Bakanlığı tarafından stratejik plan | Bakanlığı (S), Yerel belediyeler için hizmet hazırlama zorunluluğu olan Yönetimler önceliklendirmesine ilişkin rehber belediyelerde hizmet hazırlanacaktır. önceliklendirmesi yapmak üzere rehber geliştirilecektir. Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798) Tedbir 798.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini yönetimlerin hizmetlerinin idari, | Bakanlığı (S), Yerel vatandaşlara standart bir şekilde mali ve teknik asgari Yönetimler sunabilmeleri amacıyla çalışmalar standartları tespit edilecek; bu yürütülecek ve ihtiyaç halinde standartların uygulamasına mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.799) Tedbir 799.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Başta yeni kurulan büyükşehir yönetimlerde çalışan personelin | Bakanlığı (S), Yerel belediyeleri olmak üzere yerel niteliğini artırmaya yönelik Yönetimler, Türkiye yönetim personeline yönelik eğitimler eğitimler verilecektir. Belediyeler Birliği verilecektir. Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800) Tedbir 800.1. Dezavantajlı Çevre ve Şehircilik 1. Belediyelerin karar alma ve kaynak kesimlerin yerel yönetimlerdeki | Bakanlığı (S), Yerel kullanımında yerindelik ilkesini temsil ve karar alma süreçlerine | Yönetimler sağlamak amacıyla vatandaşların katılım mekanizmaları bilgilendirilmesi ve görüşlerinin güçlendirilecek, kent alınmasını temin edecek konseylerinde belirli bir oranda mekanizmalar geliştirilecek ve katılımı sağlanacak, alınacak denetim rolünü güçlendirecek önemli kararlarda halk düzenlemeler yapılacaktır. oylamasına başvurulabilmesi 2. Kent konseylerine dezavantajlı gibi yollarla yerel hizmet kesimlerin de katılımını sağlamaya sunumunda bu kesimlerin yönelik mevzuatta gerekli değişiklikler ihtiyaçlarının daha fazla dikkate yapılacaktır. alınması sağlanacaktır. Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801) Tedbir 801.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Belediyelerin sundukları hizmetlere yönetimlerde optimum hizmet Bakanlığı (5), Yerel vatandaşların erişimini kolaylaştırmak ve coğrafi alan büyüklüğü tespit | Yönetimler ve hizmetlerin sunumunda maliyetleri edilerek yerel hizmet düşürmek için yöntem ve araçların gereklerine uygun, çoklu ölçüt geliştirilmesine yönelik bir analiz tasnif sistemine dayalı yerel çalışması yapılacak olup bu çalışmayı yönetimlerin yeniden müteakiben mevzuat önerisi yapılandırılmasına ilişkin geliştirilecektir. modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 801.3. Büyükşehir Çevre ve Şehircilik 1. Büyükşehir ve büyükşehir ilçe belediyeleriyle büyükşehir ilçe Bakanlığı (5), Yerel belediyelerinin çakışan görev, yetki ve belediyelerinin çakışan yetki ve | Yönetimler sorumluluklarını açık bir şekilde sorumlulukları nedeniyle ortaya tanımlamaya yönelik somut önerileri çıkan hizmet aksamalarının içeren bir rapor hazırlanacak olup bu giderilmesi için görev tanımları çalışmayı müteakiben mevzuat önerisi etkinlik temelli olarak yeniden geliştirilecektir. değerlendirilecektir. Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802) Tedbir 802.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Yerel yönetimlerin kent esenliği ve yönetimlerin kent esenliği ve Bakanlığı (S), İlgili Kamu | güvenliğine ilişkin dış kredili güvenliğine ilişkin projeleri Kurum ve Kuruluşları, projelerinin (itfaiye aracı alımı, afet ve desteklenecektir. Yerel Yönetimler acil durum araç alımı vb.) öncelikli olarak Yatırım Programıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 802.2. Küçük ölçekli Çevre ve Şehircilik 1. Mali gücü yetersiz ve borçlanma belediyelerin sosyal donatı Bakanlığı (S), Yerel kapasitesi olmayan küçük ölçekli projeleri için finansman modeli | Yönetimler belediyelerde başlatılan sosyal donatı geliştirilecektir. ihtiyaç analizi çalışması | N >> İl tamamlanacaktır... Tedbir 802.3. Sokak Tarım ve Orman 1. Belediyeler tarafından yürütülen hayvanlarına yönelik yapılacak Bakanlığı (S), Yerel sokak hayvanlarının rehabilitasyonu düzenlemelerin ve önlemlerin Yönetimler projeleri kapsamında en az 10 barınak etkinleştirilmesini sağlayacak projesi desteklenecektir. mekanizmalar oluşturulacak, yerel yönetimlerin sokak hayvanlarının rehabilitasyonu projeleri desteklenecektir. 2.5.2.4. Kamuda İnsan Kaynakları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. Mevcut durumda kamuda istihdam edilen personel sayısı Haziran 2020 itibarıyla 4.767.286'dır. Bu personelin 2.944.202'si (yüzde 62) kadrolu personel, 496.982'si (yüzde 10) sözleşmeli personel, 1.220.595'i de (yüzde 26) işçi statüsünde çalışanlardan oluşmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş sonrasında kamu personel sisteminin modern kamu yönetimi anlayışına ve ülkemizin ihtiyaçlarına uygun olarak yapılandırılması hususu önemli görülen konular arasında yer almaktadır. Covid-19 pandemisiyle birlikte birçok kamu kurumunda uzaktan çalışma sistemine geçilmiş olup toplantılar ve işlemler çevrimiçi uygulamalar üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, 22/03/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan genelgeyle birlikte pandemi süresince kamu hizmetleri aksatılmayacak şekilde, ihtiyacı karşılayacak kadar asgari sayıda personel bulundurulması ve çalıştırılma biçimine bakılmaksızın kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara uzaktan çalışma, dönüşümlü çalışma gibi esnek çalışma yöntemleri uygulanmaya başlanmıştır. 29/05/2020 tarihinde ise Resmi Gazete'de yayımlanan yeni bir genelgeyle bazı istisnalarla beraber normalleşmeye dönülmüştür. Covid-19 vakalarında meydana gelen artış nedeniyle 26/08/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Covid-19 Kapsamında Kamu Çalışanlarına Yönelik Tedbirler konulu genelgeyle kamuda tekrar uzaktan ve/veya dönüşümlü çalışma uygulamasına geçilmiştir. Covid-19 sürecinde uzaktan çalışmaya veya dönüşümlü çalışmaya geçmiş kamu personelinin mali ve sosyal hakları ve yardımları ile özlük hakları saklı kalmıştır. Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin yükseltilmesi, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. Covid-19 pandemisi ile beraber kamu personeline yönelik eğitimlerin teknolojik ilerlemeler doğrultusunda çeşitlendirilmesi ihtiyaçları önemini artırmıştır. Kamu personelinin işe alımı, terfisi, disiplin ve ödüllendirme sistemi, personel dağılımında dengenin sağlanması gibi kamu personel yönetimine ilişkin tüm süreçlerin gözden geçirilmesi yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Topluma kaliteli hizmet sunan, değişen koşullara uyum yeteneği yüksek ve daha verimli bir kamu personel sistemi oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasiteleri güçlendirilecektir (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 805.1. Kamu | Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Tüm kamu kurum ve kuruluşlarının kurum ve kuruluşlarındaki (| Kaynakları Ofisi (S), Aile, | kullanabileceği şekilde referans İnsan

sağlanacaktır. : Kuruluşları, Kamu

. Görevlileri Sendikaları

Kamu kurum ve kuruluşlarında personele yönelik eğitimler çeşitlendirilecek ve geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.806) Tedbir 806.2. Kamu : Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Devlet Memurları Eğitimi Genel personelinin niteliğini : Hizmetler Bakanlığı (S), Planı, Aday Memurların artırmaya yönelik hizmet içi | Hazine ve Maliye Yetiştirilmelerine İlişkin Genel eğitim programlarının : Bakanlığı, Strateji ve Yönetmelik, Yetiştirilmek Amacıyla Yurt oluşturulması ve düzenli Bütçe Başkanlığı, Dışına Gönderilecek Devlet Memurları olarak yürütülmesi | Cumhurbaşkanlığı İnsan | Hakkında Yönetmelik ile Kamu Kurum sağlanacak ve her : Kaynakları Ofisi, İlgili ve Kuruluşlarında Görevde Yükselme düzeydeki personele ; Kamu Kurum ve ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair yönetim becerisi : Kuruluşları Genel Yönetmelikte değişiklik kazandırmayı amaçlayan | yapılmasına ilişkin mevzuat çalışmaları eğitim programları yapılacaktır. geliştirilecektir. | Cumhurbaşkanlığı İnsan | 2. Kamuda yöneticilik becerilerini | Kaynakları Ofisi (S) geliştirmek üzere özel eğitim programları hazırlanacak ve Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden kullanıma açılacaktır. Tedbir 806.3. Hizmet içi (| Aile, Çalışma ve Sosyal 1. Devlet Memurları Eğitimi Genel | eğitim uygulaması, kamu Hizmetler Bakanlığı (5), | Planında, Aday Memurların | çalışanlarının mesleki ve Sanayi ve Teknoloji Yetiştirilmelerine İlişkin Genel | temel becerilerini artıran Bakanlığı, Strateji ve Yönetmelikte, Kamu Kurum ve | uzaktan eğitim sistemleri (o | Bütçe Başkanlığı, İlgili Kuruluşlarında Görevde Yükselme ve | kullanılmak suretiyle Kamu Kurum ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel | kolayca erişilebilen bir Kuruluşları Yönetmelikte değişiklik yapılmasına | yapıya dönüştürülecektir. ilişkin mevzuat çalışmaları yapılarak | uzaktan eğitimin mevzuat dayanağı | oluşturulacaktır. İ Cumhurbaşkanlığı İnsan | 2. Kamu personelinin niteliğini artırmak | Kaynakları Ofisi (S) üzere ihtiyacı kurumlar tarafından | tespit edilecek ve hazırlanacak mesleki, | teknik ve kişisel gelişim eğitimleri | kamu personeline Uzaktan Eğitim İ 2.5.2.5. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin, kullanıcı talep ve ihtiyaçlarına uygun olarak değer üretecek şekilde tasarlanması, elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür. e-Devlet Kapısına yeni hizmetlerin dâhil edilmesine devam edilmiştir. Ekim 2020 itibarıyla 679 kurum ve kuruluşun 5.185 hizmetine e-Devlet Kapısı üzerinden ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden sunulan hizmet sayısı da 2.772'ye ulaşmıştır. Ekim 2019 itibarıyla yaklaşık 44 milyon olan e-Devlet Kapısı kayıtlı kullanıcı sayısı Ekim 2020 itibarıyla 50 milyonu aşmıştır. TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre ise 2020 yılında e-devlet hizmetlerini kullananların oranı bir önceki yıl seviyelerinde kalarak yüzde 51,5 olmuştur. Yaşam Memnuniyeti Araştırması sonuçlarına göre elektronik ortamda sunulan kamu hizmetlerinden memnuniyet oranı 2019 yılında yüzde 98,2 olarak gerçekleşmiştir. AB tarafından yayımlanan 2020 e-Devlet Kıyaslama Raporuna göre Türkiye, kullanıcı odaklılık ve temel sağlayıcılar başlıklarında sırasıyla yüzde 90 ve yüzde 73'lük oranlarla yüzde 86,5 ve yüzde 61,4 seviyesinde olan AB (27) ortalamalarının üzerinde bir performans ortaya koyarken; şeffaflık başlığında yüzde 62'lik bir oran ile yüzde 65,6 olan AB (27) ortalamasına yakın bir seviye elde etmiştir. 2020 Yılı Yatırım Programında 281 kamu BİT yatırım projesi için yaklaşık 3,7 milyar TL ödenek ayrılmıştır. 2020 yılı BİT yatırım ödeneklerinden en fazla payı, yüzde 62,2 ile İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, SGK ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörü almıştır. Bu sektörü yüzde 12'lik payla eğitim sektörü takip etmiştir. BİT içerikli projelerde bilgi sistemlerinin idamesine yönelik harcamalar ağırlık teşkil etmiştir. TABLO 11: 75- Kamu BİT Yatırım Ödenekleri Sektörel Dağılımı (2020 Yılı Fiyatlarıyla) Sektör 2018 2019 2020 Bin TL Yüzde Bin TL Yüzde Bin TL Yüzde

Turizm 10 209 0,16 8041 0,27 4 000 0,1

Toplam 6 404 380 100| 2927034 100 | 3713025 100

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Resmi Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik güncellenmiş ve 10/6/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Buna göre resmi yazışmalar kapsamında belgenin hazırlanması, imzalanması, iletilmesi ve saklanmasına ilişkin süreçlerin elektronik ortamda yürütülmesi asli unsur haline getirilerek sadece ilgili mevzuatı sebebiyle belgenin fiziksel ortamda hazırlanması gereken zorunlu hâller ile doğal afet başta olmak üzere uzun süreyle teknik aksamalara sebep olabilecek olağanüstü durumlarda belgelerin kâğıt ortamında hazırlanabileceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca bir kılavuzla yönetmelik hükümleri detaylandırılmıştır. Öte yandan, kamu kurumları ve kritik altyapı hizmeti veren işletmelerce uyulması gereken bilgi ve iletişim güvenliği tedbirlerini içeren Cumhurbaşkanlığı Genelgesi kapsamında Dijital Dönüşüm Ofisi tarafından hazırlanan Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi 24/7/2020 tarihinde yayımlanmıştır. Vatandaşa dağıtımı yapılan elektronik kimlik kartı sayısı Ekim 2020 itibarıyla yaklaşık 60 milyona ulaşmıştır. Kimlik kartının doğrulama uygulamalarında kullanılması amacıyla Ankara Keçiören İlçe Nüfus Müdürlüğünde pilot uygulama başlatılmış olup hâlihazırda adres beyanı işleminde kullanılmaktadır. e-Yazışma Projesi kapsamında daha önce geliştirilmiş olan programlama arayüzleri (API'ler) günümüz teknolojilerine uygun hale getirilmiş ve yaygınlaştırma öncesi bir pilot çalışma yürütülmüştür. Ulusal Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı 30/6/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TUCBS) kapsamında 32 coğrafi veri seti belirlenmiş olup bunlar için veri tanımlama dokümanları oluşturulmuştur. Kamu kurumları ile büyükşehir belediyelerinin Projeye entegrasyonuna yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. e-Belediye Projesinin elektronik belge yönetim sistemi modülüne dâhil olan belediye sayısı 750'ye, sistem dâhilinde kullanılan modül sayısı ise 45'e ulaşmıştır. Yazılım süreci tamamlanan e-Belediye Bilgi Sisteminin bazı modülleri e-Devlet Kapısından sunulmaya başlanmıştır. Kamu kurumlarının BİT ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinliğini sağlamak amacıyla Elektronik Kamu Alımları Platformu (EKAP) üzerinde, idareler için yıllık satın alma planları oluşturulmasına ve ortak alıma uygun ihtiyaçların görüntülenmesine imkân veren bir modül tasarlanarak buna yönelik yazılım geliştirilmiştir. Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılım kullanımı yaygınlaşmaktadır. TÜBİTAK tarafından yürütülen çalışmalarda ekosistemin gelişimine verilecek öncelik ve Dijital Dönüşüm Ofisi'nin yürüteceği pilot projeler yaygınlaşma sürecini hızlandıracaktır. e-Devlet kurumsal mimarisinin oluşturulması ve kurumsal olgunluk ve insan kaynağı yetkinlik modelleri geliştirilmesi ön plana çıkan ihtiyaçlar arasında olup bu alanlardaki çalışmalara başlanmıştır. Kamu bulut bilişim altyapısı ile ulusal coğrafi bilgi sistemi altlığının oluşturulması ihtiyacı devam etmekte olup bu alanlarda yürütülen çalışmaların hızlandırılması önem arz etmektedir.

b) Amaç

Kamu hizmetlerinin kullanıcı odaklı bir bakış açısıyla, etkinliği ve birlikte işlerliği sağlayacak modernizasyon ve süreç iyileştirmeleri yapılarak elektronik ortama taşınması ve e-Devlet Kapısından hizmet sunumu ve kullanımının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

e-Devlet çalışmaları kullanıcı odaklı hizmet sunumu ve kamu yönetiminin etkinleştirilmesi bakış açısıyla yürütülecek, hizmet sunum kanalları iyileştirilecek ve kanal çeşitliliği artırılacak, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilecektir (Kalkınma Planı p.808) Tedbir 808.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. e-Devlet Kapısı kayıtlı kullanıcı sayısı hizmetlerinin e-Devlet Kapısına Dönüşüm Ofisi (S), 57 milyon kişiye, Kapıya entegre edilen taşınmasına devam edilecek, TÜRKSAT kamu hizmetlerinin sayısı ise 5.500'e kullanım ve maliyet etkinliği çıkarılacaktır. artırılacak, hizmetlerin güvenliği geliştirilecektir. Tedbir 808.2. e-Devlet Kapısı Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. e-Devlet Kapısı üzerinden toplam 100 üzerinden sunulan hizmetler Dönüşüm Ofisi (5), bütünleşik hizmet sunumu sadeleştirilecek, bütünleştirilecek | TÜRKSAT gerçekleştirilecektir. ve olgunluğu artırılacaktır. Tedbir 808.3. e-Devlet İçişleri Bakanlığı (S), 1. e-Belediye Bilgi Sistemi Projesi Kapısı üzerinden sunulan yerel Çevre ve Şehircilik kapsamında e-Devlet Kapısından sunulan yönetim hizmetlerinin sayısı ve Bakanlığı, hizmetlerin sayısı arttırılacaktır. niteliği artırılacaktır. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜRKSAT Tedbir 808.4. Hizmet Cumhurbaşkanlığı Dijital 1.32 hizmet, tek durak noktasından sunumunda mobil hizmetler Dönüşüm Ofisi (S), Aile, sunulacaktır. başta olmak üzere kanal Çalışma ve Sosyal 2. 65 yaş üstü için konutta e-Devlet çeşitliliği artırılacak ve Hizmetler Bakanlığı, Kapısı şifresi tesliminin yapılması dezavantajlı kesimlerin erişimini || TÜRKSAT yaygınlaştırılacaktır. artırmaya yönelik çalışmalara öncelik verilecektir. Uluslararası teknolojik eğilim ve gelişmeler takip edilerek kamu kurumlarının dijital dönüşüm sürecini yönetme kapasiteleri geliştirilecek, bilgi işlem birimlerindeki insan kaynağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.811) Tedbir 811.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumlarında dijital dönüşüm kurumlarında yönetsel Dönüşüm Ofisi (5), sürecini yönetme kapasitesini geliştirmek ihtiyaçlar ile teknolojik Strateji ve Bütçe üzere, kariyer bilişim uzmanı istihdamını altyapıyı uyumlaştırmak, Başkanlığı, standart hale getirecek mevzuat çalışması teknoloji tedarik ve yönetimi Cumhurbaşkanlığı İnsan | yapılacaktır. süreçlerini yürütmek üzere, Kaynakları Ofisi bakanlıklar ile bağlı ve ilgili kuruluşlar için sayısı 5'i geçmeyecek şekilde kariyer bilişim uzmanlığı ihdas edilecektir. Tedbir 811.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Belirlenecek alanlarda kurumların kurumlarının bilişim projeleri Dönüşüm Ofisi (5), teknoloji altyapıları analiz edilerek hazırlama ve yönetme Strateji ve Bütçe altyapıların iyileştirilmesi için yol kapasitelerinin artırılmasına Başkanlığı, TÜBİTAK, haritası belirlenecektir. yönelik eğitimler verilecek ve TÜRKSAT rehberler hazırlanacaktır.

TÜBİTAK

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812) Tedbir 812.1. e-Devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Ulusal hizmet, uygulama, veri ve Kurumsal Mimarisi Dönüşüm Ofisi (5), altyapı mimarileri için hedef mimari oluşturularak kamu TÜRKSAT belirleme çalışmaları yürütülecektir. kurumlarında 2. Kurumsal bilgi sistemlerinde ortak yaygınlaştırılacaktır. ihtiyaç duyulan modülleri ihtiva eden ara katman yazılımı planlanarak geliştirilmeye başlanacaktır. Tedbir 812.2. Kamu bilgi Cumhurbaşkanlığı 1. Kamu bilgi sistemlerinde veri sistemlerinde veri Dijital Dönüşüm Ofisi standardizasyonu sağlamaya yönelik standardizasyonu (S), TÜRKSAT mevzuat çalışması yapılacaktır. sağlanacak, kurumlar arası veri paylaşımının önündeki engelleri kaldırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 812.3. Ulusal veri Cumhurbaşkanlığı 1. Ulusal veri sözlüğü çalışmaları envanteri ve kamu veri Dijital Dönüşüm Ofisi kapsamında veri sahipleri belirlenerek sözlüğü hazırlanacaktır. (S), Devlet Arşivleri veri standardizasyonu sağlanacaktır. Başkanlığı, TÜİK Tedbir 812.4. Kamuiş Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Kurumların hizmet envanteri süreçlerini iyileştirmek üzere Dönüşüm Ofisi (S), çıkarılacaktır. Merkezi Servis Tasarım TÜRKSAT 2. Çıkarılan hizmet envanteri Platformu kurulacaktır. kapsamında kurumlararası veri paylaşım altyapısı kurulumuna başlanacaktır. Tedbir 812.6. e-Belediye İçişleri Bakanlığı (S), 1. 1.398 belediyenin tamamı e- Bilgi Sistemi Projesi Çevre ve Şehircilik Belediye Bilgi Sistemi Projesinde yer tamamlanacaktır. Bakanlığı, alan modüllerden en az birine entegre Cumhurbaşkanlığı edilecektir. Dijital Dönüşüm Ofisi Tedbir 812.7. Ulusal Çevre ve Şehircilik 1. Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı Coğrafi Bilgi Sistemi Bakanlığı (S), uygulanacak ve izlemesi yapılacaktır. Projesi tamamlanacaktır. Cumhurbaşkanlığı 2. Coğrafi veri ve metaveri Dijital Dönüşüm Ofisi, entegrasyonu sağlanacak, kamu Harita Genel kurumlarının CBS çalışmalarını yürütme Müdürlüğü kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 812.8. Elektronik İçişleri Bakanlığı (5), 1. Elektronik kimlik kartlarına kimlik kartına yönelik Cumhurbaşkanlığı Dijital | elektronik imza yüklenmesi mümkün düzenleme çalışmaları Dönüşüm Ofisi, hale getirilecek, kamu ve özel sektöre tamamlanacak ve kimlik TÜBİTAK yönelik yönlendirici bir rehber kartının tüm kimlik hazırlanacaktır. doğrulama uygulamalarında 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzincir kullanılması sağlanacaktır. teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır. Tedbir 812.9. Bürokrasiyi Cumhurbaşkanlığı 1. e-Yazışma Paketi (EYP) versiyon 2.0 azaltmak ve iş süreçlerinde Dijital Dönüşüm Ofisi tamamlanacaktır. verimlilik sağlamak üzere (S), Devlet Arşivleri kamu kurumları arasındaki her Başkanlığı türlü veri, bilgi ve belge paylaşımları, gerekli bilgi sistemlerinin mevcut olması durumunda, ayrıca yazışma yapılmaksızın elektronik ortamda gerçekleştirilecektir. Tedbir 812.10. Milli Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Halihazırda yürütülen pilot proje Elektronik Mesajlaşma Dönüşüm Ofisi (S), kapsamında prototip ürün geliştirilecektir. Platformu oluşturulacaktır. TUBITAK, TURKSAT Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılımlar yaygınlaştırılacak ve bu alanda kurumsal kapasite geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.813) Tedbir 813.1. Kamu BİT Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamuda açık kaynak kodlu ürün ve yatırımlarında açık kaynak Dönüşüm Ofisi (S), projelerin yaygınlaştırılmasına imkân kodlu yazılımın tercih Strateji ve Bütçe sağlayan mevzuat çalışması edilmesine yönelik düzenleme Başkanlığı, TÜBİTAK tamamlanacaktır. yapılacaktır. Tedbir 813.2. Açık kaynak Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Açık kaynak kodlu yazılım kullanımının kodlu yazılımlara geçişe Dönüşüm Ofisi (S), İlgili yaygınlaştırılacağı ürün grupları yönelik kurumsal planlar Kurum ve Kuruluşlar belirlenerek önceliklendirilecektir. hazırlanacaktır. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının yetkinliklerinin artırılması amacıyla eğitim faaliyetleri yürütülecektir. 3. Açık kaynak kodlu PostgreSOL veritabanının kamuda yaygınlaştırılması kapsamında iki kamu kurumunda pilot çalışma yürütülecek ve bir geçiş rehberi hazırlanacaktır. Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve kamu hizmetlerinin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.814) Tedbir 814,1. Kamuda siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Siber güvenlik alanında hukuki, idari ve güvenliğin koordinasyonu tek Dönüşüm Ofisi (S), teknik gereksinimler belirlenecektir. çatı altında toplanarak etkinliği Ulaştırma ve Altyapı 2. Siber güvenliğe yönelik politika ve artırılacaktır. Bakanlığı, BTK stratejiler güncellenecektir. 3. Kamuda siber güvenliğin koordinasyonu ile ilgili olarak mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. 4, Siber güvenlik ekosistemine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 814.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik kurumlarında bilgi güvenliği Dönüşüm Ofisi (S), TSE, altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve yönetim sistemi kurulması ve TÜBİTAK değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir. denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir. Tedbir 814.3. Siber güvenlik Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulusal siber güvenlik tatbikat tatbikatları düzenlenecektir. Bakanlığı (S), altyapısına yeni senaryolar dâhil edilecek, Cumhurbaşkanlığı Dijital bir ulusal veya uluslararası siber güvenlik Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK | tatbikatı gerçekleştirilecektir. Tedbir 814.4. Kamu Adalet Bakanlığı (S), 1. Kamu kurumu niteliğini haiz kurum ve kurumlarında çalışan Cumhurbaşkanlığı Dijital kuruluşlarda görev yapan personele personele yönelik kişisel Dönüşüm Ofisi, KVKK yönelik olarak kişisel verilerin korunması bilgilerin korunması alanında konusunda 40 farkındalık ve eğitim eğitim ve farkındalık çalışması gerçekleştirilecektir. çalışmaları yürütülecektir. Kamu verisi şeffaflık, hesap verebilirlik ve katılımcılığı artırmak ve katma değerli yeni hizmetlerin üretimine imkân sağlamak üzere ve mahremiyet ilkeleri çerçevesinde açık veri olarak kullanıma sunulacaktır. (Kalkınma Planı p.815) Tedbir 815.1. Kamu verisinin Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Açık veri alanında çerçeve mevzuata paylaşımına yönelik Dönüşüm Ofisi (S), TÜİK | ilişkin hazırlık çalışmaları yürütülecektir. düzenlemeler yapılacaktır. 2. Kamu verilerinin açık veriye dönüştürülmesiyle ilgili kriterler belirlenecektir. Tedbir 815.2. Kamu verisinin Cumhurbaşkanlığı 1. Ulusal açık veri portalı kurulacak ve paylaşılacağı Ulusal Açık Veri Dijital Dönüşüm Ofisi veriler anonimleştirilerek portalda Portalı hayata geçirilecek ve (S), TUİK yayımlanacaktır. veri anonimleştirmeye ilişkin ilkeler belirlenecektir. Kamu kurumlarının BİT ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinliği, yenilikçilik ve yerli katma değerin artırılması hedeflenecektir. (Kalkınma Planı p.816) Tedbir 816.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı 1. Mevcut durum analiz çalışmaları kurumlarının temin edecekleri Dijital Dönüşüm Ofisi yapılacak ve uluslararası standartlar BİT ürün ve hizmetlerinin (S), Sanayi ve incelenecektir. teknik niteliklerine ilişkin Teknoloji Bakanlığı, standartlar konusunda usul ve Ticaret Bakanlığı, TSE esaslar belirlenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 2020(1) 2021(2)

e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3) Yüzde 51,2 51,5 (4) 55 e-Devlet Hizmetleri Memnuniyet Oranı (5) Yüzde 98,2 99 99 e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı Milyon Kişi 45 51 57 e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısı (Kümülatif) Adet 5 167 5 200 5 500

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığında bulunan bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlananların oranıdır.

(4) Gerçekleşen

(5) Çok memnun, memnun ve orta düzeyde memnun olanların oranıdır. 2.5.2.6. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.2.6.1. Uluslararası İşbirliği için Ulusal Kapasite

a) Mevcut Durum

2016 yılında 6,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşen Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımı (RKY) tutarı yıllar itibarıyla artış göstererek 2019 yılında 8,67 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyeleri arasında yer alan Türkiye, 2016 yılından itibaren BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları alt hedeflerinden birisi olan binde 7 RKY/GSMH oranına ulaşan ülkeler arasında lider konumunu sürdürmektedir. 2016 yılında binde 7,6 olarak gerçekleşen Türkiye'nin RKY/GSMH oranı 2017 yılında binde 9,5, 2018 yılında binde 11 olarak gerçekleştikten sonra 2019 yılında binde 11,5'e yükselmiştir. TABLO TI: 76- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 RKY (Milyon ABD Doları) 3308 3591 3919 6 488 8143 8 612 8 667 RKY / GSMH (Yüzde) 0,40 0,45 0,50 0,76 0,95 1,10 1,15 Kaynak: TİKA, Dünya Bankası, OECD 2019 yılında Türkiye'nin ikili resmi kalkınma yardımlarının toplamı yaklaşık 8,5 milyar ABD dolarıdır. Bu yardımlardan yararlanan ilk 10 ülke sırasıyla Suriye, Bosna Hersek, Irak, Filistin, Afganistan, Somali, Kırgızistan, Kazakistan, Bangladeş ve Sudan'dır. Türkiye'nin kalkınma yardımları, 2010 yılından bu yana bölgede yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle büyük oranda insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. Bu durum, Türkiye'nin söz konusu alanda sürdürmekte olduğu özgün uygulamalarına kritik bir insani kalkınma boyutu eklemiştir. Bunun bir yansıması olarak 2019 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen resmi kalkınma yardımlarının yüzde 87'si insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2017 ve 2018 yıllarında 7,3 milyar ABD doları ve 2019 yılında 7,5 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. 2019 yılı toplam insani yardım tutarının yüzde 96'si (7,2 milyar ABD doları) ülkemizdeki Suriyelilere yönelik olarak gerçekleştirilmiştir. TABLO II: 77- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı (Milyon ABD Doları) | | 2013 2014 | 2015 2016 | 2017 2018 | 2019 Güney / Orta Asya 484 | 454) 256 191 | 124, 256) 166 Orta Doğu 1770 2500 2988| 5943) Oo 7325 6745) 7666 Balkanlar / Doğu Avrupa 98 134 222 190 | 227 28 | 233 Afrika 782. 383) 183) -306(1) | 153 | 135) 103 Uzak Doğu 8 26 6 13 20 8 3 Amerika Kıtası 4 | 4 19 6 10 21 21 Diğer 3) il 169 198 | 540 | 1050| 267 Toplam 3160 | 3502) 3845| 6237! 7951(2)| 8433) 8469 aynak: TİKA

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.

(2) Net iki taraflı kalkınma yardımı miktarıdır.

Resmi kalkınma yardımlarına ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STK'ların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiye'nin toplam kalkınma yardımlarının büyüklüğü 2019 yılında 9,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalamasının üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumuna gelen Türkiye'de, sivil toplumun ve özel sektörün kalkınma işbirliklerindeki rolü artma eğilimindedir. 2014 ile 2019 yılları arasında Türk STK'lar tarafından 3,3 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar şeklinde 4,8 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir. 2020 yılı içerisinde Covid-19 pandemisi nedeniyle oluşan ortam ve zorluklar nedeniyle gelişmekte olan ülkeler dahil çoğu ülke sağlık ve acil sağlık hizmetlerinde yardım alır konuma gelmiştir. Konjonktürün oluşturduğu zorluklara rağmen Türkiye tarafından bu alanda gelişmiş ülkelerin de arasında bulunduğu 155 ülkeye ve sekiz uluslararası kuruluşa yardım gerçekleştirilmiştir. Önümüzdeki dönemde ülkemiz kalkınma yardımı ve insani yardımlar alanındaki aktif tutumunu yeni yaklaşımlarla sürdürmeye devam edecektir. Kalkınma yardımlarının hacminin ve kapsamının genişlemesiyle birlikte yeni planlama, uygulama, koordinasyon, izleme ve değerlendirme araçlarına duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Bu doğrultuda, On Birinci Kalkınma Planında yer alan Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği bölümü altındaki kalkınma işbirliği mevzuatı ve Türkiye'nin kalkınma işbirliği temel politika ve strateji belgesi hazırlanması eylemleri ile ilgili çalışmalar halen devam etmektedir. Türkiye'de uluslararası kuruluşlar, yabancı yardım kuruluşları, yabancı diplomatik misyonlar ve uluslararası STK'lar gibi kalkınma işbirliği alanındaki tüm aktörlerin faaliyetlerini Türkiye'nin ulusal politikalarıyla uyumlu şekilde yürütmeleri için sürdürülen işbirliği çalışmalarına ilişkin bir mekanizma oluşturulmasına dönük hazırlıklar sürmektedir. Bu kapsamda Uluslararası Kalkınma İşbirliği Bilgi Sistemi kurulmuştur. Hâlihazırda test aşamasında olan sistem 2021 yılı başı itibarıyla kullanıma açılacaktır. Ayrıca insani yardım konusunda faaliyet gösteren ulusal kurum ve kuruluşlarımızın yanı sıra Birleşmiş Milletler kuruluşları ile mevcut işbirliğinin güçlendirilmesi amacıyla bir düzenli istişare mekanizması hayata geçirilmiş olup ilk toplantı 24 Temmuz 2020 tarihinde gerçekleştirilmiştir. İlaveten insani yardım alanında düzenlenen uluslararası toplantılarda Türkiye'nin Suriyelilere yaptığı yardımlar dâhil olmak üzere Türkiye içinde ve Türkiye dışında gerçekleştirilen insani yardım ve müdahale çalışmaları hakkında bilgi paylaşımı yapılmıştır. Türkiye'de mukim BM kuruluşlarının 2021-2025 döneminde yürütecekleri faaliyetlerin çerçevesini belirleyecek olan ve BM Mukim Koordinatörlüğünce hazırlanmakta olan BM Sürdürülebilir Kalkınma İşbirliği Çerçeve Belgesinin Türkiye'nin kalkınma önceliklerine ve BM kuruluşlarıyla yapılan işbirliğinden azami fayda elde edilecek alanlara uygun hazırlanması için gerekli çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye Ülke Programı 2021-2025, Birleşmiş Milletler Çocuklara Acil Yardım Uluslararası Fonu Türkiye Ülke Programı 2021-2025 ve Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu 2021- 2025'in ülkemiz kalkınma önceliklerine uygun şekilde hazırlanması için çalışmalar yürütülmüştür. Hâlihazırda Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Ülke Program Çerçevesi 2021- 2025 dönemi hazırlıkları kapsamında Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilciliği ile çalışmalar sürdürülmektedir. Bunlara ilaveten ülkemizin artan imkân ve kabiliyetleriyle orantılı olarak dış politikamızın genişleyen ufukları doğrultusunda, açılım ve ortaklık politikalarımızla uzak coğrafyalarla bağlarımızın güçlendirilmeye devam edilmesi, hâlihazırda dünya üzerindeki en geniş beşinci diplomatik temsilcilik ağımızın daha da genişletilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Türkiye'nin insani yardımları da içeren uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerinin, ülkemizin ve bölgemizin istikrarı ve ihtiyaçları ile uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan mevcut yükümlülüklerimiz dikkate alınarak, kapsayıcı ve stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülerek ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerine ilişkin ülke ve bölge bazında öncelik ve stratejiler belirlenecek, kamu kurumlarının bu kapsamdaki çalışmalarının bu öncelik ve stratejiler doğrultusunda, birbiriyle uyumlu bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma ; Planı p.818)

artırmak; bu alandaki çalışmalar tamamlanacaktır.

kurumsal, beşeri, mali, hukuki

altyapıyı güçlendirmek ve ilke

ile öncelikleri ortaya koymak

üzere hazırlıkları devam eden

kalkınma işbirliği mevzuatı

tamamlanacaktır.

Tedbir 818.2. Türkiye'nin Strateji ve Bütçe 1. Ulusal Strateji Belgesi hazırlık kalkınma yardımlarının Başkanlığı (S), Dışişleri çalışmalarına başlanacaktır. etkinliğini artırmak üzere bir Bakanlığı, Hazine ve ulusal strateji Maliye Bakanlığı, AFAD, belgesi hazırlanacaktır. TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 818.3. Ülkemiz Strateji ve Bütçe 1. Her yıl farklı 3 ülkeye yönelik tarafından yapılan yardımların, | Başkanlığı (S), strateji belgesi hazırlanacaktır. EAGÜ de dâhil olmak üzere Dışişleri Bakanlığı, hedef ülkelerde kapasite Kültür ve Turizm artırma ve karşılıklı ekonomik Bakanlığı, Ticaret ve ticari ilişkilerin Bakanlığı, geliştirilmesine de katkı AFAD, TİKA, YTB, Diğer sunacak bir anlayış ilgili kamu kurum ve çerçevesinde kullandırılmasını kuruluşları teminen ülke stratejileri geliştirilecektir. Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarının koordinasyonu ülke içi ve uluslararası planda güçlendirilecek, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.820) Tedbir 820.1. Türkiye'nin Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Mevzuat düzenlenmesine yönelik uluslararası insani Sağlık Bakanlığı, Strateji | teknik düzeyli istişare toplantısı yardımlarının etkinliğini ve Bütçe Başkanlığı, yapılacaktır. artırmak üzere mevzuat Diyanet İşleri Başkanlığı, düzenlemesi yapılacaktır. AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları Tedbir 820.2. Türkiye'nin İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnsani yardımların daha verimli uluslararası insani ; Dışişleri Bakanlığı, hale getirilmesi için yapılması yardımlarının mevcut durum Ooo | Hazine ve Maliye gerekenleri ihtiva eden mevcut değerlendirmesi yapılacaktır. | | Bakanlığı, Sağlık durum analiz raporu hazırlanacaktır. i Bakanlığı, Strateji ve , Bütçe Başkanlığı, Diyanet i İşleri Başkanlığı, AFAD, * TİKA, Türk Kızılayı, | Diğer ilgili kamu kurum ; ve kuruluşları Tedbir 820.3. Kalkınma ve Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Kalkınma yardımlarının eşgüdümü insani yardım politikaları ve : Hazine ve Maliye için ilgili kurumlarla istişareler uygulamaları arasındaki | Bakanlığı, Sağlık sürdürülecektir. kurumsal eşgüdüm ; Bakanlığı, Strateji ve artırılacaktır. : Bütçe Başkanlığı, AFAD : Başkanlığı, TİKA, Diyanet | İşleri Başkanlığı, Türk ; Kızılayı, : Diğer ilgili kamu kurum , ve kuruluşları Tedbir 820.6. BM ve diğer | İçişleri Bakanlığı (S), 1. İlgili paydaşların katkıları alınarak uluslararası platformlarda : Dışişleri Bakanlığı, Sağlık | insani yardım alanında düzenlenen insani yardım konularında i Bakanlığı, Strateji ve uluslararası toplantılara katılım düzenlenen toplantılara aktif (o Bütçe Başkanlığı, Diyanet | sağlanacak ve söz konusu katılım sağlanarak ülkemizin (| İşleri Başkanlığı, AFAD, toplantılarda ülkemiz faaliyetleri bu alandaki faaliyetleri i TİKA, Türk Kızılayı, İlgili || hakkında bilgilendirmeler hakkında uluslararası topluma (| Kamu Kurum ve yapılacaktır. yönelik düzenli bilgilendirme (| Kuruluşları yapılacaktır. | Ülkemizin yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi | güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.822) Tedbir 822.2. Kamu : Dışişleri Bakanlığı (S) 1. Çeşitli kamu kurumları kurumlarının dış ilişkiler personelinin istifade edeceği birimlerinde çalışan personelin | protokol, müzakere teknikleri ve dış yabancı dil, ülke uzmanlığı, | politika konularına ilişkin eğitim ve diplomasi ve müzakere seminerlerin yapılması becerileri gibi yetkinlikleri sürdürülecektir. geliştirilecek, bu birimlerin i idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir. Türkiye'nin çeşitli alanlarda edinmiş olduğu kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle etkin bir | şekilde paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.823

i YTB, Yükseköğretim ülke ve topluluklara aktarılacaktır. £ Kurulu, İlgili kamu kurum . ve kuruluşları 2.5.2.6.2. Bölgesel İşbirlikleri

a) Mevcut Durum

Ülkemiz, bölgesinde kalkınmanın sınır aşan bir perspektifle ele alınması ve yakın coğrafyada refah ve istikrarın yayılmasına dönük çok taraflı ve çok boyutlu kalkınma işbirliği politikasını sürdürmektedir. Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu Ekonomik İşbirliği Teşkilatının (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8) ve Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütünün (KEİ) yürüttüğü faaliyetlerin öncelik arz eden işbirliği alanlarında sonuç odaklı program ve projelere yoğunlaştırılması yönündeki girişimlere devam edilmiştir. Türk Konseyi ve Türksoy gibi hükümetlerarası kuruluşların işbirliği çabalarına Türkiye tarafından aktif katkı verilmesi sürdürülmekte olup işbirliğinin artırılması öngörülmektedir. Ağustos 2019'da kamuoyuna açıklanan Yeniden Asya Girişimi, Türkiye'nin Asya ülkeleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi ve bu amaçla ikili, bölgesel ve çok taraflı platformlardan etkin biçimde yararlanılması hedeflerini içermektedir. Asya kıtasındaki en geniş katılımlı diyalog ve danışma platformu olan Asya İşbirliği Diyaloğunun (AİD) Dönem Başkanlığı, bu çerçevede, 27 Eylül 2019 tarihinden bu yana Türkiye tarafından yürütülmektedir. AİD Dönem Başkanlığı kapsamındaki faaliyetlerden, Türkiye'nin üye ülkelerle ikili ve çok taraflı diyalog ve işbirliğinin güçlendirilmesinin yanı sıra, Türkiye'nin girişimci ve insani dış politika hedeflerine ve Türkiye Dönem Başkanlığı önceliği itibarıyla- Türkiye'nin turizm ve sağlık turizmi potansiyeline görünürlük kazandırılması amacıyla istifade edilmesi öngörülmektedir. İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK), faaliyetlerini İSEDAK Stratejisi çerçevesinde sürdürmektedir. İSEDAK Stratejisinde tanımlanan misyon kapsamında, Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarım, Yoksullukla Mücadele ve Mali İşbirliği Çalışma Gruplarında üye ülke uzmanları düzenli olarak bir araya getirilmektedir. Bahse konu alanlarda bilgi üretilmesi, iyi uygulamaların paylaşılması, üye ülkeler arasında anlayış birliği oluşturulması ve politikaların uyumlaştırılması çabaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda, 2013-2020 yılları arasında 89 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilmiş ve 89 araştırma raporu hazırlanmıştır. Öte yandan, Covid-19'un İİT üyesi ülkelerde ticaret, turizm ve tarım sektörlerine etkilerini ele almak ve işbirliği imkânlarını görüşmek üzere 2020 yılı Haziran ve Temmuz aylarında üç çevrimiçi çalışma grubu toplantısı düzenlenmiştir. Stratejinin bir diğer uygulama aracı olan İSEDAK Proje Finansmanı mekanizması kapsamında, üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafından hibe desteği sağlanmaktadır. 2014-2019 yılları arasında 24 İİT ülkesi ve 3 İİT kuruluşu tarafından toplam 83 proje uygulanmış, bu projelerden 53 İİT ülkesi yararlanmıştır. (2020 yılında uygulanması planlanan projeler küresel Covid-19 salgını nedeniyle 2021 yılında uygulanacaktır. 2021 yılında uygulanacak projelere ilişkin değerlendirme süreçleri devam etmektedir. TABLO 11: 78- İSEDAK Stratejisiyle Artan Faaliyet Hacmi 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 (2018 | 2019 | 2020 Gerçekleştirilen 17 17 18 16 16 | 16 16 13 Uluslararası Toplantı Sayısı | İSEDAK Yayınları “(| 3) 3) 34 3) 3 3) 3| 7 Uygulanan Proje Sayısı - 8 14 9 13 17 22 TABLO 11: 79- Türkiye'nin İİT Üyesi Ülkelerle Dış Ticareti (Milyar ABD Doları) 2016 2017 2018 2019 2020(1 İhracat 41,2 45,1 41,2 48,7 19,8 İthalat 23,2 32,0 28,4 26,2 10,5 Dış Ticaret Dengesi 18,0 13,1 12,8 22,5 9,3 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak Haziran Dönemi

Türkiye'nin İİT üyesi ülkelere yönelik dış ticaret hacmi 2016 yılında 64,4 milyar ABD doları iken 2019 yılında yaklaşık 75 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiş olup dış ticaret dengesi yıllar itibariyle Türkiye lehine gelişmiştir. 2020'nin ilk altı ayında da, İİT üyesi ülkelere yapılan ihracat 19,8 milyar ABD doları, ithalat ise 10,5 milyar ABD doları düzeyinde olup 9,3 milyar ABD doları döviz kazancı gerçekleşmiştir. İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi olan İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sisteminin (TPS-OIC), yasal süreci tamamlanmıştır. Taraf ülkelerin taviz listelerini güncellemelerini müteakip sistemin fiilen yürürlüğe girmesi beklenmektedir. Bu kapsamda, TPS-OIC Anlaşmalarını onaylayan ve taviz listelerini ileten ülkeler arasında Sistemin işlerlik kazanmasına yönelik hususların ele alınacağı bir istişare toplantısı 27 Ekim 2020 tarihinde video-konferans şeklinde düzenlenecektir. BM Latin Amerika ve Karayipler Ekonomik Komisyonu başta olmak üzere bölgesel mekanizmalar işbirliğini artırmaya yönelik olarak kullanılmaya devam edilmiştir. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki Uluslararası Kuruluşlarla olumlu seyreden ilişkilerimizin geliştirilmesine çalışılmaktadır. Ayrıca pandemi koşulları göz önüne alınarak bölge ülkeleriyle telefon/videokonferans/çevrimiçi uygulamalar vasıtasıyla siyasi istişareler yapılmış ve 16-18 Ağustos 2020 tarihleri arasında sırasıyla Dominik Cumhuriyeti, Haiti ve Venezuela'ya Dışişleri Bakanı seviyesinde ziyaretler gerçekleştirilmiştir. AB müktesebatına uyum süreci göz önüne alınarak AB'ye Katılım için Ulusal Eylem Planı'nın (2020-2023) güncellenmesine yönelik çalışmalar ilgili tüm kurumlarla eşgüdüm içinde devam etmektedir. Türkiye ile AB arasında yeni bir işbirliği alanı olarak 2013 yılı sonlarında Geri Kabul Anlaşması imzalanmış ve Vize Serbestisi Diyaloğu süreci başlatılmıştır. Vize Serbestisi Diyaloğu sürecinin ilerletilmesi, kritik konularda işbirliği sağlanmasına yönelik çalışmalar ilgili kurumların katılımıyla devam etmektedir. AB ile Birleşik Krallık arasında yürütülen Brexit süreci yakından takip edilmektedir. Eylül sonu itibarıyla Türkiye-Birleşik Krallık Brexit Ticaret Çalışma Grubunun 11'inci toplantısı gerçekleştirilmiştir. Türkiye-Birleşik Krallık Brexit Ticaret Çalışma Grubu ile Ticari Olmayan Konular Çalışma Grubunun, Birleşik Krallık'ın AB'den tamamen ayrılacağı 31 Aralık 2020 tarihinden önce tekrar toplanmaları öngörülmektedir. Türkiye-AB ilişkilerinin önemli ayaklarından biri olan mali işbirliği kapsamındaki uygulamalar devam etmektedir. AB'ye katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. AB tarafından 2007-2013 bütçe döneminde sağlanan 4,8 milyar avroluk fon, ülkemizin AB'ye üyelik hedefleri çerçevesinde kullanılmıştır. AB, 2014-2020 bütçe dönemi için ülkemize 4,5 milyar avro fon tahsis etmiş olmakla birlikte yapılan fon kesintileri sonucunda toplam tutar 3,4 milyar avroya kadar inmiştir. Bu fon kapsamındaki projelerin uygulaması devam etmektedir. Mali işbirliğinin 2021-2027 döneminde ise ülke tahsisatı uygulamasından vazgeçilmiş olup 7 yıllık dönemde tüm aday ülkeler için 12,5 milyar avro tahsis edilmesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca yeni dönemde tüm aday ülkelere ait proje başvuruları Avrupa Komisyonu tarafından belirli kriterler çerçevesinde rekabetçi bir ortamda değerlendirilecektir. Bu çerçevede toplam bütçesi 3,5 milyar avroyu bulan proje paketi AB otoritelerine iletilmiş olup fonlanmaya uygun bulunan projeler gelecek yorumlar çerçevesinde uygulamaya hazır hale getirilecektir.

b) Amaç

İslam ülkeleri, AB, diğer bölge ülkeleri ve bölgesel oluşumlarla siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlarda ilişkilerin artırılması ile çok taraflı ve bölgesel işbirliklerinden daha etkin yararlanılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ülkemizin daimi sekretarya hizmetlerini yürüttüğü İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari Daimi Komitesinin (İSEDAK), İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarını ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerilerini ele alan, bilgiye dayalı politika diyalog platformu olma özelliği pekiştirilecek ve bu kapsamda milli kurumlar arası eşgüdüm güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.826) Tedbir 826.1. İSEDAK Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Sekretaryası beşeri sekretaryasının kurumsal Başkanlığı (S), Dışişleri kapasitenin güçlendirilmesine kapasitesi güçlendirilecektir. Bakanlığı yönelik eğitim, staj vb. imkânlardan daha fazla faydalandırılacaktır. Tedbir 826.2. İSEDAK Nilli Strateji ve Bütçe 1. Milli Koordinasyon Komitesinin Koordinasyon Komitesi Başkanlığı (S), İSEDAK daha aktif şekilde çalışması aracılığıyla İslam ülkeleri ile Milli Koordinasyon sağlanarak alınan kararların takibi ve ekonomik ilişkilerin Komitesine üye uygulanması sağlanacaktır. geliştirilmesi bağlamında ulusal | Bakanlıklar ve diğer ilgili eşgüdümün tesisi için ilgili kamu kurum ve kamu kurumlarının aktif bir kuruluşları biçimde yönlendirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 826.3. Kurumlarımızın Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. S&P/İİT İSEDAK 50 İslami Endeks sekretarya hizmeti verdiği (S), Dışişleri Bakanlığı, Fonu saklama hesapları açılabilmesi, İSEDAK Forumlarının işbirliği Strateji ve Bütçe katılma paylarının yatırımcılara arz çabalarının belirli bir program Başkanlığı, SPK, Borsa edilebilmesi ve yatırımcı sayısının dâhilinde İSEDAK gündemiyle İstanbul, Diğer ilgili kamu (| artırılmasına yönelik tanıtım uyumlu çalışması sağlanarak kurum ve kuruluşları faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi etkinliği artırılacaktır. planlanmaktadır. 2. BIGA sisteminin uluslararası çapta uygulanabilirliğine yönelik fizibilite ve araştırma çalışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İİT ülkelerinde sürdürülebilirlik konusunda 14. Forum esnasında belirlenen aksiyonlar çerçevesinde gerekli adımların atılması planlanmaktadır. Tedbir 826.4. İSEDAK Stratejisi | Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Çalışma Grubu kapsamındaki çalışma grubu Başkanlığı (S), Aile, toplantılarının düzenlenmesine devam faaliyetleri, ISEDAK proje Çalışma ve Sosyal edilecektir. finansmanı ve diğer Hizmetler Bakanlığı, 2. İSEDAK Proje Finansmanı mekanizmalar kapsamında üye Dışişleri Bakanlığı, Hazine kapsamında uygun görülen projeler ülkelerin kapasite geliştirme ve Maliye Bakanlığı, Kültür | desteklenecektir. projelerine teknik ve mali ve Turizm Bakanlığı, Tarım | 3. Yeni başlatılan İSEDAK COVID-19 destekler sürdürülecektir. ve Orman Bakanlığı, Müdahale Programı kapsamında Ticaret Bakanlığı, küresel salgının İİT ülke ekonomileri Ulaştırma ve Altyapı üzerindeki olumsuz etkisinin Bakanlığı, Türkiye azaltılmasına katkı sağlayacak projeler Kalkınma ve Yatırım desteklenecektir. Bankası 4. İSEDAK Kudüs Programı kapsamında Doğu Kudüs'ün turizm altyapısının güçlendirilmesine ve bu çerçevede yoksullukla mücadele edilmesine dönük projeler hayata geçirilecektir. İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Planı p.827) Tedbir 827.1. Ülkemizde Ticaret Bakanlığı (S), 1. İİT Tahkim Merkezinin fiili olarak kurulması kararı alınan İİT İçişleri Bakanlığı, Dışişleri (| hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar Tahkim Merkezi ve İİT Polis Bakanlığı, tamamlanacaktır. Bu kapsamda İİT İşbirliği ve Koordinasyon Merkezi | Strateji ve Bütçe Tahkim Merkezinin, Mütevelli Heyeti ve birimlerinin kurulma çalışmaları Başkanlığı, Yönetim Kurulu belirlenecek, Genel tamamlanacaktır. TOBB Sekreterinin belirlenmesine yönelik devam eden çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 827.2. Islam ülkeleri ile | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. İİT Borsalar Forumu da dahil olmak ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi | (S), Dışişleri Bakanlığı, üzere projenin ilerletilebilmesi için kapsamında ülkemizin öncülük | | Strateji ve Bütçe işbirliği arayışlarına devam edilecektir. yaptığı İSEDAK Altın Borsası ile Başkanlığı, SPK, Borsa 2. BiGA dijital altın transfer sisteminin ISEDAK Gayrimenkul Borsası Istanbul, Diğer ilgili kamu | | ŞiT ülkelerindede uygulanabilmesi için projeleri hayata geçirilecektir. kurum ve kuruluşları iş planının geliştirilmesine yönelik fizibilite ve araştırma çalışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İSEDAK Gayrimenkul Borsası projesi kapsamında ilk adım olarak Hilal İşlem Linki oluşturulacak ve İSEDAK üyesi ülkelerin ilgili kurumlarının projede yer almasına yönelik gerekli girişimlerde bulunulacaktır. İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine | yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828) Tedbir 828.1. Bölge ülkeleri (| Ticaret Bakanlığı (S) 1. Ukrayna, Japonya ve Tayland ile ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi STA müzaereleri aktif bir şekilde bölgesel bloklarla hizmet sürdürülecektir. ticareti ve yatırımlara ilişkin hükümler de içeren serbest | ücaret anlaşmaları yapılmasına | dönük çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 828.2. Gelişmekie Ticaret Bakanlığı (S), 1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli : Dışişleri Bakanlığı, tüm taraf ülkelerce uygulanmaya Ticaret Anlaşmasının tüm taraf (o Strateji ve Bütçe başlanması için gerekli girişimlerde ülkelerce uygulanmaya : Başkanlığı, TOBB, İlgili bulunulacaktır. başlanması için girişimlere - Kamu Kurum ve 2. TPS-OIC'in fiilen uygulanmasına devam edilecektir. İİT Üyesi (o Kuruluşları ilişkin ülkemizin uygulamaya dönük Devletler Arasında Tercihli hazırlıkları tamamlanacak ve Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve | anlaşmaya taraf olan ülke sayısının Ekonomik İşbirliği Teşkilatı i artırılmasına yönelik çalışmalar (EİT) Ticaret Anlaşması gibi | sürdürülecektir. bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların İ ülkemizde uygulama zemininin | oluşturulması sağlanacaktır. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı veya kurucusu olduğu EİT, Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ), D-8 gibi bölgesel işbirliklerinin daha etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.829) Tedbir 829.1. EİT Bilim Kültür ve Turizm 1. EİT Kültür Enstitüsüne üyelik için Kurumu ve EİT Kültür : Bakanlığı (S), Dışişleri EİT Kültür Enstitüsü (EC) Şartı'nın Enstitüsüne üyelik süreci - Bakanlığı, Strateji ve onaylanmasına ilişkin iç hukuk tamamlanarak kuruluşların - Bütçe Başkanlığı sürecinin tamamlanmasını müteakip çalışmalarına aktif destek çalışmalara aktif destek verilecektir. verilecektir. Tedbir 829.2. Ülkemizin ev (| Hazine ve Maliye 1. EİT Ticaret ve Kalkınma Bankası sahipliğindeki EİT Ticaret ve (| Bakanlığı (S), Dışişleri tarafından açıklanan Covid 19 Kalkınma Bankasının üye - Bakanlığı, Strateji ve Dayanışma İmkanının etkin şekilde sayısının artırılmasına dönük Oo Bütçe Başkanlığı kullanılmasına yönelik olarak banka çabalar sürdürülecek, İ yönetiminin faaliyetleri izlenecektir. Bankanın beşeri ve kurumsal kapasitesi güçlendirilecektir. Tedbir 829.3. Ankara'da - Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. EİT Eğitim Enstitüsü Ev Sahibi yerleşik EİT Eğitim Dışişleri Bakanlığı, Ülke Anlaşması'nın onaylanmasını Enstitüsünün kurumsallaşması 5 Strateji ve Bütçe müteakip EİT Eğitim Enstitüsüne yönündeki çabalar Başkanlığı tahsis veya kiralama yoluyla çalışma artırılacaktır. yeri sağlanacaktır. Tedbir 829.4. Ülkemizin KEİ (| Dışişleri Bakanlığı (S), 1. KEİ ve D-8 toplantılarına katılım ve D-8 kapsamında yürütülen (| Hazine ve Maliye sağlanarak KEİ ve D-8'in daha etkin faaliyetlerden azami fayda elde ( Bakanlığı, Ticaret ve proje odaklı birer örgüt olması etmesi amacıyla stratejiler e Bakanlığı, İlgili Kamu kapsamında çalışmalar geliştirilecektir. - Kurum ve Kuruluşları sürdürülecektir. Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve Kültür ve Turizm 1. Türksoy üyelik katkı payımız TÜRKSOY gibi hükümetlerarası Bakanlığı (S), Dışişleri ödenerek kuruluşun Türksoy Kültür kuruluşların işbirliği çabalarına Bakanlığı, YTB Başkenti, Türk Konseyi Turizmden sağlanan katkılar artırılarak Sorumlu Bakanlar Toplantısı ve Turizm sürdürülecektir. Çalışma Grubu Toplantıları gibi etkinliklerine aktif destek sağlanarak ülkemizin katkısı en üst düzeyde verilecektir. 2. Türksoy ve Türk Konseyi üye ülkelerin coğrafyası ile Türk Dili konuşan diğer ülkelerde ilgili STK, üniversite veya resmi makamlarla işbirliği içerisinde bu kuruluşların çalışmalarını destekler mahiyette akademik ve bilimsel araştırmalar, yerinde bursluluk, kültürel hareketlilik ve eğitim alanında programlar düzenlenecektir. Dışişleri Bakanlığı(S), 3. Türk Konseyinin Avrupa Temsilcilik Kültür ve Turizm Ofisine temsilci atanacaktır. Bakanlığı, YTB 4. Türk Konseyinin Sekretaryasına ilave personel ataması yapılacaktır. 5. Türk Konseyi Zirvesi gerçekleştirilecektir. 6. Türk Konseyi Dışişleri Bakanları Konseyi ve Kıdemli Memurlar Komitesi N toplantılarına katılım sağlanacaktır. Ülkemizin Asya-Pasifik, Afrika, Güney Asya, Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle yürütmekte olduğu siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel işbirliği faaliyetleri derinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.832) Tedbir 832.1. Türkiye-Afrika Dışişleri Bakanlığı (S) 1. Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçüncü Ortaklığı Üçüncü Zirvesi Zirvesi marjında siyasi, ekonomik ve gerçekleştirilerek alınan kültürel kapsamlı faaliyetler kararların takibi yönündeki düzenlenecektir. çabalar artırılacaktır. | Tedbir 832.3. BM Asya Pasifik Dışişleri Bakanlığı (S) 1. BM Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Ekonomik ve Sosyal Komisyonu toplantılarına katılım Komisyonunda, özellikle karar sağlanarak karar alma süreçlerinde mekanizmalarında etkili olmaya etkili olmak için teşebbüslerde yönelik çabalarımız bulunulacaktır. artırılacaktır. Türkiye'nin stratejik hedefi olan AB'ye katılıma ilişkin müzakerelerin hızlandırılmasına, AB ile ortak politika ve faaliyetler geliştirilmesine yönelik çalışmalar kararlılıkla sürdürülecek ve Brexit sürecinde ülkemizin menfaatleri doğrultusunda pozisyon alınması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.833) Tedbir 833.2. Türkiye-AB Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye- AB arasında kritik tematik Zirvelerinde varılan anlaşma Adalet Bakanlığı, İçişleri konularda işbirliğine yönelik temaslar uyarınca, Yüksek Düzeyli Siyasi Bakanlığı, Ticaret yürütülecektir. Diyalog başta olmak üzere kritik | Bakanlığı, Strateji ve 2. Avrupa Komisyonu ile başta alt tematik konularda işbirliğinin Bütçe Başkanlığı, AFAD, komite toplantıları olmak üzere teknik güçlendirilmesi, Vize Serbestisi İlgili Kamu Kurum ve toplantılar düzenlenecektir. Diyaloğu sürecinin Kuruluşları 3. Vize Serbestisi Yol Haritasında kayıtlı hızlandırılması, göç yönetiminde kriterlerin karşılanmasına yönelik yük paylaşımı, Gümrük Birliği'nin çalışmalara hız verilecek ve karşılandığı güncellenmesi gibi önemli teyit edilen kriterlere yönelik alanlarda çalışmalar çalışmaların sürekliliği sağlanacaktır. sürdürülecektir. Tedbir 833.3. AB'ye katılım Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Katılım Öncesi Mali Yardımın (IPA) süreci çerçevesinde ülkemize Hazine ve Maliye Etkin Kullanımına İlişkin Yapılabilirlik sağlanan mali yardımların ulusal | Bakanlığı, Strateji ve Çalışması kapsamında hazırlanan ve 43 önceliklerimiz dikkate alınarak Bütçe Başkanlığı, İlgili eylem ihtiva eden eylem planında etkin ve etkili bir biçimde Kamu Kurum ve tamamlanmayan 13 eylemin kullanılmasına yönelik idari ve Kuruluşları tamamlanması için gerekli çalışmalar mali tedbirlerin ilgili tüm yapılacaktır. kurumlarca alınması sağlanacaktır. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecek ve alınan kararlarda söz sahibi olmak üzere aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.834) Tedbir 834.1. İnsan Dışişleri Bakanlığı (S), 1. BM Evrensel Periyodik İnceleme haklarıyla ilgili uluslararası Adalet Bakanlığı, İlgili Mekanizması (EPİM) tavsiyelerinin mekanizmaların gündemindeki Kamu Kurum ve takibi kapsamında, tavsiyelerin konular takip edilerek Kuruluşları Türkiye'nin gelecek dönemdeki reform yürütülen çalışmalar izlenecek, çalışmalarında yer bulması amacıyla bu çalışmalara ülkemizin ulusal ilgili kurumlarla bilistişare çalışmalar politikası, hak ve çıkarları yürütülecektir. çerçevesinde katkı sağlanacaktır. 2.5.2.6.3. Türkiye'nin Küresel Kalkınma Gündemine Katkısının ve Görünürlüğünün Artırılması

a) Mevcut Durum

BM, G20 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde bulunulmaya devam edilmiştir. Ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmalarının daha aktif kullanılması yönünde faaliyetler sürdürülmektedir. BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine evsahipliği yapılabilmesine yönelik uluslararası girişimlerimiz çerçevesinde hukuki altyapının tesisine ilişkin süreçlerin kolaylaştırılması için çalışmalar yürütülmüştür. Bu kapsamda 21/10/1965 tarihli Değiştirilmiş Teknik Yardım Standart Anlaşması hükümlerinin gerekli değişikliklerle BM Türkiye Mukim Koordinatörlüğü ve Mukim Koordinatörlük Ofisinin personeline en fazla bir yıl süreyle uygulanmasına ilişkin Anlaşma 21/02/2020'de yürürlüğe girmiştir. Kalıcı bir hukuki zemin tesis edilmesine ilişkin süreç önümüzdeki dönemde başlatılacaktır. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD) Arasında IFAD Ülke Ofisi - Doğu Avrupa ve Orta Asya Merkezi Kurulmasına İlişkin Evsahibi Ülke Anlaşması 21/05/2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir. BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin (DCO) İstanbul'da kurulacak Avrupa ve Orta Asya Bölgesel Masası için hukuki zeminin tesis edilmesi amacıyla hazırlanan taslak evsahibi ülke anlaşması BM Sekretaryasına iletilmiştir. BM Sekretaryasıyla müzakere süreci devam etmektedir. Ayrıca İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına yönelik hukuki zeminin tesisi amacıyla biri evsahibi ülke anlaşması, diğeri mali anlaşma olmak üzere iki taslak anlaşma BM Sekretaryasına iletilmiştir. Türkiye'de BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM nezdindeki girişimler sürmektedir. Ankara İncek Diplomatik Site'de BM Evi inşa edilmesine dair 02/11/2016 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Katılımcı BM Kuruluşları Adına Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Arasında İncek/Ankara'daki Diplomatik Yerleşkede BM Binaları İçin Arazi Tahsisi, Tasarımı ve İnşasına İlişkin Protokolün onaylanmasına dair kanun taslağı TBMM Genel Kurulunun 15/01/2020 tarihli oturumunda görüşülerek kabul edilmiş ve 31/01/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca bahse konu protokolün yürürlüğe giriş tarihi 08/05/2020 tarihli ve 2497 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 23/03/2020 olarak tespit edilmiş ve anılan Karar 09/05/2020 tarihli ve 31122 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca Hazine ve Maliye Bakanlığınca ödemenin ilk iki bölümü Birleşmiş Milletler Kalkınma Fonu hesabına aktarılmıştır. OECD İstanbul Merkezinin açılmasına ilişkin 31/05/2018 tarihli Mutabakat Zaptı'nın onaylanmasının uygun bulunduğuna dair Cumhurbaşkanlığı Kararı 02/01/2020 tarihli ve 30996 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Covid-19 pandemisi nedeniyle açılışı yapılamayan Merkezin en kısa sürede faaliyete geçmesi planlanmaktadır. Merkez Türkiye'yi OECD'nin Balkanlar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika odaklı bölgesel bir üssü haline getirecek olup Merkezin çalışmalarından başta Balkanlar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika olmak üzere Türkiye'nin yakın coğrafyasındaki ülkelerin de faydalanması beklenmektedir. Türkiye özellikle gelişmekte olan ülkelerin sorunlarını BM, OECD, G20 gibi platformlarda dile getirmede önemli bir rol üstlenmektedir. Türkiye'nin de aktif desteği sonucu G-20 Olağanüstü Liderler Zirvesi Bildirisi'nde 620 ülkeleri, Afrika başta olmak üzere kırılgan ülkelere teknik destek, kalkınma yardımı ve insani yardım sağlamaya hazır olduklarını ifade etmişler ve 6-20 Maliye Bakanları Toplantısında kabul edilen G20 Eylem Planı kapsamında en fakir ülkelerin borç ödemelerinin 2020 yılı sonuna kadar ertelenmesi sağlanmıştır. Bu kapsamda Covid-19 pandemisinin dünya çapında sebep olduğu ekonomik ve sosyal kriz karşısında gelişmekte olan ve düşük gelirli ülkelere yönelik 620 tarafından başlatılan ve i Mayıs 2020-31 Aralık 2020 dönemini kapsayan Borç Erteleme Girişimi Türkiye tarafından desteklenmiştir. BM 74. Genel Kurul Başkanının (Nijerya) girişimiyle başlatılan Yoksullukla Mücadele İttifakına Türkiye de dâhil olmuştur. BM bünyesinde Belçika ile birlikte eş-başkanlığı yürütülen En Az Gelişmiş Ülkelerin (EAGÜ) Dostları Grubu çalışmalarına ve başta Covid-19 pandemisiyle bağlantılı olanlar olmak üzere muhtelif projelere destek verilmiştir. BM 75. Genel Kurulu Başkanlığının Türkiye'de olmasından da faydalanılarak BM çatısı altında gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına dönük faaliyetlere destek verilmeye devam edilecektir. Türkiye Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde devam eden çalışma süreçlerinde de FAGÜ'ler lehine farklı ve tercihli muamele geliştirilmesi önerilerinde bulunmaya ya da bu gibi önerileri ulusal çıkarları ve mevzuat temelinde değerlendirerek desteklemeye devam etmektedir. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların uluslararası toplumun gündeminde tutulabilmesini teminen ülkemiz ev sahipliğinde açılan BM Teknoloji Bankasının EAGÜ'lerle kurduğu ortaklık sayısının artırılması, faaliyet alanlarının genişletilmesi ve finansmanının güçlendirilmesi, UNDP ortaklığında başlatılan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hızlandırıcı Projesinin tanıtımı ve tam zamanlı olarak hayata geçirilmesi için çalışmalar devam etmektedir. BM ve diğer uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Kudüs gibi ortak meselelerinin takibine devam edilmektedir. Bu çerçevede Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı ve çeşitli parlamentolar arası işbirliği teşkilatları (Parlamentolar arası Birlik, Asya Parlamenterler Asamblesi vb.) başta olmak üzere önde gelen uluslararası kuruluşların çok sayıda resmi toplantısında söz konusu meseleler hakkında girişimlerde bulunulmuş ve beyanlar yapılmıştır. Türkiye'nin girişimi ve Filistin'in talebi üzerine İsrail'in Filistin topraklarına yönelik ilhak planının ele alındığı Açık Katılımlı Acil İİT İcra Komitesi Toplantısı 10/06/2020 tarihinde video konferans yoluyla gerçekleştirilmiş, toplantıya Dışişleri Bakanı düzeyinde iştirak edilmiştir. İlaveten BM 75. Genel Kurulu'na Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın video mesajı yoluyla hitabında İslam ülkelerinin ortak meseleleri en üst düzeyde kayda geçirilmiştir.

b) Amaç

Ülkemizin, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının küresel gündeme taşınması ve bu sorunların çözüme kavuşturulması başta olmak üzere küresel nitelikteki sorunların çözümünde aktif rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir .. | yapılacak Kuruluşlar. oo veProğjeler BM, 620 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde bulunulacak, ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması sağlanacak ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmaları daha aktif kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.836) Tedbir 836.1. Gelişmekte olan Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Uluslararası platformlarca ülkelerin kalkınma sorunlarının Hazine ve Maliye düzenlenen toplantılara katılım başta BM, 620 ve OECD olmak Bakanlığı, Ticaret sağlanarak gelişmekte olan ülkelerin üzere uluslararası platformların Bakanlığı, Strateji ve Bütçe © kalkınma sorunları gündeme gündemine alınmasına yönelik Başkanlığı, İlgili Kamu getirilecektir. çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları | Tedbir 836.2. Özellikle Dışişleri Bakanlığı (S), 1. BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin kalkınma alanında faaliyet Hazine ve Maliye İstanbul'da kurulacak Avrupa ve Orta gösteren BM kuruluşlarının Bakanlığı, Strateji ve Bütçe ( Asya Bölgesel Masasına ilişkin bölgesel ofislerine ev sahipliği Başkanlığı, İlgili Kamu . muhataplardan alınan gözden yapılabilmesi amacına dönük Kurum ve Kuruluşları geçirilmiş taslak anlaşmaya dair uluslararası girişimler görüşler BM Sekretaryasına yoğunlaştırılacak ve hukuki iletilecektir. altyapının tesisine ilişkin süreçler . 2. BM'nin Ankara'daki tüm ofislerini bir kolaylaştırılacaktır. araya toplayacak BM Evi için BM tarafından hazırlatılacak inşaat projesine ilişkin çalışmalar takip edilecektir. 3. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi . kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası nezdinde girişimlere devam edilecektir. . 4. BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair hukuki altyapı çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 836.3. Küresel Hazine ve Maliye Bakanlığı © 1. 620 ve IMF başta olmak üzere ekonomik yönetişimin (S), Dışişleri Bakanlığı, ülkemizin üyesi olduğu uluslararası iyileştirilmesine dönük çabalar Ticaret Bakanlığı, Strateji kuruluş ve temsil olunduğu sürdürülecek ve bu platformlara | ve Bütçe Başkanlığı, İlgili platformlarda diğer üye ülkelerle yakın taraf ülkelerle yakın işbirliği ve Kamu Kurum ve . bir işbirliği sağlanarak ve uluslararası koordinasyon sağlanacaktır. Kuruluşları ; kuruluş ve platformların toplantı, müzakere vb. gibi faaliyetlerine aktif katılım sağlanarak ülkemiz pozisyonunun net olarak aktarılmasına çalışılacaktır. Tedbir 836.4. EAGÜ Dışişleri Bakanlığı (S), 1. BM Teknoloji Bankasının ve statüsünden mezun olan Strateji ve Bütçe Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki ülkelerin karşı karşıya olduğu Başkanlığı, TİKA, Hızlandırıcı projesinin tanıtımı için sorunların, İstanbul Eylem Planı (| TÜBİTAK, İlgili Kamu etkinlikler düzenlenecektir. kapsamında gündemde Kurum ve Kuruluşları tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir. Tedbir 836.5. BM ve diğer Dışişleri Bakanlığı (5), 1. BM ve İİT başta olmak üzere uluslararası kuruluşlar nezdinde Strateji ve Bütçe uluslararası kuruluşlarca düzenlenen Islam dünyasının Kudüs gibi Başkanlığı, İlgili Kamu toplantı ve etkinliklere katılım ortak meselelerinin takibine Kurum ve Kuruluşları sağlanarak Filistin meselesi dâhil İslam devam edilecektir. dünyasının ortak meselelerinin gündeme getirilmesi ve takibi için etkin tutumumuz sürdürülecektir. Tedbir 836. 6. OECD İstanbul Ticaret Bakanlığı (S), 1. OECD İstanbul Merkezinin açılışı Merkezinin ülkemizde faaliyete Dışişleri Bakanlığı yapılacaktır. geçmesi sağlanacaktır. Türk yükseköğretiminin uluslararası kalkınma işbirliğimizin güçlü olduğu ülkeler açısından çekim merkezi haline getirilmesi için orta ve uzun vadeli stratejiler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı, p.838) Tedbir 838.2. Türkiye Bursları Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Nitelikli insan kaynağının kapsamında özel bir program (S), Dışişleri Bakanlığı, geliştirilmesine yönelik olarak; fen oluşturulacak, nitelikli işgücünün | Strateji ve Bütçe bilimleri, teknoloji, mühendislik ve tespiti yapılacak ve seçilen Başkanlığı, matematik (STEM) alanlarında öğrencilerin Türkiye'de çalışma Cumhurbaşkanlığı İnsan lisansüstü düzeyde burslandırmalara izni alması kolaylaştırılacaktır. Kaynakları Ofisi, YTB, ağırlık verilecektir. YÖK, İlgili kamu kurum ve kuruluşları Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılacak, ulusal ve uluslararası alanda Ülkemizin ileri sürdüğü tezler ve politika tercihleri stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyuna etkili bir şekilde aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.839) Tedbir 839.1. Ulusal Kamu İletişim Başkanlığı (S), 1. Kamu Diplomasisi Koordinasyon Diplomasisi Strateji Belgesi Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kurulu Toplantıları düzenlenecektir. hazırlanacak ve bu kapsamda Kamu Kurum ve kamu kurum ve kuruluşları ile Kuruluşları bütüncül bir anlayışla kamu diplomasisi faaliyetlerinin eşgüdüm içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 839.2 Geleneksel ve İletişim Başkanlığı (S), 1. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemi yeni medya araçlarıyla yürütülen | Dışişleri Bakanlığı, ilgili bağlamında konferans, panel, kamu diplomasisi faaliyetleri; Kamu Kurum ve seminerler ülke gündemi ve kamu uluslararası kamuoyunda etki Kuruluşlar, Üniversiteler diplomasisi stratejisinin gerektirdiği uyandıracak seminer, konferans takvimlendirme ile gerçekleştirilecektir. ve forum gibi etkinlikler 2. Kamuda yürütülen çeviri vasıtasıyla sürdürülecek, faaliyetlerinde söylem birliğinin tesisine Türkiye'nin tanıtımına katkı yönelik ortak ve tutarlı bir dil sağlayacak uluslararası nitelikteki oluşturmak amacıyla Kamu Terim organizasyonlara katılım Bankası çevrimiçi ortamda devreye sağlanacak ve dijital diplomasi alınacak ve basılı formatta kanallarının genişletilmesi hazırlanacaktır. Açılacak portalın takibi vasıtasıyla söz konusu yapılarak öneri ve gelişmelere bağlı faaliyetlerin etkinliği artırılacaktır. olarak güncellenecektir. Tedbir 839.3. Uluslararası | İletişim Başkanlığı (S), 1. Türk dış politikası hakkında kamuoyu üzerinde etkili olan ve Dışişleri Bakanlığı, İlgili : çalışmalar yapan kişi ve kuruluşlar Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan | Kamu Kurum ve . etkinliklere davet edilecektir. kurum ve kuruluşlar, Kuruluşları , 2. Türk dış politikası hakkında üniversiteler, . çalışmalar yapan kuruluşlar tarafından STK'lar ve kişiler ile uluslararası e yürütülen etkinliklere katılım işbirlikleri geliştirilecek, bu . sağlanacaktır. kapsamda Türkiye'nin tanıtımına yönelik araştırmalar ve projeler gerçekleştirilecektir. Tedbir 839.5. Kara propaganda | İletişim Başkanlığı (S), 1. Türkiye'nin ulusal ve uluslararası

itibarla uluslararası topluma gerçekleştirilecektir.

yönelik nitelikli yayınların : 2. 1915 Olayları ve Pontus İddialarına yapılması teşvik edilecektir. : Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi Stratejisi çerçevesinde koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. | 3. 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü Anma Etkinliklerinin | koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. . 4. Biri Ankara'da biri İstanbul'daki üniversitelerde okuyan Türkiye | - burslusu İletişim öğrencilerine yönelik | : olmak üzere 2 Uluslararası Genç İletişimciler Buluşması gerçekleştirilecektir. Tedbir 839.6. Türk kültürünün Kültür ve Turizm Bakanlığı ( 1. Yurt dışında Türkoloji, Türk Dili ve tanıtımı kapsamında seçilmiş (S), Dışişleri Bakanlığı, Edebiyatı lisans bölümlerini ülkelerde Türk dili ve edebiyatı Strateji ve Bütçe i desteklemek amacıyla eğiticilerin lisans programlarının açılması Başkanlığı, YTB, © eğitim programları düzenlenecektir. desteklenecektir. YÖK, Cumhurbaşkanlığı : 2. Eğitimcilere, öğrencilere ve eğitim İnsan Kaynakları Ofisi, kurumlarına materyal ve teknik tefrişat İlgili kamu kurum ve desteği sağlanacaktır. kuruluşları 3. 2020 Yılında MEB işbirliği ile başlatılan Milli Eğitim Bakanlığı işbirliğinde Yurt Dışı Türkler Öğretmen : Akademisi adlı çevrimiçi eğitim : platformunun geliştirilmesine devam edilecektir. 2.5.2.7. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin kalkınma politikaları, uluslararası gelişmelere paralel olarak ekonomiçevre-toplum etkileşimleri çerçevesinde, sürdürülebilir kalkınmaya doğru bir gelişim göstermektedir. Bu kapsamda sürdürülebilir kalkınma ilkelerini hayata geçirmek üzere ekonomik refahın yükseltilmesini, sosyal hakkaniyetin gözetilmesini ve çevrenin korunmasını bütüncül ve dengeli bir şekilde ele alan yeşil büyüme yaklaşımının içselleştirilmesine yönelik politika ve stratejiler geliştirilmekte, mevzuat ve kurumsal yapılanmanın güçlendirilmesi yönünde proje ve programlar hayata geçirilmektedir. 2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinin sonucunda, 17 amaç ve 169 hedefi içeren Dünya'yı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma Için 2030 Gündemi Belgesi kabul edilmiştir. Söz konusu amaç ve hedeflerin küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) ülkemiz, ilki 2016 ikincisi 2019 yılında olmak Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporlarını sunmuştur. ALPF'nin 2020 yılı oturumu 6-17 Temmuz 2020 tarihlerinde Covid-19 pandemisi sebebiyle video konferans yoluyla gerçekleştirilmiştir. 2020 yılında Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanan Türkiyenin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA'lar) bağlamında politika, mevzuat, kurumsal çerçeve ve proje alanlarında mevcut durumunu ortaya koyan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Değerlendirme Raporu ile 2018-2020 yılları arasında SKA'lara ilişkin ülkemizde yaşanan gelişmelerin değerlendirildiği 2020 BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forum Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 2018-2020 Türkiye Gelişmeleri Raporu yayınlanmıştır. Ulusal sürdürülebilir kalkınma amaçları izleme ve değerlendirme sistemi kurulması kapsamında, TUİK tarafından Şubat 2020'de SKA Göstergeleri Haber Bülteni (2010-2018) yayınlanmış olup söz konusu gösterge setinin kapsamının genişletilmesi ve mevcut olmayan göstergelerin üretilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. SKA'ların sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasına, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındalığın artırılmasına ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirecek kurumsal yapının oluşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının önceliklerimiz doğrultusunda politikalara yansıtılması, amaçlara ilişkin etkili bir takip ve gözden geçirme mekanizması oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

SKA'ların takip ve gözden geçirilmesi için iyi işleyen ve katılımcı bir kurumsal koordinasyon mekanizması kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.844) Tedbir 844.1. SKA'ların Strateji ve Bütçe 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma uygulanmasının ulusal düzeyde | Başkanlığı (S) Koordinasyon Kurulunun görev ve takip ve gözden geçirilmesi ile sorumlulukları ile yapısının düzenlendiği koordinasyonunu sağlamak mevzuat yayımlanacaktır. üzere Strateji ve Bütçe Başkanlığı başkanlığında ilgili kamu kurumlarının yanı sıra yerel yönetimler, akademi, özel sektör ve STK temsilcilerinin katılımı için esnek bir yapıda Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu kurulacaktır. Küresel SKA gösterge setindeki gelişmelere paralel olarak ulusal gösterge setinin kapsamı öncelikler doğrultusunda genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.845)

yayımlanacaktır.