2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 4633

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.

25 Ekim 2021

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2022 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

Son yıllarda başta ABD'nin korumacı yaklaşımından beslenen uluslararası ticaret gerginlikleri olmak üzere yatırım ve verimlilik kaynaklı sorunlar nedeniyle tarihsel eğilimine göre daha zayıf bir büyüme performansı kaydeden dünya ekonomisi, artan yoğunlukta ekonomik, siyasi ve jeopolitik gerilimlere maruz kalmaktadır. Söz konusu belirsizlikler küresel büyümede istenilen düzeyde toparlanmayı baskılamaktadır. Küresel düzeyde ticaret gerilimleri, Brexit sürecinin yansımaları, Avro Bölgesinin düşük büyüme performansı ve gelişmekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler ile görece zayıf yatırım isteği, küresel ekonominin toparlanmasında Covid-19 pandemisi öncesinde en önemli zorluklar olarak gündeme gelmiştir. Bu süreçte Amerikan Merkez Bankası (Fed) ile Avrupa Merkez Bankası (AMB) başta olmak üzere gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları, para politikasında faiz indirimleri vasıtasıyla daha genişlemeci yaklaşımlara yönelmişlerdir. Böylece, azalan ticaret gerilimlerinin de katkısıyla 2020 yılının başlarında piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmiş ve küresel ekonomi açısından ılımlı bir toparlanma ortamı oluşmuştur. Bu gelişmelere karşın, 2020 yılının ilk çeyreği sonunda Covid-19'un küresel salgına dönüşmesiyle birlikte söz konusu olumlu seyir sekteye uğramıştır. Küresel düzeyde görülen sağlık krizi ekonomik kapanma tedbirlerinin uygulanmasını bir zorunluluk haline getirmiş, finansal piyasalarda riskli varlıklardan çıkış ve güvenli limanlara yönelim gözlenmiştir. Finansal piyasalarda artan oynaklıkla birlikte hisse senedi piyasalarında tarihi düşüşler, sermaye hareketlerinde dengesizlikler ve gelişmekte olan ülkelerin para birimlerinde gözlenen değer kayıpları neticesinde küresel salgın, otoritelerin olağanüstü tedbirlere başvurmalarına neden olmuştur. Başlıca merkez bankaları salgının yarattığı kriz yönetimine; varlık alımları, finansal kuruluşlara likidite desteği, swap (takas) hatları ve kredi akımlarının devamını sağlayacak makro ihtiyati tedbirleri almak suretiyle katkı sağlamışlardır. Başta petrol fiyatları olmak üzere emtia fiyatları tarihi azalışlar kaydederken yatırım amaçlı talep gören altın ve gümüş fiyatları yükselmiştir. Aynı dönemde kripto varlıklarda da keskin değer artışları gözlenmiştir. Bu süreçte, özellikle Fed'in uyguladığı kapsamlı varlık alımları küresel finansal sistemde risk iştahının aşırı düşmesini dizginlemiştir. Uluslararası kuruluşlar ise ağırlıklı olarak düşük gelirli ülkelere finansal imkânlar yaratarak muhtemel bir küresel borç krizinin oluşmasına engel olmuşlardır. Ayrıca bu süre zarfında yükselen piyasa ekonomisi olarak sınıflandırılan ülke merkez bankaları ilk defa varlık alımı programı uygulamışlardır. Bu programlarla, hazine bonolarının, devlet garantili bonoların, özel kesim borçlarının ve ipotekli konut kredilerine dayalı menkul kıymetlerin gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları tarafından alındığı görülmüştür. Hükümetler ise hanehalkı ve firmalara destek paketleri yoluyla teşvik programlarını hayata geçirmişlerdir. Sonuç olarak, 2020 yılında tüm dünyada hızla genişleyen merkez bankası bilançoları ve negatif reel faiz ortamı ile küresel düzeyde ekonomiler desteklenmeye çalışılmıştır. Anılan politika uygulamaları özellikle küresel finansal sistemin olası çöküşünü engellerken 2020 yılı için tahmin edilen ekonomik daralmanın daha sınırlı kalmasına yardımcı olmuştur. Salgının küresel düzeyde keskin etki gösterdiği 2020 yılı içerisinde ülkelerin neredeyse tamamında çeyreklik bazda sert ekonomik daralmalar kaydedilmiştir. Bununla birlikte salgının büyüme üzerinde etkileri, ülkeler ve sektörlere göre ayrışma göstermiştir. Turizm gibi temas yoğun sektörlere ve enerji fiyatlarına duyarlı ekonomilerde iktisadi faaliyetteki düşüş daha keskin olmuştur. Ayrıca, salgınla mücadele yöntemleri, verimlilik ve ekonomilerin yapısal farklılıkları, kriz öncesi büyüme eğilimleri ve yurtdışı finansal akımlara bağımlılıkları bu farklılaşmaları tetiklemiştir. IMF verilerine göre, bir önceki yılla kıyaslandığında 2020'de ABD yüzde 3,4, Almanya yüzde 4,6, Japonya yüzde 4,6, Birleşik Krallık yüzde 9,8, Fransa yüzde 8,0 daralırken Avro Bölgesi de yüzde 6,3 küçülmüştür. Aynı dönemde Meksika yüzde 8,3, Hindistan yüzde 7,3, Rusya yüzde 3,0, Brezilya yüzde 4,1 küçülürken Çin gelişmekte olan ülkeler bloku içinde pozitif ayrışarak yüzde 2,3 büyümüştür. 2020 yılındaki küresel küçülme, salgının başladığı dönemdeki tahminlere göre daha sınırlı gerçekleşerek yüzde 3,1 olmuştur. Bununla birlikte, alınan tedbirler ileriye dönük ekonomik kırılganlıklar oluşturmuş, tedbirler küresel arz ve talep dengesizliklerini tam olarak engelleyememiştir. Tedarik zincirlerinde oluşan bozulma nedeniyle görülen düşük üretim düzeyi ile genişlemeci parasal yaklaşımlarla canlı tutulan küresel talep arasındaki dengesizliğin etkileri halen sürmektedir. 2021 yılında küresel toparlanmaya en fazla katkı sağlayan faktörün aşılama programlarının küresel düzeyde yaygınlaşması olduğu değerlendirilmektedir. Aşıya erişim dengeli olmasa bile dünya genelinde aşılama 2021 yılının ikinci yarısı itibarıyla hızlanmıştır. Bu durum tedbirlerin gevşetilmesine ve ekonomilerin ilk aşamada ABD, İngiltere ve Avro Bölgesi ülkelerinde açılmasına olanak sağlamıştır. Öte yandan, aşıya erişimin zayıf olduğu ülkelerde çıkan virüs varyantları bölgesel salgınlara ve buna bağlı olarak kısmi tedbirlerin alınmasına neden olmuştur. Bu durum, beraberinde küresel toparlanmanın yavaşlaması ihtimaline yol açmakta ancak hâlihazırda söz konusu riskler küresel düzeyde yönetilmeye çalışılmaktadır. Nitekim bu ortamda 2021 yılının ilk çeyreğinde ABD ve Japonya oldukça büyük ölçekli mali destek paketleri açıklamış, Avrupa ülkeleri ise salgının olumsuz ekonomik ve sosyal etkilerini gidermenin yanı sıra, çevre ve dijitalleşmeyi de önceliğe alan yeni nesil AB fonlarının dağıtımını kararlaştırmıştır. Gelişmekte olan ülkelerde ise mali destekler daha sınırlı ölçüde kalmaya devam etmiştir. Bu dönemde küresel ölçekte sanayi sektöründeki ve uluslararası ticaretteki hızlı toparlanma devam ederken, birçok ülkede azalsa da uygulanmaya devam eden kısıtlayıcı önlemler nedeniyle hizmet sektörleri daha zayıf bir görünüm sergilemiştir. Bu kapsamda 2021 yılının ilk çeyreğinde salgına karşı alınan önlemler ve farklı düzeylerdeki aşılama oranları ülkeler arasında ayrışmaları beraberinde getirmiştir. Mevsimsel etkilerden arındırılmış OECD verilerine göre, 2021 yılının ikinci çeyreğinde ABD ekonomisi yüzde 1,6 oranında büyümüştür. Aynı dönemde, Almanya yüzde 1,6, Fransa yüzde 1L,i, Birleşik Krallık yüzde 5,5, İspanya yüzde 1,1 ve İtalya yüzde 2,7 ekonomik genişleme kaydetmiştir. Bu gelişmeler Avro Bölgesindeki büyümenin 2021 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,2 oranında gerçekleşmesine neden olmuştur. Japonya ekonomisi de yüzde 0,5 oranında görece düşük hızda büyüyerek küresel hasılanın toparlanmasına sınırlı katkı vermiştir. Dünya ekonomisinin büyüme dinamiğinde önemli paya sahip olan diğer bir unsur küresel ticaret hacmindeki gelişmelerdir. Tedarik zincirindeki aksaklıklar, hammadde temininde yaşanan problemler, üretim faaliyetlerinin sekteye uğraması ve uluslararası turizmin durma noktasına gelmesiyle birlikte küresel mal ve hizmet ticaret hacmi IMF verilerine göre 2020 yılında yüzde 8,2 oranında daralmıştır. Küresel mal ticaretinde 2021 yılına ilişkin gerçekleşmeler incelendiğinde ise özellikle yılın ikinci yarısında hızlı bir ivmelenme yaşandığı görülmektedir. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) verilerine göre küresel mal ticareti yılın ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 5,1 oranında artmış, aynı değer yılın ikinci çeyreğinde yüzde 22,5 seviyesine yükselmiştir. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) verilerine göre ise yılın ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre küresel hizmet ticaretindeki düşüş yüzde 13,9 ile devam etmiştir. Bununla birlikte, yılın ikinci çeyreğinde geçen yıldan gelen düşük baz kaynaklı olarak güçlü bir toparlanma beklenmektedir. 2021 yılında etkileri azalarak devam eden salgına rağmen IMF tahminlerine göre, küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 9,7 oranında büyüme gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında ise aynı büyüklüğün yüzde 6,7 ile son dönem ortalamalarının üzerinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. DTÖ tahminlerine göre ise küresel mal ticaretinin 2021 yılında yüzde 10,8, 2022 yılında ise yüzde 4,7 düzeyinde artış göstereceği öngörülmektedir. Bu gelişmelerle, 2020 yılında yüzde 3,1 oranında küçülen küresel ekonominin toparlanmaya devam ederek, güncel IMF tahminlerine göre 2021 yılında yüzde 5,9 oranında büyümesi öngörülmektedir. Öte yandan, 2021 yılı küresel büyüme tahminini OECD yüzde 5,7, Dünya Bankası ise yüzde 5,6 olarak öngörmektedir. IMF, OECD ve Dünya Bankası 2022 büyüme öngörülerini ise sırasıyla yüzde 4,9, yüzde 4,5 ve yüzde 4,3 olarak açıklamıştır. Küresel büyüme performansında ülkeler arası ve ülke grupları arası ayrışmanın bir süre daha devam etmesi beklenmektedir. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2021 yılında Avro Bölgesi'nin yüzde 5,0 oranında büyümesi öngörülmektedir. Avrupa'nın önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nın aynı dönemde yüzde 3,1, Birleşik Krallık'ın yüzde 6,8, Fransa'nın yüzde 6,3, İspanya'nın yüzde 5,7, İtalya'nın yüzde 5,8 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2021 yılında, Japonya ekonomisinin yüzde 2,4 oranında büyümesi beklenirken, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yüzde 4,6, gelişmiş ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir. ABD, sağlık sistemindeki açıklar ve önlemlerin yetersiz kalması nedeniyle salgına hızlı tepki vermekte zorlanmış ve buna bağlı olarak ülke ekonomisinde daralma 2020 yılında kuvvetli bir biçimde hissedilmiştir. Ancak yaygın aşı programını ilk uygulayan ülkelerden biri olması ve büyük ölçekli teşvik paketleri ABD ekonomisinin 2021 yılında önemli ölçüde toparlanmasını sağlamıştır. ABD, 2021 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerinden arındırılmış verilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde 1,5, ikinci çeyreğinde ise yüzde 1,6 oranında büyümüştür. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü veriler, ABD'deki toparlanmanın ivme kaybederek de olsa devam ettiğine işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2021 yılında yüzde 6,0, 2022 yılında yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir. Avro Bölgesi ekonomisi mevsim etkilerinden arındırılmış olarak 2021 yılının ilk çeyreğinde bir önceki döneme göre yüzde 0,3 oranında daralırken, 2021 yılı ikinci çeyreğinde yüzde 2,2 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanma, salgına karşı aşılamanın hızı ve süregelen hükümet yardımları sayesinde yeniden açılma çabalarının devam etmesiyle ivme kazanmıştır. Avro Bölgesi imalat ve hizmet sektörleri PMI endeksleri 2021 yılının ilk yarısında artış göstermiş ve eşik değerin üzerinde seyrederek toparlanmanın devam edeceğine işaret etmiştir. Aynı zamanda, kapasite kullanım oranlarında görülen artışlar ve sanayi üretim endeksinin yılın ilk yarısındaki performansıyla işsizlik oranında görülen ılımlı düşüş, ekonomik toparlanma açısından olumlu bir tablo çizmiştir. Ayrıca, Covid-19 varyantlarından etkilenen bazı AB ülkelerinde; işletmeler, etkilenen çalışanlar ve sağlık sistemi için mali desteklerin süresi uzatılmış veya ek bütçeler onaylanmıştır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2021 yılında yüzde 5,0, 2022 yılında ise yüzde 4,3 oranında büyümesi beklenmektedir. TABLO 1: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler (Yüzde Değişim) 2020 2021 2022 2021(1) 2022(1)| Büyüme

Mal ve Hizmet İthalatı

Gelişmiş Ekonomiler -9,0 9,0 7,3 -0,7 -0,3

Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler -8,0 12,1 7,1 0,7 0,0 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 0,7 2,8 2,3 0,4 0,2 ABD 1,2 4,3 3,5 Avro Bölgesi 0,3 2,2 1,7 Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 5,1 5,5 4,9 01 0,2 I İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 6,6 5,8 5,0 - - ABD 8,1 5,4 3,5 - - Avro Bölgesi 7,9 8,0 8,1 - - İ Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) ABD -14,9 -10,8 -0,9 - Avro Bölgesi -7,2 -7,7 -3,4 - | Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde) ABD 133,9 133,3 130,7 - Avro Bölgesi 97,5 98,9 96,3 - Ortalama Petrol Fiyatları (ABD doları/Varil) 41,3 65,7 65,5 - | LIBOR, Altı Aylık ABD doları (Yüzde) 0,7 0,2 0,4 -0,1 Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2021, IMF Mali Izleme Raporu Ekim 2021

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2021 Güncellemesinden Farklar. Aşıya erişimdeki eşitsizlikler ve azalan teşvikler nedeniyle yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomiler büyüme performansı açısından gelişmiş ülkelerden olumsuz ayrışmaktadır. Bu nedenle, 2021 yılı büyüme performansının bu ülkeler ve özelikle de gelişmekte olan Asya ekonomileri için önceki beklentilere göre bir miktar daha zayıf olması muhtemeldir. Nitekim erişim güçlüğü nedeniyle yaygın aşılamada yavaş kalan Hindistan'da ortaya çıkan ve kolay bulaşıcı olan virüs varyantı, bu ülkenin iktisadi faaliyetlerine zarar vermiştir. Benzer dinamikler Endonezya, Malezya, Filipinler, Tayland ve Vietnam'ı da olumsuz etkileyerek ekonomik faaliyetleri yavaşlatmıştır. Bununla birlikte başta Brezilya ve Meksika olmak üzere Latin Amerika ülkelerinin beklenenden daha iyi büyüme performansı göstereceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2021 yılında yüzde 6,4 ve 2022 yılında yüzde 5,1 büyümesi beklenmektedir. Söz konusu büyümenin önemli bir bölümünün Çin, Hindistan, Brezilya ve Meksika tarafından sağlanması öngörülmektedir. Çin ekonomisi, 2021 yılının ikinci çeyreğinde, güçlü ihracat ve sanayi üretiminden destek bularak bir önceki döneme göre yüzde 1,3 oranında büyümüştür. Böylelikle, 2021'in ilk yarısında ülke ekonomisi, geçen yıl salgının tetiklediği çöküşün düşük baz etkisi nedeniyle güçlü büyümesini sürdürmüştür. Diğer taraftan, imalat faaliyetlerindeki yavaşlama, artan hammadde maliyetleri, bazı bölgelerdeki yeni Covid-19 vakaları ve azalan baz etkisi ekonomik büyümeyi baskılayarak ikinci çeyrekte daha ılımlı bir büyümenin gerçekleşmesine neden olmuştur. Çin ekonomisi, hâlihazırda küresel emtia fiyatları, küresel krize dönüşme ihtimali olan emlak sektörü ve ABD ile olan ticaret ilişkilerindeki belirsizliklere rağmen güçlü toparlanmasına devam etmektedir. 2020 yılında yüzde 2,3 oranında büyüyen Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz koşullara karşın, 2021 yılında yüzde 8,0, 2022 yılında ise yüzde 5,6 oranında büyümesi öngörülmektedir. Pandemiye karşı ülke ekonomisini desteklemek için Fed 2020 yılında faiz indirim politikasını hızlandırmış ve büyük ölçekli bilanço genişletme programını devreye sokmuştur. Yılın ilk çeyreğinde, fonlama faiz oranını yüzde 0 ila 0,25 aralığında belirleyen Fed ilave parasal genişlemenin üst tavanını kaldırmıştır. Bu gelişmeler neticesinde Eylül 2021 itibarıyla Fed bilançosu yaklaşık 8,5 trilyon ABD dolarına yükselmiştir. Bununla birlikte, Fed'in varlık alımlarını bu yıl içinde azaltmaya başlaması, 2022 yılının ilk yarısı sonunda azaltım programını sonlandırması, faiz artırımı konusunda ise yılın ikinci yarısındaki gelişmelere göre pozisyon alması beklenmektedir. Bu çerçevede, gelişmekte olan ekonomiler üzerindeki olumsuz etkileri en aza indirgemek için gerek varlık azaltımı gerekse faiz artışı konusunda Fed'in dikkatli bir yaklaşım izlemesi de olası görünmektedir. 2021 yılı ikinci çeyreğinde salgını önlemeye yönelik alınan tedbirlerin etkisiyle küresel ekonomilerde bir önceki yıla kıyasla toparlanmaların yaşanmasıyla işgücü piyasaları da hem talep hem de arz yönlü olarak kısmen toparlanmıştır. Ancak, istihdamdaki artış eğilimine rağmen işsizlik oranları hala salgın öncesindeki ortalamaların üzerinde seyretmektedir. Bu çerçevede, 2021 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 5,8, ABD'de yüzde 5,4, Avro Bölgesi'nde yüzde 8,0, Almanya'da yüzde 3,7, İspanya'da yüzde 15,4, Japonya'da yüzde 2,8, İngiltere'de yüzde 5,0, Güney Kore'de yüzde 3,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişen ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin'de yüzde 3,8, Brezilya'da yüzde 13,8 ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,5 olması öngörülmektedir. Küresel enflasyon, genişlemeci para politikalarının devam etmesi, 2021 yılında petrol ve emtia fiyatlarındaki yukarı yönlü gelişmelerle küresel talepteki toparlanmaya bağlı olarak yüksek seyretmektedir. Küresel ölçekte büyüme beklentilerinin artması ve bazı emtialarda arz yönlü sorunların öne çıkması, emtia fiyatlarını 2021 yılı ikinci çeyreğinde artıran unsurlar olmuştur. Özellikle enerji emtialarında fiyatlar tarihi zirvelere ulaşmıştır. Benzer şekilde, metal fiyatlarında da yüksek artışlar kaydedilmiştir. Metal fiyatlarının artmasında Çin ve diğer gelişmiş ekonomilerde yeniden canlanan endüstriyel faaliyet ve ABD'nin mali teşvikine ilişkin iyimserliğin metallere karşı duyarlılığı tetiklemesi etkili olmuştur. Dolayısıyla, birçok gelişmiş ülkede üretici fiyatları zirve seviyeleri sınamakta ve küresel enflasyonun geçici olmayabileceği endişelerini beslemektedir. Bu ortamda IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2020 yılında yüzde 0,7 oranındaki seviyesinden, 2021 yılı itibarıyla yüzde 2,8'e yükseleceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomilerde ise 2020 yılında yüzde 5,1 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2021 yılında yüzde 5,5 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Petrol fiyatları, 2018 yılının son çeyreğinden itibaren zayıf küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemiştir. 2019 yılında arz kısıtlamaları ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarında göreli artış yaşanmışsa da, salgınla birlikte küresel talebin tarihi bir çöküş yaşaması ve petrol ihraç eden ülkeler arasındaki anlaşmazlıklar fiyatlarda tarihi düşüşlere neden olmuştur. Brent petrol fiyatları 2020 yılına 70 dolar/varil seviyesinden başlamasına rağmen oldukça düşük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandına yerleşmiştir. Salgın tedbirlerinin gevşetilmesiyle küresel talepte yaşanan toparlanma, Covid-19 aşılama oranlarındaki artış, ekonomilerin hızlı toparlanmalarına yönelik iyimserlikler ve OPECH ülkeleri arasında süregelen üretim kısıntısı kararlarının uygulanamaması gibi faktörler ile arzda yaşanan belirsizliklere bağlı olarak Brent tipi ham petrol fiyatları 2021 yılı Haziran ayında varil başına ortalama 73 ABD doları seviyesine yükselmiştir. 2021 yılının üçüncü çeyreği itibarıyla, yatırımcılarda petrolde arz-talep dengesizliğinin devam edeceği beklentisinin güçlenmesinin ardından Brent petrol fiyatları yukarı yönlü eğilimini koruyarak 80 ABD doları eşiğini aşmıştır. Küresel ekonomiye yönelik riskler aşılamanın yanısıra uygulanan politika tedbirleriyle azaltılmaya çalışılmaktadır. Ancak aşıya erişim ve dağıtım açısından ülke grupları arasındaki uçurum mevcut küresel belirsizlikleri beslemekte, eşit olmayan hızlarda toparlanma performansları gözlenmektedir. ABD'nin genişlemeci teşvikleri gelişmiş ülke gruplarıyla yükselen piyasalar arasındaki ayrışmayı güçlendirmektedir. Buna paralel olarak çok sayıda gelişmekte olan ülke mali tamponlar oluşturmak suretiyle bloklar arası ayrışmanın yavaşlamasına katkı yapmaktadır. Ayrıca, yeni virüs varyantları küresel ekonomi önünde ciddi risk kaynağı olup yayılma hızı ve tehlike derecesiyle kalıcı toparlanmayı sınırlamaktadır. Aşıya karşı bazı ülkelerde görülen protesto eğilimleri sosyal huzursuzluk riski yaratmakta, otoriteler ise aşıyı teşvik eden pozitif ayrımcılık tedbirlerini uygulamaya koyma konusunda arayışlar sergilemektedirler. Küresel emtia ve enerji fiyatlarının yanı sıra, evden çalışmaya bağlı elektronik araç gereçler başta olmak üzere tüketim harcamalarında önemli artışlar yaşanmıştır. Bu dönemde küresel düzeyde düşük faiz ortamının etkisiyle konut talebi artmış ve tüm dünyada konut fiyatlarında tarihi yüksek artışlar görülmüştür. Elektrikli dayanıklı mal tüketimi, mikro yonga (çip) tedarikinde gecikmeler yaşanmasına yol açmış, başta otomotiv sektöründe olmak üzere birçok ürün grubunda üretim aksaklıkları ve fiyat artışları gözlenmiştir. Enflasyonun beklenenin aksine geçici karakterde ve kısa vadeli olmadığının ortaya çıkması halinde küresel para politikalarında yeniden ayarlamalar gündeme gelebilecektir. Bu durum özellikle kötüleşen sağlık krizinden olumsuz etkilenen yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomiler açısından küresel düzeyde daha sıkı dış finansal koşullara bağlı olarak olumsuz bir görünüm riski barındırmaktadır. Küresel sermaye piyasalarında meydana gelebilecek oynaklıklar, kur geçişkenliği, enerjiyle emtia fiyatlarının yüksek seviyede kalmaya devam etmesi ve ABD'nin varlık alımı azaltımı yoluyla genişlemeci para politikasından çıkış stratejisi, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli düzeyde baskılar oluşturabilecektir. Bununla birlikte söz konusu belirsizliklere karşın, küresel düzeyde olası riskleri yönetmeye yönelik çabalar da bulunmaktadır. Küresel ticaret gerilimlerinde uzlaşı arayışları, bölgesel ticaret işbirlikleri, Fed'in genişleme politikasından dikkatli ve ılımlı hızda çıkacağı yönünde verdiği sinyaller, Türkiye'nin güçlenen makro politikalarıyla birleştiğinde söz konusu risklerin yönetilebilir olduğu değerlendirilmektedir. Ayrıca, salgın dünya üretim merkezlerinin farklı coğrafyalara dağılmasına yol açmaktadır. Bu durum, coğrafi konum avantajı ve esnek üretim olanaklarıyla küresel ekonominin yeni üretim merkezlerinden biri haline gelmesi için Türkiye'ye önemli bir fırsat sunmaktadır. 2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2019 yılının ikinci yarısından itibaren toparlanma kaydetmeye başlayan Türkiye ekonomisi, 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren kısa sürede tüm dünyayı etkisi altında alan Covid-19 pandemisi nedeniyle yılın ikinci çeyreğinde yüzde 10,4 gibi belirgin bir oranda daralma kaydetmesine rağmen, yılın tamamında yüzde 1,8 oranında büyüyerek hem kesintisiz büyüme eğilimini sürdürmüş hem de bu dönemde büyüme kaydetmeyi başaran az sayıda ülke arasında yer almıştır. Bu süreçte, salgının yayılmasını sınırlandırmak ve toplumsal sağlığı korumak amacıyla birçok önlem alınırken, salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında; kamu bankaları kredi destekleri, vergi ertelemeleri, kısa çalışma ödenekleri, hanehalkına yönelik karşılıksız parasal destek verilmesi gibi uygulamaların hayata geçirilmesinin yanı sıra, ekonomik faaliyette yaşanan yavaşlamayı sınırlandırmak için genişleyici para politikası uygulanmıştır. Bu önlemler sayesinde, yurtiçi talep öncülüğünde yılın ikinci yarısında hızlı bir toparlanma süreci yaşanmıştır. Bu iyileşmede sanayi sektörü büyümeye önemli katkı verirken, hizmetler sektörü salgına karşı uygulanan kısmi kapanma önlemleri ve değişen tüketici davranışlarının etkisiyle daha sınırlı bir toparlanma kaydetmiştir. Ayrıca, ulaştırma ve konaklama sektörlerinin söz konusu unsurlardan en çok etkilenen sektörler olması ve özellikle yılın son çeyreğinde inşaat sektörü faaliyetlerindeki zayıf görünüm hizmetler sektörünün toparlanmasını sınırlayan diğer önemli etkenlerdir. 2020 yılının tamamında kaydedilen yüzde 1,8 oranındaki büyümeye önemli ölçüde katkı veren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 3,0 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 7,2 oranında artarken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 5,3 puan negatif katkı yapmıştır. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı negatif katkının 3,7 puanı mal ve hizmet ihracatındaki azalıştan, 1,6 puanı ise mal ve hizmet ithalatındaki artıştan kaynaklanmıştır. Bu gelişmede salgının yayılımının azaltılması amacıyla ülkeler arası sınırların kapatılması sonucu turizm gelirlerinin önemli ölçüde düşmesi ve salgına bağlı olarak dış talebin daralması rol oynamıştır. 2020 yılında sanayi sektörü yüzde 3,1 oranında büyürken, hizmetler sektörü yılın ikinci yarısındaki toparlanmanın sınırlı kalması sonucunda yüzde 0,5 oranında daralma kaydetmiştir. Tarım sektörü ise diğer sektörlerden olumlu yönde ayrışarak yüzde 5,9 gibi yüksek bir büyüme oranı kaydetmiştir. Yıl genelindeki yüzde 1,8 oranındaki büyümeye ise tarım sektörü 0,4 puan, sanayi sektörü 0,6 puan olumlu yönde katkı verirken, hizmetler sektörü 0,3 puan daraltıcı etkide bulunmuştur. 2021 yılının ilk yarısında da, aşı çalışmalarının sonuç vermesi, aşılamanın ülke genelinde hızla yaygınlaşması, kısıtlayıcı önlemlerin hafifletilmesi ve tüketici davranışlarının normalleşmeye başlamasının tüketici ve yatırımcı güveninde yol açtığı artışlar sayesinde toparlanma süreci devam etmiştir. Kasım 2020-Şubat 2021 döneminde uygulanan kısıtlayıcı önlemlere rağmen Türkiye ekonomisi yılın ilk çeyreğinde sanayi sektörü öncülüğünde yüzde 7,2 oranında büyüme kaydetmeyi başarmıştır. Yılın ikinci çeyreğinde vaka sayılarındaki artışın sonucunda kapanma önlemleri bir süre için tekrar uygulanmıştır. Önlemlerin etkisini göstermesiyle vaka sayıları tekrardan azalmış, Haziran ayı itibarıyla kısıtlamalar hafifletilmiştir. Bu dönemde ekonomik faaliyetlerdeki canlılığın yanı sıra, bir önceki yıldan gelen düşük baz etkisiyle GSYH yüzde 21,7 oranında büyümüştür. Böylece, yılın ilk yarısında Türkiye ekonomisindeki büyüme yüzde 14,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü 4,9 puan, hizmetler sektörü 8,2 puan, tarım sektörü 0,2 puan katkı vermiştir. 2021 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 14,8 oranında artarken büyümeye 8,9 puan katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 2,5 oranında artarken büyümeye 0,4 puan katkı yapmıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 12,3 oranında artmış ve büyümeye 9,2 puan katkı vermiştir. Bu yükselişte dayanıklı ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen kuwvetli artışlar dikkat çekmiştir. Bu gelişmede de salgın nedeniyle ertelenen talebin ortaya çıkması ve baz etkisi rol oynamıştır. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 16,4 oranında artarken büyümeye 4,2 puan olumlu yönde katkı yapmıştır. Bu katkının 0,5 puanı inşaat sektöründeki artıştan kaynaklanmıştır. Diğer taraftan, makine ve teçhizat yatırımları büyümeye 3,3 puanla kuwvetli katkı vermiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 3,9 puan olmuştur. 2021 yılının ikinci yarısında ise yurtiçi talepte bir miktar yavaşlama beklenmesine rağmen dış talebin de katkısıyla ekonomik faaliyetteki olumlu görünümün korunması, turizm sektörünün büyümeye önemli katkı sunması ve aşılamanın devam etmesinin oluşturduğu olumlu etkiyle Türkiye ekonomisinin 2021 yılının tamamında yüzde 9 oranında ve dengeli bir iç ve dış talep kompozisyonuyla büyümesi beklenmektedir. Büyümenin kaynakları açısından bakıldığında, 2020 yılında yüzde 1,8 oranında gerçekleşen büyümeye, kapasite kullanım oranı ve istihdamın azalması nedeniyle sermaye stoku ve istihdam negatif katkı vermiş, çalışan başına çıktı miktarındaki artış sebebiyle toplam faktör verimliliği ise büyümeye 4,9 puan pozitif katkı sağlamıştır. 2021 yılında ise aşılamanın hızlanması ve kademeli normalleşme adımlarıyla beraber talepteki güçlü seyrin yatırım ve istihdama olumlu yansıması ve böylece üretim faktörlerinin büyümeye pozitif yönde katkı vermesi beklenmektedir. 2022 yılına gelindiğinde ise yüzde 5 oranındaki büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stoku ve istihdamın katkı vereceği tahmin edilmektedir. 2020 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam salgının etkisiyle 1 milyon 268 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 887 bin kişi azalmıştır. Benzer şekilde, işgücüne katılma oranı yıllık bazda 3,6 puan azalmış, işsizlik oranı ise azalan işgücüne katılım ile 0,6 puan azalarak yüzde 13,2'ye gerilemiştir. Aynı yılda tarım dışı işsizlik oranı yüzde 15,3, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 25,3 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 1 milyon 975 bin kişi artarak 29.481 bin kişi, istihdam oranı ise 2,4 puanlık artış ile yüzde 46,2 olmuştur. Aynı ayda işsizlik oranı 1 puanlık azalış ile yüzde 12 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılında işsizlik oranı ortalamasının yüzde 12,6 olması beklenmektedir. Küresel salgının çıktığı ilk aylarda sert düşüş gösteren ithalat, salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirgemek amacıyla uygulanan politikalar sonrasında artan iç talebin yanı sıra tarihi seviyelere yükselen altın ithalatı neticesinde 2020 yıl genelinde artış kaydederek 219,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, küresel ekonomik aktivite ve ticaret hacminde meydana gelen sert düşüşler sonrasında özellikle ana ihracat pazarları kaynaklı dış talepteki daralma nedeniyle ihracat 2020 yılında azalarak 169,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Böylece, 2020 yılı dış ticaret açığı 49,9 milyar ABD doları seviyesinde olmuştur. Dış ticaret açığındaki artışın yanı sıra salgın nedeniyle azalan uluslararası seyahat hareketliliği turizm gelirlerinde sert düşüşe neden olmuş, bu gelişmeler sonrasında cari işlemler açığı 35 milyar ABD doları seviyesine yükselerek GSYH'ya oranı yüzde 4,9 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında Covid-19 pandemisinin küresel ekonomi ve ticaret üzerindeki etkilerinin azalması sonrasında uluslararası ticaret faaliyetlerinde hızlı bir toparlanma yaşanmıştır. Özellikle ana ihracat pazarlarındaki ekonomik aktivite hızının yükselmesi sonucunda dış talep artışı ihracatta hızlı bir yükselişi beraberinde getirmiştir. Bu kapsamda ihracat, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 36,9 oranında artarak 140,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalatta da artış gözlenmekle birlikte ithalat artış hızı ihracat artış hızının altında kalmıştır. İthalat artışının başlıca sebebi küresel ölçekte emtia fiyatlarındaki artış eğiliminin ithalat fiyatlarına yansıması olmuştur. Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,5 oranında artarak 170 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Bu dönemde, uluslararası turizm faaliyetlerinde salgın kapsamında alınan kısıtlamaların görece azalmasıyla toparlanma yaşanmıştır. Ocak-Ağustos döneminden seyahat gelirleri yüzde 97,1 oranında artarak 10,5 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Yılın kalan aylarında ihracat ve ithalatta yaşanan artışın yavaşlayacağı, ihracatın ve ithalatın sırasıyla 211 milyar ABD doları ve 258 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2021 yılı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre azalarak 47 milyar ABD doları seviyesine ineceği tahmin edilmektedir. Söz konusu ihracat ve ithalat tutarlarının yıl sonunda OVP tahmininden bir miktar daha yüksek gerçekleşme ihtimali bulunmaktadır. Cari işlemler dengesinin ise, dış ticaret açığındaki ılımlı iyileşme ve seyahat gelirlerindeki artışa bağlı olarak 2021 yılı sonunda 21 milyar ABD doları seviyesine düşmesi ve GSYH'ya oranının yüzde 2,6 olması beklenmektedir. Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2020 yılında özel tasarruflarda kaydedilen 1,8 puanlık artış kaynaklı olarak yüzde 26,8'e yükselmiştir. 2021 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 27,4 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2020 yılına göre GSYH'ya oran olarak hem kamu hem özel tasarruflarda öngörülen artışların belirleyici olması öngörülmektedir. 2020 yılı genelinde öngörülen seviyelerde seyreden yıllık TÜFE artış hızı, yılın son çeyreğinde küresel düzeyde emtia fiyatlarında görülen önemli artışların yanı sıra gıda ve dayanıklı mal fiyat artışları kaynaklı olarak ivme kazanmış ve yüzde 14,6 oranında gerçekleşmiştir. 2021 yılında; olumsuz iklim koşulları, emtia fiyatlarındaki yüksek seyir, küresel tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar, artan taşımacılık ücretleriyle kur geçişkenliği TÜFE yıllık artış hızını ivmelendirmiştir. Bu doğrultuda, enflasyon oranı Eylül 2021 itibarıyla yüzde 19,6'ya yükselmiştir. Yılın geri kalanında, TÜFE yıllık artış hızının baz etkisinin yanı sıra kur gelişmelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gıda fiyatlarında beklenen düzeltme etkisiyle birlikte yıl sonunda yüzde 16,2 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. 2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

2020 yılının ilk çeyreğinde yıllık yüzde 4,4 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte Covid-19 pandemisinin ekonomik faaliyetleri olumsuz etkilemesi sonucunda yüzde 10,4 oranında daralmıştır. Yılın ikinci yarısından itibaren vaka sayılarındaki azalmaya bağlı olarak kısıtlamaların hafifletilmesi faaliyet koşullarının yeniden canlanmasını sağlamış ve yıl genelinde GSYH artış hızı yüzde 1,8 olarak gerçekleşmiştir. Böylece küresel kriz nedeniyle 2009 yılında yaşanan daralma sonrasında ekonomimiz kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüş ve pandemi döneminde büyüme kaydetmeyi başaran az sayıdaki ülkelerden biri olmuştur. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 0,5 oranında azalırken, sanayi sektöründe yüzde 3,1 oranında artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 3,2 oranında artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen azalışta; inşaat, ulaştırma, konaklama faaliyetleri ve mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı azalışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 5,9 oranında büyümüştür. TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları 2020 2021 Yıllık I TI II IV I II 2019 2020 2021(1) 2022 (2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım 3,1 5,4 6,7 5,5 8,7 23 33 5,9 29 3,5 Sanayi 7,5 -15,9 8,1 121) 11/7 40,5 -,9 3,1 143 5,4 Hizmetler (3) 2,5 -11,2 3,7 2,8 54 20,5 3 -0,5 8,3 5,1 GSYH 44 -10,4 6,3 6,2 72 21,7 0,9 1,8 9,0 5,0 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 2,8 53 11,7 5,7 2,8 4,3 6,4 6,7 6,4 6,1 Sanayi 23,4 21,5 oO21,5 244) 25,6 26,5 21,8 22,8 24,9 25,8 Hizmetler 63,9 62,5 553 58,1) 604 58,9 61,8 59,4 59,6 59,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.

(4) Vergi-sübvansiyon hariçtir.

2021 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 14,3 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 4,7, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 24,7 ve yüzde 12,7 oranlarında artmıştır. 2021 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte de sürdüğüne işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi baz etkisinin de desteğiyle yüzde 24,5 oranında artarken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9 oranında artarak güçlü görünümünü sürdürmüştür. Kapasite kullanım oranları ve PMI yılın ilk yarısına göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH'nın büyüme patikasındaki seyrini sürdürmesi beklenmektedir. Ekonomideki büyüme eğiliminin dördüncü çeyrekte de devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2021 yılının tamamında yüzde 9 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 2,9, sanayi sektöründe yüzde 14,3 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 8,3 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yılında, Orta Vadeli Program kapsamında öngörülen iç ve dış talep arasında dengeli görünümün korunmasının yanı sıra, büyüme potansiyelinin istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde artırılarak sürdürülebilir ve kapsayıcı büyümenin sağlanması amacıyla para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Büyümenin kaliteli, kapsayıcı ve sürdürülebilir olması için makroekonomik dengeleri gözeten ve yapısal reformlarla desteklenen kalkınma modelinin uygulanmasına devam edilecektir. Tasarrufların büyümenin finansmanı amacıyla kullanılmasında etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi sağlanacaktır. 2022 yılında ekonomik faaliyetlerdeki normalleşmenin devam etmesiyle, mal ve hizmet ihracatındaki artış ve yurtiçi talepte genele yayılan toparlanma sonucunda dengeli bir büyüme kompozisyonunun gerçekleşmesi beklenmektedir. Aşılama sürecinin olumlu seyrinin ve salgına yönelik önlemlerin hafiflemesiyle birlikte ekonomik ve sosyal aktivite üzerindeki baskının azalması, hizmetler sektörünün toparlanmasını ve sanayi sektörünün GSYH'nın üzerinde büyümesini sağlayacaktır. Bu dönemde tarım sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalaması civarında katkı vermesi beklenmektedir. GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları Mı N l (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 14 12 2019 2020 2021(1) 2022(2) | GzzzaTanm Om Sanayi Hizmetler — * GSYH Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021(1) 2022 (2)

BÜYÜME VE İSTİHDAM (Yüzde Değişme)

Toplam Tüketim (3) 3,1 5,1 4,8 5,8 1,7 2,0 3,0 6,9 4,0

Kamu 2,8 5,2 10,5 1,9 6,4 1,8 0,3 2,6 0,7

Özel 3,2 5,0 4,0 6,4 0,9 2,0 3,5 7,6 4,4

Toplam Sabit Sermaye Yatırımı (3) 4,9 9,3 2,2 8,3 -0,2 -12,4 7,2 9,0 5,4 Kamu -6,3 9,4 3,0 8,2 -,i -28,1 -2,5 7,2 5,1 Özel 6,9 9,3 2,1 8,3 -0,3 -10,0 8,5 9,2 5,4 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı / GSYH (Yüzde) 28,7 29,6 29,1 29,9 29,7 25,9 27,4 29,5 29,6 Toplam Yurt içi Tasarruf / GSYH (Yüzde) 24,9 25,2 25,0 26,0 27,7 26,0 26,8 27,4 28,3 Net Mal ve Hizmet İhracatı (4) 1,6 0,6 -1,1l 0,2 3,6 2,3 -5,3 3,4 il Toplam Mal ve Hizmet İhracatı (3) 7,1 3,2 -1,7 12,4 8,8 4,6 -14,8 18,0 12,2 Toplam Mal ve Hizmet İthalatı (3) 0,3 0,7 3,0 10,6 -6,2 -5,4 7,6 1,9 8,1 GSYH (3) 4,9 6,1 3,3 7,5 3,0 0,9 1,8 9,0 5,0 GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 2054898 2350941 2 626 560 3133704 3 758774 4317 787 5 046 883 6 648 086 7 879 666 GSYH (Milyar ABD Doları, Cari Fiyatlarla) 940 867 869 859 797 760 717 801 850 Kişi Başı Milli Gelir (GSYH, ABD Doları) 12178 11 085 10 964 10 696 9793 9 208 8597 9g 489 9947 Kişi Başı Milli Gelir (SAGP, GSYH, ABD Doları) (5) 24105 25 856 26 696 28193 28 267 27 584 28 435 31 436 33362 Nüfus (Yıl Ortası, Bin Kişi) (6) 77 182 78 218 79 278 80313 81407 82 579 83385 84 405 85 410 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 50,5 51,3 52,0 52,8 53,2 53,0 49,3 51,4 52,4 İstihdam Düzeyi (Bin Kişi) 25 933 26 621 27 205 28189 28 738 28 080 26812 28641 29 918 İşsizlik Oranı (Yüzde) 9,9 10,3 10,9 10,9 11,0 13,7 13,2 12,6 12,0 DIŞ TİCARET (Milyar ABD doları) İhracat (GTS) 166,5 151,0 149,2 164,5 177,2 190,8 169,6 211,0 230,9 İthalat (GTS) 251,1 213,6 202,2 238,7 231,2 210,3 219,5 258,0 282,7 Dış Ticaret Dengesi (GTS) -84,6 -62,6 -52,9 -74,2 -54,0 -29,5 -49,9 -47,0 -51,8 Cari İşlemler Dengesi -38,9 -27,3 -27,0 -40,8 -21,7 5,3 -35,0 -21,0 -18,6 Cari İşlemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -4,1 -3,2 -3,1 -4,8 -2,7 0,7 -4,9 -2,6 -2,2 KAMU FİNANSMANI (GSYH'ya Oran, Yüzde) Genel Devlet Gelirleri 33,6 34,0 34,4 32,8 32,9 33,1 32,4 30,7 29,8 Genel Devlet Harcamaları 34,2 34,1 35,8 34,6 35,3 36,1 36,4 34,3 33,3 Genel Devlet Borçlanma Gereği 0,5 0,1 1,4 1,8 2,4 3,0 3,9 3,6 3,5 Genel Devlet Faiz Harcamaları 2,5 2,3 2,0 1,9 2,1 2,5 2,8 2,9 3,2 Program Tanımlı Genel Devlet Dengesi 0,5 0,5 -1,0 -1,0 -2,3 -3,5 -3,2 -2,1 -1,2 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği 0,5 0,0 1,l 1,8 2,4 3,2 3,9 3,9 3,7 Program Tanımlı Kamu Kesimi Dengesi 0,5 0,6 -0,7 -1,0 -2,4 -3,7 -3,2 -2,4 -1,4 AB Tanımlı Genel Devlet Nominal Borç Stoku 28,4 27,3 27,9 27,9 30,1 32,6 39,7 36,6 35,8 FİYATLAR (Yüzde Değişme) (7) GSYH Deflatörü 74 7,8 8,1 11,0 16,5 13,9 14,8 20,9 12,9 TÜFE Yıl Sonu 8,2 8,8 8,5 11,9 20,3 11,8 14,6 16,2 9,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(4) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir.

(6) TÜLK-Nüfus Projeksiyonları (7) 2021-2022 verileri Program tahminleridir. TABLO I: 4- Fert Başına GSYH (Cari Fiyatlarla) Fert Başına Satın Alma : SAGP'ye Yıl Ortası Gücü Paritesi Göre Fert Nüfusu (1) GSYH (1) TL ABD Doları (SAGP) Başına GSYH Yıllar (Bin Kişi) (Milyon TL) 163) (4) (ABD Doları/TL) (2) (ABD Doları) (3)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2020 TÜİK, 2021-2022 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2021-2022 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2020 yılında Covid-19 pandemisinin etkisiyle istihdam, 2019 yılına göre 1.268 bin kişi azalarak 26 milyon 812 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 3,6 puan azalarak yüzde 49,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 0,6 puan azalışla yüzde 13,2 seviyesine gerilemiştir. TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler (15- Yaş, Bin Kişi) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Çalışma Çağındaki Nüfus 57 854 58 720 59 894 60 654 61 469 62 579 İşgücü 29678 Oo 30535 31 643 32274 o32549 30873 İstihdam 26621 27205 28189 28738 28080 26812 Tarım 5 483 5 305 5 464 5297 5 097 4 716 Sanayi 5332 5 296 5 383 5 674 5 561 5 497 Hizmetler (1) 15805 OoO16604 Oo 17342 17766 o 17422 Oo 16598 İnşaat 1914 1987 2095 1992 1550 1538 Tarım Dışı İstihdam 21138 (o 21900 275 23 441 22 983 22 096

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İnşaat dâhildir.

2020 yılında pandeminin etkisiyle bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dahil) sektörleri istihdamında sırasıyla yüzde 7,5; yüzde 1,2 ve yüzde 4,7 oranında azalma kaydedilmiştir. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 17,6; yüzde 20,5 ve yüzde 61,9 olmuştur. TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) 2015 2016 (o 2017 (2018 2019 (2020

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2020 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların payı artarken kendi hesabına çalışan ile ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığı gözlenmektedir. TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (15 Yaş, Bin Kişi) 2020 (1) 2021(1)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) Ağustos ayı itibarıyladır.

2021 yılının Ağustos ayında önceki yılın aynı ayına göre istihdam 1.975 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı ayına göre 1 puan azalarak yüzde 12 olarak gerçekleşmiştir. Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı ayına göre 1,2 puan azalarak yüzde 14,2 seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 2,4 puan azalışla yüzde 22'ye düşmüştür. Söz konusu ayda istihdam, 2020 yılının aynı ayına göre; tarımda 139 bin kişi, tarım dışı sektörlerde ise 1.836 bin kişi artmıştır. Söz konusu artışlar, sanayi sektörü istihdamında 789 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamında ise 1.045 bin kişi olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ağustos ayında mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki aya göre 14 bin kişi azalarak 28 milyon 706 bin kişi olurken istihdam oranı 0,1 puan azalarak yüzde 45 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 12,1, işgücüne katılma oranı ise yüzde 51,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15* Yaş, Bin Kişi) 2021(1) 2022(2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2021 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1.829 bin kişi artacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 51,4 olacağı beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 13,2'den yüzde 12,6'ya düşmesi tahmin edilmektedir.

b) Hedefler

2022 yılında, pandemi sonrası ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının ivme kazanmasıyla istihdamın bir önceki yıla göre 1.277 bin kişi artacağı, işsizlik oranının ise yüzde 12'ye gerileyeceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının da toparlanarak, 2022 yılında 1 puan artışla yüzde 52,4'e ulaşması beklenmektedir. 2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2020 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 1,8 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı negatif 5,3 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı pozitif 2,2 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 1,8 puanlık katkıda bulunmuştur. 2020 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir değişiminin üzerinde gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2020 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 3,5, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 0,3 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre sabit kalarak yüzde 61,4, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı da 0,3 puan azalarak yüzde 10,6 olmuştur. 2020 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 7,2 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,1 puan azalarak yüzde 3,2 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 1,6 puan artarak yüzde 24,2'ye yükselmiştir. 2020 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 14,8 oranında azalırken, reel mal ve hizmet ithalatı ise yüzde 7,6 oranında artmıştır. 2020 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı 0,5 puan azalarak yüzde 71,9 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2019 yılına göre 0,8 puan artarak yüzde 26,8'e yükselmiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artış önemli rol oynarken kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde -1,0 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışından düşük gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 1,8 puan artarak yüzde 27,8 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılının ilk yarısında yüzde 14,3 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,3 oranında artarak büyümeye 9,2 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 16,4 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 4,2 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 13,3 oranında artarak yüzde 14,3 oranındaki büyümeye 13,4 puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır. 2021 yılının ilk yarısında ihracat gelirlerindeki güçlü görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 26,5 oranında artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 8,0 oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatının ekonomik büyümeye katkısı 3,9 puan olmuştur. 2021 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 7,6, kamu tüketim harcamalarının yüzde 2,6 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 6,9 oranında artması öngörülmektedir. Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 7,2; özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 9,2 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 9,0 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 7,0 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,5 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2021 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeyi artırıcı yönde 3,4 puan katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2021 yılında yüzde 9,0 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. GRAFİK I: 2- GSYH Büyümesine Katkılar 90 | 70 / 50 ih 3,0 18 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 70 sem 75 İsa a a İse İsa Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2021 yılında bir önceki yıla göre 0,1 puan artarak yüzde 89,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise 0,4 puan azalarak yüzde 9,2 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2021 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 27,4 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2020 yılına göre GSYH'ya oran olarak hem kamu hem özel tasarruflarının 0,3 puan artacağı yönündeki tahminlerin belirleyici olması öngörülmektedir.

b) Hedefler

2022 yılında yüzde 5,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra net mal ve hizmet ihracatının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2022 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 4,4 ile yüzde 0,7 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,4; kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 5,1 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 5,4 artması öngörülmektedir. 2022 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 1,3 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,1 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısının ise İ,i puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2022 yılında yüzde 9,1 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde -0,6 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise bir önceki yıla göre 0,2 puanlık artışla yüzde 3,4 olması beklenmektedir. 2022 yılında özel tasarrufların GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak yüzde 28,9, özel yatırım harcamalarının ise 0,4 puan artarak yüzde 27,1 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 1,8 seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2022 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmelerle yüzde 28,3; toplam tasarruf-yatırım açığının GSYH'ya oranının ise yüzde -2,2 olması beklenmektedir. TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi 2020 2021 (1) 2022 (2) 2020 2021 (1) 2022 (2)| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde)

Stok Değişmesi 227 175 32 153 71 008 4,5 0,5 0,9

Kamu -882 -8 720 154 0,0 -gi 0,0

Özel 228 057 40 873 70 853 4,5 0,6 0,9

Net Faktör Gelirleri -63 123 -102 978 -133 777 -13 -1,5 -1,7 Net Dış Âlem Cari Transferleri 857 7 757 6 708 0,0 0,1 0,1 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 4984 618 6 552 866 7752597 98,8 98,6 98,4

Bilgi İçin:

Toplam Yurt İçi Tasarruflar 1354 665 1823021 2227 349 26,8 27,4 28,3 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

2020 2021(2) 2022(3) 2020 2021(2) 2022(3)

(2009—100 Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim 1336034 1428718 1485 394 3,0 6,9 4,0 Kamu 176 799 181422 182 704 0,3 2,6 0,7 Özel 1159234 1247 296 1302 690 3,5 7,6 4,4 Toplam Yatırım 480 280 488 416 507 560 22,2 1,7 3,9 Kamu 47 763 49 471 54 140 -9,2 3,6 9,4 Özel 432 517 438 945 453 419 27,1 1,5 3,3 Sabit Sermaye Yatırımı 471 226 513 636 541373 7,2 9,0 5,4 Kamu 48 044 51 508 54 110 -2,5 7,2 5,1 Özel 423 182 462 129 487 263 8,5 9,2 5,4 Stok Değişmesi (1) 9054 -25 220 -33813 3,1 -1,9 -0,4 Kamu -281 -2037 30 -0,2 -0,1 0,1 Özel 9335 -23 183 -33 843 3,3 -1,8 -0,5 Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 1816313 1917134 1992953 7,5 5,6 4,0 Net Mal ve Hizmet İhracatı (1) -12411 49120 71 613 -5,3 3,4 1,1 Mal ve Hizmet İhracatı 384 189 453 329 508 691 -14,8 18,0 12,2 Mal ve Hizmet İthalatı 396 600 404 209 437 078 7,6 1,9 8,1 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 1803 902 1966254 2 064 566 1,8 9,0 5,0 Net Faktör Gelirleri -17 710 -23 484 -27 061 -29,3 32,6 15,2 Net Dış Alem Cari Transferleri 205 1 409 1061 -84,6 587,1 -24,7 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 1 786397 1944179 2 038 566 2,2 8,8 4,9 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 173 611 182323 188 923 -10,3 5,0 3,6 Kamu Tüketimi 176 799 181 422 182 704 0,3 2,6 0,7 Kamu Tasarrufu -3 188 901 6219 -118,6 -128,3 589,9 Kamu Yatırımı 47 763 49471 54 140 -9,2 3,6 9,4 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı -50 951 -48 569 -47 921 ÖZEL HARCANABİLİR GELİR 1 612 786 1761 856 1849 644 3,7 9,2 5,0 Özel Tüketim 1159234 1247 296 1302 690 3,5 7,6 4,4 Özel Tasarruf 453 552 514 560 546 954 4,4 13,5 6,3 Özel Yatırım 432 517 438 945 453 419 27,1 1,5 3,3 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı 21 035 75 615 93 535 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2021 yılında reel olarak yüzde 7,2 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 54'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 26,1'inin yerel yönetimler, yüzde 19,3'ünün işletmeci KİT'ler, yüzde 0,01'inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 0,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım, madencilik, imalat, enerji ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; ulaştırma, turizm, konut, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde tarım, konut, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; madencilik, imalat, enerji, ulaştırma ve turizm alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2020 2021(2) 202213) Kamu Özel Toplam | Kamu Özel Toplam | Kamu O(oOÖzel Toplam Tarım 5,4 1,0 1,5 6,6 Lil 1,7 8,0 Li 1,9 Madencilik 7,3 1,7 2,4 5,9 18 2,2 8,7 1,8 2,6 İmalat M4 39 212 05 o 257 228 il 265 236

Hizmetler

em m m e e ml m m nn

TOPLAM 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2020)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler . Merkezi İşletmeci Özelleş. Kapsam. İller (Döner Sermayet T OPLAM Yüzde O Mahalli TOPLAM Yüzde Yönetim (1) KIT'ler Kuruluş. Bankası SGK Pay (idareler KAMU Pay Tarım 6 267 112 0 0 768 7 147 0,3 842 7 989 5,3 Madencilik 6301 4881 0 0 0 11 182 9,9 0 11182 7,4 İmalat 1095 468 1 0 15 1579 14 1 1580 o 10 Enerji 10 770 7321 0 0 0 18 091 16,0 540 18 630 123 Ulaştırma 34 452 10 855 i 0 242 45 550 40,3 16 384 61 935 40,8 Turizm 378 0 0 0 DE 401 04 17 49 O 03 Konut 405 0 0 0 0 405 0,4 1039 1444 10 Eğitim 10 442 0 0 0 163 10 606 9,4 1166 11772 7,7 Sağlık 1655 0 0 0 127 1782 1,6 28 1810 1,2 ya 16 043 0 0 0 319 Oo 16362 Oo 145 Oo 18863 Oo 35225 232 Toplam 87 809 23 638 i 0 1657 113 105 100,0 38881 151986 100,0 Yüzde Dağılım 77,6 20,9 0,0 0 1,5 100,0 Yüzde Dağılım 57,8 15,6 0,0 0 11 74,4 25,6 (— 1000 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2021) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler Merkezi İşletmeci Özelleş. Kapsam. İller (o Döner Sermayet T OPLAN Yüzde (o Mahalli (TOPLAM Yüzde Yönetim (2) KİT'ler Kuruluş. Bankası SGK Pay İdareler KAMU Pay | Tarım 12 149 203 0 0 285 12 638 8,0 1 086 13 724 60,4 Madencilik 467 12842 0 0 0 13 309 8,4 0 13 309 6,2 İmalat 394 588 0 0 47 1 029 0,7 1 1030 0,5 Enerji 3139 12 559 0 0 0 15 699 9,9 471 16 170 7,6 Ulaştırma 33 307 15 029 1i 0 139 48 485 30,7 25 695 74 180 34,7 Turizm 243 0 0 0 22 265 0,2 25 289 0,1 Konut 810 0 0 0 0 810 0,5 2116 2 926 14 Eğitim 22921 1 0 0 180 23102 14,6 1671 24 773 11,6 Sağlık 16 382 0 0 0 140 16 522 10,5 40 16 563 7,8 Diğer Hizmetler 25 456 5 0 0 474 25 935 16,4 24 581 50 516 23,7 Toplam 115 269 41 228 11 0 1 286 157 794 100,0 55685 213479 100,0 Yüzde Dağılım 73,1 26,1 0,0 0 0,8 100,0 | Yüzde Dağılım 54,0 19,3 0,01 0 0,6 73,9 26,1 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2022) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler Merkezi İşletmeci Özelleş. Kapsam. İller Döner Sermaye TOP NM Yüzde (Mahalli TOPLAM Yüzde Yönetim (2) KİT'ler Kuruluş. Bankası 4 SGK Pay o Idareler KAMU Pay Tarım 15343 459 0 0 2804 18 607 10,1 1335 19 942 7,8 Madencilik 474 22 784 0 0 0 23 258 12,6 0 23 258 9,1 İmalat 886 1 489 0 0 351 2 726 1,5 1 2727 LI Enerji 3 607 19 909 0 0 0 23 516 12,8 561 24 078 9,4 ulaştırma 33 104 17222 2 0 228 50 556 27,4 33 248 83 804 32,7 Turizm 394 0 0 0 25 419 0,2 32 450 0,2 Konut 690 0 0 0 0 690 0,4 3012 3702 14 Eğitim 23 749 1 0 0 203 23 954 13,0 2102 26115 10,2 Sağlık 16 908 0 0 0 156 17 065 9,3 52 17117 6,7 Diğer Hizmetler 22917 6 0 0 593 23 516 12,8 31651 55 167 21,5 Toplam 118 073 61870 2 0 4361 184 307 100,0 72054 256360 100,0 Yüzde Dağılım GA,l 33,6 0,0 0 24 100,0 İ Yüzde Dağılım 46,1 24,1 0,0 0 17 71,9 28,1 100,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2020 2021 (2) 2022 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 8 579 12576 21155 14 886 18 235 33122 | 21457 21912 43 369 Madencilik 11 776 21225 33001 13354 30 587 43941 23 305 36 444 59 749 İmalat 1 683 291 458 293 141 1 068 446 501 447 569 2815 546 857 549 672 Enerji 19 644 16318 35 962 16470 26 252 42723 24 434 32316 56 750 Ulaştırma 65178 385 873 451 052 77 367 543 063 620 430 87074 629 637 716711 Turizm 454 13 491 13 945 313 16 740 17 052 489 19 283 19 773 Konut 1 482 381 270 382 753 3 003 511 428 514431 3770 600 123 603 893 Eğitim 12 756 27 093 39 849 26 966 37821 64 787 28 461 45 276 73 738 Sağlık 1 966 37 664 39 630 18130 59 419 77 550 18 787 72473 91 260 Diğer Hizmetler 36 735 34 864 71 599 52951 45 860 98811 57431 57901 115332 TOPLAM 160 254 1221833 1382 086 224 509 1735 907 1960415 268 024 2 062 222 2330 247 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

b) Hedefler

2022 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 46,1'inin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,1'inin yerel yönetimler, yüzde 24,1'inin işletmeci KİT'ler, yüzde 1,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2022 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının tarım, madencilik, enerji, ulaştırma, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 5,4 artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2.3. ÖDEMELER DENGESİ 2.3.1. Cari İşlemler Hesabı

a) Mevcut Durum

2020 yılında küresel ekonomi ve ticarette Covid-19 pandemisi kaynaklı ciddi bir daralma yaşanmış, emtia fiyatları genel olarak düşmüştür. Salgının etkisiyle ihracat yüzde 6,2 oranında azalarak 169,6 milyar ABD dolarına gerilemiştir. İhracattaki bu azalışa rağmen gerek altın ithalatındaki yüksek seyir gerekse de salgının etkisini azaltmak üzere uygulanan politikalar sonrasında artan iç talebin etkisiyle ithalat yüzde 4,4 artarak 219,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında dış talebin hızlı bir şekilde azalmasıyla birlikte ihracattaki keskin düşüş ve salgın kapsamında uygulanan uluslararası seyahat kısıtlamaları sonucunda turizm gelirlerindeki azalma nedeniyle cari işlemler dengesi 35 milyar ABD doları açık vermiş, cari işlemler açığının GSYH'ya oranı yüzde 4,9 seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO I: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim) 2019 2020 2021(1) 2022(2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2021

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Dış Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığı 2020 yılında 37,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,2 azalarak 19,2 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. 2021 yılında küresel ekonomideki toparlanmayla birlikte dış talepteki artış sonucunda ihracattaki yüksek seyrin devam etmesine bağlı olarak ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığının 31,5 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi beklenmektedir. İhracat 2020 yılında 169,6 milyar ABD doları gerçekleşen ihracat, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 36,9 artarak 140,2 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde ihracat artışının temel nedeni salgın sonrasında ana ihracat pazarlarındaki dış talep artışı olmuştur. Salgın sonrası dönemde ihracat fiyatları ve kur gelişmelerinin de etkisiyle ihracatçı sektörlerin rekabet gücü kazanması ihracat artışındaki diğer bir belirleyici unsur olmuştur. TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat Milyar ABD Doları Yıllık Ocak-Ağustos 2019 2020 2020 2021 TOPLAM İHRACAT 180,8 (o 169,6 102,4 140,2 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 76,7 70,0 42,2 58,6 Diğer 104,1 99,6 60,2 81,6 Seçilmiş Ülke Grupları

En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1)

LL.

En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (1)

Kaynak: TÜİK

1) Sıralama 2020 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Türkiye'nin başlıca ticaret ortağı AB'ye olan ihracatı, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 39 oranında artarak 58,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Salgın sonrası küresel ekonomik aktivitenin hızlanması sonucunda başlıca ticaret ortaklarının tamamına yönelik ihracat artmıştır. Ocak-Ağustos döneminde ABD, İtalya ve İspanya yüzde 40'ın üzerindeki ihracat artış oranlarıyla öne çıkan ülkeler olmuştur. Bu dönemde AB'ye gerçekleştirilen ihracat artışının yanı sıra Kuzey Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta da yüzde 46,1 oranında artış kaydedilmiştir. Ayrıca yine bu dönemde, Asya ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 29,5 düzeyinde bir artış gerçekleşmiştir. İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2020 yılındaki düşüşün ardından 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde yükselmiştir. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 36,9 artarken, motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 27,9 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 34,6 artarken, demir çelik ihracatında yüzde 84,9 oranında artış kaydedilmiştir. 2021 yılının ilk sekiz aylık döneminde tüm ana sektörlerin ihracatında artış gerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 22,1 oranında artarken imalat sektörü ihracatındaki artış hızı yüzde 37,1'e ulaşmıştır. Sektörel düzeyde en kuvvetli artış ise yüzde 51,9 oranıyla maden ve taş ocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir. 2021 yılının kalan döneminde ihracatın (fob) güçlü ivmesini koruyarak yıl genelinde yüzde 24,4 oranında artışla 211 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 8,8, reel ihracatta ise yüzde 15,6 oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir. TABLO I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı Milyar ABD doları Yüzde Pay Yüzde Değişim Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak - Ağustos | Yıllık Ocak- Ağustos 2019| 2020 2020| 2021) 2019) 2020 2020) 2021) 20/19 21/20 İHRACAT 180,8) 169,6) 102,4) 140,2) 100) 100) 100) 100) o -6,2 36,9 Tarım, Orman ve Balıkçılık 56| 59) 3,5) 42) 31) 35) 34) 30) 66 22,1 a ve Ta 32) 29 17 26) oO18) 17) 17) 19) s4 51,9 Ocak. İmalat Sanayii | 171,2) (160) (96,6) 132,5) 947) ©943l o44l 946) o -6,6 37,1 Diğer 08) 08 0,5 07 Os os) os) 05 -36 50,4 Kaynak: TÜİK İthalat 2020 yılında ithalat salgının olumsuz etkisine rağmen yüzde 4,4 oranında artış kaydederek 219,5 milyar ABD doları olmuştur. 2020 yılında gerileyen petrol fiyatlarının etkisiyle enerji ithalatında düşüş yaşanmasına rağmen, altın ithalatının tüm zamanların en yüksek değerine ulaşması, ithalatta artışa neden olmuştur. Ayrıca, salgının olumsuz etkilerini en aza indirmek amacıyla uygulanan genişletici politikalar sonrasında yükselen iç talep, ithalattaki yükselişin diğer bir önemli nedeni olarak öne çıkmıştır. Salgın döneminde otomotiv ve elektronik eşyalara yönelik talebin artması ithalattaki artışı hızlandırmıştır. 2021 yılında ithalattaki artış eğilimi sürmektedir. Altın ithalatındaki gerilemeye rağmen, emtia fiyatlarındaki hızlı artışın yanı sıra yurtiçi talepteki yüksek seyrin devam etmesine bağlı olarak ithalattaki artış devam etmektedir. 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,5 oranında artış gösteren ithalat, 170 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 27,2, tüketim malları ithalatı yüzde 16,4 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 24,5 oranında artış kaydetmiştir. TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı Milyar ABD Doları Yüzde Pay Yüzde Değişim N Ocak- Ocak- Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ağustos Yıllık Ağustos 2019 | 2020 | 2020 (o 2021 | 2019 | 2020 | 2020 (o 2021 | 20/19 | 21/20 TOPLAM İTHALAT 210,3 | 219,5 | 135,4 | 170,0 | 100 100 | 100 | 100 4,4 25,5 İ e 261 | 318| 187) 232| i24| 145) i3a8| 137! 2241 24,5 Ara Malları | 162,5 | 1630) 1022) 12991) 773) 743İ 7541 764 03 27,2 Tüketim 2,21 241| 1421 165|) doi | mol 105| 97l 138 16,4 Malları Diğer 06İ 06İ cal ol o3İ 03 031 oz 28) -28,9 Kaynak: TÜİK İthalatın (cif) 2021 yılında yüzde 17,5 oranında artarak 258 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 16, reel ithalatta ise yüzde 1,5 düzeyinde artış beklenmektedir. Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 2020 yılında küresel salgın sonrasında uluslararası turizm faliyetlerindeki ani düşüşle birlikte turizm gelirlerinde yaşanan azalma, 2021 yılında kısmen telafi edilmiştir. 2020 yılında 10,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2021 yılının Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 97,1 artarak 10,5 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet ticaretindeki toparlanmanın mal ticaretindeki toparlanma kadar hızlı olmaması nedeniyle seyahat gelirlerinin 2021 yılında 17 milyar ABD dolarına yükseleceği beklenmektedir. Türkiye, 2020 yılında 35,4 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş ve 11,5 milyar ABD doları hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 55 oranında artış göstererek 32,1 milyar ABD doları seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 107 oranında artışla 12,5 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 46,8 milyar ABD doları seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. Bu artıştaki temel belirleyici unsur taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2021 yılında hizmet gelirlerinin 48,4, hizmetler dengesi fazlasının ise 21,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi (Milyar ABD Doları) 2019 2020 (O2021(1) © 2022(2) CARİ İŞLEMLER HESABI 5,3 -35,0 -21,0 -18,6 DIŞ TİCARET DENGESİ -16,8 -37,9 -31,5 -36,7 İhracat 180,2 165,6 205,4 228,4 İhracat (FOB) 180,8 169,6 211,0 230,9 Bavul Ticareti ve Uyarlama -0,6 -4,1 -5,6 -2,5 İthalat 197,7 181,1 233,8 258,5 İthalat (CIF) 210,3 219,5 258,0 282,7 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -22,6 -38,5 -24,2 -24,2 HİZMETLER DENGESİ 34,1 11,5 21,8 31,8

Uzun Vade 6,2 4,9 4,2 5,6

İKİNCİL GELİR DENGESİ 0,8 0,1 0,9 0,7

Kaynak: TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2020 yılında, birincil gelir dengesindeki açık yatırım giderlerindeki düşüşün etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 31,4 azalarak 8,8 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 29,4 artarak 8,1 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2021 yılında 12,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,9 milyar ABD doları seviyesinde fazla vereceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2021 yılında cari işlemler açığının 21 milyar ABD doları olması beklenmektedir.

b) Hedefler

Cari işlemler dengesinde, mal ihracatının yanı sıra turizm ve yazılım gibi hizmet sektörü ihracatının da katkısıyla, kademeli ve kalıcı bir iyileşmenin sağlanması hedeflenmektedir. Bu hedef kapsamında, ihracat potansiyelinin artırılmasına yönelik ticaret anlaşmalarında güncelleme çalışmalarına devam edilecek, dış pazarlara açılım konusunda yeni uygulamalar hayata geçirilecektir. E-ihracat ve hizmet ihracatı gibi gelişim sürecinde olan alanlar da dâhil olmak üzere ihracata yönelik destek mekanizmaları genişletilerek uygulamaya konulacaktır. İthalata olan bağımlılığın azaltılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek, petrol ve doğal gaz kaynağı aramaları hızlandırılarak sürdürülecek, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı artırılacaktır. Turizm faaliyetlerinin çeşitlendirilerek yıl geneline yayılması ve bu kapsamda turizm gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. Yüksek teknoloji içeren yatırımlar Türkiye'ye çekilerek rekabet gücü artırılacaktır. İhracatın ve uluslararası yatırımların artırılması süreci, son yıllarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini daha sık ve şiddetli göstermesi sonucunda önemi daha da artan yeşil dönüşüm kavramı çerçevesinde, Yeşil Mutabakat Eylem Planında yer alan hedef ve eylemler de dikkate alınarak şekillendirilecektir. 2022 yılında, dış talebin bir önceki yıla görece azalsa da yüksek seyrini koruması ve özellikle seyahat hareketliliğinin hızlanmasıyla turizm gelirlerinin artışı sonucunda, cari işlemler dengesinde iyileşmenin devam etmesi beklenmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşmenin beraberinde dış finansman gereksiniminde azalış getirmesi tahmin edilmektedir. Buna ek olarak, cari denge ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyileşme sonucunda genel makroekonomik görünümdeki iyileşmeye paralel olarak dış finansmanda teknoloji transferi sağlayan uzun vadeli yatırımların öne çıkarılması hedeflenmektedir. 2022 yılında ihracatın (fob) yüzde 9,4 artarak 230,9 milyar ABD dolarına, ithalatın (cif) ise yüzde 9,6 yükselerek 282,7 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 51,8 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının 2022 yılında sırasıyla yüzde 1,4 ve 2,2 oranlarında artması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 8,0 ve 7,4 artacağı tahmin edilmektedir. 2022 yılında Covid-19 pandemisinin etkisinin daha da azalmasıyla birlikte seyahat gelirlerinin 25 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 31,8 milyar ABD doları fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 14,4 milyar ABD doları açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,7 milyar ABD doları fazla beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2022 yılında 18,6 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ya oranının ise yüzde 2,2 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları

a) Mevcut Durum

2020 yılı genelinde Türkiye'ye diğer yatırım ve doğrudan yabancı yatırım hareketlerine bağlı olarak net sermaye girişi gerçekleşmiştir. Buna karşın portföy yatırımları kaynaklı net sermaye çıkışı yaşanmıştır. 2020 yılında cari işlemler açığındaki artışa bağlı olarak sermaye girişlerinin cari işlemler açığının finansmanını karşılamada yetersiz kalmasından dolayı rezerv seviyesinde düşüş gerçekleşmiştir. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde 2020 yılında, gayrimenkul yatırımlarındaki doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 4,4 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Yurtdışı yerleşikler Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) piyasasında 6,4 milyar ABD doları tutarında net satış yaparlarken, Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 4,6 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. 2021 yılında portföy yatırımları kaynaklı net sermaye çıkışının sonlandığı ve bu kapsamda, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde portföy yatırımlarında 5,2 milyar ABD doları büyüklüğünde net sermaye girişi yaşandığı görülmektedir. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul'dan (BİST) ise 1,4 milyar ABD dolarıyla sermaye çıkışı gerçekleşmiş, yurtdışı yerleşikler ise DİBS piyasasında 1,9 milyar ABD doları tutarında alış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 3,1 milyar ABD doları net kullanım, bankalar ise 1,4 milyar ABD doları tutarında net geri ödeme gerçekleştirmiştir. Diğer yatırımlar kaleminde 2020 yılında sermaye girişi olmuştur. 2020 yılında, efektif ve mevduatlar kaynaklı sermaye girişleri etkisiyle bu kalemde, 12,9 milyar ABD doları seviyesinde net sermaye girişi gerçekleşmiştir. TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos 2019 2020 2020 2021 Cari İşlemler Dengesi 5,3 -35,0 -26,0 -14,0 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) 4,1 -8,0 4,2 -27,8

Rezerv Varlıklar 6,3 -31,9 -39,0 27,2

Net Hata Noksan o,1 -4,8 -8,8 13,5

Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.

(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI

a) Mevcut Durum

2020 yılı sonunda yüzde 14,6 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 2,8 puan artmasında; dayanıklı mal, gıda ve altın fiyatlarındaki artışlar belirleyici olmuştur. Öte yandan, bu dönemde yönetilen-yönlendirilen ürün fiyatlarındaki olumlu seyir ve petrol fiyatlarındaki düşüş TÜFE yıllık artış hızını sınırlamıştır. 2021 yılında ise; gıda, enerji ve dayanıksız mal fiyatlarındaki olumsuz seyir, salgının hizmet fiyatları üzerindeki artırıcı etkileri TÜFE yıllık artışını ivmelendirmiştir. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Eylül ayında yıllık enflasyon 2020 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 5 puan artarak yüzde 19,6 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, dayanıklı mal ve altın fiyatların seyri ise TÜFE yıllık artış hızını sınırlamıştır. Döviz kurlarıyla emtia fiyatlarındaki artış ve küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar nedeniyle Yİ-ÜFE artış hızı 2020 yılında yüzde 25,2 oranında gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise başta emtia fiyatları olmak üzere mevcut maliyet artırıcı gelişmelerin görece kötüleşmesiyle Yİ-ÜFE Eylül 2021 itibarıyla yüzde 44 seviyesine yükselmiştir. GRAFİK 1: 3- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları Göstergesi C (ÖKTG-C) (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) 22 50 20 45 18 40 16 35 14 30 2 25 20 10 15 8 10 6 BOSUENEZEZURSDŞUNEZE 5 GAEZEPİŞDEŞEĞZEZEPEŞE 0 a, e 2020 i 2021 : dAğ2Blspeideğizsleği aman TÜFE 2020 2021 | amme Yİ-ÜFE emaeew İmalat Kaynak: TÜİK 2021 yılının ilk çeyreğinde TÜFE yıllık artış hızı gıda fiyatlarındaki olumlu görünüme rağmen dayanıksız mal ve enerji fiyatlarındaki artışla birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 16,2 olarak gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TÜFE yıllık artış hızı, altın fiyatlarındaki olumlu baz etkisine rağmen, gıda ve enerji fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olarak artarak yüzde 17,5 olarak kaydedilmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise dayanıklı mal fiyatlarındaki düşüşe rağmen gıda fiyatlarındaki artışla birlikte TÜFE yıllık artış hızı Eylül ayı itibarıyla yüzde 19,6'ya yükselmiştir. GRAFİK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim) 24 21 18 20 15 Ni 2 1 6 3 8 0 YY OREZBİpYtUULiğĞmEZEİŞDİ 7 a, A, ROKLRNEZSSEZENNOLYUENESS 2020 i 2021 Salzflaşmüliğgizeiişi sHizmetler #Mal 2020 : 2021 amam Mal eee Hizmetler Kaynak: TÜİK 2021 yılının ilk yarısında güçlü bir ivmeye sahip olan temel mal grubu fiyatları artışı, yılın üçüncü çeyreğinde özellikle dayanıklı mal fiyatlarındaki olumlu gelişmelere paralel olarak yavaşlamıştır. Hizmet fiyatlarında gözlenen katılık 2021 yılında da devam ederken, salgına yönelik tedbirlerin azaltılması ise ilgili dönemlerde grup fiyatları üzerinde artırıcı etkide bulunmuştur. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artış hızı Eylül 2021 itibarıyla sırasıyla yüzde 18,6 ve yüzde 17,0 olarak gerçekleşmiştir. GRAFİK I: 5- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi AS RRESRSkRESSKE EEE BERSESEE OZ SULE EŞLE: SULE: SULE: 3 Şi 2017 2018 2019 2020 2021 < Belirsizlik Aralığı O amman Yıllık Enflasyon Oo“ e ewe Enflasyon Hedefi Kaynak: TCMB, TÜİK TÜFE yıllık artış hızının; arz yönlü arızi unsurların ortadan kalkması ve olumluya dönecek baz etkisiyle birlikte 2021 yılı sonunda yüzde 16,2'ye gerileyeceği tahmin edilmektedir. TCMB fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. 2020 yılının ilk yarısında TÜFE yıllık artış hızındaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyileşme neticesinde TCMB, parasal sıkılaştırmasını sınırlamaya başlamıştır. Bu doğrultuda, Ocak-Mayıs döneminde toplamda 375 baz puan olacak şekilde faiz oranları kademeli bir şekilde azaltılmıştır. GRAFİK 1: 6- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde) 360 330 300 270 240 210 180 150 120 20 e 60 30 . 0 rae" © E EE © © o © © o © Ee © xi idi ri vi beşi ri bel A SN NN NON NN AN ANNAN NN ANN ON 7d a La) bu ın © nn © o o ri a 7 aj © b ın © m © ap o o o o o o o o o bel bl bm! o o o o o o o O o TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) || eseseseee TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) TCMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti. || eee Geç Likidite Penceresi Borç Verme sen wee Gecelik (0/n) Borç Verme -— we se» | Haftalık Repo Borç Verme Kaynak: TCMB TCMB, 2020 yılının üçüncü çeyreğinde ise döviz kurundaki gelişmelerin enflasyonist riskleri artırması nedeniyle parasal sıkılaştırmanın güçlendirilmesine karar vermiştir. Bu doğrultuda, Eylül-Aralık döneminde TCMB, politika faizinde toplamda 875 baz puanlık artışa gitmiştir. 2021 yılının ilk yarısında TCMB, Mart ayında 200 baz puanlık bir artışa gitmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise enflasyonun geçici arz yönlü unsurlardan kaynaklandığını belirten ve çekirdek göstergelerdeki olumlu görünüme işaret eden TCMB, Eylül ayında faiz oranında 100 baz puanlık indirim yapmıştır. İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2020 yılında 23,1 milyar ABD doları, 2021 yılının ilk dokuz ayında ise 13,9 milyar ABD doları katkı sağlanmıştır. TCMB'nin brüt rezervi 2020 yılı sonunda 94,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2021 itibarıyla TCMB'nin brüt rezervi 2020 yılı sonuna göre 27,4 milyar ABD doları artışla 122 milyar ABD doları seviyesindedir. 2021 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2020 yıl sonuna göre yüzde 30,9 oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 32,1 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 27,8 milyar ABD doları artarken, toplam yükümlülükleri ise 13,2 milyar ABD doları artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 14,6 milyar ABD doları artış gerçekleşmiştir. TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları (Milyon ABD Doları) Yıl Rapa Döviz Alım Döviz Satım Döviz Alım Döviz Satım itnalatşın Toplam Net Kredileri Ihaleleri Ihaleleri Müdahaleleri Müdahaleleri ği KİT'lere Alımları Döviz Satışı 2002 25 795 - 16 12 - 824 2003 34 5 652 - 4229 - - 9915 2004 27 4 104 - 1283 9 - 5 405 2005 25 7 442 - 14 565 - - 22032 2006 4 4 296 1000 5441 2105 - 6 636 2007 2 9 906 - - - - 9 908 2008 5 7 584 100 - - - 7 489 2009 1040 4314 900 - - - 4 454 2010 1104 14 865 - - - - 15 969 2011 1920 6 450 11210 - 2390 - -5230 2012 8 295 - 1450 - 1.006 - -5 839 2013 12 664 - 17 610 - - - -4 949 2014 12 999 - 10439 - 3151 1321 -1912 2015 15 182 - 12346 - - 10 505 -7 669 2016 15 022 - 3400 - - 5 084 6538 2017 12491 - - - - 7851 4 640 2018 14 902 - - - - 7 699 7 203 2019 22 693 - - - - 6 456 16237 2020 23 067 - - - - 5 895 17 082 2021(1) 13 884 - - - - 269 13615 Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları

(1) 2021 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

M1, M2 ve M3 para arzları, Eylül 2021 itibarıyla 2020 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 19,8, yüzde 19,7 ve yüzde 19,9 oranlarında artmıştır. Mİ para arzındaki artışta, Türk Lirası cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise Mİ para arzındaki ve Türk Lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2020 2021 4.Ç 1.Ç 2.Ç 3.Ç Milyon TL Para Arzları i Mi 1219 864 | 1221 726 1375 019 1 460 962 M 3 325 045 3 457 726 3 778 156 3 979 899 M3 3418 684 | 3 558 999 3 889 645 4 099 968 Milyon TL İparaTabanı || 300 3939 464524 500133) Emisyon 188 369 | 186 709 215 367 220 481 Net Dış Varlıklar 114 298 29 680 196 803 277717 Net Uluslararası Rezervler 100 484 | 101 546 181 101 203 467 Net İç Varlıklar 267 674 293511 267 722 222417 Hazine Borçları 89361 41 80411 81482 Değerleme Hesabı -67 945 55 483 70224 71 187 Milyon ABD Doları

Kaynak: TCMB

Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır.

b) Hedefler

TÜFE yıllık artış oranının uygulanacak etkin para ve maliye politikalarıyla üretim ve verimlilik (artışı kanalıyla düşürülerek 2022 yılsonunda yüzde 9,8'e indirilmesi hedeflenmektedir. 2.5. MALİ PİYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, 2021 yılı Haziran ayında 7,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı yüzde 133 olmuştur. 2020 yılı sonuna göre bankalar, banka dışı kredi kuruluşları ile sigorta ve emeklilik şirketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya oranları milli gelirdeki yüksek artışın da etkisiyle azalmıştır. Banka dışı kredi kuruluşları ile sigorta ve emeklilik şirketlerinin sektör payları değişmezken bankaların sektör payı biraz gerilemiştir. Bu dönemde portföy yönetim şirketleri, hem portföy büyüklüğünün GSYH'ya oranını hem de sektör payını artırmıştır. TABLO 1: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler Aktif Büyüklük Aktif Büyüklük Sektör Payı GSYH'ya Oran Kuruluş Sayısı Milyar TL Milyar ABD Doları Yüzde Yüzde Adet 2019 2020 2021-6 2019 2020 2021-6 2019 2020 2021-6 2019 2020 2021-6 2019 2020 2021-6 Bankalar 4490,8 6106,4 6730,3| 756,0 823,0 775,4| 85,4 86,2 85,7 104,0 121,0 113,9 53 54 54 Mevduat Bankaları 3904/0 52815 57699 657,2 711,8 664,7 74,2 74,6 73,4 90,4 104,6 97,7 34 34 34 Kalkınma ve Yatırım Bankaları 302,3 387,8 456,1 50,9 52,3 52,5 5,8 5,5 5,8 7,0 7,7 7,7 3 14 14 Katılım Bankaları 284,5 437,1 504,3 47,9 58,9 58,1 5,4 6,2 6,4 6,6 8,7 8,5 6 6 6 Banka Dışı Kredi Kuruluşları 122,8 154,4 174,7 20,7 20,8 20,1 2,3 2,2 2,2 2,8 3,1 3,0 94 92 92 Finansal Kiralama Şirketleri 58,2 70,3 79,8 9,8 9,5 9,2 LI 1,0 10 13 14 L4 23 22 22 Faktoring Şirketleri 37,0 48,0 51,6 6,2 6,5 5,9 0,7 0,7 0,7 0,9 1,0 0,9 56 55 55 Finansman Şirketleri 27,6 36,0 43,3 4,6 4,9 5,0 0,5 0,5 0,6 0,6 0,7 0,7 15 15 15 Sigorta ve Emeklilik Şirketleri 236,6 307,8 335,5 39,8 41,5 38,7 4,5 4,3 4,3 5,5 6,1 5,7 63 63 65 Hayat Dışı 77,2 95,5 105,2 130 12,9 21 1,5 13 13 1,8 1,9 1,8 38 39 41 Hayat/Emeklilik 154,5 205,5 221,9 260 277 25,6 2,9 2,9 2,8 3,6 4, 3,8 22 21 21 Reasürans 4,9 6,8 8,4 0,8 0,9 10 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 3 3 3 Yatırım Ortaklıkları 91,6 102,4 120,4 15,4 13,8 13,9 1,7 1,4 1,5 2,1 2,0 2,0 49 48 50 Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları 86,2 94,9 112,7 145 o 12,8 13,0 1,6 1,3 1,4 2,0 1,9 1,9 33 33 35 Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları 0,6 0,6 0,6 0,1 0,1 0,1 0,0 0,9 0,0 0,0 0,0 0,9 9 9 9 Girişim Sermayesi Yatırım Ort. 4,8 6,9 7,1 0,8 0,9 0,8 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 7 6 6 Portföy Yönetim Şirketleri (1) 284,1 364,6 445,6 47,8 49,1 51,3 5,4 5,1 5,7 6,6 7,2 7,5 51 49 54 Aracı Kurumlar 27,2 41,3 46,3 4,6 5,6 5,3 0,5 0,6 0,6 0,6 0,8 0,8 74 72 72 Varlık Yönetim Şirketleri 4,9 4,9 4,9 0,8 0,7 0,6 0,1 0,1 ol O0,1 o,1 0,1 20 18 19 TOPLAM 5258,0 7081,99 7857,7| 885,2 954,5 905,2| 100,0 100,0 100,0 121,8 140,3 133,0 404 396 406 Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB, TÜİK, SPK, BDDK, SEDDK

(1) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir. Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu hem gelişmekte olan hem de gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında düşük seyrini sürdürmektedir. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamaması, tüketici kredilerinde uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve finans dışı kesimin yabancı para cinsinden borçlanmasına yönelik kısıtlamalar destekleyici rol oynamaktadır. TABLO 1: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar TL) Haziran 2019 2020 2020 2021 Mevduat 14464 1917,7 16784 2223,0 Tasarruf Mevduatı 730,5 809,1 845,8 996,9 Döviz Tevdiatı 639,9 844,7 681,0 950,2 Kıymetli Maden Deposu 70,1 263,9 151,6 276,0 Tahvil ve Bonolar 28,7 29,0 36,4 24,2 Kamu 3,8 13,6 10,9 9,3 Özel Sektör 24,9 15,4 25,5 14,9 Yatırım Fonları 217,8 264,6 258,6 309,6 Menkul Kıymet 90,4 93,1 112,4 130,3 Emeklilik (1) 127,3 169,7 148,2 185,8 Hisse Senedi 92,2 210,3 135,5 218,4 Diğer Menkul Kıymetler (2) 2,4 4,4 2,4 8,1 TOPLAM VARLIKLAR 1787,5 2426,0 21113 2783,4 Banka Kredileri 604,1 837,7 717,5 892,8 Konut Kredileri 200,4 279,2 235,0 278,2 Taşıt Kredileri 7,3 11,9 8,6 15,0 İhtiyaç Kredileri 272,2 396,4 353,0 427,1 Kredi Kartları 124,2 150,1 120,9 172,4 Finansman Şirketi Kredileri 11,6 14,8 10,7 16,7 Konut Kredileri 0,3 0,2 0,2 0,0 Taşıt Kredileri 7,2 10,8 6,8 13,2 İhtiyaç Kredileri 4,1 3,8 3,7 3,5

Kaynak: BDDK, TÜİK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları

(1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir.

(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.

(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir. Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 24,9 oranında artarak 909,7 milyar TL'ye yükselmiştir. Bu artışta miktarsal olarak en önemli etken hanehalkı finansal yükümlülükleri arasında yüzde 98,1 ile en büyük kalemi oluşturan banka kredisi stoku olmuştur. Haziran 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre bankaların kullandırdığı kredi stoku yüzde 24,4, finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku yüzde 56,4 oranında artarken finansal kiralama şirketi kredi stoku yüzde 27,1 oranında azalmıştır. Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında Haziran 2021 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre taşıt kredisi stoku yüzde 74,5, kredi kartı stoku yüzde 42,7, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 21 ve konut kredisi stoku yüzde 18,4 oranında artmıştır. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2021 itibarıyla ihtiyaç kredileri yüzde 47,8, konut kredileri yüzde 31,2, kredi kartları yüzde 19,3 ve taşıt kredileri ise yüzde 1,7 ağırlığa sahiptir. Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları yıllık yüzde 31,8 oranında artarak 2,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 32,5 artarken hanehalkının tahvil ve bono stoku yüzde 33,5 oranında azalmıştır. Borsa İstanbul'da devam eden yerli yatırımcı ilgisiyle hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 61,1 oranında artmıştır. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonları yüzde 19,7 oranında yükselmiştir. Hanehalkı mevduatı içinde tasarruf mevduatı yüzde 17,9, döviz mevduatının TL değeri yüzde 39,5 ve kıymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 82 oranında artmıştır. Hanehalkı finansal varlıklarındaki artışın finansal yükümlülüklerindeki artışın üzerinde olması nedeniyle Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 16,1 puan artarak yüzde 306'ya yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkı finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya oranı 0,9 puan düşerek yüzde 15,4'e, finansal varlıklarının GSYH'ya oranı 0,1 puan düşerek yüzde 47,1'e gerilemiştir. Temmuz 2021 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açığı, bir önceki yılın aynı dönemine göre varlıklarındaki yüzde 9,9 ve yükümlülüklerindeki yüzde 4,2 oranındaki artış sonucunda 2,3 milyar ABD doları azalarak 126,7 milyar ABD dolarına gerilemiştir. 99 milyar ABD dolarıyla varlıklardaki en büyük kalem olan mevduattaki yıllık artış yüzde 4,5 olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacaklarındaki yüzde 35,1 oranındaki artış, varlıklardaki yükselişin temel kaynağı olmuştur. Dövize endeksli krediler 1,3 milyar ABD doları gerçekleşirken ithalat borçları ise 28,5 milyar ABD doları olmuştur. Temmuz 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yurt dışından sağlanan krediler yüzde 5 oranında artarak 104,1 milyar ABD doları olurken yurt içinden sağlanan krediler ise yüzde 2,2 oranında düşüşle 144,4 milyar ABD doları olmuştur. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 0,7 artışla 248,4 milyar ABD doları olmuştur. Finansal kesim dışındaki firmaların kısa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürmüştür. 2021 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası 57,6 milyar ABD doları olmuştur. Bu dönemde kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 2,7 milyar ABD doları tutarındaki artışta, firmaların kısa vadeli varlıklarının kısa vadeli yükümlülüklerinden daha fazla artması etkili olmuştur. Kısa vadeli varlıklar yıllık 12 milyar ABD doları, kısa vadeli yükümlülükler ise 9,3 milyar ABD doları artmıştır. TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar ABD Doları) Temmuz 2019 2020 2020 2021 Varlıklar 131,3 147,5 136,7 150,2

Döviz Kredileri (Bilgi İçin) 142,2 137,5 138,3 137,1

Dövize Endeksli Krediler (Bilgi İçin) 3,5 1,8 2,3 13

Yurt Dışından Sağlanan Krediler 99,2 99,9 99,1 104,1

İthalat Borçları 22,8 24,5 19,1 28,5

Net Döviz Pozisyonu -144,0 -122,8 -129,0 -126,7

Kısa Vadeli Varlıklar (1) 112,9 129,8 118,7 130,7

Kısa Vadeli Yükümlülükler (2) 7L,İ 66,6 63,8 73,1

Kısa Vadeli Net Döviz Pozisyonu 41,7 63,2 54,9 57,6

Kaynak: TCMB

(1) Kısa Vadeli Varlıklar-Mevduat--Menkul Kıymetler4İhracat Alacakları

(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler-Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz redileri ile Dövize Endeksli KredilersYurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler--Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında her iki gösterge bakımından da oldukça düşük bir risklilik seviyesine sahip olduğu görülmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2021 yılı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ya oranı yüzde 17 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 68,7 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 52,8'dir. Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında, finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranında da Türkiye 2021 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 72,3 oranıyla düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 107,3 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 117,3'tür. GRAFİK 1: 7- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1) Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/ GSYH (Yüzde) (2) Kredileri/ GSYH (Yüzde) 80 — İ ğ3g 68,7 70 Mi N a > , a, 117,3 60 yarara İİ yaar i i 110 M N e . e, yes; 0 52,8 ATİN ye 1073 50 - Kaan mama, 100 Syn, çeri, İle U ? 90 “see” a. ö N * *.... we «» » Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması we se» » Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması ».seses: Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması sssssess Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması mss Türkiye ama» Türkiye Kaynak: Bank for International Settlements

1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.

2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır. Bankacılık Ağustos 2021'de bankacılık sektöründe 34'ü mevduat, 15'i kalkınma ve yatırım, 6'sı ise katılım bankası olmak üzere toplam 55 banka faaliyet göstermektedir. Ağustos 2021 itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 16,3 artarak 6,8 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde 2,6 artarak 819 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Ağustos 2019 2020 2020 2021 Temel Büyüklükler

Performans (Yüzde)

Riskler (Yüzde)

Kaynak: BDDK, SBB Hesaplamaları

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Ağustos 2021 itibarıyla sahipliğe göre banka gruplarının sektör payları bir önceki yılın aynı ayına göre fazla değişmemiş olup yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 30,1'ini, yabancı bankalar yüzde 25,3'ünü, kamu bankaları ise yüzde 44,5'ini temsil etmektedir. Fonksiyonel gruplar bazında ise katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payı artarken mevduat bankalarının payında azalış görülmektedir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 85,9'unu, katılım bankaları yüzde 7,5'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,6'sını temsil etmektedir. 2020 yılında pandemi nedeniyle hanehalkının ve nakit akışı bozulan firmaların desteklenmesi amacıyla alınan tedbirlerle ivmelenen krediler, 2020 yılının son çeyreğinden itibaren söz konusu tedbirlerin kademeli olarak sonlandırılması ve sıkı para politikası duruşuna geçilmesiyle birlikte yavaşlamaya başlamıştır. Bununla birlikte, bireysel taşıt ve ihtiyaç kredilerindeki yıllık değişimin azalmasına karşılık halen güçlü seyretmesi ve pandemi kısıtlamalarının kalkmasının bireysel kredi talebini canlı tutması nedeniyle BDDK bu kredilere yönelik makroihtiyati tedbirler! almıştır. Bu gelişmeler neticesinde, Ağustos 2021 itibarıyla Temmuz 2021'de bireysel kredi kartları ve ihtiyaç kredilerinin risk ağırlıkları artırılmış, bazı mal ve hizmet gruplarına yönelik tüketici kredilerinin vade sınırları azaltılmış, taşıt kredi değer oranlarında değişiklik yapılmıştır. Eylül 2021'de 50 bin TL üstü ihtiyaç kredilerinin vade sınırı azaltılmıştır. kur etkisinden arındırılmış ticari kredilerin yıllık artışı yüzde 4,2'ye, tüketici kredilerinin yıllık artışı yüzde 10,3'e gerilemiştir. Ağustos 2020'de yüzde 4,2 olan sektörün tahsili gecikmiş alacak (TGA) oranı Ağustos 2021 itibarıyla yüzde 3,7'ye kadar gerilemiştir. Pandemi döneminde, kredilerin TGA olarak sınıflandırılma süresini uzatan düzenleme, kredi yapılandırmaları ve taksit ertelemeleri TGA bakiyesine geçişleri yavaşlatmış; kredi hacmindeki ve kur düzeylerindeki artış da TGA oranının gerilemesini sağlamıştır. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde kredilerin sınıflandırılmasında esneklik sağlayan düzenlemenin Eylül 2021 sonu itibarıyla sonlandırılacağını duyurmuş, ancak kredilerin ilgili sınıflara aşamalı olarak alınmasını sağlayacak ek bir düzenleme de yapmıştır. Böylece Eylül ayından itibaren TGA oranında kademeli bir artış görülebileceği ancak aktif kalitesini artırmaya yönelik düzenlemelerin? yanı sıra yüksek karşılık oranları ve güçlü sermaye yapısı sayesinde sektörün bu riskleri yönetebilecek düzeyde olduğu değerlendirilmektedir. Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Ağustos 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre bir miktar gerileyerek yüzde 57,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, bankaların 2018 yılından bu yana net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çoğunluğu yurt dışından sağlanan krediler ve ihraç edilen menkul kıymetlerin payı da gerilemeye devam etmiştir. Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artışı nedeniyle 2018 yılının ikinci yarısından bu yana azalmaktadır. Söz konusu oran Ağustos 2021 itibarıyla tüm sektör için yüzde 100, mevduat toplama yetkisi olmayan kalkınma ve yatırım bankaları dışarıda bırakıldığında ise yüzde 92,2 olarak gerçekleşmiştir. Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) Ağustos 2021 itibarıyla yüzde 17,3 ile hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerindedir. SYR, BDDK'nın pandemi döneminde devreye soktuğu kredi riski hesaplamasındaki sabit kur düzenlemesinin ve kamu bankalarının sermayelerinin güçlendirilmesinin etkisiyle 2020 yılında yüzde 19 seviyesinin üzerine çıkmıştır. Yılsonunda sabit kur kullanımı, hesaplama tarihinden önceki son 252 iş gününe ait TCMB döviz alış kurlarının basit aritmetik ortalaması olarak değiştirilmiş, bu da SYR'de kademeli olarak gerilemeye neden olmuştur. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde SYR'ye ilişkin bu esnekliğin yeni bir karar alınıncaya kadar uzatıldığını duyurmuştur. Sermaye Piyasası Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2020 yılı sonunda 1.783 milyar TL iken, 2021 yılı Eylül ayında 1 trilyon 685 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı sonunda yüzde 35,3 seviyesinde bulunan piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya oranı ise Haziran 2021 itibarıyla yüzde 27,2'ye gerilemiştir. 2021 yılı Eylül ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 42,4 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 431 şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir. ? Bu düzenlemeler Temmuz 2021'de biten finansal yeniden yapılandırma düzenlemesinin 2 yıl uzatılması, zarar niteliğindeki kredilerin kayıttan düşülmesine yönelik BDDK düzenlemesi ve Ekonomik Reform Programı kapsamındaki tedbirleri kapsamaktadır. TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2018 2019 2020 2021-6 2021-9 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 487 513 508 529 547 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 402 402 394 414 431 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 85 ili 114 115 116 Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyon TL) 311711 447227 736446 660778 677398 Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde) 65,0 60,9 49 42,6 42,4 Piyasa Kapitalizasyonu (Milyon TL) 794823 1108773 1782648 1607478 1684 730 Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH (Yüzde) 21,1 25,7 35,3 27,2 Yatırım Kuruluşları (Adet) 122 118 117 117 116 Aracı Kurumlar (Adet) 78 74 72 72 71 Bankalar (Adet) 44 44 45 45 45 Menkul Kıymet Yatırım Fonları (Adet) 489 560 681 750 745 Toplam Değeri (Milyon TL) 48238 113777 128483 176338 198488 Bireysel Emeklilik Fonları (Adet) 408 411 404 399 400 Toplam Değeri (Milyon TL) 93139 127694 170514 183610 191145

Aktif Toplamı (Milyon TL) 79415 oO86228 94882 112711

Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (Adet) 7 7 6 6

Portföy Yönetim Şirketleri (Adet) 54 51 49 54 53

Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyon TL) 173057 284079 364599 445637 482400 Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet) 104 104 104 105 105 Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet) 134 137 139 143 144 Derecelendirme Kuruluşları (Adet) 8 9 9 9 8 Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyon TL) 61 245 76 915 86 423 9272 Kaynak: SPK, TÜİK, MKK, Takasbank, KAP Kurumsal yatırımcılar sektöründe ise menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2020 yılı sonuna göre yüzde 54,5 artışla Eylül 2021 itibarıyla 198,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise aynı dönemde yüzde 32,3 artarak 482,4 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2021 yılı Haziran ayında 2020 yılı sonuna göre yüzde 18,8 oranında artmış ve 112,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükseliş eğilimini sürdürmüş ve 2021 yılının Haziran ayında, 2020 yılı sonuna göre yüzde 6,8 artarak 92,3 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 62,8'i banka bonosu, yüzde 30'u özel sektör tahvili, kalan yüzde 7,2'si ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Haziran 2021 itibarıyla 2020 yılı sonuna göre banka bonosunun payı 0,9 puan azalırken özel sektör tahvilinin payı 3,1 puan artmıştır. TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Eylül 2019 2020 2020 2021 Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 451 500 421 240 340 257 216 167 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 14115957 18958 728 13226827 10216244 Pay Piyasası İşlem Hacmi 2130111 6594271 4125 884 5 050 983 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (1) 264 1157 102 16 262 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TL İşlem Hacmi 7 244 116833 72 644 20217 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon ABD doları) 11278 25 550 17 582 12 279 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 232 340 228 180 Altın İşlem Hacmi (Ton) 281 731 503 260 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı İşlem Hacmi 1435 303 2 868 176 1 900 442 2 617 744 Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi 22032 14 889 11 079 13 977 Kaynak: Borsa İstanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2021 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 36,5 azalırken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 22,8 oranında daralmıştır. Aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 22,4 oranında artış kaydetmiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2021'in ilk dokuz ayında 38 halka arz işlemi olmuş ve 16,3 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir. Birincil halka arz sayısı itibarıyla tarihin en yüksek seviyesine ulaşılırken bu gelişmede 17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7256 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeyle 17/11/2020 tarihinden sonra payları, Borsa Istanbul Pay Piyasasında ilk defa işlem görmek üzere en az yüzde 20 oranında halka arz edilen şirketlere kurumlar vergisi oranının iki puan indirimli uygulanması önemli etki yaratmıştır. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2021 yılının ilk dokuz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 72,2, altın dolar işlem hacmi ise yüzde 30,2 oranında azalmıştır. Eylül 2021 itibarıyla altın TL işlem hacmi 20,2 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 12,3 milyar ABD doları; ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 260 ton olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı Eylül ayında 1 trilyon 900 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli Işlem Pazarı işlem hacmi Eylül 2021 itibarıyla 2 trilyon 613 milyar TL'ye ulaşmıştır. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2021 itibarıyla toplamda 65 şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 41'i hayat dışı, 21'i hayat ve emeklilik ve 3'ü de reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2020 yılında toplam prim üretimi, 2019 yılına göre yüzde 20 oranında artarak 82,6 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 19,5 oranında artarak 75,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 6,8 milyar TL tutarında da reasürans yoluyla prim üretilmiştir. Sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat tutarı, 2020 yılında yüzde 6,2 artışla 137,2 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nın 27 katı olarak gerçekleşmiştir. Sigortacılık sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yılı öncesinde yüzde 70erin üzerinde seyrederken, son yıllarda uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2020 yılında toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 54,5 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 50,4 olmuştur. Haziran 2021 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 65 şirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 41'dir. TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran 2019 2020 2020 2021 Aktif Toplamı (Milyon TL) 236 629 307 834 271955 335 494

Performans (Milyon TL)

Teknik Göstergeler (Yüzde)

Konservasyon Oranı (1)

Hayat Dışı Şirketler 74,3 73,9 73,3 71,6

Hayat/Emeklilik Şirketleri 96,3 96,5 96,9 96,2

Teknik Kârlılık

Hayat Dışı Şirketler 8,7 11,5 14,5 10,4

Hayat/Emeklilik Şirketleri 18,9 18,2 17,9 16,3

Direkt Prim Artış Hızı

Hayat Dışı Şirketler 19,8 17,9 14,3 19,3

Hayat Sigorta Şirketleri 64,5 27,1 59,3 3,5

Kaynak: Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu

(1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.

Sigortacılık sektöründe 2019 yılında kâr 7,9 milyar TL iken 2020 yılında yüzde 33 oranında artarak 10,5 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 6 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 4,1 milyar TL kâr elde etmiştir. Hayat dışı ve hayat-emeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda düzenli olarak artmıştır. 2020 yılında reasürans şirketleri de 450 milyon TL kâr kaydetmiştir. TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri BES OKS BES BES OKS OKS Toplam Fon Katılımcı (o Çalışan Katılımcıları Devlet Çalışanları Devlet Büyüklüğü Sayısı Sayısı Fon Tutarı Katkısı Fon Tutarı Katkısı Yıllık Kişi Kişi Milyon TL O MiyonTL o MilyonTL o MilyonTL Milyon TL Müze) 2009 1 987 940 - 9 097 - - - 9 097 42,8 2010 2281478 - 12012 - - - 12012 30,2 2011 2641843 - 14330 - - - 14330 19,3 2012 3128130 - 20 346 - - - 20 346 42,0 2013 4 153 055 - 25 146 1152 - - 26 297 29,2 2014 5 092871 - 34 793 3019 - - 37812 43,8 2015 6 038 432 - 42 979 5 020 - - 47 999 26,9 2016 6 627 025 - 53 409 7 438 - - 60 848 26,8 2017 6924945 3420618 67 677 10141 1793 - 79612 30,8 2018 6878224 4761 668 76 962 11 656 4 685 - 93 303 17,2 2019 6871131 5354242 101 884 17 262 8 194 - 127341 36,5 2020 6900564 5724081 137 094 21253 11304 483 170135 33,6 2020 (1) 6874679 5638302 129325 19 422 10398 343 159 488 38,3 2021(1) 6979724 6025228 154 472 22 235 13 936 640 191 282 19,9 Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül sonu itibarıyladır.

Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü, 2020 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 33,6 oranında artışla 170,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2021 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 191,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2021 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 177 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 7 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü 14 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 6 milyon tekil kişi çalışan yer almaktadır. 25/5/2021 tarihli ve 31491 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayılı Kanunla 5684 sayılı Sigortacılık Kanununda değişiklik yapılarak teminatı bulunmayan veya teminat bulunmasında güçlük çekilen riskler için teminat sağlaması, bu riskler için sigorta veya reasürans havuzları ve benzeri mekanizmaları yürütmesi amacıyla tüzel kişiliği haiz Özel Riskler Yönetim Merkezi kurulmuştur. Söz konusu Merkezle ayrıca diğer özellikli kuruluşlarla reasürans desteği işbirliği kurulmasına ve böylece reasürans primlerinin bir bölümünün yurtiçinde kalmasına da imkan sağlanmıştır. Aynı kanunla 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanununda değişiklik yapılarak bireysel emeklilik sistemine 18 yaş altı kişilerin de katılabilmeleri mümkün hale getirilmiştir. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar Haziran 2021 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 111'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 179,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran 2019 2020 2020 2021 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 23 22 22 22 Şube Sayısı (Adet) 119 116 118 116 Personel Sayısı (Kişi) 1232 1 206 1207 1209 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 58 176 70277 63 626 79 763 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1125 1502 833 1078 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 56 55 56 55 Şube Sayısı (Adet) 352 343 342 350 Personel Sayısı (Kişi) 4 269 4 098 4183 4 136 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 37 017 48 044 36 170 51 640 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1374 979 557 875 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 15 15 14 15 Personel Sayısı (Kişi) 901 853 864 840 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 27 560 36 046 25 573 43 283 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 633 1 090 406 737 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 20 18 18 19 Aktif Büyüklüğü (Milyon TU) 4872 4901 5 049 4931 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 262 292 3 256 Kaynak: BDDK

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

2020 yılının son çeyreğinden itibaren uygulanan finansal sıkılaşma bankaların kredi verme iştahını azaltmış, banka dışı finans kuruluşlarına olan kredi talebini artırmıştır. Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2021'de bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman şirketlerinde sırasıyla yüzde 25,4, yüzde 42,8 ve yüzde 69,3 artarken varlık yönetim şirketlerinde yüzde 2,3 azalmıştır. Haziran 2021 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılığı söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 1,4, yüzde 1,9, yüzde 1,8 ve yüzde 5,2 olarak gerçekleşmiştir. Katılım Finans Haziran 2021 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Bu katılım bankalarının toplamda 1.280 şubesi bulunurken yaklaşık 17 bin personeli bulunmaktadır. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 38,4 oranında artarak 504,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı, bu dönemde yüzde 6,8'den yüzde 7,5'e yükselmiştir. Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler, Haziran 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 29,7 oranında artarak 191,9 milyar TL'den 248,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Haziran 2021 itibarıyla 118,1 milyar TL'si TP, 255,3 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 373,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplamı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 37,7 oranında büyümüştür. Söz konusu katılım fonlarının krediye dönüşüm oranı, Haziran 2021 itibarıyla yüzde 66,6 olarak gerçekleşmiştir. Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde katılım bankalarının dönem net kârı 2020 yılı Haziran ayında 1,65 milyar TL tutarında iken, Haziran 2021 itibarıyla bu tutar 1,99 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak kârlılığı yüzde 7,04'ten yüzde 6,74'e, aktif kârlılığı ise yüzde 0,50'den yüzde 0,42'ye gerilemiştir. TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler Haziran 2019 2020 2020 2021 Katılım Bankacılığı -Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 284,4 437,1 364,4 504,3 Krediler (Milyar TL) 136,2 222,3 191,9 248,9 Katılım Fonu (Milyar TL) 215,4 321,4 271,3 373,4 Banka Sayısı (Adet) 6 6 6 6 Yurt içi Şube Sayısı (Adet) 1176 1251 1191 1276 Yurt dışı Şube Sayısı (Adet) 3 4 3 4 Personel Sayısı (Bin kişi) 16 16,8 16,4 17,2 -Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı (1) / Toplam Aktifler 1,00 0,98 0,50 0,42 Dönem Net Kârı (1) / Toplam Özkaynaklar 13,38 15,77 7,04 0,74 -Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 18,05 17,83 19,07 16,55 Takipteki Alacaklar (Brüt) / Brüt Krediler 5,13 3,59 3,96 3,51 Katılım Sigortacılık

Hayat /Emeklilik 248 345 152 177

Toplam Prim Üretimi (Milyon TL) 2 982 3 694 1770 2313

Hayat Dışı Şirketler 2733 3348 1618 2108

Hayat/ Emeklilik 249 346 152 205

Kira Sertifikası (Sukuk) İhraçları (Milyar TL) (2)

TL Cinsi Kira Sertifikaları 7,6 37,2 34,2 3,8

Altına Dayalı Kira Sertifikaları 19,1 23,2 12,3 311

Avro Cinsi Kira Sertifikası 12,1 4,4 3,7 11,0

Dolar Cinsi Kira Sertifikası - 17,8 12,0 -

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK, TSB

(1) Yıl içindeki birikimli değerler kullanılmıştır.

(2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir. Hazine tarafından 2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında katılım finans sektörü için önemli bir yere sahip olan kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. 2021 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 3,8 milyar TL tutarında bir ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde yurt içinde 11 milyar TL karşılığında Avro cinsi kira sertifikası ihraç edilmiştir. Ayrıca, 2017 yılından itibaren altına dayalı kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. Altına dayalı kira sertifikası ihraçları kapsamında 31,1 milyar TL karşılığında ihraç gerçekleştirilmiştir. Katılım finans sektörü içerisinde gelişmekte olan katılım sigortacılığında Haziran 2021 itibarıyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere beşi hayat, yedisi hayat dışı işlem yapan sigorta şirketi faaliyet göstermektedir. Katılım sigortacılığında oluşturulan ve uygulanmaya başlanan Türkiye Modelinin ülkemizin katılım finans merkezi olması yolunda önemli bir avantaj sağlayacağı öngörülmektedir. 07/03/2021 tarih ve 31416 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7292 sayılı Kanun'da yer alan hükümler uyarınca tasarruf finansman şirketleri, 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu kapsamında BDDK'nın düzenleme ve denetim yetkisi altına alınmıştır. Bu çerçevede tasarruf finansman şirketlerinin 7 Nisan 2021 tarihine kadar intibak süreci için BDDK'ya başvurmaları istenmiştir. BDDK'ya başvuru yapan şirketlerden 21'inin intibak planı uygun görülmeyerek tasfiyelerine karar verilmiştir. Diğer taraftan, intibak başvurusunda bulunan ve faaliyetlerine devam eden altı şirketin ise halihazırda mali tablolarının ve bilgi işlem sistemlerinin ulusal ve uluslararası standartlara uyumunun görülebilmesi amacıyla şirketler nezdinde bağımsız denetim süreçleri başlatılmıştır. 3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2020 yılı, pandeminin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerinin sınırlandırılmasına yönelik olarak maliye politikası araçlarının etkin biçimde kullanıldığı bir yıl olmuştur. Hanehalkına doğrudan kaynak transferlerinin yanı sıra istihdam ve reel sektörü desteklemeye yönelik programlar yürütülmüştür. Ayrıca, ekonomik aktivite yakından takip edilmiş, vergi ve sosyal güvenlik primlerinde erteleme yapılmış, kredi imkânlarına erişimde kolaylıklar sağlanmış ve enflasyonla mücadele kapsamında vergi uyarlamaları yapılmıştır. Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2020 yılında 2019 yılına göre 0,7 puan azalarak yüzde 32,4 olmuştur. Vergi gelirlerinde ise bir önceki yıla göre 0,9 puanlık artış gerçekleşmiştir. Vergi hasılat artışında, özellikle dolaylı vergilerin İ,3 puan artış göstermesi etkili olmuştur. Bununla birlikte, sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası fonu prim gelirleri ile diğer genel devlet gelirlerinde 1,5 puanlık düşüş gerçekleşmiştir. Genel devlet harcamaları 2020 yılında GSYH'ya oranla 2019 yılına göre 0,2 puan artarak yüzde 36,4 olmuştur. Bu dönemde cari giderlerde 0,3 puan, yatırım harcamaları ve sermaye transferlerinde ise 0,1'er puanlık azalış olmuştur. Merkezi yönetim bütçesinden yapılan cari transferler 0,2 puan, diğer genel devlet unsurlarından yapılan transferler ise 0,5 puan artmıştır. Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2020 yılında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,9 puan artış göstermiş ve yüzde 3,9 olmuştur. 2020 yılı Mart ayı sonrasında ülkemizde de hissedilmeye başlayan pandeminin etkileri 2021 yılında da devam etmektedir. 2021 yılı maliye politikası ihtiyatlı bir biçimde kurgulanmış bunun da genel devlet dengelerine yansıması gelir ve gider kalemlerinde azalış şeklinde olmuştur. Bununla birlikte, nominal milli gelir büyümesinin program öngörülerinin üzerinde gerçekleşmesi de bu gelişmede etkili olmuştur. 2021 yılında genel devlet gelirlerinin bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla 1,8 puan azalarak yüzde 30,7 olacağı öngörülmektedir. Genel devlet gelirlerindeki bu daralmanın 0,6 puanlık kısmının vergi gelirlerinden, kalan kısmının ise faktör gelirleri ve sosyal fonlardan oluşması beklenmektedir. Gelir kalemlerinde program öngörülerinin üzerinde bir nominal gerçekleşme olmasına rağmen GSYH nominal büyümesinin yüksekliği oransal düşüşte etkili olmaktadır. Ayrıca, 2021 yılında enflasyon artışını sınırlama ve talep koşullarının iyileştirilmesi amacına yönelik olarak vergi uyarlamaları yapılmıştır. Vergi uyarlamaları sebebiyle vazgeçilen gelir büyüklüğünün GSYH'ya oran olarak yüzde 1,5'in üzerinde olduğu hesaplanmaktadır. GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarının 2021 yılında bir önceki yıla kıyasla 2,1 puan azalacağı ve yüzde 34,3 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari giderler ile cari transferlerin 1,2'şer puan azalacağı, sermaye transferlerinin ise 0,3 puan artacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2020 yılında yüzde 3,9 olan genel devlet açığının 2021 yılında yüzde 3,6'ya gerileyeceği öngörülmektedir. 2020 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 1,i olan genel devlet faiz dışı borçlanma gereğinin 2021 yılında yüzde 0,7'ye, aynı dönemde yüzde 3,2 olan program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 2,1'e gerilemesi beklenmektedir. Genel devlet kapsamına KİMlerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2020 yılında GSYH'ya oranla yüzde 3,9 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2021 yılında aynı seviyede olması öngörülmektedir. Aynı dönemde yüzde 3,2 olan program tanımlı kamu kesimi açığının ise yüzde 2,4'e gerilemesi beklenmektedir. 2020 yılında GSYH'ya oranla yüzde 39,7 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2021 yılında yüzde 36,6'ya düşmesi beklenmektedir. Ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuzlukları devam eden salgının da etkisiyle, 2021 yılında, ekonomik dalgalanmaların genel devlet açığını genişletici etkisinin, bir önceki yıla göre, az bir düşüşle devam ettiği görülmektedir. Bir defalık tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmaların etkisi arındırıldığında, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2021 yılında, bir önceki yıla göre, 0,7 puan artışla yüzde 3,6 seviyesinde olacağı, yapısal faiz dışı dengenin ise 0,5 puan kötüleşerek yüzde 0,8 oranında açık vereceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 34- Genel Devlet Yapısal Denge Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel devlet dengesidir. (2) Vergi ve prim yapılandırması, 2B ve özelleştirme gelirleri gibi bir defalık gelir ve giderler hariç genel devlet dengesidir. (3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelir ve giderler ile devresel etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen denge 2020 yılında 888 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 19,3 artışla 2021 yılında 1.060 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 14,8 oranında artırılması hedeflenmektedir. Söz konusu gelişmede, temelde 2020 yılında salgın dolayısıyla hızla yükselen sosyal koruma harcamalarının eski seyrine dönmesi etkili olmuştur. TABLO 1: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 2016 2017 2018 2019 2020 2021(1) (2022(2) (Cari Fiyatlarla, Milyar TL)

TOPLAM 443,6 497,1 613,6 738,6 888,2 10598 12163

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2022 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,8 olması beklenmektedir. 2022 yılında vergi artışının 0,1 puan olacağı bununla birlikte, vergi dışı normal gelirlerde 0,1 puan ve faktör gelirlerinde 0,8 puan azalış olacağı tahmin edilmektedir. Genel devlet harcamalarının 2022 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oranla 1 puan azalarak yüzde 33,3 olması beklenmektedir. Bu dönemde yatırım harcamalarının 0,1 puan, cari harcamaların 0,7 puan ve transfer harcamalarının 0,1 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2022 yılında 0,1 puanlık bir düşüşle yüzde 3,5'e gerileyeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı açığının 0,5 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,3'e gerilemesi; program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 1,2 olması beklenmektedir. 2022 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,2 puan azalarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 1,4'e gerileyeceği öngörülmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2022 yılında yüzde 35,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) | 2018 2019 2020 2021(2) 2022(3) 2018 2019 2020 2021 (2) 2022 (©) Vergiler 632 710 686315 846357 1074582 1280125 16,8 15,9 16,8 16,2 16,2 -Vasıtasız 221254 244 972 265 728 356 072 435 476 5,9 5,7 5,3 5,4 5,5 -Vasıtalı 389 414 416 398 552 662 684 858 802 970 10,4 9,6 11,0 10,3 10,2 -Servet 22042 24 944 27 966 33 652 41 678 0,6 0,6 0,6 0,5 0,5 Vergi Dışı Normal Gelirler 83 894 80 987 89 078 123131 134 182 2,2 1,9 1,8 1,9 1,7 Faktör Gelirleri 177 014 261 169 262 013 281116 269 325 4,7 6,0 5,2 4,2 3,4 Sosyal Fonlar 338 694 396 347 435 055 555 484 659 303 9,0 9,2 8,6 8,4 8,4 TOPLAM 1232313 1424817 1632502 2034313 2342935 32,8 33,0 32,3 30,6 29,7 -Özelleştirme Gelirleri 6198 5 086 4 738 5 000 9 000 0,2 0,1 O,i O,1 0,1 TOPLAM GELİR 1238511 1429903 1637240 2039313 2351935 32,9 33,1 32,4 30,7 29,8 Cari Harcamalar 594 464 712 644 817 829 998 645 1129435 15,8 16,5 16,2 15,0 14,3 Yatırım Harcamaları 141 616 115 228 130 681 174338 196 110 3,8 2,7 2,6 2,6 2,5 -Sabit Sermaye 141 019 113 748 128 346 172 240 194 488 3,8 2,6 2,5 2,6 2,5 -Stok Değişmesi 597 1 480 2335 2097 1622 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Transfer Harcamaları 591 053 732 983 886 950 1105861 1299948 15,7 17,0 17,6 16,6 16,5 -Cari Transferler 564 175 697 694 850133 1036978 1226187 15,0 16,2 16,8 15,6 15,6 -Sermaye Transferleri 26878 35 289 36 816 68 883 73 761 0,7 0,8 0,7 1,0 0,9 FAİZ DIŞI HARCAMA 1247849 1452955 1693356 2088881 2373345 33,2 33,7 33,6 31,4 30,1 TOPLAM HARCAMA 1327133 1560855 1835460 2278844 2625493 35,3 36,1 36,4 34,3 33,3 BORÇLANMA GEREĞİ 88 623 130 952 198 219 239531 273 559 2,4 3,0 3,9 3,6 3,5 FAİZ DIŞI BORÇLANMA GEREĞİ 9338 23 052 56 116 49 569 21410 0,2 0,5 y1 0,7 0,3 FAİZ GİD. ve ÖZEL. GEL. HARİÇ BORÇ. GER. 15 536 28138 60 854 54 569 30 410 0,4 0,7 1,2 0,8 0,4 aynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO 1: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)

2018 2019 2020 2021(1) 2022 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Merkezi Yönetim Bütçesi 72813 124 747 175 292 230 016 278374 KİT 3181 9325 -274 20 079 17 967 İşletmeci KİT 2 958 7 694 -2213 20 132 17 998 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 223 1631 1940 -52 31 Mahalli İdareler 21 758 8 900 -3 652 348 6 545 Döner Sermaye 1554 2329 503 1 466 1032 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -1352 -2 105 -1 590 0 0

16 768 33 747 57 879 69354 41772

KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç)

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

Merkezi Yönetim Bütçesi

KİT ji

İsletmeci KIT

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar

Mahalli İdareler

Döner Sermave

Sosyal Güvenlik Kuruluşları

İşsizlik Sigortası Fonu

Fonlar

KKBG

KKBG (Faiz Giderleri Hariç)

KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç)

KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program TABLO I: 38- 2020 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi Mahaijli İşsizlik Sosyal Döner GENEL . Özelleş. Yönetim İdareler Fonlar Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET işletmeci Kapsamı Toplam Bütçesi Fonu TOPLAMI 1. Vergiler 697 740 98 822 22541 o o -406 818 696 -2 646 -6 -2 652 a. Vasıtasız 213 556 30331 22541 (0) 0 -406 266 022 -2 646 - -2 652 b. Vasıtalı 484 183 68 490 (0) (0) 0 o 552 674 o (0) o 2. Vergi Dışı Normal Gelirler 67 874 14 227 7 804 (0) 0 -704 89 201 -2 061 (0) -2 061 3. Faktör Gelirleri 112 777 15 179 -12 16 637 2545 3820 150 946 12 739 -909 11830 4. Sosyal Fonlar (0) 0 0 -50 374 -72 771 (0) -123 145 (0) o 0 5. Cari Transferler -514 127 -12665 -11 585 5 408 71 980 o -460 989 2 605 (0) 2 605

I. KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 364264 115563 18748 -28 329 1753 2710 474 709 10 638 -916 9722

II. CARİ GİDERLER -424 782 -86 856 -21552 o o o -533 190 o o o

III. KAMU TASARRUFU -60 518 28707 -2804 -28 329 1 753 2710 -58 481 10 638 -916 9722

IV. YATIRIMLAR -96 076 -38 853 o o -163 -2 720 -137 813 -21 265 -293 -21559 a. Sabit Sermaye -96 076 -38 881 o o -163 -1494 -136 614 -23 638 -1 -23 640 b. Stok Değişmesi (0) 28 o 0 0 -1 226 -1 199 2373 -292 2 081

V. TASARRUF-YATIRIM FARKI -156 595 -10 146 -2804 -28 329 1 590 -10 -196 294 -10 628 -1209 -11837

VI. SERMAYE TRANSFERLERİ -18 697 13855 3 467 o o 586 -789 15 979 383 16 362 1. Servet Vergileri 14 727 13 239 3521 (0) (0) o 31 487 (0) 0 0 2. Diğer Transferler -27 519 -4 599 494 0) o o -31 624 14 829 503 15332 3. Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -5 905 5 216 -548 o o 586 -652 1151 -120 1031

VII. KASA-BANKA/BORÇLANMA 175 292 -3 709 -662 28329 -1 590 -575 197 083 -5351 826 -4 526

1. Kasa-Banka Değişimi (0) -8 397 -351 0 o -4 394 -13 143 -10 177 -317 -10 494 2. Dış Borçlanma (net) 24 932 6 090 (0) 0 0 0 31022 3 520 (0) 3 520 -Dış Borç Ödemesi -42 963 -3 098 (0) (9) 0 0 -46 061 -944 (0) -944 -Dış Borç Kullanımı 67 895 9 187 (9) o o 0) 77 083 4 464 o 4 464 3. İç Borç/Alacak (net) 150 359 -1344 311 28 329 -1 590 4 898 180 340 4 443 2257 6 700 4. Stok Değişim Fonu o -58 o o o -1 079 -1 136 -3 138 -1114 -4 252 BORÇLANMA GEREĞİ 175 292 -3 652 -662 28329 -1590 503 198 219 -2213 1940 -274 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. TABLO 1: 39- 2021 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi Mahalli İşsizlik Sosyal Döner GENEL . Özelleş. TOPLAM Yönetim İdareler Fonlar Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET işletmeci Kapsamı Toplam KAMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1. Vergiler 876 141 132 673 33 000 0 (0) -516 1041 299 -3 667 -7 -3 675 1 037 624 a. Vasıtasız 283 922 40 020 33 000 0 o -516 356 427 -3 667 -7 -3 675 352 752 b. Vasıtalı 592 219 92 653 (0) 0 (0) o 684 872 0 o o 684 872 2. Vergi Dışı Normal Gelirler 101 976 17 927 3 425 o (0) o 123 328 -2 663 o -2 663 120 666 3. Faktör Gelirleri 101 352 15 899 -18 12 698 8 788 3 982 142 702 -14 402 36 -14 366 128 336 4. Sosyal Fonlar o o (0) -37 865 -43 696 o -81 561 o o o -81 561 5. Cari Transferler -612 237 -16 339 -8 004 7 578 35 195 (0) -593 806 3 263 o 3 263 -590 543

I. KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 467 233 150161 28404 -17 589 287 3 467 631 962 -17 469 29 -17441 614 522

11. CARİ GİDERLER -528 628 -107817 -22503 o o O -658949 o o O -658949

III. KAMU TASARRUFU -61 395 42343 5900 -17 589 287 3 467 -26 986 -17 469 29 -17441 -44 427

IV. YATIRIMLAR -126 298 -55 617 o o -287 -845 -183 047 -36 014 3273 -32741 -215 788 a. Sabit Sermaye -126 298 -55 685 (0) o -287 -999 -183 270 -41 228 -11 -41 239 -224 509 b. Stok Değişmesi o 68 o 0) o 155 222 5214 3 284 8 498 8 720

V. TASARRUF-YATIRIM FARKI -187 693 -13 274 5900 -17 589 o 2622 -210 034 -53 483 3301 -50181 -260215

VI. SERMAYE TRANSFERLERİ -42323 13 024 3987 o o -1 866 -27 177 41 806 34 41841 14 663 1. Servet Vergileri 19 219 14 433 4 631 0 o (0) 38 282 (0) o o 38282 2. Diğer Transferler -52 081 -6 267 20 0) (0) o -58 328 36 865 35 36 899 -21 429 3. Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -9 461 4 858 -663 0) (0) -1 866 -7 132 4941 o 4941 -2 190

VII. KASA-BANKA/BORÇLANMA 230 016 250 -9888 17 589 o -756 237 211 11 676 -3 336 8341 245 552 1. Kasa-Banka Değişimi o 6 658 -9 641 0) (0) -2 741 -5 724 7 804 -3 7 801 2077 2. Dış Borçlanma (net) 44 406 -1 439 (0) o (0) o 42 967 5 684 o 5 684 48 651 -Dış Borç Ödemesi -44 955 -3 700 (0) 0) (0) (0) -48 655 -5 138 o -5 138 -53 793 -Dış Borç Kullanımı 89 361 2 262 o 0 (0) (0) 91 622 10 823 o 10823 102 445 3. İç Borgç/Alacak (net) 185 610 -4871 -247 17 589 (0) 4207 202 288 6 643 -49 6 594 208 882 4. Stok Değişim Fonu o -98 0 0) (0) -2 222 -2320 -8 455 -3 283 -11 739 -14 058 BORÇLANMA GEREĞİ 230 016 348 -9888 17 589 o i 466 239531 20 132 -52 20 079 259 610 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini TABLO I: 40- 2022 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi Mahalli işsizlik Sosyal Döner GENEL . Özelleş. TOPLAM “Bütçe esi İdareler Fonlar Sigoresi Güvenlik (Sermaye Topı4 MI işletmeci Kapsamı Toplam KAMU 1. Vergiler 1042 077 157 585 39824 o) 0) -623 o 1238863 -4031 - -4036 1234827 a. Vasıtasız 349 021 47655 39824 0 e) -623 435 877 -4031 -5 -4036 431841 b. Vasıtalı 693 056 109 930 0 0 0 e) 802 986 o) o) o) 802 986 2. Vergi Dışı Normal Gelirler 108 628 21822 4811 0 0 o 135 260 -4 569 0 -4569 130 691 3. Faktör Gelirleri 86 063 17 539 -21 11 136 4042 3393 122 152 2720 1 2721 124 873 4. Sosyal Fonlar 9 0 0 -19437 (o -42692 e) -62 129 e) e) o) -62 129 5. Cari Transferler -732 414 -19 519 -11 508 9489 (38956 o -714 996 5201 o) 5201 -709 795

I. KAMU HARCANABİLİR GELİRİ (504354 177427 33106 1 189 305 2770 719 150 -679 -4 -684 718 466

II. CARİ GİDERLER -610370 (-128 182 -26 669 o o O -765222 o o 0 -765222 111. KAMU TASARRUFU -106 016 49245 6436 1189 305 2770 -46 072 -679 -4 -684 -46 755

IV. YATIRIMLAR -129 737 -72 038 o o -305 -4450 -206531 -62 963 1316 -61647 -268179 a. Sabit Sermaye -129 737 -72 054 0) 0 -305 -4 056 -206 152 -61 870 -2 -61872 -268 024 b. Stok Değişmesi 0 15 0 0 0 -394 -379 -1 093 1318 225 -154

V. TASARRUF-YATIRIM FARKI -235 753 -22794 6436 1189 o -1681 -252603 -63 643 1312 -62331 -314934

VI. SERMAYE TRANSFERLERİ -42 621 16293 4769 o o 1846 -19 713 49326 37 49363 29 650 1. Servet Vergileri 22 840 18839 5495 0 0 o 47 174 e) 0 o) 47 174 2. Diğer Transferler -51 161 -7 667 22 0 0) o -58 806 41 238 37 41275 -17 531 3. Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -14 300 5 122 -748 0 e) 1846 -8 081 8 088 e) 8 088 7

VII. KASA-BANKA/BORÇLANMA 278 374 6 500 -11 205 -1 189 o -165 272316 14317 -1348 12968 285284 1. Kasa-Banka Değişimi 0 14296 -10912 0 0 -2 286 1097 3 579 12 3 590 4 688 2. Dış Borçlanma (net) 0 -2 460 e) o) o o -2 460 2207 e) 2207 -253 -Dış Borç Ödemesi 0 -5 083 e) o) 0 e) -5 083 -10 607 O -10607 -15 690 -Dış Borç Kullanımı 0 2 623 e) 0 0 e) 2623 12814 0 12814 15 437 3. İç Borç/Alacak (net) (2) 278 374 -5 290 -293 -1 189 0 3318 274 922 12212 -43 o 12169 287 091 4. Stok Değişim Fonu 0 -45 0 e) 0 -1 198 -1243 -3 681 -1317 -4 999 -6242 BORÇLANMA GEREĞİ 278 374 6 545 -11 205 -1 189 o 1032 273 559 17 998 -31 17967 291526 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Program

(2) 2022 yılına ilişkin merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır. 3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2021 yılında pandemi tedbirlerinin kademeli olarak kaldırılması neticesinde ekonomik faaliyetlerde ortaya çıkan toparlanma gelir performansını olumlu etkilemiştir. Buna ilave olarak, bazı kamu alacaklarına sağlanan ödeme kolaylıkları, bir taraftan bütçe gelirlerini artırırken, diğer taraftan ilave gelir elde eden sosyal güvenlik sisteminin finansman ihtiyacını azaltmıştır. Harcamalarda temelde personel giderleri, esnaf destekleri, aşı alımları ve diğer ihtiyaçlara bağlı olarak artış yaşanmıştır. 2021 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 1.346,1 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL ve bütçe açığının 245 milyar TL olacağı öngörülmüştür. Bununla birlikte, yıl sonunda harcamaların başlangıç ödeneğinin 160,1 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 175,1 milyar TL üzerine çıkarak sırasıyla 1.506,3 milyar TL ve 1.276,3 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2021 yılında bütçe açığının 230 milyar TL, faiz dışı açığın ise 50,5 milyar TL olması beklenmektedir. 2021 yılı bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 4,3 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 3,5 olarak gerçekleşeceği, yüzde 2,2 olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 1,9 düzeyine gerileyeceği öngörülmektedir. 2021 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 160,1 milyar TL üzerine çıkarak 1.326,7 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 20 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangıç ödeneğini 24 milyar TL aşarak 409 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede tespit edildiği üzere, Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 3 olarak uygulanmış, Ocak ayında yüzde 4,33 ve Temmuz ayında yüzde 5,45 oranında enflasyon farkı verilmiştir. Bununla birlikte, kurumların ilave istihdam ihtiyaçlarının karşılanması personel giderlerinde yaşanan artışta etkili olmuştur. 2021 yılı bütçesinde 89,1 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alım giderlerinin, 41,6 milyar TL artış göstererek 130,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, aşı alımları ile kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanması etkili olmuştur. 2021 yılı bütçesinde 536 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda bu tutarın 5İ,i milyar TL üzerine çıkarak 587,1 milyar TL olması beklenmektedir. Vergi gelirlerinde yaşanan güçlü performansa bağlı olarak mahalli idareler ve fonlara ayrılan paylarda yaşanan artış, cari transferlerde geçen yıla göre ortaya çıkan yükselişin temel belirleyicisi olmuştur. Bunun yanı sıra, Covid-19 pandemisinin ekonomik ve sosyal etkileriyle mücadele kapsamında verilen esnaf destekleri, kamu bankaları kaynaklı görevlendirme giderlerinde ortaya çıkan artış ve yaşanan doğal afetler nedeniyle AFAD'a yapılan ödemeler cari transferlerde ortaya çıkan yükselişin diğer belirleyicileri olmuştur. Sermaye giderlerinin yıl sonunda başlangıç ödeneğinin 21,3 milyar TL üzerine çıkarak 125,1 milyar TL olması beklenmektedir. Bu gelişmede, başta ulaştırma ve sulama altyapısının güçlendirilmesine yönelik yatırımlar olmak üzere ilave taleplerin karşılanması etkili olmuştur. 2021 yılında sermaye transferlerinin, başlangıç ödeneğinin 9,7 milyar TL üzerinde 18,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede; TÜBİTAK projeleri ve AFAD için ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmuştur. Borç verme kaleminin 2021 yılı bütçesinde belirlenen tutarın 18,5 milyar TL üzerinde 56,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, demiryolu ulaştırması ile petrol taşıma alanında hizmet gösteren kamu sermayeli şirketlere yapılan sermaye katkıları etkili olmuştur. Faiz giderlerinin 179,5 milyar TL ile 2021 yılı bütçesinde öngörülen tutarla aynı seviyede gerçekleşmesi beklenmektedir. Merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 2021 yılında bütçe hedefinin 175,1 milyar TL üzerinde ve GSYH'ya oran olarak da yüzde 19,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Normalleşme sürecine geçişle birlikte ekonomik aktivitelerde yaşanan toparlanmanın önümüzdeki dönemde daha da güçleneceği ve bütçe gelirlerinin kademeli olarak iyileşeceği tahmin edilmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak kurumlar vergisi, dâhilde alınan KDV ve ithalde alınan KDV'den; vergi dışı gelirlerdeki artışın ise faizler, paylar ve cezalardan elde edilen tahsilattan kaynaklanacağı öngörülmektedir. Covid-19 pandemisinin etkilerinin hafiflemesi ve normalleşme sürecinin başlamasına bağlı olarak bazı vergi kalemlerinde yaşanan performans artışlarının vergi gelirlerinin bütçe öngörüsünün üzerinde gerçekleşme beklentisini güçlendiren önemli bir etmen olarak görülmektedir. Başlangıç bütçesine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 135,2 milyar TL artışla 1.057,9 milyar TL, vergi dışı gelirlerin ise 40,0 milyar TL artışla 218,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak vergi gelirlerinin yüzde 15,9, vergi dışı gelirlerin ise yüzde 3,3 olacağı tahmin edilmektedir. Ekonomik aktivitedeki toparlanmaya bağlı olarak gelir vergisi ve kurumlar vergisi tahsilatında artış yaşandığı görülmektedir. Gelir vergisi tahsilatının 2021 yılı bütçe hedefinin 5,2 milyar TL üzerine çıkarak 200,5 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,0 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki olumsuz etkisini hafifletmeye yönelik alınan tedbirler ile faiz ve ücretlerde yaşanan gelişmeler belirleyici olmuştur. 2021 yılı kurumlar vergisi tahsilatının bütçe tahmininin 46,0 milyar TL üzerine çıkarak 151,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranının yüzde 2,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu artışta, temel olarak kurumlar vergisi oranının yüzde 20'den yüzde 25'e çıkarılması etkili olmuştur. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2021 yılı bütçe tahmininin 36,9 milyar TL üzerine çıkarak 108,5 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,6 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. İş yeri kiralama ve bazı hizmetlerde KDV oranlarının düşürülmesinin tahsilat üzerindeki olumsuz etkisine rağmen, iç talepteki güçlü seyir, makroekonomik göstergelerde yaşanan gelişmeler ile mali disiplinin sürdürülmesine yönelik olarak alınan tedbir ve yapılandırma düzenlemeleri söz konusu artışta belirleyici olmuştur. Kamu maliyesinde enflasyonla mücadele kapsamında uygulanan tedbirler ÖTV tahsilatını önemli ölçüde düşürmüştür. Bu çerçevede, 2021 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 44,5 milyar TL altında kalarak 31,2 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 0,5 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2018 yılında yürürlüğe girerek halen uygulanmaya devam edilen ve ham petrol fiyatları ile kurdaki artışların akaryakıt pompa satış fiyatına yansımasını sınırlandırmak amacıyla artış miktarının ÖTV indirimi yoluyla telafi edildiği bir sisteme dayanan eşel mobil uygulaması, petrol ve doğal gaz ürünlerinden alınan ÖTV tahsilatını oldukça azaltmıştır. Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 23,8 milyar TL üzerinde 63,4 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu gelişmede, pandemide bireysel otomobil talebinde yaşanan artış ile fiyatlara bağlı olarak araç başına alınan ÖTV tutarlarının artması etkili olmuştur. 2021 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 1,1 milyar TL altında 64,4 milyar TL olacağı, alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının ise bütçe tahmininin 2,9 milyar TL üzerinde 20,8 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Enflasyonla mücadelenin ve fiyat istikrarının desteklenmesi amacıyla; sigaralarda nispi vergi oranı 2021 yılının başında yüzde 67'den 63'e düşürülmüş, tütün mamullerine yönelik ÖTV tutarlarında yıl boyunca, alkol ürünlerine uygulanan ÖTV tutarlarında ise Temmuz ayında Yİ-ÜFE güncellemesi yapılmamıştır. 2021 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 43,1 milyar TL üzerine çıkarak 238 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,6 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu artışta, 2020 yılında Covid-19 pandemisi nedeniyle ithalde alınan KDV gelirlerinde yaşanan düşük performansın ardından 2021 yılında ithalattaki güçlü toparlanmayla birlikte kur ve emtia fiyatlarının yukarı yönlü seyrine bağlı olarak vergi gelirlerinde yaşanan artış belirleyici olmuştur. Ekonomik aktiviteyi yansıtan önemli göstergelerden olan harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 1,8 milyar TL üzerinde 36,1 milyar TL, damga vergisi gelirlerinin ise bütçe tahmininin 4,2 milyar TL üzerinde 28 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında MTV, BSMV, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, veraset ve intikal vergisi kalemlerinde de bütçe tahminlerine göre artışlar beklenmektedir. 2020 yılında tahsil edilmeye başlanan dijital hizmet vergisi, küresel bir sorun alanı olarak nitelendirilebilecek olan dijital ekonominin vergilendirilmesi konusunda önemli bir vergi politikası aracı olarak uygulanmaktadır. 2021 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, bütçe hedefinin 40,0 milyar TL üzerine çıkarak 218,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin tek seferlik düzenlemeler kapsamında 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Kanunun uygulanmasından; 945 milyon TL'si 2021 yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 43,9 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2017 yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında 2017-2020 yıllarında toplam 5,6 milyar TL ve 2021 yılı ilk dokuz ayında 169 milyon TL tahsilat yapılmıştır. 2018 yılında yürürlüğe giren 7143 sayılı yapılandırma Kanunu kapsamında ise 1,3 milyar TL'si 2021 yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 27,4 milyar TL tahsilat elde edilmiştir. Ayrıca, 2020 yılında yürürlüğe giren 7256 sayılı Kanun kapsamında, 2021 yılı ilk dokuz aylık dönemde 21,2 milyar TL ve 2021 yılında uygulamaya konulan 7326 sayılı Kanun kapsamında ise 22,7 milyar TL gelir elde edilmiştir. Yapılan beş düzenleme kapsamında, 2021 yılı Ocak-Eylül döneminde toplamda 46,4 milyar TL yapılandırma tahsilatı elde edilmiştir. 2021 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 6,6 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2021 yılının ilk dokuz aylık bölümünde, Ocak ayında 3,5 milyar dolar tahvil, Haziran ayında 2,5 milyar dolar kira sertifikası, Temmuz ayında 1,5 milyar avro tahvil ve Eylül ayında 2,25 milyar dolar tahvil olmak üzere toplam 10 milyar dolar karşılığı dış finansman sağlanmıştır. 2021 yılında bütçe gerçekleşmeleri ve tahminlerinde kaydedilen iyileşmenin bir yansıması olarak yılın geri kalanında finansman ihtiyacının azalması nedeniyle 2021 yılı iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 94,9 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bununla birlikte 2021 yılı Hazine Finansman Programı duyurusunda 120,5 olarak yer alan söz konusu oranın yıl sonunda tahminlerin oldukça altında gerçekleşerek yüzde 90'lar seviyesine doğru inmesi beklenmektedir. Böylelikle orta vadede Hazine'nin aylık ve yıllık borç servisi tutarlarının önemli ölçüde gerilemesi ile merkezi yönetim borç stoku üzerindeki enflasyon, kur ve faiz risklerinin olumsuz etkilerinin azaltılması sağlanmıştır. 2021 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 318,2 milyar TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 28,1'i sabit kuponlu, yüzde 15,4'ü TÜFE'ye endeksli, yüzde 3,3'ü kuponsuz, yüzde 18,7'si değişken faizli tahvil ve yüzde 2'si kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, yüzde 8,2'si avro ve yüzde 6,6'sı ABD doları olmak üzere iç finansmanın yüzde 14,8'i yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. İhracına ilk olarak 2017 yılında başlanan altın cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikası ihraçlarına 2021 yılında da devam edilmiş olup iç borçlanmanın yüzde 17,8'i söz konusu senetlerle gerçekleştirilmiştir. 2020 yılı sonunda 34 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2021 yılı Eylül ayı sonunda 54 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 10,46'dan yüzde 16,97 düzeyine çıkmıştır. TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020 2021(1) 2019 2020 Brüt Borç Stoku 1329054 1812849 2181 059 30,8 35,9 İç Borç Stoku 755 052 i 060354 1186 718 17,5 21,0 Tahvil 736 791 1 060354 1179800 17,1 21,0 Bono 18 261 0 6918 0,4 0,0 Dış Borç Stoku 574 002 752 495 994 340 13,3 14,9

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler

2022 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.472,6 milyar TL olması hedeflenmiş, bütçe harcamaları ise 1.751 milyar TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 278,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,5 olacağı öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2022-2024 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasında öngörülen sıkılaştırmanın ve kaynak kullanımında etkinliğinin sağlanması ile kamu gelirlerinin kalitesinin artırılması olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmiştir. 2022 yılında toplam personel giderleri, genel maaş ve ücret artış oranının toplu sözleşmede tespit edildiği üzere Ocak ayında yüzde 5, Temmuz ayında ise yüzde 7 olarak uygulanacağı dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan toplam personel harcamalarının 499,9 milyar TL, GSYH'ya oranının ise yüzde 6,3 olacağı öngörülmüştür. 2022 yılında mal ve hizmet alım giderleri için 128,1 milyar TL ödenek öngörülmüştür. Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,3 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düşüşte OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumların cari harcamalarına yönelik tasarruf politikası uygulanacak olması etkili olmuştur. 2022 yılında cari transferlerin 657,3 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 8,3 olması öngörülmektedir. Sermaye giderlerinin ise 132,3 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,7 seviyesinde olması programlanmıştır. Sermaye transferlerinin GSYH'ya oranının, 2022 yılında yüzde 0,1 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,8 milyar TL, SUKAP için 1 milyar TL, SOGEP için 166 milyon TL, kalkınma ajansları için 374 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 2,4 milyar TL kaynak ayrılmıştır. 2022 yılında borç verme kaleminin 61,6 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,8 olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 41,7 milyar TL'sini KIMlere yapılacak sermaye transferleri, 9,3 milyar TL'sini öğrenim ve harç kredileri, 0,9 milyar TL'sini KKTC'ye krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 6,2 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir. 2022 yılı faiz giderlerinin GSYH'ya oranla yüzde 3,1 düzeyinde olması beklenmektedir. 2022 yılında merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının, 2021 yılı gerçekleşme tahmininin 0,5 puan altında ve yüzde 18,7 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi dışı gelirler 0,6 puan düşerken, vergi gelirlerinin 0,1 puan artması beklenmektedir. 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren ülkemiz ekonomik ve sosyal hayatını olumsuz şekilde etkileyen pandeminin 2021 yılının ikinci yarısından itibaren etkilerinin hafiflemeye başladığı ve söz konusu gelişmelerin bütçe gelir performansına da yansıdığı görülmektedir. 2022 yılında Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerinin daha belirgin bir biçimde ortadan kalkması beklenmekte olup bu gelişmelerin vergi tahsilatını olumlu etkileyeceği tahmin edilmektedir. 2022 yılına yönelik maliye politikası amaç ve hedefleri kapsamında bütçe gelirleri yönünden gerçekçi ve orta vadeli projeksiyonlarla uyumlu bir tahmin seti oluşturulmuş olup pandemi sürecinden çıkışta ekonomide yaşanan olumlu gelişmeler hedefin de üstünde bir gelir performansının yakalanabileceği yönünde ayrıca olumlu sinyaller barındırmaktadır. 2022 yılında gelir ve kurumlar vergisinden oluşan gelir vergileri tahsilatı toplamının GSYH'ya oranla 2021 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan artması ve yüzde 5,5 olması beklenmektedir. Bu gelişmede, 2021 yılında yüzde 25 olarak uygulanan kurumlar vergisi oranının 2022 yılında yüzde 23'e düşecek olmasına rağmen, vergi indirimlerine bağlı oluşan baz etkisi ile ücret, faiz ve diğer gelir vergisi kaynaklarında beklenen gelişmelerin etkili olacağı tahmin edilmektedir. Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında KDV oranlarında yapılan bazı geçici indirimlerin sonlandırılması ile pandemi sonrası normalleşme sürecinde iç talepte ve makroekonomik göstergelerde beklenen olumlu gelişmelerin KDV tahsilatını artırması beklenmektedir. Bununla birlikte, 2021 yılında yapılandırma uygulamalarından sağlanan yüksek miktardaki gelirin oluşturduğu baz etkisi sonucunda, 2022 yılında dâhilde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının 2021 yılı seviyesinin 0,1 puan altında kalması beklenmektedir. 2022 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan altında kalarak yüzde 2,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2021 yılında yüzde 20 seviyesinin altına inmesi beklenen ÖTV gelirlerinin toplam vergi gelirleri içindeki payının 2022 yılında yüzde 17,4 olması beklenmektedir. Söz konusu azalışta 2022 yılında da uygulanmaya devam edileceği öngörülen bazı akaryakıt ürünlerine yönelik eşel mobil sistemi kaynaklı gelir kaybının temel belirleyici olması beklenmektedir. 2022 yılında, bütçe kapsamında diğer bir önemli gelir kaynağı olan ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının ise 2021 yıl sonu gerçekleşme beklentisine göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında şans oyunları vergisi tahsilatının GSYH'ya oran olarak yüzde 0,1 seviyesinde ve 6,9 milyar TL tutarında olması beklenmektedir. 2020 yılında uygulamaya giren dijital hizmet vergisi tahsilatının ise 2,7 milyar TL seviyesine ulaşması beklenmektedir. Sektörde yaşanan yapısal değişim ve gelişmelere bağlı olarak GSYH'ya oranı sürekli olarak azalan, ancak 2018 yılı itibarıyla tek oranlı vergilemeye geçilmesi sonrası istikrarlı bir seyir izlemeye başlayan özel iletişim vergisi tahsilatının ise 6,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2022 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, 2021 yılı gerçekleşme tahmini olan yüzde 3,3'ten yüzde 2,7 seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Bu azalışta temel olarak devletin temettü gelirleri ile faiz ve ceza gelirlerinde öngörülen gelişmelerin etkili olması beklenmektedir. Bütçe gelirleri içerisinde vergi gelirlerinin, vergi gelirleri içerisinde de doğrudan vergi gelirlerinin payının artıyor olması, 2022 yılında kamu gelirlerinin sağlıklı ve sürekli kaynaklardan elde edilmesine yönelik politikalarla uyumlu bir gelir bütçesi öngörüldüğünü göstermektedir. TABLO 1: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (Yüzde Değişim) (Yüzde Dağılım) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2020 2021 (1) 2022(2) 2021(1) 2022(2) (Oo 2020 2021(1) 2022(2) (oo 2020 2021(1) 2022(2) HARCAMALAR 1203737 1506283 1750957 o 25,1 (16,2 (100,0 100,00 100,0 239 227 22,21 01 - Personel Giderleri 287 785 351 367 424 757 22,1 20,9 23,9 23,3 24,3 5,7 5,3 5,4 02 - SGK Devlet Primi Giderleri 48 294 57 657 69 143 19,4 19,9 4,0 3,8 3,9 10 0,9 0,9 03 - Mal ve Hizmet Alım Giderleri 96 971 130 633 128 134 34,7 -1,9 8,1 8,7 7,3 1,9 2,0 1,6 04 - Faiz Giderleri 133 962 179 542 240 384 34,0 33,9 11,1 11,9 13,7 2,7 2,7 3,1 05 - Cari Transferler 498 063 587 080 657 273 17,9 12,0 41,4 39,0 37,5 9,9 8,8 8,3 06 - Sermaye Giderleri 93 742 125 057 132 254 33,4 5,8 7,8 8,3 7,6 1,9 1,9 1,7 07 - Sermaye Transferleri 15171 18 489 10 048 21,9 -45,7 1,3 1,2 0,6 0,3 0,3 0,1 08 - Borç Verme 29 750 56 458 61 599 89,8 9,1 2,5 3,7 3,5 0,6 0,8 0,8 09 - Yedek Ödenekler 0 0 27 365 0,0 0,0 1,6 0,0 0,0 0,3 GELİRLER 1 028 446 1 276 268 1472583 24,1 15,4 100,0 100,0 100,0 20,4 19,2 18,7 1 - Genel Bütçe 999 147 1 249 309 1442897 25,0 15,5 97,2 97,9 98,0 19,8 18,8 18,3 01 - Vergi Gelirleri 833251 1057913 1 258 279 27,0 18,9 81,0 82,9 85,4 16,5 15,9 16,0 02 - Vergi Dışı Gelirler 150 015 169 079 158 091 12,7 -6,5 14,6 13,2 10,7 3,0 2,5 2,0 03 - Sermaye Gelirleri 7 535 8 039 12307 6,7 53,1 0,7 0,6 0,8 0,1 0,1 0,2 04 - Alınan Bağış ve Yardımlar 8346 14 278 14 220 71,1 -0,4 0,8 il 1,0 0,2 0,2 0,2 2 - Öz.Büt.İda, ve Düz.Den.Kur. 29 299 26 958 29 686 -8,0 10,1 2,8 2,1 2,0 0,6 0,4 0,4 BÜTÇE DENGESİ -175 292 -230 016 -278 374 31,2 21,0 -3,5 -3,5 -3,5 Bilgi İçin: Faiz Dışı Harcamalar 1 069 775 1326741 1510574 24,0 13,9 21,2 20,0 19,2 Faiz Dışı Bütçe Dengesi -41 329 -50 473 -37 991 22,1 -24,7 -0,8 -0,8 -0,5 Program Tanımlı Bütçe Dengesi -124 302 -124 881 -94 196 0,5 -24,6 -2,5 -1,9 -1,2 Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.2. Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2020 yılında, Covid-19 pandemisinin etkisiyle ulaşım başta olmak üzere kentsel hizmetlerden elde edilen bazı gelirlerde ortaya çıkan azalmaya rağmen, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan paylardaki artış sonucu, mahalli idare gelirleri reel olarak aynı düzeyde kalmış ve 141,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise 2016-2018 döneminde reel olarak tarihi yüksek seviyeye ulaştıktan sonra, yerel seçimler öncesi hızla artan borçlanma gereğine bağlı olarak ortaya çıkan yüksek finansman ihtiyacı sebebiyle 2019 yılından sonra 2020 yılında da reel olarak gerilemiş ve GSYH'nın yüzde 2,73'ü seviyesinde gerçekleşmiştir. Yerel seçimler öncesinde tarihi yüksek seviyeye ulaşan yatırım harcamalarındaki azalmanın öncülük ettiği söz konusu mali dengelenmede cari harcamalardaki gerileme de etkili olmuştur. Böylece, 2019 yılında GSYH'nın yüzde 0,21'i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açığı, 2020 yılında yüzde 0,07 seviyesinde bütçe fazlasına dönüşmüştür. 2021 yılında, mahalli idare gelirlerinin, fiyatlandırılabilir hizmetlerde bozulan fiyatmaliyet ilişkisine bağlı olarak faktör gelirlerindeki reel azalmanın etkisiyle, GSYH'ya oranla yüzde 2,72 seviyesine gerileyeceği, mahalli idare harcamalarının ise gelirleri ve finansman imkânlarına bağlı olarak GSYH'nın yüzde 2,73'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2021 yılında mahalli idareler dengesinin sınırlı düzeyde GSYH'nın yüzde 0,01'i seviyesinde açık vereceği beklenmektedir. TABLO 1: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2019 2020 2021(1) 2022(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 39 536 49 026 63270 74512 Büyükşehir Belediyeleri 33 702 42399 57 449 68 611 İl Özel İdareleri 3321 4137 5272 6 209 TOPLAM 76 559 95 562 125991 149 333 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Belediyeler 0,92 0,97 0,95 0,95 Büyükşehir Belediyeleri 0,78 0,84 0,86 0,87 İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,08 TOPLAM 1,77 1,89 1,90 1,90

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2022 yılında, mahalli idare gelirlerinin 215,8 milyar TL, harcamalarının ise 222,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nın yüzde 0,08'i düzeyinde 6,5 milyar TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2019 2020 2021(2) 2022(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b.Stok Değişimi 30 30 30 30

3.Cari Transferler 11938 12 665 16339 19 519

4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -4 456 -5 216 -4 858 -5 122 5.Sermaye Transferi (Net) 3 487 4 599 6 267 7 667 GELİR-GİDER FARKI -8 900 3 652 -348 -6 545 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2020 yılında 0,5 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2021 yılında da 1,5 milyar TL açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yılında döner sermayeli işletmelerin açığının 1 milyar TL'ye düşürülmesi hedeflenmektedir. TABLO 1: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 2019 2020 2021(1) 2022 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 92252 104 172 126 702 136 806 - İşletme Gelirleri 91 725 103 379 124 889 135 416 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 528 793 1812 1390 - Bütçe Transferleri 0 0 0 0 B. Giderler 94 582 104 675 128 168 137 839 - İşletme Giderleri 91034 100 352 122 720 133 413 - Yatırım Harcamaları 1 164 1 494 999 4 056 - Stok Artışı 1451 2305 2 067 1592 - Sabit Kıymet Artışı -247 -586 1 866 -1846 - Dolaysız Vergiler 349 406 516 623 - Fonlara Transferler 830 704 0 0 C. Gelir-Gider Farkı -2329 -503 -1 466 -1032 (GSYH'ya Oran, Yüzde) A. Gelirler 2,1 2,1 1,9 1,7 B. Giderler 2,2 2,1 1,9 1,7 C. Gelir-Gider Farkı -0,1 0,0 0,0 0,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2021 yılında bir önceki yıla göre prim gelirlerindeki düşüş nedeniyle SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının 0,2 puan azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve sağlık giderlerindeki düşüş sonucunda SGK'nın toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak 1,1 puan azalması beklenmektedir. Temelde gelir-gider dengesinde yaşanan 0,9 puanlık iyileşme nedeniyle sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,7 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütçesinden 245,8 milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları, 2021 yılı Ocak ayında yüzde 8,37; Temmuz ayında ise yüzde 8,45 oranında artırılmıştır. Memur maaşları ve memur emekli aylıklarında ise 2021 yılı Ocak ayında yüzde 7,33; Temmuz ayında yüzde 8,45 oranında artış sağlanmıştır. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yılın tamamında geçerli olmak üzere 2021 yılı Ocak ayında yüzde 21,56 oranında artışla brüt 3.577,5 TL'ye yükseltilmiştir. TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2019 2020 2021(1) 2022 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

- Yatırım Harcamaları 198 163 287 305

- Diğer Giderler (3) 37 599 39 821 46 082 49 780

C. Gelir-Gider Farkı -37 863 -70 389 -35 195 -38 956

Bilgi İçin:

Bütçe Transferleri (4) 197 064 245 976 245 796 280 683

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

Bilgi İçin:

Bütçe Transferleri (4) 4,6 4,9 3,7 3,6

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturalı ödemeler gibi bütçeden alınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır. Diğer giderler; faturalı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.

(4) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2020 yılında 24,4 milyar TL transfer yapılmış olup 2021 yılında prim teşviklerinin 29 milyar TL olması beklenmektedir. 2020 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları, sırasıyla 48,6 milyar TL ve 84,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 58,1 milyar TL ve 98,7 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,3; faiz gelirlerinin yüzde 0,2; devlet katkısının ise yüzde O,i seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nın yüzde 0,6'sı seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılı İSF toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak yüzde 0,9 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede özellikle 2020 yılında salgın karşısında istihdamı desteklemeye yönelik uygulamaya konulan kısa çalışma ödeneği, nakdi ücret desteği ve normalleşme desteği gibi programların 2021 yılı Haziran ayı sonu itibarıyla sonlandırılması etkili olmuştur. Ayrıca, 2021 yılı işsizlik ödeneği giderlerinin 5 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılı sonunda toplam Fon varlığının 85,6 milyar TL'lik tutarla GSYH'nın yüzde 1,3'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020 2021(1) 2022(2) 2019 2020 2021(1) 2022/2) A, Gelirler 40365 38270 43011 49091 0,9 0,8 0,66 0,6 - Prim Gelirleri 16547 o 16225 22734 (o 28466 04 03 03 04 - Devlet Katkısı 5516 5 408 7578 9 489 Oi Oi 0 Oi - Faiz Gelirleri 16832 o15750 11726 10447 04 03 02 oi - Diğer Gelirler 1471 887 972 600 0,03 0,02 001 001 B. Giderler 36 467 66599 60599 47902 08 1,3 0,9 0,6 a o 8185 30272 18631 13529 02 0,6 03 02 - Diğer Giderler 28283 36327 41969 34373 07 07 06 04 Ea Gider 3898 -28329 -17589 1189 Ol -06 -03 0,0 Vana am Fon 131542 103213 85624 86813 30 2,0 13 il arlığı Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabına çalışanların emekli aylıklarının 2022 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılması öngörülmüştür. Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2022 yılının Ocak ayında yüzde 5, Temmuz ayında yüzde 7 oranında artırılması öngörülmüştür. 2022 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarının toplam gelirlerinin 675,8 milyar TL, toplam giderlerinin 714,7 milyar TL ve gelir-gider açığının 39 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 8,6; giderlerin yüzde 9,1 ve açığın yüzde 0,5 olması hedeflenmiştir. 2022 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 280,7 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3,6'sı oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2022 yılında GSYH'ya oran olarak İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4, faiz gelirinin yüzde 0,1 ve devlet katkısının yüzde 0,1 oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nın yüzde 0,6'sı oranına ulaşması beklenmektedir. Böylece, 2022 yılında toplam Fon varlığının 86,8 milyar TL ile GSYH'nın yüzde 1,1'i seviyesinde gerçekleşmesi hedeflenmektedir. 3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2021 yılında toplam fon gelirlerinin 40,4 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 30,5 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 9,9 milyar TL olması öngörülmektedir. 2021 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 5 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yılında Özelleştirme Fonunun 9 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2022 yılında fon gelirlerinin 49,4 milyar TL, fon giderlerinin 38,2 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 11,2 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2019 2020 2021(2) 2022 (3) A. Fon Gelirleri 25 172 33811 40 413 49 404 - Vergi Gelirleri 18 572 22541 33 000 39 824 - Vergi Dışı Normal Gelirler 3348 7 804 3425 4811 - Faktör Gelirleri (Net) 102 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 3 149 3 467 3 987 4 769 B. Fon Giderleri 26 150 33 149 30 525 38 199 - Cari Giderler 21037 21552 22 503 26 669 - Faktör Giderleri (Net) 0 12 18 21 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 5114 11 585 8 004 11 508 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 0 0 C. Gelir-Gider Farkı -979 662 9888 11205 D. Finansman 979 -662 -9 888 -11 205 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - İç Borç - Alacak İlişkisi (Net) -32 311 -247 -293 - Kasa - Banka Değişimi 1011 -35İ -9641 -10 912 Bilgi İçin: - Özelleştirme Gelirleri 5 086 4 738 5 000 9 000 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME

a) Mevcut Durum

Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payının azaltılması yönünde izlenen politikalar neticesinde yıllar itibarıyla KİT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payı azalmaktadır. 2000 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2021 yılı sonunda bu oranın yüzde 0,2 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2021 yılında yüzde 2,1'e gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllık ortalama personel sayısının 100 bine düşmesi beklenmektedir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir. KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2020 yılında GSYH'nın yüzde 0,01'i oranında finansman fazlası vermiştir. 2021 yılında ise GSYH'nın yüzde 0,30'u oranında finansman açığı vermesi beklenen bu kuruluşların 2021 yılında 24,8 milyar TL dönem zararı ve 20,1 milyar TL borçlanma gereği oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bu sonuçta küresel düzeyde artan enerji maliyetlerine bağlı olarak yükselen doğalgaz ve elektrik fiyatlarının başta hanehalkı olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansıtılması etkili olmuştur. Söz konusu kuruluşlara 2021 yılında 37,2 milyar TL sermaye transferi, 2,6 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2021 yılında 0,7 milyar TL hasılat payı ve 2,3 milyar TL temettü ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 41,2 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında ham petrol ve döviz kurundaki gelişmeler BOTAŞ ve EÜAŞ'ın maliyetlerini önemli ölçüde artırmıştır. Ayrıca 2021 yılında yağışların mevsim normallerinin altında kalması hidroelektrik potansiyelinde azalmaya sebep olmuştur. Bunun sonucunda doğal gaz santrallerinden elektrik üretimini artıran EÜAŞ'ın elektrik üretim maliyeti yükselirken, BOTAŞ”ın ise doğal gaz satış miktarında artış yaşanmıştır. Maliyet artışlarına bağlı olarak toptan doğal gaz ve elektrik fiyatlarında sene içerisinde yukarı yönlü ayarlama yapılmıştır. Ancak söz konusu fiyat güncellemeleri maliyet artışlarını karşılamakta yetersiz kalmış olup BOTAŞ ve EÜAŞ'ın 2021 yılını zararla kapatması beklenmektedir. Finansman ihtiyacının karşılanması için bu kuruluşlara sene içerisinde sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. Karadeniz ve Akdeniz'de gerçekleştirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Gaz Sahası'ndaki “Amasra- 1 Kuyusu”nda 135 milyar metreküplük yeni doğal gaz keşfini açıklamıştır. 2021 yılındaki bu keşifle birlikte Karadeniz'deki toplam doğal gaz rezervi 540 milyar metreküpe ulaşmıştır. Yüksek yatırım maliyetine katlanan TPAO'ya kaynak yaratılması amacıyla 08/01/2021 tarihli ve 3416 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Kuruluş tarafından Hazineye ödenen hasılat payı uygulaması kaldırılmıştır. Doğal Gaz Piyasası Kanununun ek 1'inci maddesi gereğince; BOTAŞ/a ilişkili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Company Limited (TPIC) ve BOTAŞ International (BIL), TPAO'yla ilişkili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Off-Shore Technology Center Limited (TP-OTC) şirketleri amaç ve iştigal sahaları değiştirilmeksizin Türk Ticaret Kanunu kapsamında Türkiye merkezli olarak kurulmuştur. Yurt dışı pazarlarda Covid-19 sürecinin etkilerinin azalması ve normalleşmenin başlamasıyla Eti Maden'in satış miktarlarında artış yaşanmıştır. 2021 yılında bir önceki yıla göre satış miktarında yüzde 50, satış hasılatında ise yüzde 74 gelir artışı beklenmektedir. Enerji ve madencilik KİTlerinin yatırımlarının 2021 yılı sonunda bir önceki yıla göre 13,2 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımları, TELAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama projeleri yatırımları önemli rol oynamıştır. Stok artışı ve dönem gelir-giderlerine bağlı olarak ÇAYKUR'un 2021 yılında finansman ihtiyacının yükselmesi beklenmektedir. 2020 yılında yaklaşık 77 milyon TL kâr eden TİGEM'in, artan tarımsal emtia fiyatları sonucunda 2021 yılında da kâr etmeye devam edeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında TMO'nun buğday, arpa, mercimek, çavdar, tritikale ve yulaf ürünleri için açıkladığı müdahale alım fiyat artışları, alım fiyatlarının açıklandığı dönemlere göre, 12 aylık ortalama ÜFE ve Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi artışlarının üzerindedir. TMO, 2021 yılı hasat döneminde artan tarımsal emtia fiyatları karşısında yem maliyet artışlarını sınırlamak amacıyla, besici ve yetiştiricilere yem hammaddesi olarak uygun fiyatla buğday ve arpa satışı gerçekleştirmektedir. Öte yandan, un sanayicilerine yönelik olarak da buğday satışı yapılmaktadır. Covid-19 pandemisinin havayolu sektörüne olan olumsuz etkisini azaltmak amacıyla alınan tedbirler sonrasında DHMİ'nin 2021 yılında 2,3 milyar TL dönem zararı oluşturması beklenmektedir. On Birinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda yatırımlarına ağırlık veren TCDD'nin 2021 yılında toplam KIT yatırımlarının yüzde 31'ini gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan sermaye transferleriyle karşılayan TCDD'ye 2021 yılında 19,7 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. 03/07/2021 tarihli ve 31530 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7330 sayılı Kanun ile 233 sayılı KAK kapsamından çıkarılan MKEK, Türk Ticaret Kanununa ve özel hukuk hükümlerine tabi MKE Anonim Şirketi olarak yeniden yapılandırılmıştır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla KİT'lere ilişkin bir stratejik plan, 16 performans programı ve 18 performans değerlendirme raporu onaylanmıştır. 2020 yılında kurulan TÜRASAŞ'ın 2022-2026 dönemini kapsayan stratejik plan çalışmalarının yıl içinde tamamlanması beklenmektedir. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2020 yılında 147 milyon TL iken, 2021 yılının ilk dokuz ayında 1.047 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca 2021 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanan ve sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 929 milyon TL'dir. 2020 yılı Ağustos ayında ihalesi yapılan Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin (HES) işletme hakkı devri sözleşmesi 2021 yılı Ocak ayında, Güllük Liman Sahasının işletme hakkı devri sözleşmesi ise Mart ayında imzalanmıştır. 2021 yılı Mart ayında ihalesi yapılmış olan Gebze Dilovası Doğalgaz Santrali, işletme hakkı devri onaya sunulmuştur. Çamlıca 1 HES ve Karakuz Demir Maden Sahası işletme hakkı devri onay süreci tamamlanmış olup sözleşme ve devir süreci devam etmektedir. 2021 yılı Haziran ayında ihalesi yapılan Tortum HES'in işletme hakkı devri sözleşmesinin Aralık ayı içerisinde imzalanması beklenmektedir. 2021 yılı Eylül ayında özelleştirilmesi amacıyla ilana çıkılan Girlevik ve Çal HES“lerinin, yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması ve sonuçların onaya sunulması planlanmaktadır. Taşucu Limanı, Akköprü HES ve Topçam HES'in işletme hakkı devri için Eylül ayında ihale yapılmış olup onay ve devir süreci devam etmektedir. Fenerbahçe Kalamış Yat Limanının işletme hakkı devri için Eylül ayında teklifler alınmış, Ekim ayında nihai pazarlık görüşmeleri tamamlanıp onaya sunulmuştur. TABLO 1:49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2020 2021(1) 2022(2) . (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 213 745 319628 359299 L. İşletme Gelirleri 182 652 264576 300848 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 154810 227963 281238 2. Diğer Gelirler 27842 36 613 19 610 11. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 13 077 14 598 11723 1. Amortismanlar 6 692 8222 10 023 2. Karşılıklar 6 385 6376 1700

III. Bütçe ve Fonlar 18 016 40 455 46 728

WM. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 211531 339760 377297

I. İşletme Giderleri 182 989 293576 309851

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 139 263 242009 262186

2. Diğer Giderler 43727 51 567 47 665

UL. Yatırım Harcamaları 23 638 41228 61870

C. GELİR-GİDER FARKI 2213 -20132 o -17998

D. FİNANSMAN -2213 20132 o 17998

I. Kasa Banka Değişimi -10 177 7 804 3579

IL. İç Borçlanma (Net) 4 443 6643 o12212

III. Dış Borçlanma (Net) 3 520 5 684 2 207

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 4,23 4,81 4,56

I. İşletme Gelirleri 3,62 3,98 3,82

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3,07 3,43 3,57

2. Diğer Gelirler 0,55 0,55 0,25

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,26 0,22 0,15

1. Amortismanlar 0,13 0,12 0,13

2. Karşılıklar 0,13 0,10 0,02

III. Bütçe ve Fonlar 0,36 0,61 0,59

IM. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 4,19 5,11 4,79

I. İşletme Giderleri 3,63 4,42 3,93

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 2,76 3,64 3,33

2. Diğer Giderler 0,87 0,78 0,60

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO 1:50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2020 (O 2021(1) 2022(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 5 178 244 187

I. İşletme Gelirleri 4 616 166 139

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 4 429 55 58

2. Diğer Gelirler 188 111 81

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 57 44 12

1. Amortismanlar 42 7 8

2. Karşılıklar 15 37 4

II. Bütçe ve Fonlar 505 35 37

IV. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 7118 191 156

1. İşletme Giderleri 5 582 173 150

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 4 495 26 29

2. Diğer Giderler 1 088 147 120

TI. Yatırım Harcamaları i 11 2

II. Stok Artışı 1 406 -1 -1

IV. Sabit Kıymet Artışı 120 0 0

V. Dolaysız Vergiler 6 7 5

VI. Temettü Ödemeleri 0 0 0

VIL. Diğer Giderler 2 0 0

C. GELİR-GİDER FARKI -1 940 52 31

D. FİNANSMAN 1940 -52 31

1. Kasa Banka Değişimi -317 -3 12

IL. İç Borçlanma (Net) 2257 -49 -43

III. Dış Borçlanma (Net) 0 0 0

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 0,10 0,00 0,00

1. İşletme Gelirleri 0,09 0,00 0,00

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 0,09 0,00 0,00

2. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

TL. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00

1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00

2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00

II. Bütçe ve Fonlar 0,01 0,00 0,00

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 0,14 0,00 0,00

1. İşletme Giderleri 0,11 0,00 0,00

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,09 0,00 0,00

2. Diğer Giderler 0,02 0,00 0,00

II. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00

II. Stok Artışı 0,03 0,00 0,00

IV. Sabit Kıymet Artışı 0,00 0,00 0,00

V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00

VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00

VIL. Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00

C. GELİR-GİDER FARKI -0,04 0,00 0,00

D. FİNANSMAN 0,04 0,00 0,00

I. Kasa Banka Değişimi -0,01 0,00 0,00

IL. İç Borçlanma (Net) 0,04 0,00 0,00

TIL. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO 1:51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam Toplam 2020 2021(1) 2022(2) 2020 2021(1) 2022(2)

Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde) 1,47 2,32 2,35 1,70 2,32 2,35 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (©) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL

(0) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.

(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.

b) Hedefler

KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2022 yılında 18 milyar TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. Bu hedefin tutturulması; OVP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikaların gerçekleşmesi, KİT'lerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanması, programlanan miktarda alımların yapılması, yatırım harcamalarının belirlenen seviyede kalması ve bütçeden yapılması programlanan transferlerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir. Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi hedeflenmektedir. TCDD, TPAO, BOTAŞ ve TEİAŞ yatırımlarının bir kısmı dış proje kredilerinden finanse edilecektir. TPAO, Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecektir. TMO'nun 2 milyon ton buğday ve 500 bin ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 7,8 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir. KİT'lerde finansal raporlama ve bağımsız denetimin kalitesi artırılacaktır. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. İKİNCİ BÖLÜM 1. 2022 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amacı; salgın sonrası toparlanma sürecinde Türkiye ekonomisinde nitelikli istihdam oluşturulması, enflasyon ve cari açığın azaltılması, yurtiçi tasarrufların ve doğrudan yabancı yatırımların verimli alanlara yönlendirilerek istikrarlı, dengeli, gelir dağılımı adaletini gözeten, ihracata dayalı ve yeşil dönüşümü dikkate alan bir ekonomik yapının hayata geçirilmesidir. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının hazırlanmasında On Birinci Kalkınma Planında yer verilen yıllık ya da çok yıllı tedbirler esas alınmıştır. Bu kapsamda 2022 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2. 2022 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.1. İSTİKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMİ Aşılama çalışmalarının hız kazanmasıyla 2021 yılının Haziran ayı itibariyle diğer birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de normalleşme süreci başlamıştır. Bu süreçte, salgının ilk şokundan sonra, geçtiğimiz yıldan itibaren yakalanan büyüme ivmesinin korunarak, para ve maliye politikalarında eşgüdümün sürdürülmesi, rekabet ve verimliliği artıracak yapısal politikalarla enflasyon ve cari açığın düşürülmesi, işgücü piyasasında etkinliği ve beceri uyumunu geliştirmeye yönelik adımlarla istihdam oranının artırılması, böylece yenilikçi, yüksek katma değer üreten, verimli ve ihracata dayalı bir ekonomik yapının oluşturulması amaçlanmaktadır. 2021 yılında OVP'de öngörülen toparlanma süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2022 yılında güçlü görünümünü koruması ve yüzde 5 oranında bir büyümenin gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Etkin para ve maliye politikaları ile üretim ve verimlilik artışı kanalıyla enflasyonun yüzde 9,8'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatındaki artışın devam etmesi, ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,2 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, teknoloji transferi sağlayan uluslararası yatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılması amaçlanmaktadır. 2.1.1, Büyüme ve İstihdam

a) Amaç

Büyüme potansiyelinin istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde artırılarak sürdürülebilir ve kapsayıcı olması ile iç ve dış talep arasında dengenin sağlanması temel amaçtır. Bu çerçevede; para, maliye ve gelirler politikaları koordinasyon içerisinde yürütülecek, yapısal reformlar ile fiziki, beşeri ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. 2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanması için gerekli yatırımların finansmanında yurt içi tasarruflar önemli rol oynamaktadır. Yatırımların finansmanının sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, salgın gibi olası şoklara karşı daha dayanıklı hale gelinmesi ve dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması için yurt içi tasarrufların yüksek ve istikrarlı bir düzeyde olmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Toplam yurt içi tasarruf oranı, 2009-2020 yılları arasında ortalama yüzde 24,6 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu oran 2011 yılı ve sonrasında artış sergileyerek 2018 yılında yüzde 27,7'ye ulaşmıştır. Tasarruf oranı, 2019 yılında dengelenme sürecinde yüzde 26'ya inmiş, ancak 2020 yılında özel kesim tasarruf oranında kaydedilen artışın etkisiyle yüzde 26,8'e yükselmiştir. Ülkemizde tasarruf oranı 2020 yılı itibarıyla orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarının altında olmakla beraber, OECD ve Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde seyretmektedir. Uzun vadeli tasarrufların artırılması bakımından önemli olan bireysel emeklilik sisteminde (BES) 2013 yılı başında yürürlüğe giren devlet katkısı uygulamasıyla birlikte kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. 2012 yılı sonunda 3,1 milyon olan katılımcı sayısı, 30 Eylül 2021 itibarıyla yaklaşık 7 milyona ulaşmış, fon büyüklüğü ise 20,3 milyar TL'den 176,7 milyar TL'ye (22,2 milyar TL'si devlet katkısı) yükselmiştir. Ayrıca, gönüllülük esasına dayalı BES'in yanı sıra, çalışanların emeklilik dönemlerindeki refah düzeylerinin yükseltilmesini hedefleyen otomatik katılım sistemi 1 Ocak 2017 yılında yürürlüğe girmiştir. 30 Eylül 2021 itibarıyla sistemde yaklaşık 6 milyon çalışan katkı payı ödemeye devam ederken toplam fon büyüklüğü 14,6 milyar TL'ye (0,6 milyar TL'si devlet katkısı) ulaşmıştır. 25 Mayıs 2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayılı Kanunla, 18 yaşından küçüklerin BES kapsamına alınmasına ilişkin yasal düzenleme hayata geçirilmiştir. Söz konusu kanunla aynı zamanda, üyelerine veya çalışanlarına emekliliğe yönelik taahhütte bulunan dernek, vakıf ve sandıkların birikimlerini 31 Aralık 2023 tarihine kadar kısmen veya tamamen BES'e aktarabilme imkânı sağlanmıştır. 6 Mayıs 2021 tarihinde Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkında Yönetmelikte yapılan değişiklikle birlikte emeklilik yatırım fonlarının merkezi bir platformdan (BEFAS) alınıp satılabilmesine yönelik düzenleme hayata geçirilmiştir. Yine aynı yönetmelikle, yılda altı kez yapılabilen fon dağılımı değişikliği sayısı 12'ye çıkarılmıştır.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıcı, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtır. Emekliliğe yönelik ve uzun vadeli tasarrufları artırmak amacıyla oluşturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katılımcı tabanını genişletmeye yönelik çalışmalar kapsamında gelişimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarlı büyümenin yakalanabilmesi adına önümüzdeki dönemde katılımcı sayısının ve fon büyüklüğü artışının sürdürülebilir kılınmasına yönelik iyileştirmeler gerçekleştirilecektir. Mevcut Konut Hesabı Sistemi daha cazip hale getirilerek yastık altı tasarrufların finansal sisteme çekilmesine katkı sağlanacaktır. Ticari mevduatların mevduat sigortası kapsamına dâhil edilmesiyle tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin daha fazla korunması sağlanacak, böylelikle tasarrufların finansal sisteme çekilmesi özendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

li . Sorumlu/şbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Finansal sistem dışında bulunan kaynakların, araçlar çeşitlendirilerek finansal sisteme çekilmesi sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.226) Tedbir 226.1. Yastık altı | Hazine ve Maliye 1. Hanehalkı tasarruflarının artırılmasını ve tasarrufların finansal sisteme | Bakanlığı (S), Bankacılık söz konusu tasarrufların finansal sisteme çekilmesini sağlayacak özel Düzenleme ve Denetleme | geçmesini teşvik etmek amacıyla teşvikler sürdürülecek ve Kurumu, Sermaye oluşturulan Konut Hesabı sistemi gerekli yeni teşvikler tasarlanacaktır. | Piyasası Kurulu, Strateji mevzuat değişiklikleri ile revize edilerek ve Bütçe Başkanlığı daha cazip hale getirilecektir. Tedbir 226.2. Mevduat Tasarruf Mevduatı Sigorta | 1. Tasarruf sahiplerinin hak ve sigortasının kapsamını Fonu (5), Bankacılık menfaatlerinin daha fazla korunması genişletmeye yönelik Düzenleme ve Denetleme | amacıyla ticari mevduatların mevduat mevzuat değişikliği Kurumu sigortası kapsamına dâhil edilmesine ilişkin yapılacaktır. mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(3) | 2022(4)

————————————————— << << a

(1) Yıl sonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.

(2) 2018 fiyatlarıyla

(3) Gerçekleşme Tahmini

(4) Program

(5) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer Alan Finansal Sistemin Geliştirilmesi ve Sigortacılık Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde kademeli ve kalıcı iyileşmenin sağlanması için “Girişimci ve İnsani Dış Politikamız” çerçevesinde ticari ilişkilerin geliştirilmesi suretiyle ihracat potansiyelinin daha yüksek seviyelere çekilmesi, salgın sonrası dönemin getirdiği değişimleri gözeten ve yeşil dönüşüm yaklaşımını da dikkate alan ihracatı artırmaya yönelik destek ve teşvik uygulamalarının hayata geçirilmesi ile turizm faaliyetlerindeki çeşitliliğin artırılmasının yanı sıra yazılım gibi gelişim hızı yüksek sektörlerin desteklenmesi vasıtasıyla hizmet ihracatının artırılması temel amaçtır. Program döneminde, Türkiye'ye teknoloji yoğunluğu yüksek yatırımların daha fazla çekilerek rekabet gücünün yükseltilmesi ve bu sayede cari işlemler dengesinin finansman kalitesini artırılması hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Firmalarımızın tasarım, ürün geliştirme (Ür-Ge) ve markalaşma faaliyetleri desteklenmek suretiyle ihraç edilen mal ve hizmetlerin katma değeri ve rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.231) Tedbir 231.2. İhracata Ticaret Bakanlığı (5), 1. Hizmet sektörleri bakımından ihracata hazırlık aşamasında olan TİM, DEİK, HİB hazırlık aşamasındaki firmaların ihtiyaçlarına firmalarımızın ihtiyaç cevap verecek şekilde mevcut devlet duyacağı eğitim ve destekleri uygulanmaya devam edilecek ve danışmanlık hizmetleri etkinlikleri artırılacaktır. oluşturulacak projeler yoluyla 2. Hizmet ihracatına yönelik devlet destekleri desteklenecektir. kapsamında; ihracata hazırlık aşamasındaki firmaların eğitim ve danışmanlık faaliyetleri, yurtdışı şirket alımlarına yönelik danışmanlık faaliyetleri, HİSER projeleri kapsamında proje katılımcısı şirketlerin uluslararası rekabetçiliklerini geliştirecek danışmanlık ve eğitim faaliyetleri desteklenmeye devam edilecektir. Tedbir 231,3. İşletmelere Ticaret Bakanlığı (5), 1. Sektörel ve ülke bakımından önem ihracat destekleri TİM, TOBB, DEİK, HİB, | taşıyan fuarlara firmaların katılımı kapsamında, tasarım ve İhracatçı Birlikler özendirilecektir. markalaşma faaliyetlerine 2. Markalaşma ve Turguality, fuar katılımı, yönelik kurumsal kapasite ofis/depo/kafe/mağaza açma, reklamgeliştirilecek; fuar katılımları, tanıtım ve marka destekleri sürdürülecektir. ofis ve mağaza açma, 3. Hizmet sektörlerinde yer alan firmalara markalaşma ve Turguality Turguality programı kapsamında, fuar destekleri sürdürülecektir. katılımı, yurtdışı birim açma, kurumsal kapasite geliştirme, reklam-tanıtım, danışmanlık destekleri sağlanmaya devam edilecektir. Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), | 1. Helal akreditasyon usul ve esaslarını Akreditasyon Kurumunun Hazine ve Maliye düzenleyen uygulama dokümanları kurumsal kapasitesi Bakanlığı, Tarım ve hazırlanacaktır. Bahse konu dokümanlar, güçlendirilecek ve faaliyet Ormancılık Bakanlığı, | Helal Akreditasyon Kurumunca yapılmış hacmi ve çeşidi Strateji ve Bütçe ve yapılacak olan tüm denetimlerden elde artırılacaktır. Başkanlığı, Diyanet edilecek tecrübelerden de istifade İşleri Başkanlığı, Türk | edilerek güncellenecektir. Akreditasyon 2. SMIIC bünyesinde teşkil edilmiş olup Kurumu, TSE gıda ve hizmet sektörleri gibi kritik uygulama alanlarında helal standardı oluşturmakla iştigal eden teknik komitelere iştirak edilecek, ülke menfaatlerimiz doğrultusunda uluslararası standartların hazırlanması sağlanacaktır. 3. Helal akreditasyon uygulama alanlarının (helal muayene, helal turizm vb.) genişlemesiyle birlikte yeni helal akreditasyon programları oluşturulacaktır. 4. Helal kalite altyapısında çalışacak beşeri sermayenin güçlendirilmesi ve kurumsal kapasitenin artırılmasını teminen eğitimler düzenlenecektir. İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233) Tedbir 233.3. İthalatın Ticaret Bakanlığı ($) | 1. Ithalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi yerli üretim üzerinde neden Hakkında Mevzuatla İthalatta Korunma olduğu zarar ve tehditlere Önlemleri Hakkında Mevzuat kapsamında karşı uluslararası yürütülecek soruşturmalar sonucunda yükümlülüklerimiz yerli üretim üzerinde zarara neden olan çerçevesinde yerli üretimin ve haksız rekabet yaratan ithalata karşı korunması sağlanacaktır. korunma önlemleri ve dampinge karşi önlemler yürürlüğe konacaktır. Tedbir 233.5. Ticari kalite | Ticaret Bakanlığı (S5), | 1. Türk tarım ürünlerinin uluslararası denetimlerinin etkin bir Tarım ve Orman piyasalardaki imajını iyileştirip muhafaza şekilde yürütülmesiyle Bakanlığı etmek amacıyla, konjonktürel gelişmeler tarım ürünlerinin ihraç de dikkate alınarak, Ticaret Bakanlığı pazarlarındaki kaliteli imajı tarafından geleneksel tarım ürünleri korunacak ve uluslararası ihracatımıza yönelik olarak kalite standartlarını gerçekleştirilen ticari kalite denetim karşılaması sağlanacaktır. sıklıkları değiştirilmek suretiyle denetim daha etkin yapılacaktır. Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236) Tedbir 236.1. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Dünya Ticaret Örgütündeki Firmalarımızın pazarlara müzakerelere aktif katılım sağlanarak, erişim imkânlarının ülkemiz adına adil rekabet ortamı iyileştirilmesi ve adil yaratacak kuralların belirlenmesine rekabet ortamında çalışılacaktır. çalışmalarının sağlanması amacıyla ikili, bölgesel, çoklu ve çok taraflı platformlarda yabancı ülkelerle diyalog güçlendirilecektir. Tedbir 236.2. AB ile Ticaret Bakanlığı (S), | 1. Avrupa Birliğiyle ticari ilişkilerin Gümrük Birliği'nin İlgili Kamu Kurum ve | iyileştirilmesi, tarım tavizlerinin karşılıklı güncellenmesine yönelik Kuruluşları olarak geliştirilmesi, tercihli ticari ve çalışmalar sürdürülecektir. ekonomik ilişkilerin kamu alımlarını, eticaret ve hizmetleri kapsayacak şekilde genişletilmesi amacıyla Gümrük Birliği'nin güncellenmesi resmi müzakerelerinin başlatılabilmesi için hem üye ülkeler hem de AB kurumları nezdinde üst düzey ve teknik seviyede girişimler sürdürülecektir. Müzakerelere hazırlık amacıyla ve sürece aktif katılmalarının sağlanabilmesi için ilgili tüm kamu kurum/kuruluşları, özel sektör temsilcileri ve STK'larla istişareler ve toplantılar sürdürülecektir. Tedbir 236.3. Ekonomide | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri rekabetçiliğin ve verimliliğin sürdürülecektir. artması, tercihli pazara giriş 2. Türkiye-Tayland STA Müzakereleri imkânlarının geliştirilmesini sürdürülecektir. teminen, makroekonomik 3. Türkiye-Ukrayna STA Müzakereleri hedefleri destekleyici yeni sürdürülecektir. serbest ticaret anlaşmaları müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 236.5. Afrika Ticaret Bakanlığı (5), | 1. Gana, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, açılımı çerçevesinde Afrika (| Dışişleri Bakanlığı, Dış | Nijer ve Gambiya'yla KEK toplantısı ülkeleriyle olan diplomatik, | Ekonomik İlişkiler yapılacaktır. ekonomik, ticari ve kültürel | Kurulu, İlgili Kurum ilişkiler daha da ve Kuruluşlar güçlendirilecek; ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında dış ticaret hacmi artırılacaktır. Tedbir 236.6. Ortadoğu Ticaret Bakanlığı (S), | 1. İsrail ve Filistin STA Ortak Komite bölgesinde yer alan Toplantıları yapılacaktır. ülkelerle mevcut 2. Irak, Cezayir, Libya, BAE, Ürdün ve diplomatik, ekonomik, ticari Ummanla KEK Toplantıları ve kültürel ilişkilerimiz gerçekleşüirilecektir. güçlendirilecek; bölge 3. İranla Tercihli Ticaret Anlaşması'nın ülkeleriyle dış ticaret hacmi genişletilmesine matuf müzakereler artırılacaktır. tamamlanacaktır. Tedbir 236.7. Türk Ticaret Bakanlığı (5), | 1. Türk Konseyi bünyesinde Ticaret / Cumhuriyetleri ve BDT Türk Konseyi Ekonomi Bakanları Toplantısıyla Ticaret / ülkeleriyle mevcut Sekretaryası Ekonomi Çalışma Grubu Toplantısı diplomatik, ekonomik, ticari düzenlenecektir. ve kültürel ilişkilerimiz 2. Rusya, Ukrayna, Moldova, Belarus, güçlendirilecek; bölge Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, ülkeleriyle dış ticaret hacmi Gürcistan, Tacikistan, Kırgızistan, artırılacaktır. Özbekistanla Karma Ekonomik Komisyonu Toplantıları; KKTC ile Ortak Komite Toplantısı gerçekleştirilecektir. 3. Rusya, Azerbaycan, Kırgızistan ve Kazakistanla Ticaret ve Yatırım Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilecektir. Doğrudan yatırımların ihracatçı sektörlere yönelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.238) Tedbir 238.1 İmalat Cumhurbaşkanlığı 1. Türkiye Uluslararası Doğrudan Yatırım sanayiinde yüksek katma Yatırım Ofisi (5), Stratejisi doğrultusunda aktif tanıtım değer yaratan komple yeni | Sanayi ve Teknoloji faaliyetleri planlanacak, teşvik yatırımların ülkemize Bakanlığı, mevzuatında gerekli değişikliklerin çekilmesi için aktif tanıtım, | Ticaret Bakanlığı, yapılması sağlanacaktır. müzakere ve özelleştirilmiş | TİM, TOBB teşvik mekanizmaları hayata geçirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

AB ve AB üyesi ülkelerle gerçekleştirilecek üst Adet 44 48 46 düzey siyasi ve teknik görüşme sayısı | Destek kapsamına alınan tasarım ve ürün Adet 701 760 840 geliştirme proje sayısı (Kümülatif) İhracatçıların katılımının desteklendiği milli ve Adet 465 600 700 | bireysel yurtdışı fuar sayısı Mal ihracatına yönelik Turguality ve Marka programları kapsamında desteklenen marka Adet 300 325 320 sayısı (Kümülatif) İhracat desteklerine yönelik etki analizi çalışması Adet 1 1 i sayısı Helal sertifikasyonları da dâhil olmak üzere 2014/8 sayılı Karar kapsamında verilecek destek Milyon TL 30,9 32,5 33,5 tutarı Faaliyette Bulunan Türkiye Ticaret Merkezlerinin Adet 5 6 6 Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası

a) Amaç

2022 yılında para politikasının temel amacı güçlü bir para politikası duruşu ve politika eşgüdümüyle para ve maliye politikası araçlarının etkin kullanımına devam ederek finansal istikrarı gözeterek fiyat istikrarını sağlamak ve korumaktır.

b) Politika ve Tedbirler

Para politikası araçları güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikaları koordineli olarak yürütülecektir. Enflasyon hedeflemesi doğrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açıklamayı sürdürecektir. Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düşürmeyi amaçlayan ihtiyatlı para politikası önlemleri maliye ve gelirler politikaları tarafından da desteklenecektir. Mali disiplin korunacak şekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Böylece enflasyonda atalet etkisi sınırlandırılacaktır. Mal ve hizmet piyasalarında rekabeti temin edecek, geliştirecek ve rekabet ihlallerini orantılı biçimde sonlandıracak, piyasanın serbest bir biçimde işleyişini güçlendirmeyi teminen ekonomiyi ve tüketicileri kartelleşmeye karşı güvence altına alacak çalışmalar sürdürülecektir. Para politikası kararları; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen diğer unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır. Dalgalı kur rejimi uygulamasına devam edilecek, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasalarda istikrarın sağlanması amacıyla gerekli adımlar atılacaktır. Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.242) Tedbir 242.2. Politika TCMB (5) 1. Politika kararlarının iletişimi kararlarının iletişimi kapsamındaki uygulamalara devam kapsamında, fiyatlama edilecek, kamuoyunun daha geniş davranışları ve enflasyonu kesimlerinin kararları anlayıp etkileyen unsurlardaki yorumlayabilmeleri amacıyla dijital gelişmelerle bu gelişmelerin araçların daha etkin kullanımı ve yalın kararları ne yönde etkilediği dille hedef kitlelere kararların konularında kamuoyu açıklanması konusunda çalışmalar bilgilendirilmeye devam yürütülecektir. edilecektir. Gıda fiyatlarının enflasyon üzerindeki baskısını azaltmaya yönelik olarak lojistik ve depolama alanlarında gerekli düzenlemeler yapılacak ve tarımda bölge ve ürün bazında bir planlamanın kurumsal altyapısı hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.244) Tedbir 244.3. Dönemsel fiyat | Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarını dalgalanmaları asgariye (S), Hazine ve Maliye Destekleme Programı kapsamında indirilmesini sağlayacak soğuk (| Bakanlığı, TCMB teklif edilen projelerde Soğuk Hava depo zincirleri desteklenecektir. Deposu yatırımlarına destek verilecektir. Tedbir 244.6. Tarım Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Erken Uyarı Sistemi çalışmalarına ürünlerinde arz ve rekolte (S) tarım ürünleri fiyat ve maliyetleri tahminlerinin sağlıklı konusunda Türkiye Cumhuriyet yapılabilmesine imkân veren bir Merkez Bankasının belirlediği ürün seti erken uyarı sistemi kurularak, ve periyot çerçevesinde veri desteği gıda ürünlerinde fiyat sağlanacaktır. dalgalanmasının büyük veri ve | TCMB (S), Tarım ve Orman | 2. Erken Uyarı Sistemi izleme sonuç ileri analitik yöntemler Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı | raporları gerekli tedbirlerin alınması kullanılarak yakından takip için haftalık olarak Tarım ve Orman edileceği Ürün Gözetim Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığıyla Mekanizması hayata paylaşılacaktır. geçirilecektir. Tedbir 244.7. Taze meyve Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarını sebze piyasasında mevsimselliği | (S), Çevre ve Şehircilik Destekleme Programı kapsamında ve yüksek fiyat artışlarını Bakanlığı, Hazine ve Maliye teklif edilen projelerde Yenilenebilir dengeleyici bir unsur olarak Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Enerji Kaynakları Kullanan Sera teknolojik örtü altı üretimle TCMB, YİKOB'ler, İl Özel yapımları desteklenecektir. modern sulama sistemleri İdareleri, Ziraat Bankası, desteklenecektir. Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) 2022(2)

TÜFE Yıllık Artış Hızı Yüzde 14,6 16,2 9,8

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacına düşük maliyetle cevap verebilen, farklı nitelikteki finansal araçları güvenilir kurumlar aracılığıyla geniş bir yatırımcı tabanına sunabilen ve İstanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir |

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Finansal sektörün reel sektörün finansmanındaki etkinliği artırılacak ve reel sektörün sermaye piyasasından ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşlardan fon kullanması özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.247) Tedbir 247.6. Borsa | Hazine ve Maliye 1. Kanuni düzenleme sonrası ikincil İstanbul Anonim Şirketi | Bakanlığı (S), Gelir mevzuat çalışması yapılacaktır. (BİST) Özel Pazar | İdaresi Başkanlığı, şirketlerine yapılan Sermaye Piyasası yatırımlar, belirli bir orana | Kurulu, Borsa İstanbul, kadar, yatırım yapan | Türkiye Sermaye şirketlerin dönem | Piyasaları Birliği kazancından düşülecektir. | Tedbir 247.12. Yenilikçi ©T Hazine ve Maliye 1. Gerek paya dayalı kitle fonlaması

“111-35/A.2 sayılı Kitle Fonlaması Tebliğ

Taslağı"na gelen görüşler

değerlendirilecek ve nihai halinin

verilmesini takiben ilgili düzenleme

yayımlanacaktır.

Tedbir 247.16. Hazine ve Maliye 1. Bankaların yeşil kredi risk Sürdürülebilir bankacılık Bakanlığı (5), bakiyelerinin takibinin yapılması ve faaliyetlerine ilişkin Bankacılık Düzenleme sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerinin rehber ve raporlama ve Denetleme Kurumu, | izlenmesi amacıyla yeni raporlama altyapısı oluşturulacaktır. Türkiye Bankalar formatları hazırlanacak ve elektronik Birliği, ortamda veri alımına başlanacaktır. Türkiye Katılım 2. Sektörün sürdürülebilir bankacılık Bankaları Birliği faaliyetlerinin standartlaştırılması ve bunun için gerekli temel tanım, ilke, uygulama ve kurumsal yapıların belirlenmesi amacıyla sürdürülebilir bankacılık çerçeve rehberi hazırlanacaktır. Finansal kuruluşların düzenleme ve denetleme çerçevesi güçlendirilecek, etkin bir rekabet ortamı sağlanacak, işlem maliyetleri azaltılacak ve sağlıklı bilgiye erişimleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.248) Tedbir 248.4. Merkezi | Hazine ve Maliye 1. Kredi borçlularına ilişkin daha bir veri tabanı yoluyla | Bakanlığı (5), sağlıklı, şeffaf ve güncel finansal kredi başvurularında talep (| Bankacılık Düzenleme (| verilerin teminine yönelik olarak edilen belge ve bilgilerin | ve Denetleme Kurumu, | Merkezi Finansal Veri Kuruluşu Projesi doğrudan temini | Ticaret Bakanlığı kapsamında planlanan eylemlerin sağlanacaktır. i Türkiye Bankalar hayata geçirilmesi amacyla | Birliği, halihazırda TBB bünyesinde faaliyet | Türkiye Katılım gösteren Risk Merkezi, TCMB i Bankaları Birliği bünyesinde yeniden yapılandırılacaktır. Uluslararası ticaret Sisteminde kabul görecek alternatif para ve ödeme sistemleri geliştirilmesi amacıyla ülke işbirlikleri tesis edilecek ve çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.249) Tedbir 249.5. Blokzincir (| Türkiye Cumhuriyet 1. Merkez Bankası Dijital Türk Lirası tabanlı dijital merkez i Merkez Bankası (5), Araştırma Geliştirme Projesi birinci faz bankası parası Hazine ve Maliye pilot bulguları doğrultusunda, daha uygulamaya konulacaktır. Bakanlığı, TÜBİTAK yaygın ve geniş katılımlı ileri aşama pilot testler yapılacaktır. 2. Mevcut ve ileri teknolojilerin | Merkez Bankası Dijital Türk Lirası gereksinimlerine uygunluklarına | yönelik araştırma ve geliştirme çalışmaları sürdürülecektir. 3. Programlanabilir para ve çevrim dışı ödemeler katman servislerine yönelik teknolojik altyapı oluşturularak araştırma, geliştirme ve test çalışmaları yapılacaktır. 4. Dijital Türk Lirası sisteminin ilgili diğer sistemlerle entegrasyon çalışmalarına başlanacaktır. Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250) a, o

Finans ve Teknoloji Üssü (| Finans Ofisi (S), Sanayi o bünyesinde bir Finans Teknopark kurulacaktır. | ve Teknoloji Bakanlığı (| kurulacaktır. Faizsiz finans sisteminin ülkemiz finans sistemindeki yeri güçlendirilecek, faizsiz finans alanında ürün ve hizmet çeşitliliği ile insan kaynağı geliştirilecek, politika geliştirme süreçlerini destekleyecek araç ve mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.252) Tedbir 252.2. Faizsiz Hazine ve Maliye 1. İstanbul Finans Merkezi projesiyle finans sisteminin işleyişi | Bakanlığı (S), ülkemizin sayılı katılım finans ve finansal ürünler | Cumhurbaşkanlığı merkezlerinden olmasına yönelik, risk hakkında kamuoyunun | Finans Ofisi, Bankacılık | paylaşımına dayalı yeni ürünler daha fazla | Düzenleme ve geliştirilecek olup katılım finansı bilgilendirilmesi | Denetleme Kurumu, alanında önemli ülke, kurum ve sağlanarak faizsiz finans | Sermaye Piyasası kuruluşlarla stratejik işbirlikleri sistemine ilişkin Kurulu, Türkiye kurulacaktır. farkındalık artırılacaktır. i Cumhuriyet Merkez | Bankası, Borsa | İstanbul, Türkiye | Katılım Bankaları Birliği

c) Hedefler

2020 | 2021(1) 2022(2)

Performans Göstergeleri

Bankacılık Kredileri/GSYH (3)

70,9 62,3 60,8

——— ———

Katılım Bankaları Kredilerinin Toplam Krediler İçindeki Payı Yüzde 6,1 6,5 6,9 BİST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH Yüzde 35,3 26,0 Özel Sektör Borçlanma Araçları Nominal Stoku/GSYH Yüzde 1,7 2,0 2,0

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Canlı krediler kullanılmıştır.

2.1.6. Maliye Politikasi

a) Amaç

Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapısının korunması temel amaçtır. Bu bağlamda Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında etkin bir şekilde kullanılan maliye politikası, Program döneminde ekonomik toparlanmayı destekleyecektir. Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artırılmasına, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşümüne, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır. Program döneminde yatırımların ve harcama programlarının etkinliği artırılacak, kamu gelir kalitesi iyileştirilecek ve kamu borcunun milli gelire oranı sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktır. 2021 yılı bütçesiyle birlikte hayata geçirilen program bütçe yapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilecektir. Kaynak tahsisinde etkinliği artırmak ve mali alan yaratmak amacıyla harcama gözden geçirme faaliyetleri sürdürülecektir. Kamu gelir politikaları kamu harcamaları için ihtiyaç duyulan mali kaynağın sağlanması, ekonomik kalkınma ve sosyal adaletin desteklenmesi, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşülmesi, ekonominin uluslararası düzeyde rekabet gücünün artırılması, iş ve yatırım ortamının iyileştirilmesi, yurt içi tasarruflara katkı sağlanması ve fiyat istikrarının kalıcı olarak tesis edilmesi hedefleri doğrultusunda yürütülecektir. Kamu mali yönetiminde harcamaların sürdürülebilir ve sağlıklı gelir kaynaklarıyla finanse edilmesini teminen vergilemede adalet, eşitlik, öngörülebilirlik ve şeffaflık ilkeleri gözetilerek vergi mevzuatının gözden geçirilmesi, verginin tabana yayılması, gönüllü uyumun artırılması ve mükellef hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu harcamalarının değerlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve kaynakların etkin kullanımının gözetilmesi, kamu kurumlarının performansının değerlendirilmesi ve sağlıklı mali sıkılaştırma uygulamalarının yürütülmesine yönelik olarak harcama gözden geçirmeleri yapılacak, harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacak ve harcamalar kontrol altında tutulacaktır. (Kalkınma Planı p.260) Tedbir 260.1. Harcamaların Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Harcama gözden etkililik, ekonomiklik ve verimlilik (| (5), Hazine ve Maliye Bakanlığı | geçirmelerinin etkin bir şekilde durumlarının raporlanmasını (S), İlgili Kamu Kurum ve yapılabilmesini temin etmek sağlayacak şekilde harcama Kuruluşları üzere yöntem ve araçlar gözden geçirmeleri yapılacaktır. geliştirilecektir. 2. Belirlenen programlarda harcama gözden geçirmeleri yapılacaktır. Tedbir 260.2. Harcama Strateji ve Bütçe Başkanlığı (| 1. Harcama gözden gözden geçirmeleri sonucunda | (5), Hazine ve Maliye geçirmeleri sonucunda elde verimsiz harcama alanları Bakanlığı (), İlgili Kamu edilen bulgular ve imkânlar tasfiye edilecek, bu yolla Kurum ve Kuruluşları kaynak tahsisi sürecinde oluşturulacak mali alanın kullanılacaktır. öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır. İİ Tedbir 260.3. Kamu personeli | Cumhurbaşkanlığı İnsan 1. Modern insan kaynakları daha verimli kullanılacak, Kaynakları Ofisi (5), Strateji | süreçlerinin dijital araçlarla çalışan memnuniyeti artırılacak, | ve Bütçe Başkanlığı, İlgili sürdürülebilmesi için bilişim kamu personelinin mali ve Kamu Kurum ve Kuruluşları o | teknolojilerinin kamu sosyal hakları Planda öngörülen kurumlarında geliştirilmesi, makroekonomik politikalarla etkin kullanımı ve uyumlu bir şekilde yaygınlaştırılmasında belirlenecektir. koordinasyon sağlanacaktır. 2. Çalışanların memnuniyet ve aidiyetleri ölçülecek, analiz sonuçları kamu ve ilgili kurumlar ile paylaşılacaktır. Tedbir 260.7. Mali disipline Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Döner sermayeli katkı sağlamak üzere döner (S), Hazine ve Maliye işletmelerin 2022 yılından sermayeler ve özel hesaplar Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum | başlamak üzere aşamalı olarak azaltılarak merkezi yönetim ve Kuruluşları merkezi yönetim bütçesine bütçe kapsamı genişletilecektir dahil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Teşvik, destek ve sosyal yardım uygulamaları gözden geçirilerek etkin olmayan uygulamalar kaldırılacak, Plan öncelikleri çerçevesinde yapısal düzenlemeler | yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.261) Tedbir 261.2. Vergisel Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Vergisel teşvikler gözden teşvikler tüm iktisadi ve sosyal | (5), Sanayi ve Teknoloji geçirilerek vergi harcaması etkileriyle birlikte Bakanlığı, Gelir İdaresi nitelikli olanlar ve vergisel değerlendirilecek, vergi Başkanlığı, İlgili Kamu etkileri tespit edilecektir. harcaması nitelikli düzenlemeler | Kurum ve Kuruluşları gözden geçirilerek etkin olmayanlar kademeli olarak kaldırılacaktır. Vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi hasılasının artırılmasını sağlayacak şekilde vergi sisteminde revizyonlar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.263) Tedbir 263.7. Gayrimenkul Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Gayrimenkul sahipliği sahipliği üzerinden alınan (S), Gelir İdaresi Başkanlığı || üzerinden alınan vergiler vergiler diğer tasarruf tasarrufun teşviki ve üretken araçlarının vergilendirilmesi alanlara yönlendirilmesini esas dikkate alınmak suretiyle alacak şekilde gözden yeniden değerlendirilecektir geçirilecektir. Tedbir 263.8. Vergi kayıp, Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. 2023-2025 dönemini kaçağı ve kayıt dışı ekonomik (S), Gelir Idaresi Başkanlığı, | kapsayan Kayıt Dışı Ekonomi faaliyetlerle etkin mücadeleye İlgili Kamu Kurum ve ile Mücadele Eylem Planı 2022 yönelik araştırma, risk analizi, Kuruluşları ile Özel yılı içerisinde hazırlanacaktır. değerlendirme ve koordinasyon | Kuruluşlar 2. 2020-2021 yıllarına ilişkin faaliyetleri yürütülecektir. makro ve sektörel düzeyde kayıt dışı ekonominin boyutu ölçülecek ve kayıt dışı ekonomiye ilişkin etki ve politika analizlerinin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. 2020-2021 yıllarına ilişkin makro ve sektörel düzeyde vergi açığının vergi türleri bazında hesaplanmasına ve makroekonomik gelişmelerin vergi açığına ilişkin etki ve politika analizlerinin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 4. Vergi kayıp ve kaçağı ile kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin önlenmesine yönelik olarak Risk Analizi Değerlendirme ve Araştırma (RADAR) Sistemi'nin kapasite ve kabiliyetleri belirlenecek sektörlere ilişkin sektörel risk analizi yapılmasına imkan sağlayacak şekilde geliştirilecektir. Yerel yönetimlerin mali yapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. Kalkınma Planı p.264 Tedbir 264.2. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı | 1. Tapu ve Kadastro Bilgi Gayrimenkullerin (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, | Sistemine entegre bir vergilendirilmesinde esas alınan | Tapu ve Kadastro Genel gayrimenkul değer bilgi alım satım değerinin Müdürlüğü, Yerel Yönetimler | merkezi kurulacak ve belirlenmesi ve beyanına ilişkin taşınmazların değerlerine yeni bir sistem devreye yönelik veriler mülkiyet bilgileri sokulmak suretiyle vergide ile tutulacaktır. adalet pekiştirilecek ve vergileme etkinleştirilecektir. Bu çerçevede ilgili bakanlıklar sistemin tasarımı ve uygulamasına ilişkin düzenlemeler ile gerekli altyapıyı birlikte oluşturacaklardır. Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi Projesi tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265) Tedbir 265.1. Merkezi Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Kamu alımlarının elektronik yönetim kapsamındaki kamu (S), İlgili Kamu Kurum ve ortamda gerçekleştirilmesine idareleri için e-belge, e-imza, e- | Kuruluşları yönelik e-tedarik altyapısı arşiv, e-fatura gibi yeni oluşturulmasına ilişkin analiz teknolojik imkânlara sahip, çalışmaları tamamlanacaktır. muhasebe odaklı bir bilişim sistemi altyapısı oluşturulacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020) 2021(1)| 2022(2)

Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) Yüzde 3,9 3,9 3,7 Kamu Kesimi Program Tanımlı Dengesi (GSYH'ya Yüzde 32 24 14 Oran) Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ya Oran) Yüzde 32,4 30,7 29,8 Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ya Oran) Yüzde 36,4 34,3 33,3 Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran) Yüzde -3,9 -3,6 -3,5 Yapısal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ya Yüzde 29 36 32 Oran) AB Tanımlı Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran) | Yüzde | 39,7 36,6 35,8 Hazırlanan Harcama Gözden Geçirme Rapor Sayısı Adet 3 5 5

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2020 yılında yüzde 87 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılması ve kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. 27/10/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3134 ve 3135 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla kısa çalışma ödeneğinin iki ay (31/12/2020'ye kadar) uzatılması, iş sözleşmesi fesih yasağının da iki ay uzatılarak 17/01/2021'e kadar devam etmesi düzenlenmiştir. Daha sonra 3238, 3316, 3317, 3344, 3556, 3592, 3910 ve 3930 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla fesih yasağı ve salgın kaynaklı kısa çalışma ödeneği uygulaması çeşitli tarihleri içerecek şekilde en son 30/06/2021 tarihine kadar uzatılmıştır. 06/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle, yurtdışında kısa süreli işlerde çalışma durumu yurtdışı emekli aylığının kesilmesine sebep olan hallerden çıkarılmıştır. 17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7256 sayılı Kanunla genç ve kadın istihdamı ile mesleki belgesi olan sigortalı istihdamı halinde uygulanan işveren primi teşviki ve ilave istihdam prim teşvikinin 31/12/2023'e uzatılması için Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir. 02/12/2020 tarihli Resmi Gazete'de 3247 ve 3248 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla genç ve kadın istihdamı ile mesleki belgesi olan sigortalı istihdamı halinde uygulanan işveren primi teşviki ve ilave istihdam teşviki uygulaması 2022 yılı sonuna kadar uzatılmıştır. Aynı Kanunla, 01/01/2019-17/04/2020 tarihleri arasında iş veya hizmet sözleşmesi feshedilen çalışanlar veya bu dönemdeki sigortalı sayılarına ilave çalıştırılanlar ile hizmetleri SGK'ya bildirilmeksizin istihdam edilmeye devam edilmekte olanların otuz gün içerisinde başvuruda bulunmaları ve işveren tarafından fiilen çalıştırılmaları hâlinde işveren prim yükünde günlük 44,15 TL indirim sağlanması düzenlenmiştir. Ücretsiz izne ayrılanlara kısa çalışma ödeneğinden faydalanmamak kaydıyla günlük 39,24 TL nakdi ücret desteği verilmesi, başvurunun kabul edilmediği durumda ise bu kişilere hanede düzenli sosyal yardım alan bulunmaması şartıyla İSF'den hane başına günlük 34,34 TL destek verilmesi düzenlenmiştir. Aynı Kanunla, işsizlik ödeneğinden yararlanırken işten ayrılmalarını takip eden 90 gün içerisinde işe giren ve en az 12 ay süreyle kesintisiz çalışanların işe başladıkları tarihten önce yararlandıkları işsizlik ödeneği süresi için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanacak sigorta primi işveren ve işçi hisselerinin tamamının İSF'den karşılanması düzenlenmiştir. Aynı Kanunla, Esnaf Ahilik Sandığına ilişkin hükümlerin uygulanması 31/12/2023 tarihine kadar ertelenmiştir. Aynı Kanunla, kısa çalışma ödeneği uygulamasının 30/06/2021'e kadar uzatılmasına ilişkin Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir. Aynı Kanunla, normalleşme desteğinin faydalanma süresinin üç aydan altı aya çıkarılmasına ve 30/06/2021'e kadar uzatılmasına ilişkin Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir. 02/12/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3246 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla kısa çalışma ödeneği ve nakdi ücret desteği aldıktan sonra normal çalışma sürelerine dönenlere uygulanan normalleşme desteği 30/06/2021'e kadar uzatılmıştır. Aynı Kanunla, Sosyal Güvenlik Kurumuna ait olan prim, idari para cezası ve diğer borçların yapılandırılmasına yönelik düzenleme gerçekleştirilmiştir. Yapılandırma, 2020 yılı Ağustos ayı ve önceki aylara ilişkin borçları kapsamakta olup sigortalı ve işverenlere borçlarını iki aylık dönemler halinde azami 18 eşit taksitte ödeme imkanı getirilmiştir. 12/01/2021 ve 19/01/2021 tarihli Resmi Gazetelerde yayımlanan Yönetmeliklere 01/11/2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Sağlık Bakanlığına ve kamu üniversite hastanelerine bağlı personele iki ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutarını geçmemek kaydıyla pandemi ek ödemesi yapılabilmesi düzenlenmiştir. 23/01/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3432 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden 2021 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır. 03/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7263 sayılı Kanunla Ar-Ge prim teşvikinde yararlanma süresi 31/12/2023'ten 31/12/2028 tarihine uzatılmıştır. 19/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar ile 2021 yılı için beşeri tibbi ürünlerin fiyatlandırılmasında kullanılacak Dönemsel Avro Değerinin bir önceki dönemde uygulanan değere göre artış oranının yüzde 20'yi geçemeyeceği düzenlenmiştir. 24/02/2021 tarihli Mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 3579 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ilave 6 puanlık bölgesel prim teşviki uygulama süresi 31/12/2021 tarihine kadar uzatılmıştır. 22/04/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7316 sayılı Kanunla 2021 yılı Nisan ayı ve sonrası için nakdi ücret desteğinin günlük 50 TL olarak uygulanmasına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Aynı Kanunla, gıda sektörü ve bazı ekonomik faaliyet alanlarına ilişkin 2021 yılı Mart ayında iş sözleşmesi bulunan çalışanlar için gerekli şartları sağlamaları kaydıyla 2021 yılı Nisan ve Mayıs ayları için nakdi ücret desteği verilmesi karara bağlanmıştır. Aynı Kanunla, SGK'ya ait menkul ve gayrimenkullerin elektronik ortamda satılabilmesine olanak sağlanmıştır. Aynı Kanunla, analık ve hastalık durumlarında ödenen geçici iş göremezlik ödeneği hesaplanırken esas alınan son üç aylık süre son 12 ay şeklinde değiştirilmiştir. Aynı Kanunla, 5510 sayılı Kanun ve diğer kanunlarda yer alan prim teşviki, destek veya indirimlerden geriye yönelik yararlanma uygulamasının 2021 yılı Nisan ayı sonu itibarıyla son bulacağı hükme bağlanmıştır. 28/04/2021 tarihli Mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde (SUT) Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile SUT listelerindeki çeşitli işlem ve malzemeler için ödenen tutarlara 01/06/2021'den itibaren geçerli olmak üzere yüzde 10 ila yüzde 20 arasında değişen oranlarda artış yapılması düzenlenmiştir. 08/05/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle 01/04/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Sağlık Bakanlığına bağlı personele dört ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutarını geçmemek kaydıyla pandemi ek ödemesi yapılabilmesi düzenlenmiştir. 25/05/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanun kapsamında tescil edilen ve SGK'ya 2021 yılı Mart ayına ilişkin bildirilen sigortalı sayısı 50'nin altında olan özel sektör işverenlerine gerekli diğer şartları sağlamak şartıyla işyerinin bir önceki yıl sigortalı sayısının ortalamasına ilave olması durumunda işverenin kullanacağı kredinin faiz veya kâr payından mahsup edilmek üzere 12 aylık sigorta primlerinin İSF'den karşılanması düzenlenmiştir. 09/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7326 sayılı Kanunla SGK'ya ait olan prim, idari para cezası ve diğer borçların yapılandırılmasına yönelik düzenleme gerçekleştirilmiştir. Yapılandırma, 2021 yılı Nisan ayı ve önceki aylara ilişkin borçları kapsamakta olup sigortalı ve işverenlere borçlarını iki aylık dönemler halinde azami 18 eşit taksitte ödeme imkânı getirilmiştir. 30/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle aile hekimi ve aile sağlığı çalışanlarına yapılan ödemelerin hesabında hipertansiyon, diyabet, kanser ve obezite gibi kronik hastalık yönetimine ait parametreler eklenmiştir. Ayrıca, sözleşmeyle çalıştırılan aile hekimi ve aile sağlığı çalışanlarına, sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi esas alınarak yapılan ödemelerde kullanılan katsayılar güncellenmiştir. 15/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle 01/07/2021 tarihinden geçerli olmak üzere salgınla mücadele kapsamında üç ay süreyle sözleşmeli aile hekimlerine aylık 3.000 TL'ye kadar, sözleşmeli aile sağlığı çalışanlarına aylık 1.500 TL'ye kadar ek ödeme yapılabilmesi düzenlenmiştir. 19/07/2021 tarihli ve 2021/26 sayılı SGK Genelgesiyle beş puan prim indirimi uygulamasında, 01/09/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere işyeri bazlı borç sorgusu uygulaması yerine Türkiye geneli borç sorgusu uygulamasına geçilmiş, kapsamı genişletilen borcun varlığı durumunda beş puan indiriminden ve ilave altı puan indiriminden yararlanılmaması hükme bağlanmıştır. 09/09/2021 tarihli ve 2021/30 sayılı SGK Genelgesiyle söz konusu uygulamanın başlangıç tarihi 2022 yılı Ocak ayına ertelenmiştir. 28/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7333 sayılı Kanunla asgari ücret desteğinin 2021 yılı tamamında uygulanması hükme bağlanmıştır. Günlük 2,50 TL ile çarpımı sonucu bulunacak teşvik tutarının (aylık 75 TL) işverenlerin ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmesi ve bu tutarların İSF'den karşılanması kararlaştırılmıştır. İşverenlere bir önceki yıla göre sigortalı sayısını azaltmamak kaydıyla, prime esas günlük kazancı 147 TL ve altında bildirdikleri sigortalılar için söz konusu teşvikten yararlanma imkânı sağlanmıştır. 08/09/2021 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile enteral beslenme ürünlerinde fiyat baremlerine göre uygulanan iskonto oranlarında değişiklik yapılmıştır. Aynı Tebliğle, eşdeğer bant uygulamasında dikkate alınan yüzde 10 değeri yüzde 5 olarak değiştirilmiş ve 15/10/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere bazı ilaç grupları için geri ödeme listesinde revizyon yapılmıştır. Ayrıca, söz konusu ilaçların kullanım koşullarına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2019 yılında 1,80 iken 2020 yılında bu oran 1,87 olarak gerçekleşmiştir. Çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda ise bu oran 1,69 seviyesinden 1,72'ye yükselmiştir. TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2018 2019 2020 1. Kamu Çalışanları Sigortalı Sayıları 11 806 642 12 089 404 12242232 1. Aktif Sigortalılar * 3033301 3 102 808 3141097 2. Aylık Alanlar (Dosya) 2 056 280 2 108 933 2153 575 3. Bağımlılar 6717061 6 877 663 6 947 560 4, Aktif Sig,/Pasif Sig. (1)/(2) 1,48 1,47 1,46 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,89 2,90 2,90 I1. Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı Sayıları 41 883 170 42293039 44 140472 1. Aktif Sigortalılar ? 14 252 069 14 335 315 15 219 642

III. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 15 347 489 15139041 15 008 698

6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243)/(4) 1,20 1,15 1,13

7. Bağımlılık Oranı (445)/(14243) 4,14 4,24 4,27

IV. Özel Sandıklar Toplamı 413 983 420 020 428 475

V. Genel Toplam (kişi) 70 196 504 70 704 680 72593383

9. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344t5t6)/(7) 1,86 1,80 1,87 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243-44)/(7) 1,73 1,69 1,72 11. Bağımlılık Oranı (74-8)/(142434-44546) 2,13 2,16 2,06

VI. Genel Nüfus Toplamı 82 003882 83154997 83614362

VII. Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde) 85,6 85,0 86,8

Kaynak: SGK, TÜİK

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.

(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.

(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.

b) Amaç

Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sosyal sigorta prim tabanı genişletilecek, sisteme giriş kolaylaştırılacak ve denetimler yoluyla sistem etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.267) Tedbir 267.2. İstihdam Strateji ve Bütçe 1. İstihdam teşviklerinin etkinlikleri teşviklerine ilişkin etki Başkanlığı (5), Çalışma | gözden geçirilerek; mevcut değerlendirmesi yapılarak ve Sosyal Güvenlik teşviklerde mükerrerliğe sebep olan teşvikler sade ve etkin bir Bakanlığı, Hazine ve uygulamalar ve birbirini dışlayan yapıya kavuşturulacaktır. Maliye Bakanlığı, SGK | verimsiz teşvikler belirlenecek, teşvik sisteminde sadeleştirmeye yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 267.3. Sosyal güvenlik | Çalışma ve Sosyal 1. GİB'den alınacak verilerden ve sisteminde denetim Güvenlik Bakanlığı (S), | Kurum veri tabanında yer alan uygulamaları geliştirilecek ve SGK, Gelir İdaresi verilerden yararlanılarak yapılacak çeşitlendirilecek, risk odaklı Başkanlığı analizler neticesinde riskli olduğu denetim uygulamaları belirlenen sektör ve işyerlerine yaygınlaştırılacaktır. yönelik planlı denetimler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 267.4. Denetim Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışı istihdamla mücadele konusunda kurumlar arasında Güvenlik Bakanlığı (S), | amacıyla ilgili kurum/kuruluşlardan işbirliği kuvvetlendirilerek Aile ve Sosyal istihdama dayalı verilerin alınması sürdürülecektir. Hizmetler Bakanlığı, amacıyla veri paylaşımı ve elektronik Çevre ve Şehircilik uyumlaştırma çalışmalarına devam Bakanlığı, Gençlik ve edilecektir. Spor Bakanlığı, Sağlık | 2. Gelir İdaresi Başkanlığından Bakanlığı, Sanayi ve alınacak veriler kullanılarak, işyerleri Teknoloji Bakanlığı, risk esasına göre denetlenecektir. SGK, Gelir İdaresi 3. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ve Başkanlığı, Spor emniyet birimleriyle işbirliği Federasyonları yapılarak Yol Kenarı Denetim İstasyonları vasıtasıyla denetim alanı yaygınlaştırılacaktır. 4. Teknik altyapı uyumlaştırma çalışmaları tamamlanacaktır. Kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı ücretle daha etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.268) Tedbir 268.1. Kayıtlı Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu istihdamın artırılmasının güç Güvenlik Bakanlığı (S), | sektörler (inşaat, turizm, tekstil gibi) olduğu sektörler belirlenerek Sanayi ve Teknoloji ile küçük ölçekli işletmelere yönelik sektörlerin özelliğine uygun Bakanlığı, Ticaret yıl içerisinde risk analizlerine dayalı kayıt altına alma uygulamaları Bakanlığı, SGK, Gelir denetim ve rehberlik faaliyetleri geliştirilecektir. İdaresi Başkanlığı, uygulamaya konulacaktır. TÜİK, TESK, TOBB 2. Küçük ölçekli işletmelerde kayıtlı istihdamın teşviki amacıyla TESK ve TOBB Kadın Girişimciler Kurulu ile işbirliği yapılarak belirlenen illerde bilgilendirme ve farkındalık faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 1. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın Tedbir 268.2. Kayıt dışı Çalışma ve Sosyal çalışmayla mücadele konusunda Güvenlik Bakanlığı (S), önemi hakkında ilgili taraflara sosyal farkındalığı artırmaya yönelik Milli Eğitim Bakanlığı, güvenlik hak ve yükümlülükleri programlar uygulanacaktır. SGK, Gelir İdaresi konusunda bilgilendirme ve Başkanlığı, RTÜK bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalıların prime esas kazancının bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçlı kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı mektuplar gönderilecektir. Le Prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.269) Tedbir 269.1. Prim borçlarının Çalışma ve Sosyal 1. GSS prim borçlularına SMS ve tebliğ takip ve tahsilatı etkin bir şekilde Güvenlik Bakanlığı (S), yolu ile bilgilendirme yapılacaktır. uygulanarak prim gelirlerinin SGK, Gelir İdaresi artırılması sağlanacaktır. Başkanlığı Tedbir 269.2. Çiftçiler ve Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal Sigorta İşlemleri mevsimlik çalışan tarım işçileri gibi | Güvenlik Bakanlığı (S), Yönetmeliğinde yapılacak değişiklik ile yılın belirli aylarında gelir elde Tarım ve Orman 5510 sayılı Kanunun 4/1-b maddesi edenlere yönelik özel prim ödeme | Bakanlığı, SGK, Gelir kapsamında sigortalı sayılan tarımda dönemleri belirlenecektir. İdaresi Başkanlığı, kendi nam ve hesabına bağımsız Türkiye Ziraat Odaları çalışanlar ile 5510 sayılı Kanunun Ek Birliği 5'inci maddesi kapsamında sigortalı sayılan tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışanların prim ödeme süreleri hasat dönemlerine göre yeniden belirlenecektir. Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270) Tedbir 270.2. Sosyal Güvenlik Çalışma ve Sosyal 1. Bilgi güvenliği ve kişisel verilerin Kurumunun bilişim sistemleri Güvenlik Bakanlığı (S), korunması amacıyla altyapının güçlendirilecektir. SGK güçlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Anasistem, sistem ve uygulama yönetimi altyapısının vatandaşlara kesintisiz hizmet verebilmesi için gerekli önlemler ve yenileme işlemleri sağlanacaktır. 3. Hastalık vaka türünde düzenlenen iş göremezlik raporlarının otomatik olarak ödenmesine ilişkin yazılım çalışması yapılacaktır. 4. Tescil ve Aylık Kapsam İzleme Programı oluşturulacaktır. 5. 5510 sayılı Kanunun 4/1-(a) ve 4/1-

(b) bendi kapsamında ödenen ölüm

gelir/aylıklarında aylık hesabı

yapılabilen dosyalar için ödeme

gününden sonra ölen, çalışmaya

başlayan veya yaşını dolduran hak

sahibi olması durumunda hisse

değişikliğinin sistemsel bir şekilde

otomatik olarak yapılması

sağlanacaktır.

Tedbir 270.3. Sosyal güvenlik | Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik ve işgücü mevzuatı ve uygulamaları, Güvenlik Bakanlığı (), | piyasasının dinamik ilişkisinin kısmi değişen işgücü piyasası Hazine ve Maliye çalışmanın yanı sıra diğer esnek koşullarına ve çalışma Bakanlığı, Ticaret çalışma uygulamaları gibi alanlar şekillerine uyumlu hale Bakanlığı, Strateji ve üzerinde gerektirdiği mevzuat getirilecektir. Bütçe Başkanlığı, SGK | düzenlemelerine ilişkin bir rapor hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2020 | 2021(1) | 2022(2) SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Oranı (3) | Yüzde 4,9 3,7 3,6 Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4) Toplam Prim Tahsilat Oranı Sosyal Sigorta Kapsamı Yüzde 87 88 89

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmıştır. 2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme

a) Amaç

Kamu işletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasını bozucu etkiye neden olmayacak şekilde, kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi, sosyal amaçlı ve kamu yararına yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise oluşacak maliyetlerin tam ve zamanında karşılanması ve faiz dışı açık vermemesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.273) Tedbir 273.1. Kamu Hazine ve Maliye 1. KİT'lerde iç konirol raporları işletmelerinin organizasyon Bakanlığı (S), Strateji ve | incelenerek tespit edilen bulgular yapılarında, iş süreçlerinde ve | Bütçe Başkanlığı, İlgili giderilecektir. işgücünde verimliliği artırmaya | Bakanlıklar, Bütün yönelik projeler uygulamaya KİT'ler konulacaktır. Tedbir 273.2. Kamu Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Yerel yönetimlerin içme işletmelerinin yatırım Bakanlığı (S), TEMSAN suyu/isale hatlarına elektrik bütçelerinde ürün çeşitliliğini üretmek amacıyla, inşaat maliyeti ve verimliliği artırmayı teminen gerektirmeden kurulabilen mini Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine Hidro Güç Ünitelerinin üretim ve yönelik kapasite geliştirmeye satışına başlanacaktır. ağırlık verilecektir. Tedbir 273.3. KİT'lerde Hazine ve Maliye 1. Genel Yatırım ve Finansman istihdam edilecek personel Bakanlığı (S), KİT'ler Programı Kararının ilgili sayısı özellikli durumlar maddelerinde açıktan ve naklen haricinde artırılmayacaktır. atama ile diğer atama ve istühdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir. Tedbir 273.4. TMO'nun Tarım ve Orman 1. TMO, alımlarını mümkün hububat alım işlemlerinin Bakanlığı (S), Ticaret olduğunca lisanslı depoların lisanslı depolar ve elektronik Bakanlığı, TMO bulunduğu noktalarda bu depolar ürün senedi yoluyla yapılması üzerinden yapacaktır. sağlanacaktır. 2. TMO, lisanslı depo faaliyeti göstermek isteyen yatırımcıları ihtiyaç bulunan noktalara yönlendirmeye devam edecektir. Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacak, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacak ve yeni yatırım tercihleri bu doğrultuda hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.274) Tedbir 274.1. ESK için yeni Tarım ve Orman 1. Yeni kombina yatırımı kombina yatırımları yapılması Bakanlığı (5), ESK yapılmayacaktır. yerine mevcut kombinaların 2. İhtiyaç olması halinde özel atıl kapasiteleri veya özel sektöre ait tesislerden kesim, sektör kombina kapasiteleri parçalama ve depolama hizmeti öncelikli olarak satın alınacaktır. değerlendirilecektir. 3. Kombinaların ihtisaslaşması sağlanarak ürün planlaması ve rekabet gücü yüksek ürün ve hizmetler geliştirilecektir. 4. Sözleşmeli besicilik modelleri geliştirilerek tedarik edilen hayvan sayısı artırılacaktır. Tedbir 274.2. ESK Tarım ve Orman 1. Sektörün ihtiyacı olması halinde kombinalarındaki atıl Bakanlığı (5), ESK ESK tesislerinde kesim, parçalama kapasitenin kamu ve özel ve depolama hizmeti verilecektir. sektör ile STK'lar tarafından 2. Depo kapasitelerinin uygun kullanılması sağlanacaktır. olması ve firma veya şahıslardan talep gelmesi halinde gıda maddelerine yönelik soğuk hava depoculuk hizmeti verilecektir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.277) Tedbir 277.1. Özelleştirme Hazine ve Maliye 1. TEİAŞ'ın halka arz edilmesine uygulamalarında uzun vadeli Bakanlığı (S), Strateji ve | yönelik hazırlık çalışmaları sektörel öncelikler Bütçe Başkanlığı, gerçekleştirilecektir. çerçevesinde ve belirlenmiş bir | Özelleştirme İdaresi program dâhilinde halka arz Başkanlığı dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanılarak ekonomik katma değer bazlı planlamaya geçilecektir. Tedbir 277.2. Plan Hazine ve Maliye 1. Kapsam ve programda bulunan döneminde özelleştirme Bakanlığı (S), Strateji ve | kamu sosyal tesislerinden hukuki portföyünde bulunan şirket ve | Bütçe Başkanlığı, durumu uygun olanların varlıkların özelleştirilmesine Özelleştirme İdaresi özelleştirilmesine ilişkin iş ve devam edilecek, özelleştirme | Başkanlığı işlemlere başlanılacaktır. potansiyeli olan yeni şirket ve 2. Fenerbahçe-Kalamış Yat varlıklar portföye dâhil edilerek Limanının özelleştirme sürecine özelleştirilecektir. ilişkin iş ve işlemler tamamlanacaktır. 3. Taşucu Limanı ve geri sahasının özelleştirme sürecine ilişkin iş ve işlemler tamamlanacaktır. 4. Çal, Girlevik 2-Mercan, Kepez 1, Kepez 2, Dereiçi ve Koyulhisar Hidroelektrik Santrallerinin özelleştirme sürecine ilişkin iş ve işlemler tamamlanacaktır. |

c) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2 Toplam Katma Değer GSYH'ya Oran (Yüzde)! o 0,63 0,19 0,44 Satış Hasılatı GSYH'ya Oran (Yüzde) 3,15 3,43 3,57 | Toplam Bütçe ve Fon Transferleri | GSYH'ya Oran (Yüzde)| o 0,37 0,61 0,59 Temettü ve Hasılat Payı GSYH'ya Oran (Yüzde 0,05 0,05 0,06 Yatırım GSYH'ya Oran (Yüzde) 0,47 0,62 0,79 Borçlanma Gereği (3) GSYH'ya Oran (Yüzde 0,36 0,91 0,82

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bütçe ve fon transferleri hariçtir.

2.2. REKABETÇİ ÜRETİM VE VERİMLİLİK

2.2.1. Sanayi Politikaları

a) Mevcut Durum

On Birinci Kalkınma Planında rekabetçi üretim ve verimlilik temel eksen olarak belirlenmiştir. Planda yerli üretimin artırılması, sanayileşmenin hızlandırılması ve imalat sanayii sektörüne odaklanılması öngörülmektedir. imalat sanayii; hızlı ve istikrarlı büyüme, cari açığı azaltma ve kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı günümüzde imalat sanayiinde rekabet gücü belirleyicileri arasında teknoloji ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır. Küresel düzeyde tüketici tercih ve taleplerinin yeniden şekillenmesiyle, teknolojik üretim yeteneğinin önemi artmakta, tasarım, lojistik, satış ve pazarlama gibi hizmet bileşenlerinin ve markalaşmanın imalat sanayiinin rekabetçiliği üzerindeki etkisi güçlenmektedir. 2020 yılı başında küresel imalat sanayii, Çin'de ortaya çıkan ve kısa bir süre içerisinde çok sayıda ülkeye yayılan Covid-19 pandemisinden olumsuz yönde etkilenmiştir. Bu dönemde şirketler tedarik zinciri kaynaklı sorunlar, talep daralması ve belirsizlikler, nihai mal ve ara malı üretiminde yavaşlama veya durma, üretim kalitesinin düşmesi gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Çok uluslu şirketler yatırım ve üretim stratejilerini gözden geçirmeye başlamış; küresel tedarik zincirinde ağırlığı olan ülkelerden kaynaklanabilecek riskleri dağıtmak amacıyla tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması, coğrafi çeşitlilik yaratılması ve mümkün olan alanlarda yerli alternatiflerin oluşturulmasına büyük önem vermeye başlamışlardır. Küresel ekonomide yerli üretimi desteklemek için aktif, korumacı ve rekabet gücünü artırmaya yönelik sanayi politikalarının daha yoğun bir şekilde uygulanmaya devam edildiği görülmektedir. Bu nedenle, On Birinci Kalkınma Planı çerçevesinde uygulanacak sanayi politikasıyla büyük ölçekli üretim merkezlerinin yanı sıra oluşturulacak esnek ve kaliteli üretim yapabilme kabiliyeti ve büyük piyasalara yakınlık gibi özelliklere sahip olan ülkemizin Covid-19 pandemisi sonrası yeni normalde bir firsat yakalayabileceği görülmektedir. Bu kapsamda, sürdürülebilir ekonomik büyümenin ve kalkınmanın sağlanmasında imalat sanayiinin ülkemize önemli katkılar sunacağı değerlendirilmektedir. Covid-19 pandemisine rağmen 2020 yılında imalat sanayii üretimi bir önceki yıla göre sınırlı da olsa artış kaydetmiştir. Aynı dönemde ihracat artarken ithalatta azalma görülmüştür. 2021 yılı verileri ise imalat sanayiinin pandemi etkilerini büyük oranda telafi eden bir gelişme gösterdiğine işaret etmektedir. Ocak-Ağustos 2021 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre, ortalama yüzde 21 artmıştır. Bu dönemde üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemindeki 105,1 seviyesinden 127,2'ye yükselerek pandemi öncesinin çok üzerine çıkmıştır. Tütün dışında tüm imalat sanayii alt sektörlerinde aynı dönemde üretim artmıştır. 2020 yılında ortalama yüzde 71,87 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2021 yılının ilk dokuz ayında ise ortalama yüzde 76,08 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdamı, Ocak- Haziran 2021 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 15 artmıştır. TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 2017 (2018 2019 2020 2021(1) 20192) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 17,6 19 18,3 9 221(3) 15,6 Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (Yüzde) (4) 9 1 0,7 0,2 21 -0,7 İhracat (Milyar Dolar) (5) (9) 1483 Oo 158,7 1629 Oo 160 132,6 - İhracat Artışı (Yüzde) (9) 10 7 26 5,6 37,1 3,4 (6) Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) (9) 94,5 945 947 943 94,6 87,3 (6) İthalat Artışı (Yüzde) (9) 14,2 77 4123 10,9 20,5 1,6 (6) İthalat (Milyar Dolar) (5) (9) 1921 O 1772 1554 1798 132,4 - Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) (9) 82,1 794 767 81,9 77,9 85,6 (6) İmalat Sanayii İstihdam Artışı (Yüzde) il 53 -1,5 -1,6 15 (3) 0,3 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 78,5 76,8 75,9 71,87 76,08(7) 82,1 (8) Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT

1) Ocak-Ağustos dönemi; (2) EUROSTAT; (3) Ocak-Haziran dönemi; (4) NACE Rev.2'ye göre 2015100 Serisi; (5) ISIC Rev.4'e göre;

6) SITC (3, 5-8); (7) Ocak-Eylül dönemi; (8) AB-27; (9) Özel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır. Toplam ihracat 2020 yılında yüzde 6,2 azalarak 169,6 milyar ABD doları, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 6,6 azalarak 159,9 milyar ABD doları olmuştur. 2019 yılında yüzde 94,7 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2020 yılında yüzde 94,3 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 37,1 artış göstermiştir. Aynı dönemde, gıda, tekstil, giyim, deri, petrol ürünleri, kimya, plastik, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, makine, otomotiv ve mobilya ile taş ve toprak sektörleri ihracatında artış görülürken tütün ve ilaç sektörlerinde düşüş görülmüştür. imalat sanayii ihracatında ülke çeşitlenmesi artmaktadır. 2002-2020 döneminde imalat sanayii ihracatında AB-27 ülkelerinin payı azalırken (yüzde 56,8'den yüzde 41,2'ye), başta Ortadoğu ülkeleri olmak üzere (yüzde 8,6'dan yüzde 18,4'e) Afrika ülkelerinin payı (yüzde 4,8'den yüzde 8,9'a), Türki Cumhuriyetlerin payı (yüzde 1,8'den yüzde 3,2'ye) artmıştır. Toplam ithalat, 2020 yılında yüzde 4,3 artarak 219,5 milyar ABD doları, imalat sanayii ithalatı ise yüzde 10,9 artarak 179,8 milyar ABD doları olmuştur. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bütün imalat sanayii alt sektörlerinde ithalat artmış olup toplam imalat sanayii ithalatı aynı dönemde yüzde 20,5 artmıştır. TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı Teknoloji Yoğunluğu 2016 2017 2018 2019 2020 (Yüzde Pay)

Kaynak: TÜİK

2020 yılında yüksek, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre azalırken, düşük teknoloji sektörlerinin payında artış görülmüştür. Düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki artışta özellikle gıda ve mobilya ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Yüksek, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki azalış ise özellikle otomotiv, ana metal ve elektronik sanayii ihracatındaki azalmalardan kaynaklanmıştır. TABLO 11: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2020) (Yüzde Pay) Girişim (Çalışan (Üretim Katma İhracat İthalat sayısı sayısı değeri değer Yüksek Teknoloji 0,6 2,5 3,6 6,2 3,4 13,0 Orta-Yüksek Teknoloji 11,0 18,5 26,5 29,3 35,9 41,7 Orta-Düşük Teknoloji 31,7 27,1 32,3 28,8 27,2 34,5 Düşük Teknoloji 56,6 52,0 37,6 34,7 33,5 10,8 Kaynak: TÜİK On Birinci Kalkınma Planında Türkiye'nin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşımla; imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer, istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantılarının analizi sonucunda kimya, ilaç-tıbbi cihaz, makine-elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer almakta olduğundan, bu sektörlerde sağlanacak gelişme imalat sanayiimizin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına katkı sağlayacaktır. Sanayi politikasının çok boyutlu ve dinamik yapısı, bu politikaların hayata geçirilmesinde en üst düzey sahipliği, güçlü kurumsal yapıları, kurumlar arası koordinasyonu, etkili ve esnek kaynak tahsisini ve özel sektör ile işbirliği içinde etkin izleme süreçlerinin oluşturulmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede, Planda yer alan üst düzey bir karar alma ve koordinasyon mekanizması Sanayileşme İcra Komitesi (SAİK) adıyla 14/10/2020 tarihli ve 68 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle oluşturulmuştur. Planda öncelikli olarak belirlenen sektörlerde SAİK gündem hazırlıkları devam etmekte, kamu alımlarında yerli ürün kullanımını teşvik etmek üzere SAİK altında Merkezi İzleme Sistemi kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Yine Planda işaret edilen ülkemiz için stratejik öneme sahip teknolojilere ilişkin sınai mülkiyet hak sahipliğinin Türkiye'de kalması amacına yönelik SAİK görevleri kapsamında teknik çalışmalar yapılmaktadır. TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 2002 2005 2010 2015 2017 2018 2019 İhracat Birim Miktar Değeri (Dolar/kg) 0,87 1,36 1,48 1,81 1,74 1,69 113 Ticari Kesim Ar-Ge Harcamaları/Ciro (Yüzde) 0,19(1) 0,29 0,35 0,43 0,59 0,62 0,64 Ihracatın Dünya Ihracatı Içinde Payı (Yüzde, SITC) 0,54 0,72 0,77 0,82 0,86 0,88 o 0,88 Katma Değerin Dünya Katma Değeri İçinde 0,69 1,09 1,10 1,18 1,15 1,06 1,01 Payı (Yüzde) Çalışan Başına Katma Değer (Bin TL) 25,8(1) 25,1 34,5 60,2 85,55 112,1 1291 İhracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı 1 5 9 10 ii 12 ii Imalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi Sırası 33 31 31 29 29 28 28 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK

(1) 2003 yılı verisidir.

Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2021 yılı uygulamaları kapsamında kültürel miras, OSB altyapı güçlendirmesi, atık yönetimi ve yenilikçi tarımsal ve hayvansal üretim gibi konularda 35 proje teklifi ilk aşamayı geçmiş olup değerlendirme sürecinde başarılı bulunan 11 projeye, 2021 yılı için ayrılan 130 milyon TL ödeneğin tamamı aktarılmıştır. Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi'nde büyüme odakları kategorisine karşılık gelen ve kendi içsel potansiyellerine bağlı olarak gelişmiş, girişimcilik kapasitesi ve organizasyon kültürünün yüksek olduğu, metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapısına kavuşması için, işletmelerin küresel üretim sistemlerine entegrasyonunun güçlendirilmesi, şehirlerin uluslararası erişilebilirliğinin ve kentsel yaşam kalitesinin yükseltilmesi, sanayi, teknoloji ve yenilik altyapıları ile beşeri sermaye ve kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulamasına başlanmıştır. Program kapsamında Adana, Antalya, Balıkesir, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, Kahramanmaraş, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Sakarya ve Tekirdağ illeri yer almaktadır. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım alanlarının Kalkınma Ajanslarının da katkısı alınarak belirlenmesi ve belirlenen alanlarda yatırımların hayata geçirilmesi için fizibilite çalışmaları devam etmektedir. Hazırlanan ön fizibilite raporları yayınlanarak yurt içi ve yurt dışında tanıtımı gerçekleştirilmiştir. Mevcut durumda 263 rapor yayınlanmıştır. Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı 30 Eylül 2021 itibarıyla 1.255'e ulaşmıştır. 52 farklı ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Kocaeli, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 45 farklı sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 68.666 kişiye ulaşmış olup bunun 1.159'u doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde 30 Eylül 2021 itibarıyla 27.943 patent başvurusu yapılmış, bu başvuruların 8.124'ü tescil edilmiştir. Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı 30 Eylül 2021 itibarıyla 346'dır. 30 farklı ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 33 farklı sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalatı ile medya ve iletişim gelmektedir. Bu merkezlerdeki toplam personel sayısı ise 7.671 kişidir. TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) Üretim (1) İhracat (3) İthalat (3) Sektörler 2020/ 2021/ | 2020/ (20217 2020/ 2021/ 2019 2020 (2) | 2019 2020/2) 2019 2020 (2)

Sanayiler

Kaynak: TÜİK

1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

2) Ocak-Ağustos dönemi

3) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) dış ticaret Firmalarımızın güçlü bir finansal yapıya sahip olması Kalkınma Planında imalat sanayiinde rekabetçi üretim ve verimliliğin geliştirilmesinde öncelik verilen temel politika alanları arasında yer almıştır. BDDK verilerine göre Ağustos 2021 itibarıyla bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen toplam nakdi kredilerin tutarı 818,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam nakdi krediler içinde imalat sanayiinin payı Ağustos 2020'de yüzde 21,1 iken Ağustos 2021'de yüzde 20,1 olmuştur. Kredi Garanti Fonu (KGF); Nefes Kredisi, KOBİ Değer Kredisi gibi özel destek programlarıyla işletmelerimize destek olmuş, bunun yanı sıra Covid-19 pandemisi nedeniyle, İş'e Devam Destek Paketi ve Temel İhtiyaç Destek Kredi Paketi gibi toplam 12 destek paketi ile 465 bin firmaya 164,9 milyar TL tutarında kefalet karşılığı 205,3 milyar TL tutarında ticari kredi kullandırılmasını sağlamıştır. Hazine destekli KGF kefaletleri özelinde bugüne kadar ise 1.281.000 firmaya 636,8 milyar TL ticari krediye karşılık 544,9 milyar TL kefalet sağlanmıştır. KGF'nin özkaynak uygulamalarından biri olan İşletmelerin ve Kobilerin Rekabet Edebilirliği (COSME) Programında KOBİ'lerin Rekabet Gücünün Arttırılması amacı kapsamında Avrupa Yatırım Fonu ve KGF arasındaki işbirliğiyle Avrupa Komisyonu tarafından sağlanan bütçe kullanılarak kredi hacmi oluşturulmuş, bu kapsamda bugüne kadar toplam 20 bin firmaya 7,1 milyar TL krediye mukabil 5,7 milyar TL kefalet kullandırılmıştır. Eylül 2021 itibarıyla KGF Kefaletli Kredi Risk Bakiyesi 216,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Tazmin/Kullandırım oranı yüzde 2,75 olmuştur. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, ikinci çeyrek mali göstergelerine göre, aktif büyüklüğünde 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla 33 milyar TL'ye ulaşarak, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5i, 2020 yıl sonuna göre ise yaklaşık yüzde 18'lik bir büyüme performansı sergilemiştir. Bankanın toplam aktiflerinin yüzde 74'ünü oluşturan kredilerin tutarı, 2021 yılı Haziran ayında yaklaşık 24 milyar TL'ye ulaşırken, kredi hacmi 2020 yılı sonuna göre yüzde 20, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 43 artış göstermiştir. Aktif kalitesinin önemli bir göstergesi olan brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı 2021 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,9 düzeyinde sektör ortalamasının oldukça altında gerçekleşmiştir. Altı aylık dönem kârı ise yaklaşık 409 milyon TL olarak gerçekleşmiş, sermaye yeterlilik oranı yılın ikinci çeyreğinde yüzde 20 olmuştur. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kaynaklı Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi kapsamında 18 milyar TL tutarında, 10 yıla kadar vadeli “Yatırıma Destek TL” kredisi yatırımcılara sağlanmaya devam edilmektedir. Türk Eximbank tarafından, 2020 yılında toplamda 28,5 milyar dolarlık kredi olanağı, 17,1 milyar dolarlık sigorta desteği olmak üzere toplamda 45,6 milyar dolarlık ihracat finansmanı imkanı sunulmuştur. 2021 üçüncü çeyrek itibarıyla ise 18 milyar dolarlık kredi olanağı, 16,8 milyar dolarlık sigorta desteği olmak üzere toplamda 34,8 milyar dolarlık ihracat finansmanı imkanı sunularak geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 18 oranında bir artış sağlanmıştır. 2021 yılı üçüncü çeyrek itibarıyla 9,3 milyar TL olan Banka ödenmiş sermayesinin; 1,5 milyar TL artırılarak yıl sonunda 10,8 milyar TL'ye yükseltilmesi öngörülmektedir. Eximbank tarafından desteklenen ihracatçı sayısı 2020 yılında yüzde 4'lük artış ile 13.102'ye yükselmiş, 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla bu sayı 13.739'a ulaşmıştır. 2021 yılı sonu itibarıyla kredi ve sigorta/garanti desteğinin toplam 51 milyar ABD dolarına çıkarılması hedeflenmektedir. Helal Uygunluk Değerlendirme Kuruluşlarının Akreditasyonu Hakkında Yönetmelik doğrultusunda Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. TSE'nin kalite altyapısını güçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda TSE Kalite Kampüsü yapımı faaliyetleri sürdürülmektedir. TSE Covid-19 Güvenli Üretim ve TSE Covid-19 Güvenli Hizmet programları hayata geçirilmiştir. Bu programlar vasıtasıyla pandemi sonrası güvenilir ve hijyenik üretim ve hizmet standartlarına uygunluğun belgelendirilmesi sağlanacak; ulusal ve uluslararası ticarete ivme kazandırılacaktır. Üretim süreçlerinde kalite ve standardizasyon bilincinin geliştirilmesi, özellikle KOBİ'lerin üretiminde rekabet gücü yüksek kaliteli üretimin sağlanması ve buna yönelik teknik altyapının oluşturulması çalışmaları sürmektedir. Ülkemizde gelişen teknolojik kabiliyetlerin uluslararası standartlara yansıması ve uluslararası standart oluşturma çalışmalarının yakın takibi devam etmektedir. Temel amacı piyasaya ve mevzuata uygun ve güvenli ürün arz edilmesinin sağlanması olan piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetleri, ülkemizde dokuz kamu kuruluşu tarafından yürütülmektedir. PGD sisteminin sağlıklı uygulanması için kalite altyapısının geliştirilmesi ve AB teknik mevzuatının uyumlaştırılması çalışmaları büyük önem arz etmekte olup bu kapsamda çalışmalara devam edilmiştir. Ayrıca, Avrupa Birliğine uyum kapsamında hazırlanan ve en önemli amacı tüm ürünlerin güvenli ve teknik mevzuatına uygun olarak piyasaya arz edilmesi olan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, 12/03/2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış olup 12/03/2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanunda Türk malı imajına zarar veren güvensiz, tağşiş yapılmış, son kullanma tarihi geçmiş ürün ihraç edenlere ceza öngörülmektedir. Ayrıca, e-ticaret de ürün güvenliği kapsamına alınmakta; güvensiz ürünün asli sorumlusuna ulaşmak amacıyla izlenebilirlik mekanizması getirilmekte; imalatçı, ithalatçı, yetkili temsilci ve dağıtıcıların ürün güvenliğine ilişkin rolleri ayrı ayrı tanımlanarak sorumlulukları belirlenmekte; güvensiz ürünlerin tüketiciden geri çağrılması zorunlu hale getirilmekte; güvensiz ürünün sebep olduğu ölüm ve yaralanmalar veya başka bir ürüne verdiği zararlara karşı imalatçı veya ithalatçının zarar görene karşı tazminat vermesi düzenlenmekte; güvensiz ürünlere karşı daha etkin kamuoyu bilgilendirilmesi sağlanmakta ve cezalar yeniden düzenlenmektedir. 2021 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin çekilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. 29/06/2021 tarihli ve 31526 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4191 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar güncellenerek uygulanmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda; asgari sabit yatırım tutarları artırılmış, çevre yatırımının tanımı değiştirilmiş, savunma sanayiine yapılan yatırımların stratejik yatırım sayılabilmesine yönelik olarak şartlar hafifletilmiş, ilgili bakanlık tarafından ilan edilecek uluslararası standartları karşılayan ve asgari 5.000 m? beyaz alan şartını sağlayan veri merkezi yatırımları öncelikli yatırım konuları arasına eklenerek bunlara beşinci bölge desteklerinin sağlanmasının önü açılmıştır. Belirli bölgelerde imalat sanayi yatırımlarına ve stratejik yatırımlara sağlanan faiz veya kâr payı desteği artırılmıştır. Stratejik teşvik sistemi kapsamında desteklenen yatırımlara sağlanan faiz desteği üst sınırı 50 milyon TL'den 75 Milyon TL'ye, faiz desteğinin sabit yatırım tutarına oranındaki üst sınır yüzde beşten yüzde 10'a çıkarılmıştır. Yine Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında desteklenen yatırımlarda faiz desteğinin üst sınırı da 50 milyon TL'den 75 milyon TL'ye çıkarılmıştır. Yatırım teşvik sistemi kapsamında; üçüncü bölge illerinin alt bölge desteğinden yararlanabilecek ilçelerinde, dördüncü bölge illerinin organize sanayi bölgeleri veya endüstri bölgelerinde ve beşinci ve altıncı bölge illerinde gerçekleştirilecek imalat sanayii yatırımları için faiz desteği üst sınırları yüzde 100 artırımlı olarak uygulanmaya başlanmıştır. Ayrıca 4191 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı kapsamında yapılan değişikliklerle; Covid- 19 pandemisinin ilk kez görüldüğü 11/03/2020 tarihinden önce düzenlenen ve bu tarih itibarıyla devam eden yatırım teşvik belgeleri kapsamındaki yatırımların tamamlanabilmesi için talep edilmesi halinde iki yıla kadar ilave süre verilmesi; tekstil taşıma desteği başvuru süresinin 31/12/2021'e kadar uzatılması, kadın veya genç işçiler için sigorta primi işveren hissesi desteği uygulama sürelerinin isteğe bağlı olarak uzatılması imkânı getirilmiştir. Proje bazlı yatırım teşvik sisteminin uygulanmasına 2021 yılında da devam edilmiştir. Ağustos ayı itibarıyla proje bazlı yatırım teşvik sistemi kapsamında altı yeni proje için yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, bir yatırım için ise Cumhurbaşkanı Kararı çıkmış olup yatırım teşvik belgesi düzenlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Toplam yedi proje arasında ülkemizde ilk defa üretilecek elektrikli araç sistemleri ve lityum iyon teknolojisine sahip batarya üretimine yönelik yatırımlar desteklenmiştir. Belirtilen yedi proje arasında kimya sektöründe kritik önemi haiz polipropilen üretiminde ülkemizin kapasitesini yaklaşık dört katına çıkaracak olan yatırım, kimya sektöründe stratejik önemi olan PTA üretimine yönelik yatırım ve ülkemiz savunma sanayiinin millileştirilmesinde önemli bir değer olan orta ve uzun kalibre silahların üretimine yönelik yatırımlar bulunmaktadır. Türkiye'de katma değerli üretimin artırılması amacı doğrultusunda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB ve TÜBİTAK tarafından sağlanan destek ve teşviklerin ortayüksek ve yüksek teknoloji seviyeli sektörlere yoğunlaştırılmasına yönelik özel bir program olan Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı çerçevesinde, programın ilk pilot uygulaması olan Makine Sektörü Çağrısı kapsamında 20 proje için destekleme kararı alınmıştır. Mobilite, Üretimde Yapısal Dönüşüm, Sağlık ve Kimya Ürünleri ile Dijital Dönüşüm çağrıları 2021 yılı içerisinde açılmıştır. Bu tematik çağrılara ait öncelikli ürün listeleri; odak sektörler olarak belirlenen Makine, Kimya, Eczacılık, Bilgisayar, Optik ve Elektronik, Elektrikli Teçhizat ve Ulaşım Araçları sektörlerinden seçilen ilgili ürünler temelinde oluşturulmuştur. Düzenlenen yatırım teşvik belgesi sayısı, 2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde 6.802 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öngörülen toplam sabit yatırım tutarı 125,4 milyar TL, öngörülen istihdam ise 173.439 kişi olmuştur. Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK) çalışmalarına 2021 yılında da devam edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan YOİKK, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmiştir. İş Ortamı Raporunda Türkiye'nin sıralamasının iyileştirilmesine dönük hazırlanan eylem planı ile çalışma grupları tarafından oluşturulan 2019-2020 YOİKK Eylem Planında yer alan eylemlerin tamamlanması amacıyla 7263 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 28/01/2021 tarihinde kabul edilmiş ve çeşitli ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılmıştır. Söz konusu Kanun kapsamında imza sirküleri, şirket kuruluşu, taşınır rehni, teknoloji geliştirme bölgeleri ve Ar-Ge teşviklerinde değişiklikler yapılmıştır. 2021 YOİKK çalışma dönemi için kamu ve özel sektör önerileri doğrultusunda 19 eylem belirlenerek altı adet çalışma grubu kurulmuştur. Eylemlerin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi koordinasyonunda, ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği halinde Türkiye Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) Stratejisi (2021- 2023) hazırlanmış ve 22/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle yürürlüğe girmiştir. Strateji belgesiyle ekonomimiz için öncelikli olarak ihtiyaç duyulan nitelikli yatırım profilleri tanımlanmış ve bu yatırımları ülkemize kazandırmak için temel hedef ve stratejiler belirlenmiştir. Türkiye UDY Stratejisinin temel hedefi, On Birinci Kalkınma Planına uyumlu olarak, ülkemizin küresel UDY pastasından aldığı payı nitelikli UDY profilleri özelindeki performansını artırarak yüzde 1,5'e çıkarmak olarak belirlenmiştir. Bu temel hedefe yönelik 11 alt strateji ve 72 eylem tasarlanmıştır. Sekiz ana sektörde yatırımlara ilişkin izin, onay ve lisans işlemlerini içeren bürokratik süreçlerin her birine ilişkin süre, maliyet, gerekli bilgi/belge, başvuru merciiyle ilgili bilgilerin yer aldığı Yatırım Süreç Kılavuzları çalışması tamamlanmış olup YOİKK üyesi özel sektör temsilcilerinden sadeleştirme önerileri toplanmıştır. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2020 döneminde toplam 226,2 milyar ABD doları tutarında UDY girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007 yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2019 yılında bu rakam 9,3 milyar ABD doları, 2020 yılında ise 7,8 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen UDY yatırımlarının sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalara hız verilecektir. Mesleki eğitim ile iş dünyası arasındaki bağları kuvvetlendirmek, sektörün ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek, sektörün mesleki ve teknik eğitime olan katkılarını artırmak, mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam oranlarını yükseltmek ve işgücünün gerçek iş ortamlarında yetişmesini sağlamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim okullarıyla sektördeki firmalar arasında işbirliği protokolleri imzalanmaktadır. On Birinci Kalkınma Planında mesleki ve teknik liselerde sunulan eğitim hizmetlerinde kalitenin artırılmasına yönelik atölye ve laboratuvarların donanımının teknolojiyle uyumlu olarak yenilenmesi hedefi ortaya konulmuştur. Bu çerçevede atölye ve laboratuvar altyapısının yenilenmesine ve meslek dersi öğretmenlerinin gerçek üretim ortamlarında işbaşı eğitimleriyle özel alan yeterliliklerinin artırılmasına yönelik hizmet içi eğitim programlarına başlanacaktır. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında eğitim gören öğrencilerin sayısı, üniversiteye girişte farklı katsayı uygulamasının ortadan kaldırıldığı 2008-2009 döneminde 1.421.657 iken 2020-2021 döneminde 1.731.556'ya ulaşmıştır. Bu öğrenciler 3.682 okul, 47 alan ve 105 dalda eğitim-öğretim faaliyetlerine devam etmektedirler. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında çalışan öğretmen sayısı ise 2008-2009 döneminde 79.078 iken 2020-2021 döneminde 192.916'ya yükselmiştir. Bu zaman aralığında öğretmen sayılarının sürekli artış göstermesi bu kurumlarda eğitimin niteliğini artırıcı önemli bir unsur olmuştur. Ayrıca, mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğretmen-öğrenci etkileşimi yıllar içinde artmış ve öğretmenlerin sektörle yapılan protokoller kapsamında almış oldukları teorik ve uygulamalı mesleki eğitimler sayesinde öğrencilerin daha nitelikli eğitim almaları sağlanmıştır. Lojistik maliyetlerin düşürülmesi, imalat sanayiinin ve ticaretin geliştirilmesiyle ülkemizin rekabet gücünün artırılabilmesi için kombine taşımacılık uygulamalarının geliştirilmesi, demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir, öngörülebilir ve entegre bir lojistik ve ulaştırma sisteminin tesis edilmesi yönündeki ihtiyaç devam etmektedir. Sanayi tesisleri ve limanların demiryolu anahatlarına bağlanarak demiryolu sisteminin verimliliğinin artırılması açısından kritik öneme sahip olan iltisak hatları gerek hat uzunluğu gerek hizmet verilen tesis sayısı açısından yeterli seviyede bulunmamaktadır. Bununla birlikte 2020 yılı sonu itibarıyla toplam 433 km uzunluğunda 281 iltisak hattı bulunmakta olup ülkemizde demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 55'inin iltisak hatlarıyla anahatlara ulaştırıldığı dikkate alındığında demiryolu yük taşıma payının artırılması açısından yeni yapılacak iltisak hatlarının büyük bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Diğer taraftan hâlihazırda 82,2 km uzunluğunda beş iltisak hattının yapımı da devam etmektedir. Bu kapsamda; iltisak hatlarının yük taşımacılığı açısından önceliği ve önemi dikkate alınarak Lojistik Koordinasyon Kurulu çalışmaları neticesinde 36 iltisak hattı; taşıma mesafesi, tonaj ve yapım maliyeti gibi parametreler kullanılarak önceliklendirilmiştir. Ülkemizde bulunan 210 liman ve iskele yapısının 16'sı toplam 85 km uzunluğundaki iltisak hatlarıyla ana demiryolu şebekesine bağlıdır. Bu çerçevede demiryolu bağlantısı olan limanlardan taşınan demiryolu yükünün liman yüküne oranı yaklaşık yüzde 7,5 düzeyindedir. Limanlara demiryolu bağlantısı sağlanmasına yönelik olarak yaklaşık 7 km uzunluğunda bir iltisak hattının (Samsun Yeşilyurt-Gelemen) yapımı devam etmektedir. Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik olarak TCDD ve AYGM tarafından yapımı planlanan toplam 21 lojistik merkezden 10'u işletmeye açılmış üçünün de yapım çalışmaları sürdürülmektedir. Lojistik merkezlerin standartlarının yükseltilmesi ve verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik hukuki ve idari düzenleme ihtiyacı devam etmektedir. 2018 yılında dış ticaret taşımalarımızın yaklaşık yüzde 85'i yabancı sahipli gemiler tarafından gerçekleştirilirken bu oran 2019 yılında yüzde 87'ye yükselmiştir. Dış ticaret neden olmakta ve ihracat pazarlarına erişimi kısıtlamaktadır. Taşıyıcı firmaların ülkemizde finansmana erişim konusunda yaşadığı sorunlar Türk sahipli filonun gelişimi önündeki önemli engellerden biridir. Ayrıca küresel denizcilik piyasasında yaşanan birleşme ve satın alma eğilimleri de ülkemizdeki taşıyıcıların rekabet edebilirliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Büyük ölçekli bölgesel ana limanların eksikliği ve mevcut limanların geri sahalarındaki şehirleşme baskıları nedeniyle limanların geri saha karayolu-demiryolu bağlantıları güçleşmektedir. Büyük ölçekli bölgesel ana liman projelerinde Filyos Limanı dışında ilerleme sağlanamamıştır. Çandarlı Limanı üstyapı inşaatına bölgedeki diğer limanların kapasite artırımlarının da etkisiyle başlanamamıştır. Doğu Akdeniz bölgesinde ise ana konteyner limanı ve tersane ihtiyacı devam etmektedir. 29 Ekim 2018 tarihinde ilk fazı açılan ve ikinci faz çalışmaları devam eden İstanbul Havalimanı, tüm fazları tamamlandığında 5,5 milyon ton/yıl kargo kapasitesiyle küresel ölçekteki en büyük kargo merkezlerinden biri haline gelecektir. Ülkemizin deniz ticareti filosunu yenilemek ve kapasitesini artırmak amacıyla, uzun vadeli ve düşük faizli finansal destek mekanizması devreye alınacaktır. Bu kapsamda; başlangıç olarak 10 geminin inşası için Türk Koster Filosunun Yenilenmesi Kredi Finansman Programı hayata geçirilecek olup program kapsamında her bir geminin inşası için kullanılacak kredinin yıllık 3 milyon TL olmak üzere beş yılda toplam 15 milyon TL'ye kadar olan faiz/kâr payı karşılanacaktır. 2016 yılında mevcut doğal gaz dağıtım lisansı kapsamı dışında kalan yerlerde kurulu bulunan ve üretime geçmiş katılımcı sayısının OSB toplam kapasitesine oranı en az yüzde 40 olan OSB'lere doğal gaz ulaştırılmasını sağlamak üzere BOTAŞ görevlendirilmiş olup bu şartları haiz OSB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda 16 OSB'ye doğal gaz ulaştırılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla tüzel kişilik sahibi toplam 325 OSB'nin 186'sında doğal gaza erişim bulunmaktadır. Güney Marmara ve Ege Bölgelerinde üretilen 3.800 MW kurulu güçteki elektrik, sanayi elektrik tüketiminin yoğun olduğu Istanbul başta olmak üzere Trakya Bölgesine Lâpseki- Sütlüce Denizaltı Kablolarıyla iletilmektedir. Diğer taraftan, Trakya'da artan elektrik talebinin güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru- Dilovası Ek Çukuru denizaltı kablolarıyla diğer iletim hattı ve trafo merkezi projelerinin ihaleleri yapılmıştır. Ayrıca, Istanbul ve Trakya Bölgesindeki arz güvenliğinin sağlanması amacıyla, 1.500 MW kurulu gücündeki Istanbul Doğalgaz Kombine Çevrim A Santralinin Yenilenmesi ve Kapasite Artışı Projesi 2021 Yılı Yatırım Programına alınmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, imalat sanayiinin enerji arz güvenliğinin sağlanması amacıyla 492 km uzunluğunda elektrik iletim hattı ve 2.900 MVA gücünde Trafo Merkezi projesi tamamlanmıştır. Elektrik Motorlarının ve Değişken Hız Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ 28/04/2021 tarihli Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Tebliğ gereğince, anma çıkış gücü 0,12 kW ile 1.000 kW arasında olan elektrik motorlarının ve bu motorlarla birlikte kullanılan değişken hız sürücülerinin, motor anma çıkış gücüne göre değişmekle birlikte en az IE2 verim seviyesine sahip olması zorunludur. KOBİ'lerde Enerji Verimli Motorların Teşvik Edilmesi projesi kapsamında, sanayide kullanılan ve söz konusu verim seviyesinden düşük motorların daha verimlileri ile değiştirilmesini sağlamaya yönelik örnek uygulamalar geliştirilmesi amacıyla belirlenen OSB'lerde pilot uygulamalar yürütülmüştür. Dördüncü sanayi devrimi alanında ülkemiz politikalarına katkı sağlayacak çalışmaların yapılacağı ve öncü projelerin hayata geçirileceği 4. Sanayi Devrimi Merkezi, Dünya Ekonomik Forumu ve Metal Sanayicileri Sendikası (MESS) ile birlikte faaliyetlerine başlamıştır. Bu merkezde söz konusu politikalara katkı sağlayacak çalışmalar ile insan kaynakları için İnsan Merkezli Yapay Zekâ, Yapay Zekanın Sorumlu Kullanımı gibi dijital dönüşümde öncü projeler hayata geçirilecektir. KOSGEB tarafından uygulanan KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 yılında ilan edilen imalat Sanayiinde Dijitalleşme temalı proje teklif çağrısı 2020 ve envanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KOBİ/lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikli olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının artırılması amaçlanmıştır. Imalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2021 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2021 yılında toplam 281 proje için 116 milyon TL'lik destek onaylanmıştır. Sanayide dijital dönüşüme yönelik özel bir teşvik programının hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Program ile ülkemiz genelinde bulunan işletmelerde dijital dönüşümün gerçekleştirilmesinde yaygın bir etki yaratılması amaçlanmakta olup dijital dönüşüm gerçekleştirmek isteyen işletmelerin yaptıkları harcamaların vergi teşvikine konu edilmesi sağlanacaktır. Böylece işletmelerin dijitalleşmesi sürecini hızlandırarak çok daha verimli üretim koşullarında daha rekabetçi olmaları mümkün olabilecektir. Covid-19 pandemi süreci, ekonomi üzerinde kayda değer yükler oluşturmuş olmakla birlikte, bu türden krizlerin ülkemiz üretim ve ihracat potansiyelini güçlendirmek açısından bazı fırsatlar doğurabileceğini de göstermiştir. Bu bakış açısıyla, Cumhurbaşkanlığı Ekonomi Politikaları Kurulu ve Yatırım Ofisi ile çok sayıda bakanlığın katılımıyla yürütülmekte olan Covid-19 Sonrası Türkiye İmalat Sanayii İçin Küresel Tedarik Zincirlerinde Oluşması Muhtemel Fırsatlar çalışmasının 2021 yılı sonunda tamamlanması ve bu doğrultuda hazırlanan eylem planının yürürlüğe girmesi öngörülmektedir. İmalat sanayiinde bilişim teknolojileri kullanımında, internet erişimi ve internet sitesi sahipliği gibi temel teknolojilerin yaygın şekilde kullanıldığı, ancak daha nitelikli yazılım ve uygulamaların kullanımının düşük kaldığı görülmektedir. Covid-19 pandemisi sonrası dijitalleşme konusunun önemini artırması beklenmekte olup ülkemizin bu alanda açığını kapatması önem arz etmektedir. Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2018 yılında yüzde 1,03 iken 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin odağında yer alan özel sektörün Ar-Ge kapasitesinin sağlanan destekler ve altyapı olanaklarıyla geliştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda özel sektörün toplam Ar-Ge harcaması içindeki payı artarak 2018 yılında yüzde 60,4 iken 2019 yılında yüzde 64,2'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde özel sektördeki Ar-Ge personeli istihdamında da önemli bir artış yaşanmıştır. Toplam TZE Ar-Ge personeli istihdamı içinde özel sektörün payı 2018 yılında yüzde 60,6 iken 2019 yılında yüzde 62,9'a yükselmiştir. Ar-Ge ve yenilik destekleri ile özel sektör harcamalarında yaşanan artışa rağmen yükseköğretim kurumları ve araştırma altyapılarından özel sektöre bilgi ve teknoloji transferi ile girişimcilik ve ticarileştirme faaliyetleri yeterli düzeyde değildir. Bu desteklerin etkinliğinin artırılması ve ilgili taraflardaki farkındalık ve kapasitenin geliştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Günümüzde yenilikçi teknolojilerin üretim yapısına entegre edilmesi rekabetçiliğin ve verimliliğin artışı için önem taşımaktadır. Bu doğrultuda On Birinci Kalkınma Planında belirlenen öncelikli sektörler ve gelişme alanlarında teknolojik ilerlemenin sağlanması için ihtiyaç duyulan yatay teknoloji alanları ve dünyadaki teknoloji eğilimleri dikkate alınarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, enerji depolama, İleri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, siber güvenlik, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat kritik teknoloji alanları olarak belirlenmiştir. Kaynak tahsisinde söz konusu teknolojilere odaklanılmasına, bu alanlarda insan gücü, altyapı ve özel sektör kapasitesinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç

İmalat sanayiinde rekabet gücünün ve verimliliğin geliştirilmesi suretiyle yüksek katma değerli üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.

c) Hedefler

| Performans Göstergeleri | Birim 2020 2021(1) | 20222) İmalat Sanayii/GSYH (Cari) (3) Yüzde 18,7 21,4 21,5 İmalat Sanayii İhracatı (3) Milyar Dolar 159,9 198 218 | Öncelikli Sektörlerin İmalat Sanayii İhracatı İçerisindeki Payı Yüzde 2 W NN, ” İ Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat N Sanayii İhracatındaki Payı (3) Yüzde 37,3 | 4 40,8 Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii N İhracatındaki Payı (3) Yüzde 28 3,2 47

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

(3) Bu gösterge ayrı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi; Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.1.1 Yatay Politika Alanları 2.2.1.1.1. Güçlü Finansal Yapı

a) Amaç

İmalat sanayii firmalarının uzun dönemli getiriyi hedefleyerek risk almasını sağlayacak, güçlü ve yenilikçi araçlarla finansmana erişimi kolaylaştıran bir yapı oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

m” N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kalkınma ve Yatırım Bankasının başta öncelikli sektörler olmak üzere sanayi yatırımlarına desteği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.300) Tedbir 300.1. Plan döneminde | Hazine ve Maliye 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Kalkınma ve Yatırım Bankasının | Bakanlığı (S), Türkiye Bankasının ödenmiş sermayesinin özsermayesi 10 milyar TL Kalkınma ve Yatırım artırımına ilişkin işlemlere devam artırılacaktır. Bankası A.Ş. edilecektir. Tedbir 300.2. Kalkınma ve Hazine ve Maliye 1. 2022 yılında 750 milyon ABD Yatırım Bankası öncelikli Bakanlığı (S), Türkiye doları tutarında kaynak temin sektörlerde kullandırılmak üzere | Kalkınma ve Yatırım edilecektir. yurt dışından uzun vadeli fon Bankası A.Ş. temin edecektir. | Teknoloji ve yenilik odaklı yatırımların desteklenmesi amacıyla girişim sermayesi sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.302) Tedbir 302.1. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji ve İnovasyon Fonu'na Teknoloji Bakanlığı bünyesinde | Bakanlığı (S) taahhüt edilen kaynak transferine girişim sermayesi kaynağı devam edilecek, yatırım süreçleri (fonların fonu) oluşturulacaktır. takip edilecektir. Tedbir 302.2. Sermaye Sanayi ve Teknoloji 1. 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme piyasası mevzuatında yer alan Bakanlığı (S) ve Tasarım Faaliyetlerinin girişim sermayesine ilişkin Desteklenmesi Hakkında Kanun düzenlemeler saklı kalmak üzere kapsamında Araştırma, Geliştirme girişim sermayesi sisteminin ve Tasarım Faaliyetlerinin koordinasyonunun Sanayi ve Desteklenmesine İlişkin Uygulama Teknoloji Bakanlığı çatısı altında ve Denetim Yönetmeliği ve toplanması sağlanacaktır. yönetmelik kapsamındaki girişim sermayesi usul ve esasları | yayımlanacaktır. Tedbir 302.3. Teknoloji tabanlı | Sanayi ve Teknoloji 1. Tech-InvesTR yatırım süreçleri girişimlere yönelik girişim Bakanlığı (S), TÜBİTAK | takip edilecektir. sermayesi fonları 2.Tech-InvesTR Programı güçlendirilecektir. kapsamında kurulan fonlara katılan Teknoloji Geliştirme Bölgesi ve Teknoloji Transfer Ofisi kuruluşlarının Program kapsamındaki faaliyetlerinin izleme süreçleri devam edecektir. Tedbir 302.5. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji 1. Bölgesel Kalkınma Fonu ajansları tarafından bölgesel Bakanlığı (S), Kalkınma (| tarafından finansman imkânı kısıtlı, potansiyelleri hayata Ajansları, Türkiye yenilikçi ve rekabet gücü yüksek geçirebilecek, büyüme Kalkınma ve Yatırım olan girişimlere kaynak sağlamak potansiyeli taşıyan şirketlere Bankası A.Ş. üzere yatırım yapılacaktır. sermaye katkısı yapılarak bölgelerin gelişmesine ve rekabet güçlerinin yükseltilmesine katkı sağlayacak bölgesel girişim sermayesi uygulaması pilot olarak belirlenecek illerde başlatılacak ve bölge planlarında belirlenen önceliklerle uyumlu olarak yürütülecektir. Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303) Tedbir 303.1. Küçük ve Orta | Sanayi ve Teknoloji 1. Proje teklif çağrılarında On Birinci Ölçekli İşletmeleri Geliştirme (| Bakanlığı (S), KOSGEB Kalkınma Planı'nda yer alan ve Destekleme İdaresi sektörlere öncelik tanınacaktır. Başkanlığı (KOSGEB) 2. Orta yüksek ve yüksek teknolojili desteklerinden imalat imalat sanayii sektörlerine yönelik sanayiine ayrılan pay kademeli olarak KOSGEB desteklerindeki olarak yüzde 75'e, öncelikli önceliklendirme sürdürülecektir. imalat sanayii sektörlerine ayrılan pay ise yüzde 50'ye çıkarılacaktır. Destekler yalınlaştırılacak, hibe yerine faizsiz, uzun vadeli, geri ödemeli destek modellerine kademeli olarak geçilecektir. Tedbir 303.2. Yatırım teşvik | Sanayi ve Teknoloji 1. Bölgesel ve stratejik yatırımlar sistemi kapsamında, öncelikli (| Bakanlığı (5), Hazineve | için faiz desteği ve istihdam sektörlerde belirlenecek Maliye Bakanlığı destekleri avantajlı oran ve ürünlerin üretimine yönelik sürelerde uygulanacaktır. bankalar tarafından kullandırılan yatırım kredilerinde ilave destek sağlanacaktır. Tedbir 303.3. Taşınır rehni Ticaret Bakanlığı (5), 1. İmalat sanayii sektöründe yoluyla krediye erişime ilişkin (| Sanayi ve Teknoloji belirlenen alt sektörlere ilişkin sistem ve süreçler Bakanlığı, TOBB bilgilendirme ve farkındalığı artırma etkinleştirilerek bu yolla imalat çalışmaları yapılacaktır. sanayii sektörlerine kredi kullandırma imkânları artırılacaktır. Firmaların büyümelerine yönelik finansman imkânları arttırılacaktır. (Kalkınma Planı p.306) Tedbir 306.1. Büyüme Hazine ve Maliye 1. Esnaf ve sanatkârların potansiyeli yüksek KOBİlere Bakanlığı (5), KOSGEB, (| finansmana erişiminin uygun sağlanan krediler hacimsel ve | Halkbank koşullarda sağlanması amacıyla oransal olarak artırılarak indirimli faiz desteğine devam KOBİ'lerin finansmana edilecektir. erişiminin kolaylaştırılması sağlanacaktır. Finansal piyasaların sanayileşmeye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.307) Tedbir 307.2. Bankacılık Hazine ve Maliye 1. Hazine Destekli Kefalet Sistemi sisteminde imalat sanayiine Bakanlığı (5), Sanayi ve (| kapsamında imalata dayalı sektörler yönelik verilen kredilerin, Teknoloji Bakanlığı, için destek paketleri uygulamaya toplam krediler içerisindeki BDDK alınacaktır. oranının artırılmasını sağlayacak uygun araçlar geliştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2020 2021(1 2022(2

Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek

Teknoloji Sektörlerinin Payı Yüzde 4,64 4,75 70

Kalkınma ve Yatırım Bankacılığı Kredi Hacminin N

Toplam Kredi Hacmine Oranı Yüzde 7,39 8,05 10

Türk Eximbank Desteklerinin İhracata Oranı Yüzde 26,9 20,3 30 KOSGEB Destekleri Içinde Imalat Sanayiinin Payı | Yüzde 65 70 75

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.2.1.1.2. Yüksek Kurumsal Kapasite

a) Amaç

Sanayi politikasının kamu ve özel kesimin yakın işbirliği içinde etkin olarak takip edilip uygulanabileceği kurumsal yapıların oluşturulması, kamu uygulamalarında yerli üretimin geliştirilmesinin öncelikli olarak değerlendirilmesi, özel sektör firmalarında büyümenin ve kurumsallaşmanın geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İmalat sanayiine yönelik kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının sağlanması ve haksız rekabetin önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.313) Tedbir 313.1. Metroloji, Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türk Akreditasyon Kurumu başta Türk standardizasyon, uygunluk Türk Akreditasyon Standardları Enstitüsü ve TÜBİTAK olmak değerlendirme, akreditasyon ve | Kurumu üzere diğer ilgili kurum ve kuruluşlarla teknik düzenlemelerle ilgili eşgüdümün sağlanmasına yönelik işbirliği faaliyetlerin eşgüdüm içinde protokolleri imzalanacaktır. yürütülmesi ile kaliteli Türk Malı algısının güçlendirilmesi, ürünlerimizin küresel pazarlara girişte teknik engellerle karşılaşmaması, ayrıca ülkemize kalitesiz ve güvensiz ürünlerin girişinin önlenmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 313.2. İmalat sanayi Sanayi ve Teknoloji 1. Yerli üreticilerimize ve ithalatçılarımıza sektörlerine yönelik teknik Bakanlığı (S) mevzuatın gerektirdiği yükümlülükler ve düzenlemeler ve standartlara piyasaya arz ettikleri ürünlerin tüketici uygun üretim yapma güvenliğine uygun şekilde tasarlanması konusunda bilinçlendirme ve ve üretilmesi konusunda paydaşlarla rehberlik çalışmaları işbirliği içerisinde bilgilendirme amaçlı yürütülecektir. toplantılar ve firma ziyaretleri yapılmaya devam edilecektir. 2. E-ticaret verileri analiz edilecek, dağıtıcıların bilinçlendirilmesi için nitelikli dijital içerik hazırlanacak, yapılan analizlerle denetimlerin etkinliği L artırılacaktır. Tedbir 313.3. Ulusal ve Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası uluslararası standart hazırlama | Türk Akreditasyon standart komitelerinde Türk Akreditasyon faaliyetlerine üreticilerin etkin Kurumu Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili katılımı sağlanarak uluslararası standartların oluşturulmasına güçlendirilecek ve uluslararası katkı sağlanacaktır. standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir. Tedbir 313.8. Ulusal ve Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Ulusal ve uluslararası alanda uluslararası alanda yerli Türk Akreditasyon akreditasyona konu olan sağlık, havacılık, kuruluşlarca gerçekleştirilen Kurumu bilişim sektörü gibi yeni uygunluk uygunluk değerlendirme değerlendirme faaliyetlerinde faaliyetlerinin kapsamının, akreditasyon hizmeti verilmeye etkinliğinin, tanınırlığının, kabul başlanacaktır. edilebilirliğinin artırılması sağlanacaktır. Tedbir 313.9. Ulusal ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal kalite altyapısının güçlendirilmesi özellikle uluslararası helal Helal Akreditasyon amacıyla dış paydaşlar nezdinde tanıtım uygunluk değerlendirme Kurumu ve bilgilendirme toplantıları yapılacak ve kuruluşları akredite edilecektir. çevrimiçi/fiziki olarak düzenlenecek etkinliklere katılım sağlanacaktır. Tedbir 313.10. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Diğer ülkelerin muadil kuruluşları veya akreditasyon alanında Helal Akreditasyon ilgili ulusal veya uluslararası kuruluşları ile uluslararası mümasil Kurumu işbirliği imkânlarının geliştirilmesine akreditasyon kuruluşlarıyla dönük çalışmalar yapılacaktır. işbirliği imkânlarına ilişkin protokol, mutabakat zaptı dâhil ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılacaktır. Tedbir 313.13. Yasal Sanayi ve Teknoloji 1. Ölçü aletlerinin muayene, kontrol ve metroloji kapsamındaki Bakanlığı (S) denetimlerinin etkinliğini artırmak ürünlerin teknik düzenlemelere amacıyla izleme ve kontrol sistemleri uygun olarak piyasaya arzını ve oluşturulacaktır. güvenilir ölçüm yapmalarını sağlayacak, etkinlik ve verimlilik ilkelerini gözeten yeni kontrol ve denetim stratejileri geliştirilecektir. Tedbir 313.14, Endüstriyel Sanayi ve Teknoloji 1. Endüstriyel metroloji alanında hizmet Metroloji alanı düzenlenecektir. | Bakanlığı (S) veren laboratuvarların kayıt altına alınmasına yönelik mevzuat çalışmalarına katkı sağlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021 2022(3)

İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim

Endeksi (2015-100) Kişi 1244 | 11941(1) 124,5

İmalat Sanayiinde Girişim Başına Çalışan Sayısı Kişi 10,5 10,8 (2) 10,9 İİ MN A MAİ A

(1) Ocak-Eylül Dönemi

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2.1.1.3. İş ve Yatırım Ortamı

a) Amaç

İş ve yatırım ortamı reformları ile kamu politikaları ve düzenlemelerinde şeffaflık, istikrar, güvenilirlik ve öngörülebilirlik sağlanarak, piyasalarda rekabetçi ortamın geliştirilmesi, etkin teşvik programları uygulanarak üretim yapısının güçlendirilmesi, ekonomide teknolojik dönüşümü sağlayacak uluslararası doğrudan yatırımların artırılarak Türkiye'nin bölgesel üretim merkezi haline getirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.318) Tedbir 318.2. Konusu para Adalet Bakanlığı (S) İ 1. Konusu para ile ölçülebilen ve belirli bir ile ölçülebilen ve belirli bir parasal miktarın altındaki tüm davalarda parasal miktarın altındaki tüm basit yargılama usulünün uygulanmasına davalarda basit yargılama ilişkin çalışma grubu oluşturularak usulünün uygulanmasına mevzuat analizi yapılacaktır. | ilişkin düzenleme yapılacaktır. Tedbir 318.5. Yeni icra Adalet Bakanlığı (S) 1. Dört mahalde yeni icra dairesi modeline dairesi modeli öncelikle iş geçilecektir. yoğunluğu olan yerler olmak 2. Lisanslı yediemin deposu uygulamasına üzere yaygınlaştırılacak, sanal geçilecektir. icra dairesi uygulamasına başlanacak, icra-iflas süreçlerindeki hata payı azaltılacak, haczedilen malın gerçek değerinde satılmasını sağlayacak prosedürler oluşturulacak, lisanslı yediemin deposu uygulamasına geçilmesi ve tasfiye usulünün yeniden düzenlenmesi suretiyle yedieminlik müessesesi ıslah edilecektir. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında öncelikli sektörlerdeki yatırımlar Ar- Ge, tasarım, yatırım, üretim, pazarlama ve ihracat süreçlerinin tamamını içerecek şekilde ürün odaklı olarak desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.320) Tedbir 320.1. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Odaklı Sanayi Hamlesi Bakanlığı (5), TÜBİTAK, Programı kapsamında Yıkıcı Teknolojiler Programı kapsamında öncelikli | KOSGEB Çağrısı açılacaktır. sektörlerde desteklenecek ürünler stratejik öncelik, teknolojik gelişmişlik seviyesi, gelecek potansiyeli, teknolojik gelişime etki seviyesi, cari açığa etkisi, teknik yeterlilik ve yetkinlik, yerli üretim kriterleri çerçevesinde belirlenerek ilan edilecektir. Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321) Tedbir 321.5. Yatırım Çevre ve Şehircilik 1. Yatırım teşvik uygulamaları teşvik uygulamaları Bakanlığı (S), Sanayi ve kapsamında yatırım teşvik belgesine kapsamında yatırım teşvik Teknoloji Bakanlığı sahip yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacak 20 milyon m? Hazine belgesine sahip yatırımcılara arz edilecek Hazine taşınmazı için çalışmalar yapılacaktır. taşınmazı sayısı artırılacaktır. Sanayi ve teknoloji bölgelerinde (OSB, KSS, Endüstri Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Serbest Bölgeler) sunulan hizmetler geliştirilecek, bu bölgelerin sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.322) Tedbir 322.2. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. OSB ve KSS projeleri kredi teknoloji bölgelerinin Bakanlığı (S), Strateji ve mekanizmasıyla desteklenerek kuruluşunda Planın öncelikli || Bütçe Başkanlığı yatırımcıların hizmetine sunulacaktır. sektör ve gelişme alanları dikkate alınarak, mevcut ve gelecekte olabilecek ihtiyaçlara yönelik sayıları, kapasiteleri, kreş ve ulaşım imkânları, birbirleriyle işbirliği ve entegrasyonu artırılacaktır. Tedbir 322.6. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde Geliştirme Bölgelerinde Bakanlığı (S) (TGB) faaliyet gösteren firmalara özel (TGB) faaliyet gösteren Ar-Ge desteği mekanizması firmalara özel Ar-Ge desteği oluşturulmasına yönelik olarak 7263 mekanizması Sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri oluşturulacaktır. Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun çerçevesinde ilgili ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 322.9. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Pilot çalışması gerçekleştirilen teknoloji bölgelerinin etki Bakanlığı (S), Organize OSB'lerin etki değerlendirmesi yeni değerlendirilmesi yapılacak, | Sanayi Bölgeleri Üst yöntemler kullanılarak genişletilecek ve yenilikçi uygulamalar Kuruluşu, OSB'ler, yaygınlaştırılacaktır. geliştirilecektir. Belediyeler, Valilikler Tedbir 322.11. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. TEKMER Programına ilişkin sektörler ve dijitalleşme Bakanlığı (5), KOSGEB bilgilendirme faaliyetleri yapılacaktır. alanlarındaki yenilikçi 2. Başvuruların kontrolü ve yerinde girişimcilere yönelik hedef ve incelenmesi işlemleri yürütülecektir. performans odaklı teknoloji 3. Kabul edilen başvurulara yönelik geliştirme merkezleri destekleme süreçleri yürütülecektir. kurulacaktır. Tedbir 322.12. Devlet Hazine ve Maliye 1. TÜBİTAK ile işbirliği kapsamında Malzeme Ofisi tarafından Bakanlığı (S), Sanayi ve | Uygulayıcı Kuruluşlarla Farkındalık

yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine

devam edilecektir.

3. Başta yerli siber güvenlik ürünlerinin

kamuda kullanımının yaygınlaştırılmasını

sağlamak amacıyla Akıllı Satınalma

Modelleri geliştirilecektir.

4. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kurum

ve kuruluşları ile işbirliği çalışmaları

yürütülecektir.

5. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde

faaliyet gösteren teknoloji şirketlerine

yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine

devam edilecektir.

İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323) Tedbir 323.1, İmalat ve Sanayi ve Teknoloji 1. Programın 2022 yılı uygulama usul ve ihracat odağı niteliğindeki Bakanlığı (S), Kalkınma esasları hazırlanacaktır. şehirlerin orta-yüksek Ajansları 2. Program çerçevesinde desteklenmesi teknolojili ürünlerde değer uygun görülen projeler için Kalkınma zincirlerinin daha üst Ajansları vasıtasıyla destek sağlanacaktır. aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325) Tedbir 325.2. Yatırım Adalet Bakanlığı (S) 1. Arabuluculuk merkezlerinin hukuki uyuşmazlıklarının statüsünün belirlenerek kurulmasına ve çözümlenmesi için uluslararası denetlenmesine ilişkin standartlar tahkim, sulh, uzlaşma, oluşturulacaktır. arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı artırılacaktır. Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326) Tedbir 326.1. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yatırım yeri seçim simülasyonu projesi uluslararası doğrudan Ofisi (S) tamamlanacaktır. yatırımlarda rakip ülkelere göre konumunu ve gelişim alanlarını belirlemek için yatırım yeri seçim simülasyonu yapılacaktır. Tedbir 326.2. Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Sektörel raporların hazırlanması projesi Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S) tamamlanacaktır. Ofisinin belirlediği ilgili tüm kamu kurum ve kuruluşları tarafından Türkçe ve ihtiyaç duyulan yabancı dillerde sektör raporları hazırlanacak ve bu raporlar her yıl ilgili kurum ve kuruluşlarca güncellenecektir. Tedbir 326.3. Yatırım ve Cumhurbaşkanlığı Yatırım | 1. İmalat sanayii sektörleri için ortak olan işletme dönemlerine ilişkin Ofisi (S) süreçlerin yanı sıra gıda, ilaç, kimya, izin, onay ve lisans süreçlerini otomotiv, savunma sanayii, metal işleme, içerecek ve yatırımcıya rehber çimento, kağıt alt sektörlerinde yatırım yol olacak şekilde Sektörel Yatırım haritaları çıkarılarak bürokratik süreçlere Yol Haritaları hazırlanacaktır. ilişkin şeffaflık ve öngörülebilirlik güçlendirilecektir. Tedbir 326.7. İllerin ve Sanayi ve Teknoloji 1. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım bölgelerin öne çıkan yatırım Bakanlığı (S), fizibilitelerinin Kalkınma Ajanslarının fizibiliteleri Kalkınma Cumhurbaşkanlığı Yatırım | katkısıyla hazırlanmasına devam Ajanslarının da katkısı alınarak | Ofisi, Kalkınma Ajansları edilecektir. belirlenecek ve bu yatırımların 2. Hazırlanan fizibilitelerin tanıtımına hayata geçirilmesi için yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi ile işbirliği içinde yatırımcılara tanıtımı yapılacaktır. Yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de üretilmesine ilişkin uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına yönelik teşvik programları uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.327) Tedbir 327.1. Proje bazlı Sanayi ve Teknoloji 1. Proje Bazlı Teşvik Sistemi uygulamasına teşvik sisteminde ülkemize ilk | Bakanlığı (5), ilişkin gerçekleşmeler üçer aylık dönemler defa gelen, stratejik ürünlerin | Cumhurbaşkanlığı Yatırım | halinde raporlanacaktır. üretimini amaçlayan, küresel Ofisi değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır.

c) Hedefler

| Performans Göstergeleri <*<*<«<««â | Birim |Â 2020 | 2021(1) 2022294 Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.4 İnsan Kaynağı

a) Amaç

Imalat sanayiinde yaşanan dijital dönüşümün gerektirdiği becerilerin işgücüne kazandırılması, mesleki eğitimin ve yüksek öğretimin iş dünyası ile entegre edilmesi, nitelikli insan kaynağı için istihdam teşviklerinin basitleştirilmesi ve bu teşviklerde öncelikli sektörlere ağırlık verilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331) Tedbir 331.1. Eğitim- Milli Eğitim Bakanlığı 1. Sektörle mesleki eğitim işbirliği istihdam-üretim ilişkisini (S), Sanayi ve Teknoloji | protokolleri yapılacaktır. güçlendirmek amacıyla Bakanlığı, eğitim-sektör işbirliği Cumhurbaşkanlığı İnsan protokolleri yapılacaktır. Kaynakları Ofisi, KOSGEB, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili Meslek Kuruluşları Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki eğitim haritası 2021-2022 Tedbir 331.8. Hazırlanan ve (S), Sanayi ve Teknoloji | eğitim-öğretim yılına ait veriler ışığında güncel halde tutulan mesleki Bakanlığı, Üniversiteler, | güncellenecektir. eğitim haritası çerçevesinde İlgili Kamu Kurum ve ülke çapında il ve bölgelerde Kuruluşları, İlgili Meslek mesleki ve teknik eğitim verilen alanlarla sektör Kuruluşları kümelenmesi arasında uyum sağlanacak, eğitim kapasitesi reel anlamda istihdamla ilişkilendirilerek ülke sathında mesleki ve teknik eğitim okulları sektörle uyumlu hale getirilecektir. Tedbir 331.9. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Öğrencilere burs verilmesine yönelik teknik eğitim okul ve (S), Çalışma ve Sosyal || olarak sektör ile mesleki eğitim işbirliği kurumlarında parasız yatılılık (| Güvenlik Bakanlığı, Ilgili | protokolleri yapılacaktır. imkânları artırılacak, burs Meslek Kuruluşları ödemeleri ve öğrenci sigortaları iyileştirilecektir. 2.2.1.1.5. Lojistik ve Enerji Altyapısı

a) Amaç

İmalat sanayiinin ihtiyaç duyduğu enerjinin sürekli, kaliteli, güvenli ve asgari maliyetlerle sağlanması; demiryolu yatırımlarında yük taşımacılığına odaklanılması, uygun yer ve ölçekte denizyolu altyapılarının geliştirilmesi, modlar arası (inter-modal) taşımacılığın yaygınlaştırılması ve lojistik maliyetlerin azaltılması yoluyla verimliliğin ve rekabetçiliğin artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu İşbirliği | Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

Modlar arası taşımacılığın yaygınlaştırılması ve sanayinin rekabet gücünün artırılmasını teminen petro-kimya tesisleri, otomotiv sanayiine yönelik imalat tesisleri ile liman, OSB ve maden sahaları başta olmak üzere önemli yük merkezlerine hizmet edecek iltisak hatları ve lojistik merkezler tamamlanacak, yük taşımacılığında demiryolunun payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.334) Tedbir 334.1. Karasal Ulaştırma ve Altyapı (o | 1. Karasal yük taşımacılığında yük taşımacılığında Bakanlığı (S), Hazine (| demiryolunun payının yüzde 6,5'e demiryolunun payı yüzde | ve Maliye Bakanlığı, çıkarılması yönünde çalışmalar yapılacaktır. 5,15'ten yüzde 10'a Sanayi ve Teknoloji | çıkarılacaktır. Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı Tedbir 334.2. 38 OSB, Ulaştırma ve Altyapı | | 1. Toplam uzunluğu 82,27 km olan ve özel endüstri bölgesi, Bakanlığı (5), Sanayi (| yapımına devam edilen 5 iltisak hattında liman ve serbest bölge ile | ve Teknoloji Bakanlığı, ortalama yüzde 70 düzeyinde fiziki ilerleme 36 üretim tesisine yönelik | Ticaret Bakanlığı, İlgili | kaydedilecektir. toplam 294 km Yerel Yönetimler 2. Çukurova Bölgesi ve İskenderun Körfezi uzunluğunda iltisak hattı ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri Sanayi yapılacaktır. Bölgesi iltisak hatlarının yapımına | başlanarak yüzde 20 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. Mevcut demiryolu şebekesinde trafik yoğunluğunun artırılması ve yük taşımacılığından daha fazla pay alınabilmesini teminen ana hatlardaki darboğazlar giderilecek, trafik yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen tek hatlı demiryolları çift hatlı hale getirilecek, sinyalizasyon ve elektrifikasyon yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.335) Tedbir 335.1. Halkalı- Ulaştırma ve Altyapı (o | 1. Çerkezköy-Ispartakule kesimine dış Kapıkule Demiryolu Bakanlığı (5), TCDD finansman temin edilerek projenin Projesi imalat sanayiine yapımına başlanılacak ve yüzde 20 hizmet edecek şekilde düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. tamamlanarak bölgedeki 2. Çerkezköy-Kapıkule kesiminin yapım ihracat imkânları çalışmalarına devam edilerek yüzde 65 artırılacak ve ulaştırma ilerleme sağlanacaktır. maliyetleri azaltılacaktır. Tedbir 335.2. Bursa ve Ulaştırma ve Altyapı (| | 1. Bandırma-Bursa ve Yenişehir-Osmaneli Bilecik ile çevre illerdeki Bakanlığı (S), TCDD kesimlerinde altyapı işleri ile Bursaimalat sanayii sektörlerine Osmaneli kesimi Üstyapı-Elektrifikasyonhizmet edecek Bandırma- Sinyalizasyon-Telekomünikasyon yapım Bursa-Yenişehir-Osmaneli çalışmalarına başlanacaktır. demiryolu hattı 2. Bursa-Yenişehir kesiminde altyapı işleri tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Tedbir 335.3. Konya- Ulaştırma ve Altyapı 1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep Karaman-Niğde-Mersin- Bakanlığı (5), TCDD demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde Adana-Osmaniye-Gaziantep 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme demiryolu hattı sağlanacaktır. tamamlanarak imalat 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve sanayii sektörlerinin Adana, üstyapı işleri tamamlanacaktır. Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır. Tedbir 335.5. Aliağa- Ulaştırma ve Altyapı 1. Aliağa-Çandarlı-Bergama demiryolu Çandarlı-Bergama-Soma ve | Bakanlığı (S), TCDD projesinin kurumlar arası devri yapılarak Çandarlı Limanı Demiryolu yapım çalışmalarına başlanacaktır. Bağlantısı tamamlanarak bölgedeki imalat sanayii sektörlerinin liman bağlantısı sağlanacak ve ihracat süreçleri etkinleştirilecektir. Tedbir 335.6. Kars- Ulaştırma ve Altyapı 1. Divriği-Kars mevcut demiryolunun Erzurum-Erzincan-Sivas- Bakanlığı (5), TCDD modernizasyonu için alternatifler Malatya-Gaziantep karşılaştırılacak ve modernizasyon güzergahındaki demiryolu çalışmalarına başlanacaktır. modernizasyon çalışmaları tamamlanacak, koridordaki darboğazlar giderilecek ve bölgedeki imalat sanayii ve madencilik sektörleri ile Orta Koridora yönelik lojistik süreçler geliştirilecektir. | Tedbir 335.7. Bölge (| Ulaşırma veAliyapı (| 1. Selçuk-Ortaklar-Aydın-Denizlidemiryolu | illerindeki imalat sanayii Bakanlığı (5), TCDD projesinin yapım ihalesi sektörlerinin demiryolu yük gerçekleştirilecektir. taşımalarının artırılmasını teminen Selçuk-Aydın- Denizli ikinci demiryolu hattının yapımına başlanacaktır. . Tedbir 335.9. imalat Ulaştırma ve Altyapı 1. Sincan-Yenikent-Kazan demiryolu sanayii ve madencilik Bakanlığı (5), TCDD | projesi tamamlanacaktır. sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır. Tedbir 335.11. Ulaştırma ve Altyapı 1. 528 km elektrifikasyon ve 794 km Demiryollarında Bakanlığı (5), TCDD sinyalizasyon yatırımı tamamlanacaktır. modernizasyon ve altyapı iyileştirme çalışmalarına devam edilecek, mevcut hatlarda 2.657 km'lik elektrik ve 2.654 km'lik sinyal yatırımı gerçekleştirilecektir. Tedbir 335.12. Torbalı- Ulaştırma ve Altyapı 1. Torbalı-Kemalpaşa-Alsancak Limanı Kemalpaşa-Alsancak Limanı | Bakanlığı (5), TCDD demiryolu projesinin yapım ihalesi çalışmaları demiryolu projesi tamamlanacaktır. tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır. Tedbir 335.13. Türkiye- Ulaştırma ve Altyapı 1. Projede ikinci hattın yapımına yönelik ilgili Gürcistan-Azerbaycan Bakanlığı (S), TCDD ülkelerle işbirliği yapılarak bu hattın demiryolu projesinin kalan standartlarının belirlenmesine yönelik işleri komşu ülkeler ile çalışmalar yapılacaktır. eşgüdüm içerisinde tamamlanacaktır. | Tedbir 335.14. Adapazarı- | Ulaştırma ve Altyapı 1. Adapazarı-Karasu Limanları ve sanayi Karasu Limanları ve sanayi | Bakanlığı (5), TCDD tesisleri ile demiryolu bağlantısının tesisleri ile demiryolu sağlanması için etüt-proje ile kesin proje bağlantısı tamamlanacaktır. çalışmalarına devam edilecektir. Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336) Tedbir 336.2. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Doğu Akdeniz bölgesinde yer tespiti Akdeniz bölgesinde, Bakanlığı (S), Çevre ve | yapılacak ve etüt-proje çalışmaları Ortadoğu ve Orta Asya Şehircilik Bakanlığı tamamlanacaktır. coğrafyasına çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana konteyner limanı inşa edilecektir. Tedbir 336.3. Ege Ulaştırma ve Altyapı 1. Çandarlı Limanının üstyapısına hinterlandına hizmet edecek | Bakanlığı (S), Çevre ve | başlanmasına yönelik hazırlıklar Çandarlı Limanı hayata Şehircilik Bakanlığı tamamlanacaktır. geçirilecektir. Gümrük idarelerinin kapasitesinin artırılması ve iş süreçlerinin hızlandırılması amacıyla gümrük kapılarının ve gümrük idarelerinin altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.337) Tedbir 337.1. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. İşlem hacimleri düşük olan gümrük İdarelerinde işlem hacimleri idareleri gözden geçirilerek gerekli ve ihtiyaçların tespitine düzenlemeler yapılacaktır. yönelik etüt yapılarak gümrük idareleri ve kapasiteleri optimize edilecektir, Tedbir 337.2. Gümrük Ticaret Bakanlığı (5), 1. Erzurum Gümrük Müdürlüğü Hizmet kapıları ve idareleri; İçişleri Bakanlığı, binasının inşaat çalışmaları sürdürülecektir. işlemlerin en hızlı ve doğru | Ulaştırma ve Altyapı 2. Gürbulak, Pazarkule ve Türközü Gümrük biçimde tamamlanmasına Bakanlığı, Strateji ve Kapılarının modernizasyon çalışmaları imkân veren yeniden Bütçe Başkanlığı, TOBB | sürdürülecektir. kurgulanmış iş akış süreçleri doğrultusunda modernize edilecek ve yeni hizmet tesislerine kavuşturulacaktır. İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338) Tedbir 338.2. Çukurova | Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Havalimanı 1. Etap çalışmaları Havalimanı Bakanlığı (S), DHMİ, tamamlanarak yılın son çeyreğinde tamamlanacak, ana Karayolları Genel hizmete açılacaktır. demiryolu şebekesiyle Müdürlüğü, TCDD bağlantısı sağlanacaktır. Tedbir 338.3. İstanbul ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve Sabiha Gökçen Bakanlığı (S), TCDD, mütemmimleri işinde yüzde 50 fiziki Havalimanlarının Meteoroloji Genel gerçekleşme sağlanacaktır. uluslararası bir hava kargo, | Müdürlüğü, Sivil 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim bakım-onarım ve aktarma — | Havacılık Genel Köprüsü-İstanbul Havalimanı-Halkalı merkezi olması sağlanacak, | Müdürlüğü demiryolu projesine dış finansman söz konusu havalimanları sağlanarak yapım ihalesine çıkılacaktır. arasında demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarının ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır. Öncelikli sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda trafik akış darboğazlarının giderilmesi ve trafik akışının ihtiyaç duyulan hizmet seviyesinde sürdürülmesi yoluyla mevcut karayolu ağının daha verimli ve güvenli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.339) Tedbir 339.1. Filyos Ulaştırma ve Altyapı 1. (Çaycuma-Bartın Ayrımı)-Filyos arasında Limanının Adapazarı ve Bakanlığı (5), 8,67 km'lik kesimde sanat yapılarına İzmit bölgesi ile bağlantısını | Karayolları Genel devam edilecektir. sağlayacak Filyos- Müdürlüğü 2. Adapazarı-Karasu-Akçakoca yolunda Zonguldak, Filyos- kalan 23,2 km uzunluğundaki Akçakoca- (Çaycuma-Bartın Ayrımı), 1.Bölge Hududu Yolunun ihalesi Zonguldak-Ereğli (Ereğli yapılacaktır. Çevre Yolu dâhil) karayolu projeleri ile Adapazarı- Karasu-Akçakoca karayolu projesinin Akçakoca Limanı- Kocaali kesimi tamamlanacaktır. Tedbir 339.2. İzmit Ulaştırma ve Altyapı 1. Şile - Ağva yolunun kalan 14,9 km'lik Bölgesinin yoğun trafiğini | Bakanlığı (S), kesimin BY-BSK olarak yapılması için ikmal alarak Kuzey Marmara Karayolları Genel ihalesi ve 24,7 km olan Ağva - Kandıra Otoyoluna bağlantısını Müdürlüğü yolunun yapım ihalesi gerçekleştirilecektir. sağlayan Şile-Ağva- Kandıra-Kaynarca Devlet Yolu ile Kaynarca-Karasu Yolu tamamlanacaktır. Tedbir 339.3. Çukurova | Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Bölgesel Havalimanı Bağlantı Bölgesel Havalimanı Bakanlığı (5), Yolunda üstyapı imalatları Bağlantı Yolu Karayolları Genel tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Müdürlüğü Tedbir 339.4. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Zigana Tüneli tamamlanacaktır. Karadeniz Bölgesinin iç Bakanlığı (S), bölgeler ile İran ve Karayolları Genel Azerbaycan'a bağlantısını | Müdürlüğü sağlayan Trabzon-Aşkale Devlet Yolu tamamlanacaktır. Tedbir 339.5. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Akdeniz bölgesinin Batı Bakanlığı (S), Hududu (Antalya-Mersin İl Sınırı) yolunda Akdeniz bölgesine Karayolları Genel 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde bağlantısını sağlayan Müdürlüğü kazı destek seviyesinde çalışmalar Erdemli-Silifke-Taşucu-13. tamamlanacaktır. Bölge Hududu Devlet Yolu 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe ile Alanya-Gazipaşa-5. açılacaktır. Bölge Hududu Devlet Yolu 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik (Akdeniz Sahil Yolu) yolun toprak işleri, sanat yapıları, tünel ve tamamlanacaktır. viyadük çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 339.6. Modemize | Ulaştırma ve Altyapı 1. 37,2 km uzunluğundaki Edirneedilen Hamzabeyli Sınır Bakanlığı (S), Lalapaşa-Hamzabeyli yolunun ihalesi Kapısı, D-100 karayoluna |! Karayolları Genel yapılacaktır. ve TEM otoyoluna Müdürlüğü bölünmüş yol ile bağlanacaktır. Tedbir 339.7. Ceyhan Ulaştırma ve Altyapı 1. 12 km uzunluğundaki Ceyhan- Endüstri İhtisas Bölgesi ve | Bakanlığı (S), Yumurtalık Ayrımı-BOTAŞ Tesisleri yolunun BOTAŞ Limanına hizmet Karayolları Genel kamulaştırma işlemleri tamamlanarak edecek (Ceyhan- Müdürlüğü ihalesi yapılacaktır. Yumurtalık) Ayrımı-BOTAŞ Tesisleri il yolu bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplamalı 1A standardına yükseltilecektir. Tedbir 339.8. Adana ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Adana Güney Çevre Yolunda Osmaniye Organize Bakanlığı (S), kamulaştırma işlemlerinin tamamlandığı Sanayi Bölgesi ile Ceyhan | Karayolları Genel kesimlerde toprak işleri ve sanat yapıları Endüstri İhtisas Müdürlüğü imalat çalışmaları yapılacaktır. Bölgesinin, Yenice Lojistik Merkezi ile Mersin Limanı'na bağlantısına hizmet edecek olan Adana Güney Çevre Yolu tamamlanacaktır. İmalat sanayiinde enerji verimliliği artırılacaktır (Kalkınma Planı p. Tedbir 341.2. Isı Enerji ve Tabii 1. Enerji Kaynaklarının ve Enerjinin kullanan büyük Kaynaklar Bakanlığı Kullanımında Verimliliğin Artırılmasına Dair endüstriyel tesislerde (S), Sanayi ve Yönetmelikte düzenleme yapılarak 20 kojenerasyon Teknoloji Bakanlığı MW'ın üzerinde ısıl enerji ihtiyacı olan yeni sistemlerinin kurulacak endüstriyel işletmeler ile büyük yaygınlaştırılması rehabilitasyon geçirecek olan endüstriyel sağlanacaktır. işletmelere fizibilite/etüt yapma yükümlülüğü getirilecektir. Tedbir 341.3 Örnek Enerji ve Tabii 1. Teknik altyapının oluşturulması enerji verimliliği Kaynaklar Bakanlığı kapsamında enerji performans uygulamalarının tanıtımı (S) sözleşmelerine yönelik kamu kurumlarında ölçme ve doğrulama eğitimi verilecektir. ve yaygınlaştırılması amacıyla, enerji verimliliği projeleri yarışmalarla desteklenecek, uygulamaya yönelik mevzuat ve teknik altyapının oluşturulması sağlanacaktır. Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OSB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342) Tedbir 342.2. İmalat | Enerji ve Tabii 1. Kroman Çelik - Deri OSB ve Deri OSB sanayiini desteklemeye Kaynaklar Bakanlığı (5), | Tepeören yer altı kablosu projeleri yüzde yönelik Türkiye Elektrik TEİAŞ 80 oranında tamamlanacaktır. İletim A.Ş. (TEİAŞ) 2. Kandıra OSB, Pelitözü, Finans, Hassa ve tarafından yeni iletim hattı Polateli olmak üzere toplam beş trafo ve trafo merkezi projeleri merkezinin yapım işi için ihale süreci hayata geçirilecektir. tamamlanacaktır. 3. Bartın-Akçakoca, Erzin-Polateli, Kastamonu-Bartın, Bartın OSB ve Karaman-Ereğli'de iki olmak üzere altı enerji iletim hatu projeleri yüzde 75 oranında tamamlanacaktır. Tedbir 342.3. Trakya Enerji ve Tabii 1. Lapseki 3-Sütlüce 3 ve Hersek Ek Bölgesinin elektrik ihtiyacını | Kaynaklar Bakanlığı (S), | Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı daha güvenilir bir biçimde (o | TEİAŞ kabloları ile bunların bağlantı hat ve kablo karşılamak amacıyla, projeleri yüzde 40 oranında bulunduğu bölgede atıl tamamlanacaktır. kalan ve belirli verimliliğin üzerinde olan yeterli güçteki santraller bölgeye transfer edilecek, ayrıca Trakya-Anadolu arasında Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kabloları ve kara bağlantıları inşa edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

İltisak Hattı Uzunluğu km 433 446 477

Elektrikli Hat Oranı Yüzde 46 48 52

Sinyalli Hat Oranı Yüzde 53 54 63

Toplam Yük Taşımacılığı İçerisinde

Demiryolunun Payı (Karasal) (3) yüzde >6 > 57

(Yolcu-km-Ton-km)

Demiryolu Hat Verimliliği (4) /(Hat Uzunluğu) 1,62 1,81 2,26 Demiryolu ile Taşınan Yük Miktarı (3) Net Milyar Ton-km 15,5 18,2 223 Toplam Konteyner Elleçlemesi Milyon TEU 11,6 12,1 12,4 Denizyolu Yük Elleçlemelerindeki Transit Yüzde 146 147 151 Yük Oranı Elleçleme Yapılan Transit Sıvı Dökme Yük Milyon Ton 49,8 50,1 53,3 1000 GRT ve Üzeri Türk Sahipli Deniz Milyon DWT 289 294 29,6 Ticaret Filosu Havayolu Dış Hat Toplam Kargo Trafiği Bin Ton 1317 1402 1470

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) İdari ve uluslararası yük taşımaları dahildir.

(4) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir.

2.2.1.1.6. Dijital Dönüşüm

a) Amaç

Dijital dönüşümün hızlandırılması yoluyla öncelikli sektörlerde üretkenliğin ve rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Öncelikli sektörler başta olmak üzere sanayinin dijital dönüşümü sürecinde ihtiyaç duyulan akıllı ürün ve sistemlerin geliştirilmesi ve kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.345) Tedbir 345,4. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Dört yeni Model Fabrikanın yalın sektörlerde dijital dönüşüm Bakanlığı (S), Strateji ve altyapısı kurulacaktır. alanında deneyimsel eğitim Bütçe Başkanlığı, OSB'ler, ve danışmanlık hizmetleri Ticaret ve Sanayi Odaları, sunacak, farkındalık Üniversiteler çalışmaları yürütecek ve teknoloji tedarikçileri ile kullanıcıları bir araya getirecek Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri OSB ve TGB'lerde oluşturulacaktır. Tedbir 345.6. Sanayi Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmelerinin siber güvenlik Bakanlığı (S), Dijital işletmeler bünyesinde siber güvenliğin konusunda farkındalık ve Dönüşüm Ofisi, TSE, uçtan uca sağlanması için gerekli asgari yetkinlikleri artırılacak, TÜBİTAK, KOSGEB, Siber | güvenlik tedbirlerinin tanımlandığı kılavuz fabrika ve tedarik Güvenlik Kümelenmesi doküman hazırlanacaktır. zincirlerinde koruyucu güvenlik önlemleri alınacak, firmaların uçtan uca siber güvenliği periyodik olarak test edilecektir. Tedbir 345.7. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. İş süreçlerine akıllı dijital teknolojileri sanayiinde dijital dönüşüme Bakanlığı (5), KOSGEB adapte edecek sanayi sektörü KOBİ'lerine altyapı oluşturmak üzere; yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. sanayie yönelik akıllı dijital 2. Sanayii sektörü için akıllı dijital teknolojileri geliştiren teknoloji geliştiren KOBİ'lere yönelik KOBİ'ler ve bu teknolojileri iş proje teklif çağrısı ilan edilecektir. süreçlerine adapte etmek 3. İlan edilen çağrılar kapsamında kabul isteyen sanayi sektörü edilen projelerin desteklenmesine KOBİ/lerinin projeleri KOSGEB başlanacaktır. KOBİGEL Destek Programı kapsamında desteklenecektir. Öncelikli sektörlere yönelik endüstriyel bulut platformlarının oluşturulması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.346) Tedbir 346.1. İlgili meslek (| Sanayi ve Teknoloji 1. Başta KOBİ'ler olmak üzere imalat kuruluşları ile devletin de Bakanlığı (S), TOBB sanayi işletmelerinin veri saklama ve katılım sağladığı, üçüncü işleme ihtiyaçlarının uygun maliyetlerle taraf hizmet sağlayıcıların karşılanmasına yönelik endüstriyel bulut uygulamalar geliştirip platformu oluşturulması için fizibilite kullanıcılara ulaşabileceği, çalışmaları tamamlanacaktır. firmalara dijital altyapı ve 2. Yapılacak fizibilite çalışmalarının hizmetlerin merkezi olarak sonuçları doğrultusunda endüstriyel bulut sunulacağı endüstriyel bulut platformuna ilişkin model belirlenecektir. platformu ilk etapta otomotiv 3. Endüstriyel bulut platformunun pilot sektörü için kurulacaktır. Bu uygulaması başlatılacaktır. iş modeli, elde edilecek tecrübe doğrultusunda diğer öncelikli sektörlere | yaygınlaştırılacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi Sayısı Adet 7 7 u

(Kümülatif)

Öncelikli Sektörlerde Faaliyet Gösteren KOBİ'lerin

Yerli Ürün ve Hizmet Sağlayıcılarla Işbirliği Adet 654 939 1189 İçerisinde Geliştirdikleri Dijitalleşme Proje Sayısı (Kümülatif)

1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

2.2.1,1.7, Ar-Ge ve Yenilik

a) Amaç

İmalat sanayiinin katma değerli üretim yapabilmesi ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesinin artırılması yönünde Ar-Ge ve yenilik kabiliyetinin güçlendirilmesi ve yeniliği esas alan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir v Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve apılacak Kuruluşlar Projeler Ar-Ge ve yenilik destek sistemi; odaklı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, orta-yüksek ve yüksek teknoloji sektörlerine yönelik olarak farklılaşan ve sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.348) Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik (| Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ar-Ge ve yenilik desteklerinde, destekleri, hazırlanacak teknoloji | (S), TÜBİTAK öncelikli sektörler ve kritik yol haritaları doğrultusunda teknolojilerin kesişim alanlarına öncelikli sektör ve kritik teknoloji odaklanılmasına yönelik TÜBİTAK alanları kesişimine 2022-2023 Öncelikli Ar-Ge ve yoğunlaşacaktır. Yenilik Konuları hazırlanacaktır. 2. Yeşil Büyüme Teknoloji Yol Haritası hazırlanacak sektörlerin yeşil büyümeye ilişkin teknolojik ihtiyaçları ortaya konularak bu ihtiyaçların giderilmesine ilişkin Ar- Ge ve yenilik destek alanları oluşturulacaktır. Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349) Tedbir 349.1. Sanayide ihtiyaç | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayi Doktora Programı duyulan doktora derecesine (S), TÜBİTAK, YÖK kapsamında çağrıya çıkılacak olup sahip nitelikli insan kaynağının doktora öğrencileri üniversite sanayi işbirliği ile desteklenecektir. yetiştirilmesi sağlanacak ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasında işbirlikleri ile bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapıların kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.350) Tedbir 350.3. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Üniversitelerdeki uygulama ve sektörlerde yetkinliği olan (S), TÜBİTAK, YÖK araştırma merkezlerinin araştırma araştırma altyapılarının 6550 faaliyet alanları tespit edilecek ve sayılı Kanun kapsamına alınması bunlar arasında öncelikli sağlanacaktır. sektörlerde faaliyet gösterenlerden uygun görülenlerin 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır. Tedbir 350.4. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Mükemmeliyet Merkezi Destek altyapılarının, özel sektör Ar-Ge | (S), TÜBİTAK Programı kapsamında açılacak merkezleri ve kamu Ar-Ge yeni çağrı ile araştırma birimleri ile işbirliği içinde altyapılarının, özel sektör Ar-Ge oluşturduğu yüksek teknoloji merkezleri ve kamu Ar-Ge platformlarının ticarileşme birimleri ile işbirliği içinde potansiyeli yüksek araştırma oluşturduğu yüksek teknoloji projeleri, Mükemmeliyet platformları desteklenecektir. erkezleri Programı kapsamında desteklenecektir. Tedbir 350.6. TTO'ların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜBİTAK 1513 Programı kurumsal yapısı ve insan kaynağı | (S), TÜBİTAK çerçevesinde TTO'lar hedef ve kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak performans odaklı olarak desteklenecektir. Çeyrek bazlı desteklenecektir. olarak TTO'ların performansları izlenecek ve gerçekleşme durumlarına göre faaliyetler planlanacaktır. Tedbir 350.10. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 6550 sayılı Kanun kapsamındaki sektörler başta olmak üzere (S), TÜBİTAK araştırma altyapılarının araştırma altyapılarının, koordinatörlüğünde, bu alanlarına göre kendi aralarında altyapıların iş ekosisteminde yer ve sanayi ile ulusal ve bölgesel alan diğer ulusal ve/veya düzeyde işbirliği yapmasına uluslararası kamu ve özel sektör imkân verecek Ar-Ge araştırma merkezleri ile işbirliğini platformlarının oluşturulması artıracak platformların sağlanacaktır. oluşturulmasına yönelik destek ve izleme süreçleri oluşturulacaktır. Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351) Tedbir 351.1. Sanayi Yenilik Ağ | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Mekanizması Programı (S), TÜBİTAK (SAYEM) programı çerçevesinde kapsamında öncelikli sektörlere başvurular alınacak, özel önem verilerek firma değerlendirme ve izleme süreçleri konsorsiyumlarının yüksek yürütülecektir. teknolojili ürün geliştirme ve ticarileştirmesi desteklenecektir. Tedbir 351.5. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Kamu kurumlarında ihtiyaç sektörlerde ihtiyaç duyulan kritik | (S), TÜBİTAK duyulan kritik bileşenlerin, bileşenlerin, cihazların ve cihazların ve malzemelerin ihtiyaç malzemelerin ihtiyaç makamı makamı kamu kurumlarının eş kamu kurumlarının eş finansmanıyla geliştirilmesi için finansmanıyla geliştirilmesi ilgili kamu kurumları ile işbirliği sağlanacaktır. protokolleri imzalanarak projeler desteklenecektir. Yenilikçi girişimcilik desteklenecek ve büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri geliştirilecektir. Bu çerçevede, büyük firmaların, sektörlerindeki Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin gelişiminde öncü rol oynayarak yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.352) Tedbir 352.2. Büyük Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. 2020 ve 2021 yıllarında firmaların; tedarikçisi (S), TÜBİTAK, KOSGEB, İlgili | | gerçekleştirilen Siparişe Dayalı Arkonumundaki KOBİ'lerin, Ar-Ge | STK'lar Ge Projeleri için KOBİ Destekleme projelerini yönlendirdiği ve eş- çağrısında kabul edilen projelerin finansman sağladığı bir destek izleme faaliyetleri yürütülecektir. programı oluşturulacaktır. 2. Dört adet Siparişe Dayalı Ar-Ge Projesi için KOBİ Destekleme çağrısına çıkılacaktır. Tedbir 352.3. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Bireysel Genç Girişim Programı teknoloji düzeyi yüksek ürün ve | (5), TÜBİTAK (BiGG) kapsamında iki çağrı hizmetleri geliştirebilen açılacak ve uygun görülen başlangıç firmaları ilk aşaması projelere teknogirişim şirketi mentörlük desteği olacak şekilde kurulmasına yönelik sermaye aşamalı bir program desteği sağlanacaktır. çerçevesinde desteklenecektir. Küresel değer zincirinde daha yüksek katma değerli bir pay elde edilebilmesi amacıyla öncül araştırmaların ülkemizde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.353) Tedbir 353.1. Alanında öncül Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1.Firmalara Öncül Ar-Ge bilimsel ve teknolojik bilgi üreten | (5), TÜBİTAK Laboratuvarları Destekleme ulusal veya uluslararası Programının tanıtımı yapılacak ve firmaların Türkiye'de kuracağı alınacak başvurular öncül Ar-Ge laboratuvarları değerlendirmeye tabi tutulacaktır. desteklenecektir. 2.Program kapsamında desteklenmekte olan projelerin izlemesi gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020(1) 2021(2) 2022(3)

Pol Harcamalarında Özel Sektörün Yüzde 42 655 663

Ar-Ge Personeli İçinde Özel Sektörde

Yüzde 62,9 64,8 65,7

İstihdam Edilenlerin Payı

(1) 2019 verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2.1.1.8. Kritik Teknolojiler

a) Amaç

Öncelikli sektörlerde ve alanlarda teknolojik dönüşümün sağlanabilmesi ve rekabet gücünün artırılması amacıyla önümüzdeki dönemde yüksek katma değer oluşturması beklenen kritik teknoloji alanlarında teknoloji üretme ve adaptasyon yeteneğinin geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 356.3. Kritik teknoloji | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yurt Dışı Lisansüstü Burs alanlarında yetkinliği (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Programı kapsamında kanıtlanmış yurt dışı eğitim TÜBİTAK, YÖK başvurular alınacak ve kurumlarına diğer alanlara göre öğrenciler desteklenecektir. farklılaşan destek miktarlarıyla lisansüstü öğrenci gönderilmesine yönelik burs programları oluşturulacaktır. Tedbir 356.4. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Konuk veya Akademik İzinli teknolojilerde ihtisaslaşmış (5), Çalışma ve Sosyal (Sabbatical) Bilim İnsanı programı olan üniversitelerde Hizmetler Bakanlığı, Destekleme Programı için her ay yurt dışından yetkin TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler | başvuru alınacaktır. akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir. Kritik teknolojilerde araştırma altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.357) Tedbir 357.1. Kritik Strateji ve Bütçe Başkanlığı li. Yapay zekâ, robotik, yüksek teknolojilerde ihtisaslaşmış (S), Sanayi ve Teknoloji başarımlı hesaplama, fotonik, programı olan üniversitelerin Bakanlığı siber güvenlik, biyoteknoloji, laboratuvar altyapısının bu kuantum ve katmanlı imalat teknolojilere yönelik Ar-Ge başta olmak üzere kritik çalışmalarının ihtiyaçlarına göre teknoloji alanlarında devam geliştirilmesi sağlanacaktır. eden araştırma altyapı projeleri desteklenecektir. Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358) Tedbir 358.1. Kritik teknoloji (| Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. BİGG Yeşil Büyüme çağrısı alanlarında yenilikçi (S), TÜBİTAK başvuruları değerlendirilecek ve girişimcilere özel Ar-Ge destek sanayinin yeşil dönüşümüne programı oluşturulacaktır. katkı sağlayacağı değerlendirilen projeler desteklenecektir. Tedbir 358.2. Büyük ölçekli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. 1505 Üniversite-Sanayi firmaların ürün geliştirmeye (S), TÜBİTAK, Üniversiteler || İşbirliği Destek Programı yönelik olarak kritik teknoloji kapsamında büyük ölçekli alanlarında yapacağı Ar-Ge firmaların üniversite ve çalışmalarını üniversite veya araştırma altyapıları ile kamu araştırma kurumlarıyla gerçekleştirecekleri araştırma, gerçekleştirmesi halinde, teknoloji geliştirme ve yenilik projenin girişimciye yansıyan projeleri desteklenecektir. maliyetinin belirli bir bölümü kamu tarafından karşılanacaktır. Tedbir 358.4. Kritik teknoloji | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Hâlihazırda işbirliği olan alanlarında Ar-Ge ve yenilik (S), TÜBİTAK ülkeler ile sanayi ve işbirliği yapılacak stratejik üniversitelere yönelik ortak ülkeler belirlenecek, bu ülkeler çağrılar oluşturulacaktır. ile özel sektör-üniversite; özel 2. İşbirliği bulunmayan sektör-özel sektör işbirliklerini ülkeler/kurumlarla yeni bilimsel içeren ikili ve çoklu Ar-Ge ve işbirliği anlaşmaları yenilik işbirlikleri imzalanacaktır. desteklenecektir. 3. Üye olunan çok taraflı işbirliği platformları aracılığıyla sanayi ve üniversitelerin Ar-Ge ve yenilik işbirliklerine katılımı desteklenecek ve yeni platformlara katılım için gerekli girişimler yapılacaktır. 2.2.1.2. Öncelikli Sektörler 2.2.1.2.1. Kimya

a) Mevcut Durum

Kimya sanayiinde üretim 2020 yılında yüzde 6,4 artmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 23,4 artış göstermiştir. Kimya sanayiinde 2020 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 3,8 azalarak 26,6 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 3 artarak 9,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılının Ocak-Ağustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 40, ithalat ise yüzde 43 artmıştır. Imalat sanayii içerisinde 2020 yılı itibarıyla yüzde 14,8 pay ile ikinci en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii Ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır. Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücünün ve yeni yatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır. Tablo II: 7- Kimya Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (1) 100,9 107,5 113,4 114,9 122,3 116,4 143,5 İhracat (2) (Milyon ABD 601 7377 8 769 9421 9 700 6 045 8 460 Doları) İthalat (2) (Milyon ABD 24883 28885 29540 27691 26 640 17 166 24 467 Doları) Kapasite Kullanım Oranı 76,04 79,24 76,92 76,35 74,26 73,09 78,03 (Yüzde) Kaynak: TUİK, TCMB Ni

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış olup bölgede yer alacak yatırımcıların belirlenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Yatırımcıların belirlenmesinin ardından, onaylı imar ve parselasyon planları çerçevesinde altyapı projeleri vb. çalışmalar tamamlanarak yönetici şirket ile koordinasyon içerisinde bölgenin kademeli olarak yatırımcılara hazır hale getirilmesi planlanmaktadır. Bölgede gerçekleştirilmesi planlanan Polipropilen Üretim Tesisi yatırımının ön yer tahsisi yapılmış olup söz konusu tesisin temel atma töreni 2021 yılı Ekim ayında gerçekleştirilmiştir. 1,7 milyar ABD doları tutarında yatırımla ülkemizde özel sektör tarafından hayata geçirilen en büyük yatırımlardan biri olması planlanan tesisle ülkemizin polipropilen ithalatının yüzde 20'sinin ikame edilmesi hedeflenmektedir. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün Kırka tesislerinde üretilen bor ürünlerinin sıvı atıklarında bulunan lityum karbonat üretimine yönelik pilot tesisin açılışı 2020 yılı Aralık ayında gerçekleştirilmiştir. Başlangıç kapasitesi 10 ton/yıl olacak pilot üretimin, önümüzdeki dönemde 600 ton/yıla kadar yükseltilmesi amaçlanmaktadır. Üretilecek lityum karbonat ürününün özellikle yerli elektrikli otomobilin pil yapımı başta olmak üzere sanayinin farklı alanlarında da kullanılması öngörülmektedir.

b) Amaç

Kimya sektöründe katma değeri yüksek, çevre dostu ve rekabetçi ürünlerin üretilebildiği, sürdürülebilir, ileri teknoloji kullanan, koordineli yatırımların yapılması ve böylece ülkemizin ithalat bağımlılığının azaltılması, sektörün dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler |

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kimya sektöründe; ara girdi ithalatı azaltılarak, yüksek katma değerli, insan ve çevre | sağlığına duyarlı ürünlerin üretim ve ihracatı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.360) Tedbir 360.3. Ferrobor, Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Bor karbür üretim tesisinin kurulumu Bor Nitrür ve Bor Karbür Bakanlığı (S), Sanayi ve tamamlanarak üretime geçilecektir. üretecek tesislerin Teknoloji Bakanlığı, Eti 2. Ferrobor üretim tesisinin kurulumunun tamamlanarak faaliyete Maden İşletmeleri Genel yüzde 75'i gerçekleştirilecektir. geçmesi sağlanacaktır. Müdürlüğü, Maden Tetkik | 3. Toplam bor ürünleri satış miktarı Rafine bor ürünleri üretim ve Arama Genel 2.500.000 ton olarak gerçekleştirilecektir. miktarı, Ar-Ge kapasitesi ve Müdürlüğü (MTA), Türkiye | 4. Nadir toprak oksitleri kazanım proses yetkinliği güçlendirilerek, Enerji, Nükleer ve Maden dizaynı, pilot ve üretim tesisinin kurulumu geliştirilen ürünlerin satış ve | Araştırma Kurumu yüzde 80 oranında tamamlanacaktır. | pazarlama faaliyetlerinin (TENMAK) İ artırılması sağlanacaktır. Tedbir 360.5. Teknolojik Sanayi ve Teknoloji 1. İleri malzemelere yönelik ihtiyaç analizi | ürünlerin bileşenlerinde Bakanlığı (S), TÜBİTAK yapılacaktır. kullanılan ileri malzemelere yönelik ihtiyaç öngörüleri belirlenecek, bu ileri malzemelerin yerli Ar-Ge ve üretimleri için destek sağlanacaktır. 2.2.1.2.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz

a) Mevcut Durum

Türkiye ilaç pazarı, 2020 yılında kutu bazında yüzde 5,9 azalmasına karşın, değer bazında yüzde 19,3 büyümüştür. Sağlık Endüstrileri Yönlendirme Komitesi çalışmaları devam etmektedir. Yerelleşme çalışmalarıyla yurtiçi imal ilaç oranı 2016 yılında kutu bazında yüzde 75 iken 2019 yılında yüzde 87,6'ya, değer bazında ise yüzde 42 iken yüzde 51,7'ye ulaşmıştır. Covid-19 pandemisinin etkisiyle birlikte 2020 yılı sonrası pazardaki imal ilaç oranı, kutu bazında yüzde 87, değer bazında yüzde 50 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise pazardaki imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 87,1'e ulaşmıştır. Ilaçta sürdürülebilir bir politika izlenmesi hedefi ile yerli üretim çalışmalarına devam edilmektedir. Bu kapsamda yerli üretim tesislerinde kapasite kullanım oranı artışı gerçekleşmektedir. Tablo II: 8- İlaç Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2020 2020 2021| Üretim (1) 107,1 115,1 123,6 139,6 153,1 138,5 142,3 Ihracat (2) (Milyon 97486 (o 1016 1316 1440 1833 1148 1159 ABD Doları) Doa) (Milyon ABD. dns gep 4844 5262 5331 3379 5078 Kapasite Kullanım Oranı yag oi 7079 7092 6989 7044 7052 (Yüzde) Kaynak: TÜİK, TCMB ği

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015-100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun verdiği İyi Üretim Uygulamaları (GMP) sertifikalarının tanınırlığını sağlayacak ve sektörün ihracatını kolaylaştıracak PIC/S (Uluslararası İlaç Denetim Birliği) üyelik sürecinin tamamlanmasının ardından, ilaç ruhsatlandırma sürecindeki regülasyonların harmonizasyonunu sağlayan Uluslararası Uyum Konseyi (ICH) üyelik süreci de 2020 yılında tamamlanmıştır. Dünya tıbbi cihaz pazarı yaklaşık 450 milyar ABD doları olup Türkiye tıbbi cihaz pazar büyüklüğü ise 3 milyar ABD doları düzeyindedir. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün dış ticaret hacmi son beş yılda yüzde 32 artış göstermiştir. Sektör ihracatı, bu artışa uyumlu olarak son beş yılda yüzde 170 oranında artmıştır. 2020 yılında ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 50'ye ulaşmıştır. Tıbbi cihaz mevzuatının yeni Avrupa Birliği tıbbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde tam uyum statüsü korunmuş olup yeni mevzuat 02/06/2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Güvenli ürünlere erişim, kayıt dışı ekonomi ile mücadele, etkin piyasa gözetim ve denetimi, politika belirleme temel amaçlarıyla oluşturulan Ürün Takip Sistemi (ÜTS) ise halihazırda kullanılmakta olup diğer kurum ve kuruluşların sistemleri ile entegre olarak kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Covid-19 pandemisi ilaç ve tıbbi cihaz sektörlerinin kapasitesinin ve çeşitliliğinin, acil durumlara hızlı yanıt vermedeki yeteneği ile Ar-Ge faaliyetlerinin önemini ortaya koymuştur. Aşı, ilaç, koruyucu ekipman ve tıbbi cihazlarda yerelleşme politikalarına gereksinim daha belirgin hale gelmiştir. Pandemi sürecinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de aşı geliştirme çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Politika/Tedbir

Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler

Yapılacak Kuruluşlar

İlaç ve tıbbi cihaz sanayiinde TÜSEB yetkinlikleri artırılarak Ar-Ge, üretim ve eğitim faaliyetleri yanında Start-Up'ları fonlayacak, simülasyon merkezleri oluşturacak, gerektiğinde şirket yapısıyla diğer şirketlerle ortaklıklara girecek, sağlık vadisi ve sağlık teknolojileri geliştirme bölgesi oluşturmada liderlik yapacak ve ihracat odaklı daha yüksek katma değerli ürünler geliştirilmesini sağlayacaktır. (Kalkınma Planı p.363) Tedbir 363.4. Tıbbi Sağlık Bakanlığı (S) 1. Tibbi cihazların Ar-Ge'sine yönelik cihazların Ar-Ge'sine, pre- kurulması planlanan akredite klinik çalışmalarına, mükemmeliyet merkezine bilimsel ve prototip geliştirilmesine, teknik destek sağlanacaktır. üretimine ve üretim sonrası süreçlerine yönelik analiz, doğrulama, test ve ölçüm faaliyetlerini içeren akredite mükemmeliyet merkezi kurulacaktır. Tedbir 363.5. Başta Sanayi ve Teknoloji 1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelerdeki Bakanlığı (S) üniversitelere ve sanayi kesimine yönelik araştırmacılara yönelik olmak olarak sınai mülkiyet hakları ve üzere ilgililere ticarileşme ticarileşme konularında bilgilendirme sürecinin hızlandırılması için programları düzenlenecektir. teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir. Biyoteknolojik ilaçlar gibi yüksek teknoloji gerektiren alanlar başta olmak üzere Ar-Ge, üretim, nitelikli insan kaynağı ve mevzuat konularında ülkemizde gerekli ekosistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.364) Tedbir 364.3. Kimyasal, Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kimyasal, bitkisel, biyolojik ve bitkisel, biyolojik ve radyofarmasötik hammaddelerin radyofarmasötik (nükleer) üretimine yönelik bilimsel ve teknik hammaddelerin üretimine destek sağlanacaktır. yönelik altyapı geliştirilecektir. Tedbir 364.4. Sağlık Bakanlığı (S) 1. İlaç ve aşı alanında desteklenen Biyoteknolojik ilaçlara projeler doğrultusunda pre-klinik aşaması yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin başarıyla tamamlanan ilaç ve aşı artırılması amacıyla, altyapı adaylarından uygun görülenlerin klinik ve yetkinliklerin geliştirilmesi çalışmaları desteklenecektir. sağlanacaktır. 2. Sağlık teknolojileri alanında yürütülen/desteklenen projelerin Faz 1, II ve TII aşamalarının devamı sağlanacaktır. 3. Biyoteknolojik ilaç ve aşı alanında Ar- Ge'den son üretime kadar tüm sürece hakim olacak insan gücü yetiştirilmesine yönelik TÜSEB bünyesinde kurulan Biyoteknolojik İlaç ve Aşı Ar-Ge Eğitim Merkezinde (TÜSEB - BİYAŞAM) eğitimler düzenlenecektir. Klinik araştırmalarda ülkemizin bölgede lider ülke konumuna gelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366) Tedbir 366.1. Ruhsat Sağlık Bakanlığı (S) 1. Klinik Araştırmalar Koordinasyon öncesinde yapılan klinik Merkezi aracılığıyla ruhsat öncesinde araştırmaların koşul yapılan klinik araştırmaların koşul aranmaksızın Ar-Ge faaliyeti aranmaksızın Ar-Ge faaliyeti kapsamına kapsamına alınması alınabilmesi için kamu kurumlarıyla ilgili sağlanacak, klinik mevzuatlara yönelik uyumlaştırma araştırmaların Ar-Ge çalışmalarına katkı sağlanacaktır. destekleri farklılaştırılacaktır Tedbir 366.2. Klinik Sağlık Bakanlığı (5) 1. Pre-klinik araştırma merkezlerinin araştırma öncesi ilaç ve tıbbi kurulması ve sürdürülebilir olması için cihaz Ar-Ge çalışmalarının bilimsel ve teknik destek sağlanacaktır. yapılabilmesi için uluslararası tanınır İyi Laboratuvar Uygulamaları sertifikasına sahip pre-klinik araştırma merkezleri kurulacaktır. Tedbir 366.3. Klinik Sağlık Bakanlığı (S) 1. Klinik araştırmalar konusunda araştırma taraflarının ve farkındalığın artırılmasına yönelik kamuoyunun klinik KAMESİS (Klinik Araştırmalar araştırmalar konusunda Entegrasyon Sistemi) entegrasyon farkındalık düzeyi modülünün devreye girmesi ve veri artırılacaktır. yönetim mekanizmasının hayata geçmesi sağlanacaktır. Tedbir 366.5. Klinik Sağlık Bakanlığı (S) 1. Avrupa Araştırma Altyapısı araştırmalarda uluslararası Konsorsiyumu (ECRİN)'na üyelik ile desteklerden (AB fonları ve ilgili çalışmalara devam edilecektir. NIH fonları gibi) alınan payın artırılması için uluslararası düzeyde Türkiye'nin görünürlüğünü artıracak ağlara üyelikler sağlanacaktır. 2.2.1.2.3. Elektronik

a) Mevcut Durum

Elektronik sektörünün üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,8; 2021 Ocak- Temmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,6 artış göstermiştir. Sektörün kapasite kullanım oranı 2020 yılında bir önceki yıla göre 3,1 puan, 2021 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 3,3 puan artmıştır. 2020 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 14,5 azalırken ithalatı yüzde 12,9 artış göstermiştir. 2021 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 25,9; ithalat ise yüzde 18 artmıştır. TABLO II: 9- Elektronik Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (1) 115,2 31 138,8 165,5 131,6 154,8 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 2744 2 798 2 767 2364 1343 1691 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 17371 13134 12 047 13 606 8 074 9524 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,6 76,2 76,1 79,2 77,7 80,2 Kaynak: TUİK, TCMB ği

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.

b) Amaç

Elektronik sektöründe Ar-Ge'ye dayalı rekabetçi üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır. 2.2.1.2.4. Makine-Elektrikli Teçhizat

a) Mevcut Durum

Makine sanayiinde 2020 yılı yurt içi üretimi 20,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayi üretimi bir önceki yıla göre yüzde 8,5 artmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde üretim endeksi ortalaması 136,4 olarak gerçekleşmiş olup 2020 yılının aynı dönemine göre yüzde 36,3 artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2020 yılında yüzde 65,9 olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayiinde ihracat 11,2 milyar ABD doları düzeyinden 2020 yılında yüzde 5 azalarak 10,6 milyar ABD dolarına düşmüştür. Sektör ithalatı 2020 yılında yüzde 20 artarak 17,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde sektör ihracatı yüzde 32,1; ithalatı ise yüzde 35,2 artmıştır. Pompa-kompresör, rulman-dişli takımı, genel amaçlı makineler, tarım makineleri, metal işleme ve inşaat-maden makineleri ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Ayrıca, yurt içi talebe bağlı olarak motor ve türbin, pompa-kompresör, genel amaçlı makineler, tarım makineleri, metal işleme, inşaat-maden ve tekstil-giyim makineleri ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Tablo TI: 10- Makine Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (1) 1103 o 1106 1037 o 112,5 10 1364 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 8556 10333 11156 10599 6613 7375 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 19738 18788 14713 17656 1646 14390 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,2 74,6 68,1 65,9 62,9 74,0 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. Elektrikli teçhizat sektöründe 2020 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 2,6; ithalat yüzde 10,5 artmış, ihracat ise yüzde O,1 azalmıştır. 2021 yılı Ocak- Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 29,3; ithalat yüzde 38,1; ihracat ise yüzde 40,5 artmıştır. Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında 2021 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 39,4; ihracat ise yüzde 47 artış göstermiştir. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde altı ana üründe iç satışlar miktar bazında yüzde 12 artmıştır. TABLO II: 11- Elektrikli Teçhizat Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (1) 108,1 104,9 104,3 107 94,5 122,2 İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 10088 11109 11305 11292 6 685 9 394 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 9 329 9 368 8351 9 227 5432 7500 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 78,7 75 73,7 71 68 78,9 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) ISIC Rev. 4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları)

b) Amaç

Makine ve elektrikli teçhizat sektörlerinde rekabetçi ve verimli yerli üretim altyapısının geliştirilerek küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu alımları ve düzenlemeleri yoluyla yerli üretim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.377) Tedbir 377.3. DMO'nun Hazine ve Maliye 1. DMO katalog sistemindeki ürün satışı tedarik ettiği makine ve Bakanlığı (5), DMO yapılan yerli makine tedarikçi sayısı teçhizat ürünlerinde yerli artırılacaktır. ürünlerin payı artırılacaktır. 2. DMO katalog sistemindeki satışı gerçekleşen yerli makine sayısı artırılacaktır. 3. Öncelikli sektörlerde faaliyet gösteren tedarikçilere yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.378) Tedbir 378.2. Transformatör | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Kümelenme Destek Programı ve elektrik motoru üretiminde | Bakanlığı (5), TEDAŞ kapsamında açılacak çağrı ile bu alanlar kullanılan ve stratejik bir ürün desteklenecektir. olan silisyumlu sacın 2. 5746 sayılı Kanun kapsamındaki teşvik ülkemizde ileri teknolojiyle ve desteklerden yararlanmakta olan, üretimine yönelik Ar-Ge transformatör ve elektrik motoru üretimi çalışmaları ve kümelenme konularında faaliyet gösteren Ar-Ge faaliyetleri desteklenecek, bu merkezleri desteklenmeye devam alanda yatırım modeline edilecektir. yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2.2.1.2.5. Otomotiv

a) Mevcut Durum

Dünya otomotiv sanayii üretimi 2020 yılında yüzde 15,8 azalmış ve 77,6 milyon araç üretilmiştir. Otomobil üretimi 55,8 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 71,9'unu oluşturmuştur. Çin; 25,2 milyon araç üretimiyle toplam araç üretiminin yüzde 32,5'ini gerçekleştirmiştir. ABD'de 8,8 milyon, Japonya'da 8,1 milyon, Almanya'da 3,7 milyon araç üretilmiştir. Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2020 yılında ihracattaki daralmanın etkisiyle yüzde 11,2 azalarak 1,3 milyon olmuştur. Otomotiv sanayiinin kapasite kullanım oranı yüzde 65,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 13 azalarak 855 bin olmuştur. 2020 yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 61,9 artarak 796 bin olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında 597 bini otomobil olmak üzere, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 26,8 azalarak 917 bin, üretimde ihracatın payı yüzde 70,6 olmuştur. Aynı yılda 360 bini otomobil olmak üzere 427 bin araç ithal edilmiştir. 2020 yılında otomotiv sanayii genelinde 23,7 milyar ABD doları ihracat, 19,1 milyar ABD doları ithalat gerçekleştirilmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14,4; otomobil üretimi yüzde 23,3 artmıştır. Otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı ise 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 25,9 artış göstermiştir. Aynı dönemde adet olarak toplam ithalat yüzde 27,4; toplam ihracat yüzde 13,8 artmıştır. TABLO 11: 12- Otomotiv Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2016 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (Adet) 1485927 1695731 155015014612441297854 712101 814520 Üretim (Endeks) (1) 106,6 124,9 120,7 114,8 106,9 90,6 113,4 Ihracat (2 (Miyon 0 Doları) 21603 25 984 28532 28656 23696 13327 17198 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 21205 21 590 18220 14060 19035 9770 13302 Kapasite Kullanım Oranı 858 OoO(884 86 709 65 539 67 | (Yüzde) Kaynak: TÜİK, OSD Otomotiv Sektörü Aylık Değerlendirme Raporları ve Otomotiv Sanayii Üretim Bültenleri

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015-100)

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) dış ticaret

b) Amaç

Yüksek teknolojiye dayalı yerli marka araç üretimi ile rekabet gücü yüksek tedarik sanayiinin geliştirilerek uluslararası pazar payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Rekabet gücünün geliştirilmesi için otomotiv destek programı hayata geçirilecektir. Programla; sensör, batarya, yakıt hücresi ve yazılım gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.382) Tedbir 382.3. Sektörün Sanayi ve Teknoloji 1. Kümelenme Destek Programı kümelenme destek Bakanlığı (S), İlgili Sektör (| kapsamında açılacak çağrıda otomotiv programından faydalanmasını Kuruluşları sektörünün çağrıya başvuru yaparak teminen tanıtım faaliyetleri destekten yararlanmasını temin etmek gerçekleştirilecek ve otomotiv amacıyla ilgili sektör kuruluşları sanayiinde kümelenme nezdinde tanıtım faaliyetleri birlikteliğinin bu kapsamda daha yürütülecektir. yüksek seviyede desteklenmesi sağlanacaktır. Dijitalleşmeye ve teknolojik gelişmelere uyum sağlayabilecek üstün donanımlı işgücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. Otomotiv Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. İmzalanan işbirliği protokolleri meslek ve teknik liselerinde Sanayi ve Teknoloji kapsamında açılan okullarda sektörün, karar alma Bakanlığı, İlgili Özel sektörün tüm süreçlerde yer alması organlarında yer alması Sektör Kuruluşları sağlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 383.2. Otomotiv Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile ilgili sanayiinin yoğunlaştığı Sanayi ve Teknoloji kurum ve kuruluşlar arasında Kocaeli, İstanbul, Bursa, Bakanlığı, İlgili Özel otomotiv sanayiine yönelik iş birliği Sakarya, Ankara, İzmir, Sektör Kuruluşları protokolleri imzalanacaktır. Aksaray, Adana illerindeki nitelikli işgücü ihtiyacını karşılamak için otomotiv endüstri meslek liseleri ve meslek yüksekokullarının bu bölgelerde açılması ve kapasitelerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. 2.2.1.2.6 Raylı Sistem Araçları

a) Mevcut Durum

Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı fırsatlar sunması nedeniyle hem kent içi hem de şehirlerarası ulaşımda yaygın olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Ülkemizde de demiryolu ve kent içi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bugüne kadar tamamlanan projelerde kullanılan araçlar yurtdışı merkezli firmalardan tedarik edilmiştir. Nitekim yalnızca metro ve tramvay araçları dikkate alındığında, son 30 yılda 12 ayrı firmadan 26 farklı araç tipinde 2.866 araç ithal edilmiştir. Demiryolu ve kent içi ulaşım sektöründe hala büyük miktarda proje stoku bulunmaktadır. Kaynakların yurtdışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem aracı sanayiinin gelişmi ve daha sonraki aşamalarda üretilen araçların ihracatıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir. Ülkemizde farklı nitelikte raylı sistem aracı üreten firmalar bulunmasına rağmen kapasite kullanım oranları oldukça düşük düzeyde kalmakta, çoğunlukla yabancı firmaların lisanslarıyla araç üretilmektedir. Bu kapsamda ülkemizde raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklı firmalara dağılmış durumdadır. Raylı sistem araçlarında yerli üretimin geliştirilmesine ilişkin önemli çabalar bulunmasına rağmen bu konuda koordinasyon görevi üstlenerek üretim ve talep planlaması yapabilecek yetkilere sahip bir yapı bulunmamaktadır. Bu nedenle raylı sistem araçlarının temininde belediyeler ile kurum ve kuruluşların birbirinden bağımsız hareket ederek araç temin ettikleri dikkat çekmektedir. Raylı sistem araçlarının tasarımı, üretimi, bakım ve onarımının yapılması, ayrıca kritik alt bileşenlerin yerlileştirilmesi ve yerlilik oranlarının artırılması amacıyla TCDD'nin bağlı ortaklıkları olarak faaliyetlerini yürüten TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ, TÜRASAŞ (Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayii A.Ş.) Genel Müdürlüğü çatısı altında 04/03/2020 tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla birleştirilmiştir. Bununla birlikte; TÜRASAŞ 30/07/2020 tarihi itibarıyla tescil edilmiş ve söz konusu tescil 05/08/2020 tarihli ve 10131 sayılı Ticaret Sicil Gazetesinde yayımlanmıştır. Lokomotif, tren setleri ile yük ve yolcu vagonlarının yerli ve milli bir şekilde üretilmesi imkanlarına sahip olan TÜRASAŞ'ın kuruluş amaçları arasında yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, tüm raylı sistem araçlarının ve kritik bileşenlerinin tasarımı, imalatı, bakım ve onarımının yapılması hususları yer almaktadır. Bununla birlikte 14/05/2019 tarihli Cumhurbaşkanı Oluruyla tedarik süreçlerine devam edilen yüksek hızlı tren setleri hariç olmak üzere yurtdışından ilave yüksek hızlı tren seti temin edilmemesi, ayrıca TÜRASAŞ tarafından üretilen milli elektrikli tren setlerinin hızlı ve yüksek hızlı tren hatlarında kullanılması karara bağlanmıştır. Bu çerçevede TÜRASAŞ'ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayisinde küresel ölçekte bir üretici konumuna gelmesi beklenmektedir. TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile dizel tren seti üretilmekte olup söz konusu projeden elde edilen bilgi birikimi milli elektrikli tren seti üretiminde kullanılmaktadır. Milli elektrikli tren seti üretimi çalışmaları kapsamında ülkemizde üretilmesi planlanan tüm raylı sistem araçlarına da hizmet edebilecek kapasitede alüminyum gövde üretim tesisi 2019 yılında hizmete açılmıştır. Milli elektrikli tren seti üretimi kapsamında 160 km/sa hıza uygun prototipin montajı ve fabrika testleri tamamlanmış olup 2022 yılında üç tren setinin TCDD Taşımacılık A.Ş'ye teslim edilmesi planlanmaktadır. Bununla birlikte milli elektrikli tren seti projesi kapsamında geliştirilen altyapının ve yetkinliğin kullanılarak söz konusu tren setlerinin hızlı tren hatlarında kullanılmak üzere gerekli tasarım değişikliklerinin sağlanması suretiyle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Projesinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. TÜRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve üretim çalışmaları devam etmektedir. TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanılması hedeflenmektedir. Bununla birlikte 2018 yılında çalışmaları başlatılmış olan yeni nesil 8 silindirli minimum 1.200 beygir gücüne sahip dizel motorun prototip imalatı çalışmaları sürdürülmektedir. TÜRASAŞ tarafından tasarım, sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarının ihracatına devam edilmektedir.

b) Amaç

Raylı sistem araçları ile kritik bileşenlerinin yerli imkânlarla üretilmesine yönelik yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu alanda milli markanın oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Raylı sistem araçlarının yerli üretiminde ilgili kuruluşlar arasında eşgüdümün ve yerli katma değere ilişkin takibin sağlanması amacıyla Sanayileşme İcra Kurulu kararıyla, kamu kurumları ile belediyelerin üretilen milli araçları tedarik etmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.388) Tedbir 388.1. Sanayi ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Türkiye genelinde raylı sistem araçları Teknoloji Bakanlığı, Bakanlığı (S), Sanayi envanteri oluşturulacaktır. Ulaştırma ve Altyapı ve Teknoloji Bakanlığı, | 2. Raylı sistemler alanında yerli firmaların Bakanlığı ile birlikte raylı TÜRASAŞ, Yerel tasarım ve üretim kapasitesi ortaya sistem araçlarında Yönetimler çıkarılacaktır. envanter çalışması ile 3. Raylı sistem araçları konusunda kuruluş talep ve tedarik planlaması bazında talep ve ihtiyaç analizi çalışması yaparak Sanayileşme İcra yapılacaktır. Kuruluna sunacak; kamu alımları ve uzun vadeli sipariş yöntemlerine ilişkin karar Kurul tarafından verilecektir. Tedbir 388.2. Ulaştırma (| Ulaştırma ve Altyapı 1. Kamu-özel üretim yapısı kabiliyetlerinin ve Altyapı Bakanlığı Bakanlığı (S), Sanayi tespiti yapılacaktır. tarafından raylı sistem ve Teknoloji Bakanlığı, araçlarında mevcut TÜRASAŞ, Yerel envanterin tespiti, orta Yönetimler vadede oluşması beklenen talep ile tedarike ilişkin mevcut kamu-özel üretim yapısı ve kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır. Tüm raylı sistem araçlarının milli imkânlarla tasarımı ve yerli üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.389) Tedbir 389.3. 2022 Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli elektrikli lokomotifin prototip yılında milli elekirikli Bakanlığı (S), imalatına başlanılarak seri üretim lokomotifin seri üretimine || TÜRASAŞ, TÜBİTAK çalışmalarına hazırlanılacaktır. başlanılacaktır. 2. TÜBİTAK tarafından projenin Ar-Ge faaliyetlerinin koordinasyonu ve kritik bileşenlerin prototip düzeyinde geliştirmeleri tamamlanacaktır. Tedbir 389.4. 2023 Ulaştırma ve Altyapı 1. 225 km/sa hıza uygun Milli Hızlı Tren yılında milli yüksek hızlı Bakanlığı (S), Sanayi Projesinin tasarım çalışmaları trenin prototipi ve Teknoloji Bakanlığı, | tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. TÜRASAŞ, TÜBİTAK Tedbir 389.5. 2023 Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli metro projesinin tasarımına yılında metro ve tramvay Bakanlığı (S), Sanayi başlanacaktır. üretimi dâhil olmak üzere | ve Teknoloji Bakanlığı, | 2. Milli banliyö treninin prototip üretimi tüm raylı sistem TCDD, TÜRASAŞ, çalışmalarına başlanacaktır. araçlarında yüzde 80 Yerel Yönetimler yerlilik düzeyine ulaşılacaktır. Tedbir 389.8. Ülkemizde | Anadolu Üniversitesi 1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler üretilen yerli raylı sistem (5), Eskişehir Teknik Test ve Araştırma Merkezinin yapımı araçlarının kalite ve Üniversitesi, TÜRASAŞ'ın ihtiyaçlarına cevap verecek güvenilirlik düzeyinin TÜRASAŞ, TCDD, ölçüde tamamlanacaktır. sürekliliğinin TUBİTAK sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir. Tedbir 389.9. 2022 Yılında | Ulaştırma ve Altyapı 1, Milli Elektrikli Tren Dizisinin seri üretimine Milli Elektrikli Tren Dizisi seri | Bakanlığı (5), Sanayi ve | başlanacaktır. üretimine başlanılacaktır. Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, TÜBİTAK Tedbir 389.10. Milli Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli Banliyö Tren Seti tasarımı Banliyö Tren Seti tasarımı Bakanlığı (S), Sanayi ve | tamamlanacaktır. tamamlanacak ve prototip Teknoloji Bakanlığı, üretimine başlanılacaktır. TURASAŞ, TÜBITAK 2.2.1.3. Diğer İmalat Sanayii Sektörleri 2.2.1.3.1. Tekstil-Giyim-Deri Sanayii

a) Mevcut Durum

2020 yılında ihracat bir önceki yıla göre tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 0,2, yüzde 7 ve yüzde 19,3 azalmıştır. Aynı dönemde ithalat sırasıyla yüzde 13; 15,3 ve 16,9 azalmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat ve ithalat her üç sektörde de önemli oranda artmıştır. İhracattaki artış tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 39,5; 28 ve 37,7 olmuştur. Ithalattaki artış ise yine sırasıyla yüzde 10,6; 10,5 ve 19,7 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında üretim tekstil sektöründe yüzde 0,8 artmış, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 6,5 ve 12,4 azalmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre her üç sektörün de üretimi artmıştır. Bu artışlar sırasıyla yüzde 28,6; 24,3 ve 19,1 olarak gerçekleşmiştir. Her üç sektörde de pandeminin de etkisiyle kapasite kullanım oranları 2020 yılında azalmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre kapasite kullanım oranları her üç sektörde de önemli oranda artmıştır. Deri sektörünün kapasite kullanım oranları yüzde 60 seviyesindeki düşük seyrini devam ettirmektedir. TABLO 11: 13- Tekstil-Giyim-Deri Sanayilerine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Tekstil Üretim (1) 107,9 o 1103 o 1126 113,5 101,6 130,7 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 11456 11649 11506 11485 6 787 9471 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 5217 4861 (4610 4009 2635 2915 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,8 79,4 78,6 69 65,5 78,6 Giyim Üretim (1) 108,66 o 112,7 o1206 1127 103,4 128,5 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 15636 16199 16354 15212 9191 11765 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 2104 1934 1573 1331 826 913 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,4 80,2 83,8 67 64,4 74,7 Deri Üretim (1) 1179 o 1168 1212 106,2 99 117,9 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 1235 o1406 1464 1182 771 1061 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 1193 1195 1039 863 558 668 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 58,6 58,8 61,5 55,2 52,6 60,7 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.1.3.2. Metalik Olmayan Mineral Ürünler Sanayii

a) Mevcut Durum

Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, çimento sektöründe üretim 2020 yılında yüzde 26,9 artarak 72,3 milyon ton olmuştur. Çimento sanayii üretimindeki artış eğilimi 2021 yılında da devam etmiş, 2021 yılı Ocak-Haziran döneminde üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 26 artarak 37 milyon tona yükselmiştir. 2020 yılında miktar bazında üretimin yüzde 22,5'i düzeyinde 16,3 milyon ton çimento ihracatı yapılmıştır. Harmonize sistem dış ticaret verisi kapsamında, çimento sanayi ihracatı değer olarak 2020 yılında yüzde 31,1 artarak 1,2 milyar dolara ulaşmış, 2021 yılı ilk yarısında da yüzde 11,5 artmıştır. Tablo 11: 14- Çimento Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Haziran 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (Bin Ton) 73758 77745 80552 72544 56966 (o 72299 29394(1) 37046(1) Üretim (2015 - 100) oo 100 1054 1092 984 772 98 - ha b iyon 606 o 561 596 Oo 692 996 12186 o 600,5 669,3 iyon 6 8 u 7 7 9,2 4,2 3 Kapasite Kullanım 585 o 586 62 534 41,6 34 404 51 (3) Oranı (Yüzde)

(1) 08/10/2020 tarihli Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliğinin https://www.tcma.org.tr/tr/istatistikler/aylik-veriler internet adresi üzerinden temin edilen 6 aylık veridir.

(2) TÜİK, 4 basamaklı Harmonize Sistem koduna göre 2523 çimento ticareti verisidir.

(3) 2020 yılı altı aylık kapasite verisinden faydalanılmıştır. 2.2.1,3.3. Ana Metal Sanayii

a) Mevcut Durum

Dünya ham çelik üretimi 2020 yılında yüzde 0,9 oranında daralmanın ardından, 2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,4 artışla 1,2 milyar ton olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ham çelik üretimi Kuzey Amerika ülkelerinde yüzde 15,5; Avrupa Birliği ülkelerinde yüzde 11,8 azalmış, buna karşılık dünya ham çelik üretiminin yüzde 57,6'sını üreten Çin'de yüzde 5,2 artmıştır. 2021 yılı Ocak-Temmuz dönemi ham çelik üretiminde tüm bölgelerde artış eğilimi görülmektedir. Türkiye 2020 yılında yüzde 6,1 oranında artış ve 35,8 milyon ton üretimle dünyada yedinci büyük çelik üreticisi konumuna yükselmiştir. 2020 yılında Türkiye'nin nihai demirçelik ürünleri tüketimi yüzde 13,4 artarak 29,5 milyon ton, nihai mamul üretimi ise yüzde 9,3 artarak 36,8 milyon ton olmuştur. Üretimdeki artış 2021 yılında daha da hızlanmıştır. 2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,7 artışla 22,9 milyon ton ham çelik üretimi gerçekleşmiştir. 2020 yılında toplam demir-çelik ürünleri ihracatı miktar bazında yüzde 3,3, değer bazında yüzde 8,4 azalmış, sırasıyla 21,2 milyon ton ve 14,7 milyar ABD doları olmuştur. Aynı yılda ithalat miktar bazında yüzde 4,6 artmış, değer bazında yüzde 3,5 azalmış, sırasıyla 13,3 milyon ton ve 10 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı yedi aylık dönemde çelik ihracatı 2020 yılının aynı dönemine göre miktar bazında yüzde 14,6 artarak 13,4 milyon ton, değer bazında yüzde 53,7 artarak 12,4 milyar ABD doları olmuştur. Çelik ithalatı ise miktar bazında yüzde 31,2 artarak 10 milyon ton, değer bazında yüzde 69 artarak 9,4 milyar ABD doları olmuştur. TABLO II: 15- Demir-Çelik Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Temmuz Birim 2016 2017 2018 2019 2020 2020 2021 a Gelik Bin Ton 33163 37524 O37312 33743 (O 35810 19487 (o 22934 Ham Çelik Ooıs-iooy o 1052 191 0 1184 1071 113,6 Üretimi ihracat Den ABD goze; 13378 o 17668 16053 O 14708 Oo 8094 12443 İthalat Milyon ABD. şoopı 12384 12707 10320 o 9959 5551 9379 Kapasite Kulanım O Yüzde MA 73 79 666 67,2 62,6 737 Oranı Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Temel İstatistikler 2020, Şubat 2021 Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Çelik Dergisi Eylül 2021, sayı:128 2.2.1.3.4. Gemi İnşa Sanayii

a) Mevcut Durum

Denizyolu taşımacılığı, karayolu taşımacılığına göre ortalama 6,5 kat, demiryolu taşımacılığına göre ise 3,5 kat daha ekonomiktir. Bunun yanında, denizyoluyla çok büyük miktardaki yükler bir seferde ve güvenli taşınabilmektedir. Serbestleşen dünya ticaretinin etkisiyle bu avantajdan faydalanmak isteyen taşımacılık firmaları gemi inşa sanayiine talebi artırmış ve tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de gemi inşa sanayii önemli bir gelişme göstermiştir. Diğer taraftan son yıllarda dünya ticaretinde artan korumacılık eğilimleri ve Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen dünya ticareti, sektörü de olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuz etkilere rağmen 2020 yılında ve 2021 yılı ilk sekiz ayında sektör üretim ve ihracatı artış sağlayabilmiştir. Tablo II: 16- Gemi İnşa Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2015 (o 2019 (2020 2020 2021 Üretim (1) 100 oO1475 Oo 166,6 160,8 194,5 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 1159 1225 1474 794 969 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 364 855 506 389 766 Kaynak: TÜİK

1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.1,3.5. Mobilya Sanayii

a) Mevcut Durum

Mobilya sektörünün üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,7; 2021 Ocak- Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 27,3 artmıştır. Sektörün kapasite kullanım oranı 2020 yılında bir önceki yıla göre 10 puan azalırken 2021 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 5,2 puan artış göstermiştir. 2020 yılında mobilya sektörünün ihracatı bir önceki yıla göre değişmemişken, ithalatı yüzde 8,5 azalmıştır. 2021 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 34,1; ithalat yüzde 20,6 artmıştır. TABLO II: 17- Mobilya Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2017 2018 2019 2020 2020 2021 Üretim (1) 112,3 103,5 o 1009 O 103,6 90,2 114,8 İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 2159 2 653 3 068 3 069 1825 2 448 İthalat (Milyon ABD Dolar) (2) 530 216 473 432 262 316 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 74,3 73,5 75,5 65,6 64,2 69,4 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015-100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir. 2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları 2.2.2.1. Tarım

a) Mevcut Durum

Artan dünya nüfusuna karşılık toprak ve su kaynaklarında öngörülen daralma ve iklim değişikliğinin etkilerinden dolayı tarımsal üretimde sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması, gıda zincirinde teknolojik altyapının güçlendirilmesi, tarımsal üretimde verimliliğin artırılması ve gıda kayıpları ile israfının önlenmesi konuları dünya tarım gündeminde öne çıkmaktadır. Covid-19 pandemisinin ortaya çıkmasından sonra ülkelerin tarımsal ürünlerde ticareti kısıtlayıcı politikalara yönelmesi nedeniyle, gıda arz güvenliğinin sağlanmasında yurt içi tarımsal üretimin önemi daha da artmıştır. Ülkelerin gıda stoklarını artırma eğilimleri yanında, lojistik hizmetleri ve girdi maliyetlerindeki yüksek artışların da etkisiyle tarımsal ürün fiyatları yükselmiştir. 2020 yılında tarımsal üretimde büyüme oranı, pozitif yönlü seyrini devam ettirerek yüzde 5,9 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise Covid-19 pandemisine rağmen, tarımsal üretimde artış beklenmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 2,9 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2020 yılında yüzde 6,6 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2021 yılında bu oranın yüzde 6,4 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2020 yılında yüzde 17,7 oranına gerileyerek 4,7 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. Temmuz 2021 itibarıyla tarımsal istihdam yüzde 17,4 olarak gerçekleşmiş olup yıl sonunda ise bu oranın yüzde 17,2 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat, önceki yıla göre yüzde 4 oranında artarak yaklaşık 14,5 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 5,4 artarak 18,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta hayvancılık alt sektöründe azalış kaydedilirken diğer alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ihracatta ise tüm alt sektörlerde artış yaşandığı görülmüştür. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatımızda 2020 yılı itibarıyla yüzde 31 oranındaki payla Rusya, Brezilya ve ABD ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatımızda Rusya ve Almanya, hayvansal ürün ihracatımızda Suriye, orman ürünleri ihracatımızda Almanya, balık ürünleri ihracatımızda Japonya, İtalya ve Rusya, gıda ürünleri ihracatımızda ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir. TABLO 11: 18- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri Yıllar Yüzde Değişim 2018- 2019- 2020- 2018 (2019 2020 2020(1) 2021(1)| 2019 2020 2021

(1)

Katma Değer (Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL)

Tarım (2) 108521 112134 118 702 30 031 31431 3,3 5,9 4,7 Katma Değer (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Tarım (2) 217107 276372 337160 (O84597 106914 (o 273 2 264 Tarımsal GSYH (Yüzde) 5,8 6,4 6,6 4 3,6 İstihdam (Bin Kişi) Tarım İstihdamı (2) 5 282 5 097 4725 4527 4 806 -3,8 -7,3 6,2 Tarım İstihdamı 184 — 182 177 73 UZ (Yüzde) r dü ; , r İthalat (Milyon ABD Doları) Bitkisel Üretim 7344 8617 9031 5 523 5990 173 48 85 Hayvancılık 1851 771 510 252 240 -58,3 -33,9 -44,8 Ormancılık 89 79 85 52 60 -11,2 7,6 15,4 Balıkçılık 51 52 33 17 23 1,9 -36,5 35,3 Gida Ürünleri ve 4620 4440 O 4863 2 883 3280 39 95 138 İçecek Toplam 13955 13959 14522 8727 9 594 0,03 4 9,9 İhracat (Milyon ABD Doları) Bitkisel Üretim 5 003 5 069 5 458 2 952 3 458 13 7,7 17,1 Hayvancılık 519 410 371 189 285 -21,0 -,5 50,8 Ormancılık 34 37 50 27 41 8,8 35,1 51,9 Balıkçılık 486 517 555 301 376 6,4 7,4 24,9 lecek er ve 11156 11425 o11961 Oo 7666 o 77310 24 0 47 08 Toplam 17198 17458 18 395 11135 11891 1,5 5,4 6,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır.

(1) Ocak-Temmuz dönemi

(2) Katma değer ve istihdam verileri 2021 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2020 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. Tarımsal ürünlerin aracısız bir şekilde alıcılarla buluşturularak sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılması, coğrafi işaretli ürünler başta olmak üzere işlenmiş ürünlerde markalaşmanın sağlanması, üretimden satışa kadar tüm zincirin kayıt altına alınarak pazarlama altyapısının geliştirilmesi amacıyla 2020 yılında çevrimiçi bir platform olarak Dijital Tarım Pazarı (DİTAP) kurulmuştur. DİTAP'ın hem üretici hem de tüketici lehine fiyat dengesinin oluşmasına katkı sağlayabilmesi için kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir. Tarım sektörünün daha sağlıklı yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulması yanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılarak daha etkin bir şekilde yapılması hedeflenmektedir. Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarım, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazilerinin ve nadas alanlarının tarımsal üretime kazandırılması için teşvik edici uygulamalar sürdürülmektedir. Tarım Arazileri ve Sulama 2020 yılı itibarıyla 23,1 milyon hektar tarım arazisi bulunmaktadır. Bunun 15,6 milyon hektarını ekilen, 3,2 milyon hektarını nadasa bırakılan, 779 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,6 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarının tamamlanması, toprak veri tabanının oluşturulması, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli politika alanları arasında yer almaktadır. Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılması, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin artırılmasına yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme çalışmaları devam etmektedir. Tarım arazilerinin bölünmesinin engellenmesine yönelik önlemlerin daha da artırılmasını, mülkiyet devirlerinin hızlı bir şekilde yapılmasını, tarımsal amaçlı kullanım planlarının etkin uygulanmasını ve arazi kullanımına ilişkin denetimlerin etkinleştirilmesini sağlamak amacıyla ilgili mevzuatta değişikliklerin yapıldığı 7255 sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun 04/11/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Tarım sektörünün en önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında tescil işlemleri gerçekleştirilerek toplulaştırması tamamlanan alanın 2021 yılı sonunda 6 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. 2022 yılında ise 100 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve 750 bin hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda, 2022 yılında On Birinci Kalkınma Planı arazi toplulaştırma faaliyet alanı için belirlenen 2023 yılı hedefine ulaşılması, tescil edilen arazi toplulaştırma alanının ise 2023 yılı hedefinin üzerine çıkması öngörülmektedir. DSİ tarafından sulamaya açılan toplam sulama alanı 2020 yılında tamamlanan 46 bin hektar saha ile 3,46 milyon hektara ulaşmıştır. Bu çerçevede 73 sulama tesisi inşaatı tamamlanarak sulamaya açılmış ve toplam sulama tesisi sayısı 2.983'e ulaşmıştır. TABLO II: 19- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu

(2020)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş Sulama Alanı Sulama Tesisi

(Hektar) Sayısı

DSİ 232 546 304

Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler 2714027 1204 Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca li 17013 29 İşletilen Sulamalar Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri 499 239 1 446 TOPLAM 3 462825 2983 Kaynak: DSİ DSİ'nin 2021 Yılı Yatırım Programında yer alan ve toplam tutarı 186 milyar TL olan 185 sulama projesine 2021 yılında 9,9 milyar TL tutarında yapılacak harcama ile kümülatif olarak 86 milyar TL harcanması beklenmektedir. DSİ'nin sulama yatırımlarına hız verilmesi amacıyla 2021 yılında bir önceki yıla göre yatırım ödeneği 2,5 katına çıkarılmıştır. TABLO II: 20- DSİ Stok Değerlendirme DSİ-Tarım/Sulama 2017 2018 2019 2020 2021(2) Proje Sayısı (1) 179 180 164 184 185 Yılı Yatırımı (Cari 6 500 6 485 3276 3327 8375 fiyatlarla, Milyon TL) (1) Yılında İşletmeye Açılan İlave Sulama Net Alanı 105 440 148 679 82 385 45 919 141 954 (Hektar) (2)

(1) Yatırım Programı

(2) 2017-2020 yılları DSİ'nin, 2021 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir. Bitkisel Üretim TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2021 yılında üretim miktarları, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 12, sebzelerde yüzde 0,2 azalırken meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde ise yüzde 4,6 oranında artması beklenmektedir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 15 oranında azalarak yaklaşık 31,6 milyon ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dahil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir. Yaşanan kuraklık rekolte kayıplarına neden olmuş, kuru şartlarda arpa, buğday, çavdar, tritikale, yulaf, mercimek, nohut ürünlerini eken ve bu ürünlerde yüzde 30 ve üzeri verim kaybı yaşayan çiftçilere zararları oranında destek sağlanmasını teminen 2021 Yılında İklimsel Faktörlere Bağlı Olarak Gerçekleşen Yetersiz Yağış Nedeniyle Verim Kaybı Yaşayan Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 01/09/2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Pandemi süreciyle birlikte, gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarımsal ürünlerin ülkemizde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamaları, tıbbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. TMO-TOBB Lisanslı Depoculuk A.Ş.'nin depolama kapasitesi 400 bin tona ulaşmıştır. Ayrıca 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla ülkemizde hububat, baklagiller ve yağlı tohumlarda 8,1 milyon ton, zeytin/zeytinyağında 14 bin ton, pamukta 37 bin ton, fındıkta 12 bin ton, kuru kayısıda 5 bin ton ve antepfistığında 2 bin ton depo kapasitesine sahip toplam 152 lisanslı depoculuk şirketi faaliyet göstermektedir. 2022 yılı sonuna kadar mevcut kapasiteye yaklaşık 500 bin tonluk bir ilavenin olması beklenmektedir. Lisanslı depoculuğun geliştirilmesi amacıyla yapılan destekleme ödemeleri sürdürülmektedir. Hayvancılık Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür. 2020 yılı itibarıyla yaklaşık 18 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 42,3'ü kültür melezi, yüzde 49,2'si ise saf kültür ırkından oluşmaktadır. 42,1 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 91,6 gibi yüksek bir seviyededir. Büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığındaki artışla birlikte 2020 yılında et üretim miktarının bir önceki yıla göre yüzde 16,6 artarak 1,4 milyon tona yükseldiği tahmin edilmektedir. Hayvancılıkta sağlanan gelişmeler kapsamında 2019 yılında azalışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2020 yılında da bir önceki yıla göre yüzde 40 oranında azalarak yaklaşık 401 bin baş olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise bu azalış eğiliminin devam etmesi ve yıl sonunda toplam canlı sığır ithalatının yaklaşık 200 bin baş olması beklenmektedir. Süt üretimi önceki yıllarda izlenen artış seyrini sürdürmekte olup 2016 yılından 2020 yılına kadar sağlanan yüzde 27,9'luk artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır. Tavuk eti üretimi yüzde 13,7 artışla 2016 yılındaki 1.879 bin ton seviyesinden 2020 yılında 2.136 bin tona yükselmiştir. Aynı dönemde tavuk eti ihracatı 210 bin ton seviyesinden yüzde 97 oranında artarak 2020 yılında 414 bin tona yükselmiştir. Hayvansal üretimde verim ve kalitenin artırılmasına katkı sağlamak amacıyla mevcut işletmelerin modernizasyonuna yönelik olarak inşaat yatırımları ile alet ve makine alımlarının desteklenmesi amacıyla Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvancılık İşletmelerine Yönelik Yatırımların Desteklenmesine Ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı 21/05/2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. TABLO 11: 21- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2016 2017 2018 2019 2020

Manda Varlığı (Bin Baş) 142 161 178 184 192

Süt Üretimi (Bin Ton) (1) 18489 20700 22121 22960 23649

Damızlık Sığır 64 113 116 16 17

Besilik Sığır 407 666 1212 665 384

Kasaplık Sığır 22 115 133 7 0

Tavuk Eti İhracatı (Bin Ton) 210 279 333 309 414

Kaynak: TÜİK, ESK

(1) 2020 yılı verileri Tarım ve Orman Bakanlığı ve ESK tahminidir. Et ve süt ihtiyacımızın yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığımızın artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması öncelikli konular arasındadır. Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmalarının kısa sürede tamamlanması, meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla hayvancılık işletmeleri bazında koruyucu önlemlerin alınmasına yönelik İşletme Odaklı Koruyucu Hekimlik Sisteminin uygulamaya alınması için çalışmalar devam etmektedir. Bununla birlikte, aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi amacıyla özel sektörle işbirliği kapsamında aşı geliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir. Su Ürünleri Su ürünleri sektörü ülkemizin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynakları itibarıyla üretim açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Iç su kaynaklarımızın sayısı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağlı olarak her geçen gün artmaktadır. Ülkemizde su ürünleri üretimi 2020 yılında 785,8 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 42,2'si deniz avcılığı, yüzde 4,2'si iç su avcılığı ve yüzde 53,6'sı yetiştiricilik üretimidir. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 20,5'i iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2010 yılında 167 bin ton su ürünleri yetiştiriciliği yapılırken, yıllar itibarıyla bu rakam yükselmiş, yüzde 152 artışla 2020 yılında 421,4 bin tona çıkmıştır. İç sularda alabalık, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2020 yılı itibarıyla toplam 306 bin ton/yıl kapasiteli 432 adet deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, toplam 210,6 bin ton/Yyıl kapasiteli 1.707 adet iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere toplam 517 bin ton/yıl kapasiteli 2.139 adet su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir. 2010 yılında 156 milyon ABD doları olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 256 artışla 2020 yılında 555 milyon ABD dolarına, aynı dönemde balıkçılığın toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 1,3'ten yüzde 3'e yükselmiştir. Su kaynaklarının korunması, sürdürülebilir işletilmesi ve yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikaları, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Kontrol teknelerinin ulaşamadığı durumlarda drone ve İnsansız Hava Aracı (İHA) da kullanılarak denetimlerin etkinliğinin artırılması sağlanmaktadır. İç su kaynaklarının balıklandırılması ve balık stoklarının takviye edilmesi amacıyla 2020 yılında 30 milyon adet yavru balık su kaynaklarımıza bırakılmış olup 2021 yılında 56,1 milyon adet balıklandırma planlanmaktadır. Bunların yanı sıra 2020 yılında toplam 35.000 ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı müteşebbislerin yatırımına açılmış olup 2021 yılında da aynı kapasitede alanın yatırıma açılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz karasularında yayılım gösteren yabancı istilacı balon balıklarının mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Balıkçılık sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir. Ormancılık Yenilenebilir doğal kaynakların başında gelen ormanlarımız sağlıklı, sürdürülebilir, orman ekosistemini dikkate alan bir yapıda modern ormancılık tekniklerine uygun olarak korunması ve geliştirilmesi temel yaklaşımı çerçevesinde yönetilmektedir. Bu kapsamda ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 29,4'ünü oluşturan ormanların korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak; 2020 yılında 56 bin hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 28 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması yapılmış ve 20 bin hektar alanda erozyon kontrolü faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Doğal afetlerin başında gelen orman yangınları, birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de mal ve can kaybına yol açmakta; orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetlere ve biyoçeşitliliğin zarar görmesine neden olmaktadır. TABLO TI: 22- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları İspanya Yunanistan Türkiye Yangın Yanan Yangın Yanan Yangın Yanan Sayısı Alan Sayısı Alan Sayısı Alan (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar) |

On Yıl Toplamı (1) 118 599 945 138 9 498 242 203 24773 73301 Bir Yangında Yanan Ortalama Alan (Hektar) 77 25,50 2,96 Toplam Orman Alanı (Hektar) 27 600 000 6 500 000 22 700 000 Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS)

(1) 2010-2019 dönemini kapsamaktadır.

Küresel ısınmayla her geçen gün orman yangını tehdidinin arttığı süreçte Türkiye'nin yangınla mücadelede dünyada en başarılı ülkeler arasında olduğu görülmektedir. Yangın vakası başına ortalama olarak Yunanistan'da 25,5 hektar, İspanya'da 7,97 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 2,96 hektar orman alanı yanmaktadır. Bunun yanı sıra 2010-2019 döneminde çıkan orman yangını sayısı ve yanan alan rakamları incelendiğinde Türkiye'nin yangınla mücadele konusunda benzer iklim kuşağındaki ülkelere nazaran oldukça iyi bir konumda olduğu anlaşılmaktadır. Diğer taraftan 2021 yılında ülkemizde büyük orman yangınları meydana gelmiş, Eylül ayı itibarıyla yangınlarda zarar gören orman varlığımız 2020 yılına oranla yedi kat artarak toplam 2.527 orman yangınında yaklaşık 142 bin hektar alan zarar görmüştür. Orman yangınları ile mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasına, yangınlara müdahale süresinin kısaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçları, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılması planlanmaktadır. Yangın yoğunluğunun fazla olduğu orman alanlarında İHA'lar kullanılmaya başlanmış, ayrıca hava araç filosunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. İklim değişikliğinin neden olduğu risklere doğrudan maruz kalan sektörlerden olan ormanaılıkta kuraklıkla mücadele edebilmek, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için entegre havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilmesi; bu sayede birçok kurumun eşgüdümünde havza sorunlarının bütüncül şekilde ele alınması öngörülmektedir. Bu projelerle doğal kaynaklarda verimin artırılmasının yanı sıra yukarı havzalarda yaşayan halkın refah düzeyi iyileştirilerek ormanlar üzerindeki baskının azaltılması amaçlanmaktadır. Endüstriyel plantasyon çalışmaları ile koruma-kullanma dengesi çerçevesinde, ülkemizin odun hammaddesi ihtiyacının yerli kaynaklardan karşılanması suretiyle ithalatın azaltılması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda başta Hazineye ait boş arazilerin üretime kazandırılmasına yönelik çalışmalar olmak üzere orman yangınlarından zarar gören alanlarda endüstriyel plantasyon çalışmaları yapılması, bozuk orman alanlarında sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri çerçevesinde rehabilitasyon çalışmalarıyla verimli orman alanlarının artırılması hedeflenmektedir. Fidan ihtiyacının karşılanması ve orman varlığının artırılmasına yönelik fidan üretimi çalışmalarına devam edilmektedir. Mevcut orman yollarının iyileştirilmesi ve yeni orman yollarının yapımı, toprak muhafaza amaçlı ağaçlandırma yapılması, orman zararlıları ve hastalıkları ile mücadele, orman köylerinin kalkındırılması ve desteklenmesi, orman varlığının ekolojik ve sosyoekonomik açıdan verimli kullanılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmış ve bölgesel kalkınma projelerinin uygulandığı yörelere özgü destekler artırılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir. Tarımsal Destekleme Bütçesi 2020 yılında, On Birinci Kalkınma Planı hedefleriyle uyumlu olarak bir önceki yıla göre yüzde 29,4 oranında artırılmış ve 21,95 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılında yüzde 4,7 artarak 22,97 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülen destekleme bütçesinin 2022 yılında ise bir önceki yıla göre yüzde 12,5 artışla 25,83 milyar TL'ye yükseltilmesi planlanmaktadır. TABLO TI: 23- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı nani Destekleme Destekleme Konusu Destekleme Bütçesi e) Artış (Yüzde) Bütçesindeki Payı (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) M (Yüzde) 2020 (o 2021(2) 2022(3)| 2021 (2022 | 2020 a) a n Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri 5021 5895 7300| 17,4 23,8| 229 25,7 28,3 Alan Bazlı Ek Ödeme (4) 22 316 316|1336,4 0 0,1 14 12 Mazot 2901 2724 3107 -,1 141) 132 119 12,0 Gübre 840 1601 1599 90,6 -,1 3,8 7,0 6,2 Sertifikalı Tohum ve Fidan

Çay Budama Tazminat ve

Masrafları 294 349 346 18,7 -0,9 1,3 1,5 1,3

Fark Ödemesi 5372 (5070 5475| -5,6 8,0| 24,55 221 21,2

Hububat ve Bakliyat 1 955 1752 1874 -10,4 7,0 8,9 7,6 7,3 Çay 182 189 190 3,8 05) 08 08 07 Arz Açığı Olan Ürünler (5) 3 235 3129 3411 3,3 9,0| 14,7 136 13,2 özek Destek 7857 (7366 (7620) -62 (O 34| 358 32,1 29,5 emeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı 814 (1749 1850) 1149 O 58) 3,7 76 7,2 Tarımsal Destekleme (6) Tarım Sigortası 1473 (o1250 o 1924) -151 53,9) 67 54 74 Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler 1106 1275 1298 15,3 1,8 5,0 5,6 5,0 TOPLAM 21944 (22966 25 834 4,7 12,5 | 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) 2020 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altındaki Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır.

(5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.

(6) Bütçe tutarının 2020 yılında 404 milyon TL'si, 2021 yılında 450 milyon TL'si ve 2022 yılında 550 milyon TL'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. Alan bazlı destekler arasında olan mazot desteği ile arz açığı bulunan ürünlere yapılan fark ödemesi ve hayvancılık destekleri 2022 yılında bütçelerinde en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur. Tarım, ormancılık, su ürünleri ve gıda eğitimi veren meslek yüksekokulları veya fakültelerden mezun olanların mahallinde uygulayacağı bitkisel üretim, hayvancılık, su ürünleri, yöresel tarım ürünleri, ubbi ve aromatik bitki üretimi ile bu ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesine yönelik girişimlere hibe desteği verilmesi amacıyla Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Kırsal Kalkınmada Uzman Ellerin Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 02/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir. Tarımsal destekleme sisteminde; desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılık ve meyvecilik için ise uzun dönemli destekleme modelinin belirlenmesine, Kırsal Kalkınma Planı doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Gıda 2020 yılı Küresel Gıda Güvenliği Endeksine göre ülkemiz 113 ülke arasında genel puanlamada 47'nci sırada yer almıştır. Bu endekste, Türkiye ekonomik karşılanabilirlikte 65'inci, fiziksel ulaşılabilirlikte 24'üncü, kalite ve gıda güvenilirliği boyutlarında 43'üncü ve doğal kaynaklar ve dayanıklılık endeksinde 53'üncü sırada bulunmaktadır. Tarım ürünleri girdi maliyetlerinde görülen yüksek artışlar, kuraklık başta olmak üzere olumsuz iklim koşulları, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar nedeniyle Covid-19 pandemisiyle gıda sektöründe küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Pandemi döneminde bireylerin ve ülkelerin gıda stoku yapma eğilimleri nedeniyle gıdaya olan talep artmaktadır. Bunun yanı sıra önemli tarımsal emtia ihracatçısı ülkeler vergi ve kota uygulamalarıyla ihracata kısıtlamalar getirmektedir. Yaşanan bu gelişmelerin sonucunda FAO Gıda Fiyat Endeksi 2021 yılı Eylül ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 32,8 artmıştır. 2020 yılı itibarıyla pandemi sebebiyle sosyo-ekonomik açıdan yeni bir dönemin başlamasıyla tüketici davranışlarının da değiştiği görülmektedir. Farklılaşan tüketici eğilimi karşısında gıda ürünlerinin güvenilirliği, uzun ömürlü olması ve ambalajlanması daha da önemli hale gelmiştir. Gıda güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan sağlığına yönelik hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında mevcut hastalıklar ile hayvan hareketliliği nedeniyle daha önce görülmeyen hastalıkların ülkemize taşınma riskine karşı hayvanların aşılanmasına önem verilmektedir. Ayrıca gıda taklit ve tağşişi ile mücadele amacıyla gıda kontrol laboratuvarlarının altyapılarının güçlendirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Gıda ve tarımsal ürünlerin fiyatlarında istikrarın sağlanması amacıyla Gıda ve Tarımsal Ürün Piyasaları İzleme ve Değerlendirme Komitesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde sektördeki gelişmeleri yakından izleyerek yapısal ve konjonktürel sorunları belirleme ve çözüm önerileri geliştirmeye yönelik çalışmalarını sürdürmektedir. Gıda fiyatlarına ilişkin olası risklerin önceden tespit edilerek piyasada sağlıklı fiyat oluşumunun sağlanması için Komite tarafından gerekli tedbirlerin zamanında alınabilmesi amacıyla Erken Uyarı Sistemi kurulması çalışmalarında son aşamaya gelinmiştir. Tarım ve gıda sektöründe faaliyet gösteren KİT'lerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı yatırımlar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı Sıra arz talep dengesini gözeten üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayalı, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

ie , Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.403) Tedbir 403.2. Tarım ve Orman 1. Tarım bilgi sistemlerinin birbiri ile Dijitalleşme, yapay zekâ ve | Bakanlığı (5), Sanayi ve | entegre olarak etkin şekilde çalışmasının veriye dayalı iş modelleri Teknoloji Bakanlığı sağlanması için yapılacak çalışmalar ile ile tarımsal bilgi sistemleri bu çalışmaların takvim ve maliyetini geliştirilecek ve tüm belirlemek üzere bir fizibilite kesimlerin kullanımına hazırlanacaktır. açılacaktır. Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.405) Tedbir 405.1. Ülke Tarım ve Orman 1. 500 bin hektar tarım alanının detaylı genelinde toprak Bakanlığı (5), Çevre ve | toprak etütleri yapılarak ulusal toprak yeteneklerini gösteren Şehircilik Bakanlığı, veri tabanına işlenecektir. detaylı toprak etütlerinin İçişleri Bakanlığı, yapılması, haritalanması Orman Genel ve sınıflandırılması Müdürlüğü, DSİ sağlanacaktır. Tedbir 405.3. Tarım Tarım ve Orman 1. Büyük Ova Koruma Alanı kapsamına arazilerinin tarım dışı Bakanlığı (5), Çevre ve | 10 ova dahil edilecektir. amaçlı kullanım baskısını Şehircilik Bakanlığı, azaltacak düzenlemeler İçişleri Bakanlığı, tamamlanacak ve Sanayi ve Teknoloji denetimler artırılacaktır. Bakanlığı, DSİ Tedbir 405.4. Atl Tarım ve Orman 1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin arazilerin tarımsal Bakanlığı (S), Çevre kurumsal ve hukuki düzenlemelere üretime kazandırılması ve Şehircilik Bakanlığı, | yönelik hazırlık çalışmaları başta olmak üzere, tarım Hazine ve Maliye tamamlanacaktır. arazisi piyasalarının Bakanlığı, Strateji ve geliştirilmesi için arazi Bütçe Başkanlığı, bankacılığı sisteminin Tarım Kredi kurulmasına yönelik Kooperatifleri Merkez düzenlemeler yapılacak, Birliği sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir. Tedbir 405.6. Tarım Tarım ve Orman 1. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin arazilerinin miras ve satış Bakanlığı (S), Hazine önlenmesi amacıyla varislerin yolu ile bölünmesi ve Maliye Bakanlığı finansmana erişiminin kolaylaştırılması önlenecek, mirasçılara için çalışmalar yapılacaktır. arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır. Tedbir 405.7. Arazi Tarım ve Orman 1. 100 bin hektar alanda arazi toplulaştırma Bakanlığı (S), Çevre toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. çalışmalarına sulama ve Şehircilik Bakanlığı, | 2. 750 bin hektar alanda tescil işlemleri yatırımları ile entegre bir DSI, Tapu ve tamamlanacaktır. şekilde devam edilecek, Kadastro Genel tescil işlemlerinin Müdürlüğü hızlandırılması için düzenlemeler yapılacaktır. Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.406) Tedbir 406.2. Kamu Tarım ve Orman 71. Öncelik seti çerçevesinde 82.320 sulama yatırımları; Bakanlığı (S), DSİ hektar alan sulamaya açılacaktır. ilerleme yüzdesi, 2. 12.665 hektar alanda ise mevcut açık depolama tesisi durumu, kanal sulama şebekelerinin kapalı borulu cazibeli sulama sistemine sisteme dönüştürülmesi çalışmaları sahip olması, emsal tamamlanacaktır. sulama oranları yüksekliği, ekonomiye biran önce kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak sürdürülecektir. | Tedbir 406.3. Tarımda Tarım ve Orman 1. Proje bazlı destekleme programları suyun verimli Bakanlığı (S), Hazine kapsamında 150 bin hektar alanda kullanılmasına yönelik su ve Maliye Bakanlığı, modern basınçlı sulama sistemlerinin tasarrufu sağlayan Ziraat Bankası kurulumuna destek sağlanacaktır. yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 406.4. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Beş nehir havzasında nitrata hassas kaynaklı su kirliliğini Bakanlığı (S), Çevre bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları önlemeye yönelik ve Şehircilik Bakanlığı, | hazırlanacaktır. tedbirler Orman Genel yaygınlaştırılacaktır. Müdürlüğü, DSİ Bitkisel üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.407) Tedbir 407.2. Başta Tarım ve Orman 1. DİTAP kullanımının yüksek katma değerli Bakanlığı (S), Ticaret yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim tıbbi ve aromatik Bakanlığı, Yerel çalışmaları yürütülecektir. bitkilerde olmak üzere, Yönetimler ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.

büyütülmesi, paketleme yeni sera kurulumlarına yönelik destek tesisleri ve depo yapımı sağlanacaktır. için yatırım ve işletme finansman desteği sağlanacaktır. Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı | p.409) Tedbir 409.1. Yeni Tarım ve Orman 1. 53 bin ton/yıl kapasiteli yeni su potansiyel su ürünleri Bakanlığı (S) ürünleri potansiyel yetiştiricilik alanının yetiştiricilik alanları üretime açılması için gerekli çalışmalar belirlenerek girişimcilerin yapılacaktır. kullanımına açılacak, çeşitli devlet destekleri ile üretim teşvik edilecektir. Tedbir 409.2. Tarım ve Orman İ 1. 600 resif bloğu ile resif tarlaları Kaynakların koruma ve Bakanlığı (5), Çevre ve | oluşturulacak, 50 milyon adet kullanma dengesi Şehircilik Bakanlığı balıklandırma yapılacaktır. gözetilerek, balık stoklarının sürdürülebilirliği sağlanacaktır. Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.410) Tedbir 410.3. Özel Tarım ve Orman 1. Belirlenen işbirliği modeli sektörle işbirliği Bakanlığı (S), Sağlık kapsamında veteriner aşılarının kapsamında veteriner Bakanlığı, Sanayi ve üretiminde özel sektör kamu işbirliği aşıları ve teşhis kiti Teknoloji Bakanlığı kurulacaktır. üretimini gerçekleştirmek 2. Kamunun aşı geliştirme kapasitesinin üzere aşı üretim merkezi artırılması için aşı Ar-Ge merkezi kurulacaktır. kurulumuna yönelik çalışmalar başlatılacaktır. Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411) Tedbir 411.3. Gıda Tarım ve Orman 1. Türkiye'nin Gıda Kayıpları ve İsrafının kayıp ve israfının Bakanlığı (S), Aile ve Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine önlenmesi için tüketici Sosyal Hizmetler İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem bilinci arürılacaktır. Bakanlığı Planındaki 2022 yılı eylemleri tamamlanacaktır. Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.415) Tedbir 415.4. Odun Tarım ve Orman 1. 24 bin hektar alanda endüstriyel hammadde ihtiyacının Bakanlığı (S), Orman plantasyon, 60 bin hektar alanda bakım karşılanmasına yönelik Genel Müdürlüğü ve 160 bin hektar alanda etüt proje olarak hızlı gelişen çalışması yapılacaktır. türlerle endüstriyel plantasyonların kurulmasına imkân verilecektir. Tarımda üreticilerin gelirini korumaya yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.417) Tedbir 417.1. Tarım Tarım ve Orman 1. Gelir koruma sigortası buğday sigortacılığında ürün ve Bakanlığı (S), Hazine üretimi için pilot uygulaması risk bazında kapsam ve Maliye Bakanlığı, başlatılacaktır. genişletilecek ve gelir Çalışma ve Sosyal sigortasına geçilmesine Güvenlik Bakanlığı, yönelik çalışmalar Strateji ve Bütçe sürdürülecektir. Başkanlığı

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) Ni 2022(2) Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3) von 8,2 8,4 8,5 Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı | Milyon 47 6 68 (Kümülatif) (4) (5) Hektar ' ' Sulamaya Açılan Net Tarımsal Alan (Kümülatif) an 3,46 3,60 3,69 Tarla İçi Basınçlı Sulama Sistemi Kurulan Alan (Yıllık) b dar 0 150 150 | Sulama Oranı (5) Yüzde 66 66 67 Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Tarımsal Desteklerin Yüzde 66 54 55 Tarımsal Katma Değere Oranı ' ' '

A LZ MA MA

Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı Yüzde 29,4 29,5 29,8 Yangına Birinci Derece Hassas Bölgelerde Yangına İlk Dakika 2 uU u Müdahale Süresi |

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır. (4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır. (5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. (6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tarım Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.2.2. Savunma Sanayii

a) Mevcut Durum

Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre Covid-19 pandemisinin olumsuz etkileri sebebiyle 2020 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılık sektörü cirosu yüzde 19 oranında azalarak 8,9 milyar ABD doları, sektör mal ve hizmet ihracatı yüzde 26 oranında azalış göstererek 2,3 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2020 yılı itibarıyla yüzde 69 düzeyine ulaşmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından 700'ü aşkın proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken Türk savunma sanayini geliştirmek üzere ekosistemin dışa bağımlılığını asgari seviyeye indirecek şekilde hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte; sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına hız kesmeden devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar artırılmaktadır. 2021 yılında; geleceğin savaş konseptini belirleyecek olan eklemeli imalat, grafen ve iki boyutlu malzeme, enerjik malzemeler, akustik ve RF teknolojileri alanlarında Odak Teknoloji Ağları (OTAĞ) faaliyetleri yürütülmüş ve milli teknoloji hamlesine hız kazandıracak kompozit, yapay zeka, büyük veri, bilişsel haberleşme, 5G, tahrip, KBRN, ekran, kuantum, navigasyon, siber güvenlik, yarı iletken ve kızılötesi algılama teknolojileri alanlarında proje faaliyetleri sürdürülmüştür. Teknoloji geliştirme faaliyetlerinin vazgeçilmez bir unsuru olan gelişmiş bir test ve sertifikasyon altyapısına sahip olmak ve mevcut test merkezlerini en etkin şekilde kullanmak yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda 2021 yılında yerli test kabiliyetlerinin Online Test Portalı üzerinde toplanmasını sağlamak amacıyla ilgili paydaşlarla koordinasyon içerisinde faaliyetler yürütülmeye devam edilmiştir. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde; Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda düzenlenen sistem mühendisliği, uçuşa elverişlilik sertifikasyonu, bonding/yapıştırma teknolojisi, askeri standartlar, elektronik harp, radar sistemleri, elektro-optik kızılötesi, proje yönetimi, sözleşme yönetimi eğitim programlarına 2021 yılında 1.500 sektör çalışanı katılmıştır. Diğer taraftan Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı (EYDEP) kapsamında savunma sanayiinin gelişimine ciddi katkılar sağlayan KOBİ'ler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında ise savunma sanayii firmaları desteklenmektedir. Savunma sanayii ekosistemindeki bütünlük anlayışını güçlendirmek üzere paydaş etkileşimini artıracak etkinlikler düzenlenmekte, elektronik harp ve radar sektörü özelinde başlatılan Atlas Projesiyle sektörler arası çoklu kullanım fırsatları değerlendirilerek bu amaca hizmet edecek projeler hayata geçirilmektedir. Tablo II: 24- Savunma Sanayine İlişkin Temel Büyüklükler (Milyon ABD Doları) Yı Siparişler Ci Takı İthalat Teknolji is isi) Gelirleri Geliştirme

2018 12204 8761 2 188 2 449 1 448 67 239(1)

2019 1067/1 10884 3 068 3 088 1672 73771

2020 6175 8856 2 266 2 161 1241 77 566

Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları (2013-2020)

(1) İstihdam artışı; Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü ve THY Teknik A.Ş.'nin istihdam verilerinin 2018 yılında ilk kez net olarak girilmiş olmasından kaynaklanmakta olup veri kaynağı farklılaşmıştır.

b) Amaç

Silahlı Kuvvetlerin ve güvenlik güçlerinin ihtiyaçlarını, sürekli gelişim anlayışı ile azami ölçüde milli teknolojiler ve yerli imkânlarla karşılamak ve savunma ihracatını artırmak üzere savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla savunma sanayiinde dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek projeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.420) Tedbir 420.1. Milli Savunma Sanayii 1. Milli teknolojiler ve yerli imkânların teknolojiler ve yerli Başkanlığı (S) kullanıldığı Savunma Sanayii Projeleri imkânlarla, ürünlerin yürütülecektir. teknik özelliklerinin giderek geliştirildiği ileri versiyonları oluşturulacak ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek ürün ailesine sahip olma yaklaşımı | benimsenecektir. Tedbir 420.3. Savunma | Savunma Sanayii 1. Savunma sanayiinin mevcut sanayiinin mevcut Başkanlığı (5) kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik kapsayacak şekilde veri altyapısı geliştirilerek yetenek belirlemek üzere envanteri oluşturulacaktır. endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır. Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Savunma sanayii yerlilik oranı Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) artırılacaktır. belirlenerek uygulanacak ve savunma Sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KOBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421) Tedbir 421.1. Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Akademisi tarafından Teknolojiye olan ilgi ve Başkanlığı (S) savunma sanayiine yönelik eğitimler yatkınlığı artırmak üzere düzenlenecektir. Savunma Sanayii Akademisi aracılığıyla eğitim verilecektir. Tedbir 421.2. Vizyoner Savunma Sanayii 1. Vizyoner Genç Projesi kapsamında Genç Projesi kapsamında Başkanlığı (5), gençlere savunma sanayiine ilişkin güncel gençlere staj, iş imkânları, | Cumhurbaşkanlığı haberler, kişisel gelişim ve kariyer teknoloji yarışmaları gibi İnsan Kaynakları Ofisi | alanlarında mevcut yaklaşımlar ile sektörel bilgiler tavsiyeler, güncel staj ve iş olanakları sunulacaktır. sunulacaktır. Tedbir 421.4. Savunma Sanayii 1. EYDEP kapsamında firmalara eğitim, Endüstriyel Yetkinlik Başkanlığı (S) danışmanlık ve rehberlik destekleri odaklı Değerlendirme ve mali yardım sağlanacaktır. Destekleme Programıyla (EYDEP) firmalara eğitim, danışmanlık ve rehberlik destekleri odaklı mali yardım sağlanacaktır. Tedbir 421.5. Savunma Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme sanayii sektöründe faaliyet | Başkanlığı (S) Faaliyetlerini Destekleme Programı gösteren KOBİ'ler dâhil kapsamında savunma sanayiinde faaliyet tüm firmalara yönelik gösteren KOBİ'ler dâhil tüm firmalara olarak Savunma Sanayii bütçe imkânları çerçevesinde finansal Yatırım ve Geliştirme destek sağlanacaktır. Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında finansal destek sağlanacaktır. Tedbir 421.6. Sektör Savunma Sanayii 1. İhracatın geliştirilmesine yönelik ihracatının artırılması Başkanlığı (5), Ticaret | oluşturulan Uluslararası İşbirliği Stratejik amacıyla ülke ve proje Bakanlığı Planı kapsamında ihracatı artırmaya bazlı ihracat stratejileri yönelik etkinlikler gerçekleştirilecektir. belirlenecektir. Tedbir 421.7. Sektördeki | Savunma Sanayii 1. Sektörde ortak akıl çalıştayları ile tüm paydaşlar arasındaki Başkanlığı (S) bölgesel sanayi, teknopark, kümelenme işbirliği, koordinasyon ve ve OSB buluşmaları gibi etkinlikler paylaşımı güçlendirmek düzenlenecektir. üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümün yönetilmesi sağlanacak ve teknolojik olarak birbirini besleyebilecek sektörlerde çoklu kullanım yaygınlaştırılarak milli teknoloji hamlesine hız kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.422) Tedbir 422.1. Savunma Savunma Sanayii 1. Teknoloji Panelleri ve Odak Teknoloji sanayiine yönelik kritik Başkanlığı (S) Ağları (OTAĞ) düzenlenerek Teknoloji teknolojilerde yüzde 100 Bazlı Ar-Ge Yol Haritası oluşturulacaktır. milli savunma sanayii 2. Teknoloji bazlı Ar-Ge yol haritası oluşturmak ve geleceğin kapsamında projeler yürütülecek ve harp konseptini yatırımlar gerçekleştirilecektir. şekillendirmek vizyonlarına uygun olarak temel ve ileri teknolojiler eksenli projeler ve yatırımlar gerçekleştirilecek ve desteklenecektir. Tedbir 422.2. Sektörler Savunma Sanayii 1. Sektör Kabiliyet Atlası ve Adaptif arası çoklu kullanım Başkanlığı (S) Dönüşüm Modeli Projesi kapsamında olanakları analiz edilerek çoklu kullanımı esas alan bir proje hayata somut projelere geçirilecektir. dönüştürülmesine yönelik model geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) | 2022(2)

Savunma Sanayii Yerlilik Oranı Yüzde 69 71 73

Savunma ve Havacılık İhracatı Mia AD 2,3 6,2 8,9

Savunma ve Havacılık Sanayii Milyar ABD

Cirosu Doları 8,9 19,7

Savunma ve Havacılık Sanayii

Bin Kişi 77,6 70

İstihdamı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.2.3. Turizm

a) Mevcut Durum

Turizm sektörü, 2019 yılında başlayan ve halen devam eden Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilediği sektörlerin başında gelmektedir. Pandemi nedeniyle 2020 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 72,6 azalarak 402 milyon kişi, turizm gelirleri ise yüzde 63,6 azalarak 533 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu veriler, turizm sektöründe küresel çapta 1980'lerin sonlarındaki seviyelere dönüldüğünü göstermektedir. Ülkemiz turizm sektörü, 2019 yılında gerçekleşen rekor seviyedeki turist girişinin ardından 2020 yılına olumlu beklentilerle başlamış, ancak pandemi sürecinde ülke sınırlarının kapanması, hava yolu seferlerinin durdurulması ve seyahatin kısıtlanması nedenleriyle büyük bir daralma yaşamıştır. 2020 yılında gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 69 azalarak 15,9 milyona, turizm gelirimiz ise yüzde 65,1 azalarak 12,1 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Buna göre ülkemiz, turist girişi ile uluslararası turizm pazarından yüzde 4, Avrupa turizm pazarından yüzde 6,7 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 2,3 ve yüzde 5,2 olarak gerçekleşmiştir. Buna karşılık, 2015 yılından bu yana ziyaretçi başına ortalama harcamada yaşanan düşme eğilimi 2019 yılında son bulmuş ve 2020 yılında yükselmeye devam ederek 762 ABD doları olmuştur. 2020 yılında ülkemize gelen 12,7 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 30,2'si OECD, yüzde 34,2'si de BDT ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 16,7), Bulgaristan ikinci (yüzde 9,8), Almanya ise üçüncü (yüzde 8,8) sırada yer almıştır. 2021 yılında bir önceki yıla göre ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının yüzde 82,2 artarak 23,2 milyon kişiye ve turizm gelirinin ise yüzde 82,4 artarak 22 milyar ABD dolarına ulaşacağı öngörülmektedir. TABLO II: 25- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2017 2018 2019 2020 2021(2) DÜNYA Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1333 1413 1 466 402 - Yıllık Değişim (Yüzde) 7,4 6,0 3,8 -72,6 - Turizm Geliri (Milyar ABD Doları) 1344 1439 1 466 533 - Yıllık Değişim (Yüzde) 7,8 741 1,9 -63,6 - TÜRKİYE

Doları)

Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) 2020 yılı verisi 1., 3. ve 4. çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 pandemisi nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020 yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştır. 2021 yılına gelindiğinde, küresel turizm pazarında Ocak-Temmuz dönemindeki turist sayısının; pandemi öncesi 2019 yılının aynı dönemine kıyasla yüzde 80, 2020 yılının aynı dönemine göre ise yüzde 40 daha düşük olduğu görülmektedir. Küresel turizm pazarının 2019 yılı seviyelerine geri dönmesi; aşılamanın istenen seviyeye ulaşması, turistin güven algısının iyileşmesi, seyahat kısıtlamalarının kaldırılması ve ekonomik koşulların düzelmesine bağlıdır. Ayrıca, turizm talebinin canlandırılabilmesi için, ulusal ve uluslararası düzeyde koordinasyonun sağlanarak ülkeler arasında güvenlik protokollerinin uyumlulaştırılmasına ve etkili iletişimle şeffaf, doğru ve güvenilir bilginin paylaşılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Covid-19 aşılamasının küresel ölçekte yaygınlaşması ve ülkelerin test/aşı sertifikasyonu konusunda uzlaşma çabaları sayesinde 2021 yılında dünya genelinde seyahat kısıtlamalarına kademeli olarak son verilmiş ve birçok ülkeyle uçak seferleri yeniden yapılmaya başlanmıştır. Bu doğrultuda, ülkemize Ocak-Ağustos 2021 döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 93,9 artışla 14,1 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Buna rağmen yabancı ziyaretçi sayısı 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 54,6 oranında bir düşüşe işaret etmektedir. Turizm gelirlerine bakıldığında ise, Ocak- Haziran 2021 döneminde ülkemizin turizm gelirinin önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 33 artışla 5,5 milyar ABD doları olarak gerçekleştiği görülmektedir. Bu sayı, aynı dönemdeki 2019 yılı turizm gelirinden yüzde 56,7 oranında daha düşüktür. Kontrollü normalleşme sürecine geçilmesiyle birlikte; turizm faaliyetlerinin güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 2020 yılında başlatılan Güvenli Turizm Sertifikası ile ulaşımdan konaklamaya, tesis çalışanlarından yolcuların sağlık durumuna kadar uzanan geniş bir yelpazede yeni tedbirler tanımlanmıştır. Bu çerçevede, 1/1/2021 tarihi itibarıyla 30 oda ve üzeri kapasitedeki tüm konaklama tesislerinin sertifika alması zorunlu hale getirilmiştir. Sertifikanın uygulamaya alındığı tarihten 2021 yılı Ağustos sonuna kadar 6.901 tesis ve araç aktif olmak üzere toplamda 11.330 tesis ve araç (5.859 konaklama tesisi, 2.101 restoran/kafe, 2.971 taşıt, 12 mekanik hat, 22 kültür ve kongre merkezi, 353 deniz turizmi tesisi, 12 tema park) için Güvenli Turizm Sertifikası düzenlenmiştir. Ayrıca, Güvenli Turizm Sertifikasyon Programının kalıcı hale getirilmesi ve diğer öngörülemeyen salgın ya da bulaşıcı hastalıklar için de genişletilmesi amacıyla çalışma başlatılmıştır. Ülkemize gelen yabancı ziyaretçilerin güvenli bir şekilde (seyahatlerini gerçekleştirebilmeleri için 2021 yılında alınan diğer bir önlem ise Covid-19 Turist Koruma Sağlık Sigortası ve Ekstra Konaklama Maliyet Garantisinin tek bir pakette hizmete sunulmasıdır. Özel sigorta şirketleri tarafından sağlanan bu sigorta paketiyle Türkiye'ye gelen tüm ziyaretçilere Covid-19 ile ilgili hastane masrafları ve ilave olarak oluşacak konaklama masraflarını karşılama garantisi sunulmuştur. Turizm sektörü çalışanlarının aşılama programı Nisan 2021'de başlatılmış olup çalışanların aşılanması büyük oranda tamamlanmış durumdadır. Aşılama programı havayolları, havalimanları, konaklama tesisleri, seyahat acenteleri, yeme-içme tesisleri, tur ve transfer araçları, deniz turizmi tesisleri, tema parklar, kongre ve sanat merkezi çalışanları ile profesyonel rehberleri kapsamaktadır. 2020 yılında salgının sektördeki etkilerini azaltmak üzere destekler uygulamaya konulmuş ve bu destekler 2021 yılında da devam etmiştir. Bu kapsamda, turizm sektörünün de dâhil olduğu Kısa Çalışma Ödeneği uygulaması Haziran 2021 sonuna kadar sürmüş, konaklama vergisinin 2021 yılında da alınmaması kararlaştırılmış ve konaklama tesislerindeki geceleme hizmetlerine yönelik KDV indirimi desteği Eylül 2021 sonuna kadar devam etmiştir. Benzer şekilde, 11/06/2021 tarih ve 31508 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 404 sayılı Milli Emlak Genel Tebliğine göre turizm tesislerinden 2021 yılında tahsil edilmesi gereken ecrimisil ve kullanım bedeli ödeme süreleri başvuru şartı aranmaksızın faiz uygulanmadan 30/11/2022 tarihine kadar ertelenmiştir. 2021 yılında bir yandan Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz devam edilmiştir. Çağımızın pazarlama dinamiklerine uygun bir şekilde tasarlanan Türkiye'nin ilk ve tek dijital global tanıtım platformu GoTurkiye.com yenilenmiş yapısıyla, ülkemizin turizm potansiyelini destinasyon ve deneyim odaklı bir bakış açısı ile hedef pazarlarda kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcı profilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan ve ülkemizdeki turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platform; sağlık turizmi, golf turizmi, müzeler, kültür rotaları, bisiklet rotaları, inanç turizmi, gastronomi, alışveriş turizmi gibi 150'ye yakın başlığı 10 farklı dilde sunmaktadır. Ülkemizdeki turizm destinasyonlarının çeşitlendirilmesi, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanıtımın yapılması amacıyla Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı tarafından il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmaları başlatılmıştır. Söz konusu çalışma ile 81 ilde turizm paydaşlarını bir araya getiren toplantılar düzenlenmiş, turizm ürün geliştirme (çalışmaları oyürütülmüş, ayrıca Golurkiye.com dijital (o platformunda kullanılabilecek metin içerikleri, fotoğraf, vb. materyaller bir araya getirilmiştir. Hedef pazarlarda yürütülen dijital reklam ve tanıtım faaliyetleri 2021 yılında da kesintisiz olarak sürdürülmüş; hava trafiği açılan ülkeler günlük bazda takip edilerek tanıtım faaliyetlerine yönelik planlamalar yapılmıştır. Hava trafiğinin açılmasıyla birlikte ana pazarlarda TV reklamı ve dijital reklamlar; kalan hedef pazarların tamamında ise dijital reklamlarla tanıtım çalışmaları yapılmıştır. Ukrayna, Rusya gibi ülkemize sürekli ziyaretçi gönderen ana pazarların basın organlarında yer alacak yayınlar için ağırlama faaliyetlerine 2021 yılında da devam edilmiştir. 2021 yılının ilk 5 ayında yapılan 69 etkinlik kapsamında, toplam 22 farklı ülkeden yazılı, görsel ve sosyal medyada etkili 585 kişi ülkemizde ağırlanmıştır. Ayrıca, turizm potansiyeli bakımından öncelikli hedef pazar ülkelerde yerel tanıtım ajansları ile yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları yürütülmüştür. Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de turizm sektörü için yeni bir dijital takip altyapısı oluşturulmuş; ziyaretçilerin davranışlarını büyük veri ve yapay zekaya dayanarak analiz etme ve hedef ülke bazlı destinasyon tanıtım stratejisi oluşturma imkanı sağlanmıştır. Hava yolu trafiği verileri ve dünya çapında uçuş arama verileri üzerinden trend analiz raporları üretilmiş; belirlenmiş rakip Avrupa ülkelerinin otel fiyatlarının takip edilmesine olanak sağlayan verilerden raporlar oluşturulmuş; GoTurkiye platformu istatistikleri ve dünya çapındaki Covid-19 vaka sayıları ile aşılanma oranlarını içeren analiz raporları hazırlanmıştır. Bununla birlikte, Google Türkiye ve Türkiye Otelciler Federasyonu (TÜROFED) arasında turizm işletmelerine dijital dönüşüm sürecinde destek vermek üzere 2/7/2021 tarihinde bir işbirliği protokolü imzalanmıştır. Söz konusu protokol; dijital beceriler, turizm sektörünün geleceğine ilişkin içgörüler ve yenilikçi turizm ürün ve hizmetleri olmak üzere üç temel konuya odaklanmaktadır. 18/7/2021 tarihli ve 7334 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 28/7/2021 tarihli ve 31551 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunla; turizmde hizmet kalitesinin artırılması için tüm konaklama tesislerine Bakanlıktan turizm işletme belgesi alma zorunluluğu getirilmiş, halihazırda faaliyette bulunan ancak belgelendirme niteliklerini taşımayan konaklama tesislerine bir yıl içinde basit konaklama tesisi turizm işletmesi belgesi verilmesi öngörülmüştür. Buna ilave olarak, plaj işletmeleri belgelendirme kapsamına alınmış ve lüks kampçılık (glamping) turizm türünün yasal altlığı oluşturulmuştur. Bu çerçevede, Basit Konaklama Tesisleri ile Plaj İşletmelerinin Belgelendirilmesine İlişkin Yönetmelik 25/9/2021 tarihli ve 31609 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bunun yanında, söz konusu Kanunla Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ve Turizm Merkezleri ile çakışan korunan alanlardaki planların Kültür ve Turizm Bakanlığı ile mutabakat sağlanarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca yürütülmesi sağlanmıştır. Bakanlığın kontrol ve denetimi dışında turizm amaçlı kullanımların önlenmesi, turizm sektörünün tek elden ve kapsayıcı stratejiyle geliştirilmesi hedefi doğrultusunda, konaklama içeren tesislerin yapılması amacıyla yatırımcılara taşınmaz tahsis etme konusunda ilgili Bakanlıkların yetkisi sınırlandırılmış ve jeotermal kaynakların turizm amaçlı kullanımına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. 10/9/2021 tarihi itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 4.292 tesiste 1.029.389 yatak, belediye belgeli 8.768 tesiste 584.672 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 155.960 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1.770.021'e ulaşmıştır. 2021 Eylül ayı sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 38 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte, 10.700'ü denizde, 4.182'si karada olmak üzere toplam 14.882 yat bağlama kapasitemiz bulunmaktadır. Aynı dönemde sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı 12.495'tir. Bisiklet turizminin teşvik edilmesi ve özendirilmesi amacıyla 2020 yılı Ağustos ayından itibaren uygulamaya konan Bisiklet Dostu Konaklama Tesisi Belgesi 9/9/2021 tarihi itibarıyla 10 tesise verilmiştir. Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla çalışmalara devam edilmiştir. Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede 2021 Eylül ayı itibarıyla 451 tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Ayrıca, çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında ülkemiz 2021 yılında 519 ödüllü plajla üçüncü sırada, 22 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Diğer taraftan, Bakanlıkça yürütülen altyapı çalışmaları kapsamında, Bodrum Torba Köy İçi Kanalizasyon Şebeke İle Yağmur Suyu İletim Hatları ve Torba, Kızılağaç, Çiftlik, Yalı Mahalleleri Kanalizasyon Kollektör Hattı ve Bağlantılı Alt Yapı Tesisleri Yapım İşi devam etmektedir. Turizmde nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokollerle son 3 yıldır devam eden ve öğrencilerin konaklama tesislerinde staj yapabilmelerine imkân sağlayan uygulama, 30/9/2021 tarihinde imzalanan Mesleki ve Teknik Eğitimi Geliştirme İşbirliği Protokolüyle sürdürülecektir. 2020 yılında pandemi nedeniyle ara verilen staj faaliyetlerine 2021 yılında devam edilmekte olup imzalanan yeni protokolle pilot bölge olarak İstanbul seçilerek bir ilave yapılmıştır. Pandeminin toplumsal yaşamda getirdiği değişikliklerin kitle turizminden ziyade bireysel/küçük gruplarla yapılan turizm türlerini ön plana çıkarması ve turist tercihlerinin bu türler üzerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, izole destinasyonlara olabilecek muhtemel talep artışlarına karşı alternatif turizm türlerinin desteklenmesi ve fiziki imkânların geliştirilmesi önem arz etmektedir. Covid-19 pandemisi turizmde temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamaları öne çıkardığından dijital dönüşüm ülkemiz turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biridir. Sektörün sürdürülebilirliği, sağlıklı gelişimi ve turizm gelirinin artması için ziyaretçi başına ortalama harcamayı yükseltecek tedbirlere ihtiyaç duyulmaktadır. Hizmet kalitesini yükseltmeye ve ziyaretçi başına harcamayı artırmaya yönelik tedbirler sektörün gündemindedir. Diğer taraftan, turizm aktivitelerinin yoğunlaştığı kıyı alanları, insan kaynaklı kullanımlar ve küresel iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz koşullar nedeniyle baskı altındadır. Kıyı alanları başta olmak üzere turizm faaliyetlerinin çevreye olumsuz etkilerinin bertarafı, bunun yanı sıra turizm bölgelerinde yaşayanlar ve ziyaretçilerin memnuniyeti için analiz ve planlama çalışmalarının yapılarak gerekli önlemlerin alınması önem arz etmektedir.

b) Amaç

Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesi ile konaklama süresi ve konaklama dışı harcamaların artırılması, her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde sektörde dönüşümün gerçekleştirilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mevcut kaynak pazarlarımızın güçlendirilmesi, geliştirilmesi ve bunun yanı sıra yeni kaynak pazarların yaratılması yoluyla ziyaretçi sayısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.424) Tedbir 424.1. Başta Kültür ve Turizm 1. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Uzak Doğu ülkeleri olmak (| Bakanlığı (S), Türkiye (| Kore'nin içinde bulunduğu Uzak Doğu üzere dünyada yükselen Turizm Tanıtım ve pazarında Güvenli Turizm Sertifikasyonu pazar konumundaki Geliştirme Ajansı, İlgili | duyuruları yapılacak, uçuş hatlarının ülkelerden ülkemiz için STK'lar açılışına bağlı olarak tanıtım faaliyetleri yeni kaynak pazarlar yürütülecektir. oluşturmaya yönelik 2. Malezya, Endonezya, Pakistan ve çalışmalar yürütülecektir. Bangladeş gibi Asya ülkelerinde önemli tur operatörleri ile birlikte reklam faaliyetlerine tekrar başlanacak, Özel stratejiler ile tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 424.4. Baştaana | Kültür ve Turizm 1. Hedef pazar ülkelerde algı ve imaj ve yükselen hedef pazarlar | Bakanlığı (S), Dışişleri (| araştırmaları ile rakip ülkelerin olmak üzere yurt dışında Bakanlığı, Ticaret faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak algı ve imaj araştırmaları Bakanlığı, üzere tanıtım ajanslarıyla çalışılacaktır. yapılarak bu kapsamda Cumhurbaşkanlığı 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme yönetim planları İletişim Başkanlığı, gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin hazırlanacaktır. Türkiye Turizm Tanıtım | tanıtımı yapılacaktır. ve Geliştirme Ajansı, İlgili STK'lar Tedbir 424.6. Risk ve kriz | Kültür ve Turizm 1. Covid-19 pandemisinin turizm sektörü durumlarından sektörün Bakanlığı (S), Türkiye üzerindeki olumsuz etkisini bertaraf etkilenmemesi için risk ve | Turizm Tanıtım ve etmek üzere oluşturulan Ana Kriz Eylem kriz yönetim planları Geliştirme Ajansı, İlgili | Planı yaşanan gelişmeler çerçevesinde hazırlanacaktır. STK'lar güncellenecektir. 2. Güvenli Turizm Sertifikasyon Programının ülkemizde ve hedef pazarlarda tanıtım çalışmaları sürdürülecektir. Daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerinin geliştirilmesi, konaklama süresinin uzatılması, konaklama dışı harcama alanlarının yaratılması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması yoluyla kişi başı harcama artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.425) Tedbir 425.1. Kültür ve Turizm 1. Turizm gelirini tüm yıla yayacak Gastronomi, golf, sağlık, Bakanlığı (S), Türkiye şekilde ve harcama eğilimi yüksek turisti kruvaziyer, düğün, inanç, Turizm Tanıtım ve hedefleyen turizm ürünleri hazırlanacak kongre ve alışveriş gibi Geliştirme Ajansı, ve uygun platformlarda tanıtılacaktır. daha fazla gelir bırakan İlgili Kurum ve turizm çeşitlerine yönelik Kuruluşlar, talebin yüksek olduğu İlgili STK'lar pazarlar tespit edilecek ve bu ülkelerden ziyaretçi sayısının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 425.3. İçerdiği Kültür ve Turizm 1. Didim ve Çeşme turizm kentleri farklı kullanımlarla turizm Bakanlığı (S), Çevre ve | kapsamında tahsis edilmesi düşünülen çeşitliliği sunan, bütüncül Şehircilik Bakanlığı, taşınmazların tasarruf haklarının Kültür planlanmış turizm kentleri | Tarım ve Orman ve Turizm Bakanlığına alınmasına yönelik hayata geçirilerek Bakanlığı, Yerel iş ve işlemler tamamlanacaktır. ziyaretçilerin konaklama Yönetimler, TTYD süreleri artırılacak, alışveriş, eğlence ve sportif faaliyetlerle konaklama dışı harcamaları artırılacaktır. Tedbir 425.4. Büyük Kültür ve Turizm 1. Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve ölçekli turizm yatırımlarının | Bakanlığı (S), Çevre ve | Gelişim Bölgesi (KTKGB) bütününde etüd gerçekleştirilmesine Şehircilik Bakanlığı, ve planlama çalışmaları tamamlanacaktır. yönelik planlama ve arazi Tarım ve Orman 2. Didim KTKGB kapsamında imar tahsis çalışmaları Bakanlığı, Yerel planına esas jeolojik etüd ve planlama yapılacak, sürdürülebilir bir | Yönetimler, TTYD çalışmaları tamamlanacaktır. anlayışla turizmin 3. Golf turizmine açılmak üzere Side çeşitlendirilmesi ve turizm bölgesindeki kamu taşınmazlarının sezonun uzatılması tasarruf haklarının Bakanlığa devrine amacıyla turizm altyapı ilişkin işlemler tamamlanacaktır. yatırımları erçekleştirilecektir. Tedbir 425.5. Turizm Kültür ve Turizm 1. İller Tanıtım ve Geliştirme Programı değerlerimiz destinasyon Bakanlığı (S), Türkiye kapsamında, turizm destinasyonlarına bazında gruplandırılarak Turizm Tanıtım ve yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tanıtılacaktır. Geliştirme Ajansı, tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital Ilgili STK'lar platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanılacaktır. Tedbir 425.7. İstanbul'u | Ulaştırma ve Altyapı 1. Yenikapı Kruvaziyer Limanı için kruvaziyer seyahatin Bakanlığı (S), Çevre ve | yürütülen imar planı, ÇED ve fizibilite başlangıç - bitiş noktası Şehircilik Bakanlığı, raporlarının tamamlanması için yapmak amacıyla yeni bir Kültür ve Turizm çalışmalara devam edilecektir. kruvaziyer liman Bakanlığı, İstanbul yapılacaktır. Büyükşehir Belediyesi Her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde; planlama hiyerarşisi gözetilerek yatırım planlaması dâhil turizmin gelişimi ve yönetimi bütüncül olarak ele alınacak; çevreye duyarlı ve sorumlu turizm anlayışı ile sürdürülebilir turizm uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.426) Tedbir 426.2. Kıyı Çevre ve Şehircilik 1. İzmit-Sakarya-Düzce Bütünleşik Kıyı alanlarının turizm Bakanlığı (S), Kültür ve | Alanları Planı çalışmaları yürütülecektir. sektörünün talepleri ile Turizm Bakanlığı, 2. Zonguldak-Bartın-Kastamonu entegre bir şekilde Tarım ve Orman Bütünleşik Kıyı Alanları Planı çalışmaları koruma-kullanma dengesi | Bakanlığı, Ulaştırma ve | yürütülecektir. dikkate alınarak bütünleşik | Altyapı Bakanlığı, Yerel yönetimi ve planlaması Yönetimler yapılacaktır. Tedbir 426.3. Koruma Kültür ve Turizm 1. Antalya, Muğla ve İzmir illerinde ilan kullanma dengesi Bakanlığı (S), Çevre ve | edilmiş KTKGB'ler ile turizm merkezlerinin gözetilerek turizm Şehircilik Bakanlığı, kıyı kesimlerinde mevcut ve planlanan alanlarının taşıma Tarım ve Orman yatak kapasitelerinin tespit edilmesi, kapasiteleri tespit edilecek | Bakanlığı, Yerel haritalandırılması ve raporlanması ve alanlar buna göre Yönetimler çalışmaları tamamlanacaktır. yönetilecektir. Tedbir 426.4. Turizm Kültür ve Turizm 1. Bodrum Torba atıksu arıtma tesisi ve bölgelerindeki içme suyu, Bakanlığı (S), İller bağlantılı altyapı tesisleri kanalizasyon, katı atık Bankası, tamamlanacaktır. bertaraf ve atık su Mahalli İdareler, İlgili | | 2. Serik-2 atıksu arıtma tesisi ve arıtma altyapı yatırımları STK'lar bağlantılı altyapı tesisleri yapım işi gerçekleştirilecektir. kapsamına Boğazkent terfi merkezi ve terfi hattı yapıları dahil edilerek tamamlanacaktır. 3. Kemer atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır. Tedbir 426.5. Kültür ve Turizm 1. İklim değişikliği, çevre ve turizm Sürdürülebilir turizm Bakanlığı (S), Çevre ve | ilişkisini göz önüne alan yeni bir anlayışı çerçevesinde; Şehircilik Bakanlığı, sertifikasyon programı oluşturulacaktır. çevreye duyarlı turizm İlgili STK'lar tesislerinin sayısının artırılması ve niteliklerinin geliştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Tedbir 426.6. İklim Kültür ve Turizm 1. İklim değişikliğinin turizm sektörü değişikliğinin turizm Bakanlığı (S), İlgili üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik sektörü üzerindeki Kurum ve Kuruluşlar, araştırma ön raporu hazırlanacaktır. etkilerinin tespitine yönelik | Üniversiteler, çalışmalar yapılacaktır. İlgili STK'lar Tedbir 426.7. Turizm Kültür ve Turizm 1. Beldibi-1, Beldibi-2, Beldibi-3 ve Bölgelerinde ücretsiz halk Bakanlığı (S), Mahalli Güzeloba halk plajları kullanıma plajları yapımı İdareler, İlgili STK'lar (o | sunulacaktır. gerçekleştirilecektir. Turizm sektöründe daha yüksek standartlarda hizmet sunumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427) Tedbir 427.1. Kültür ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Milli (S), Kültür ve Turizm Turizm Bakanlığı arasında yenilenen Eğitim Bakanlığı arasında Bakanlığı, İlgili STK'lar | protokol doğrultusunda turizm alanındaki imzalanan protokol 53 Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, çerçevesinde yürütülecek konaklama tesisleri ile eşleştirilecek; uygulamalı eğitim öğrencilere işletmelerce burs verilmesi ve programı ile turizm staj yaptırılması sağlanacaktır. sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacı karşılanacaktır. Tedbir 427.2. Turizm Kültür ve Turizm 1. Bakanlıkça 4.000 sektör çalışanına sektörü çalışanları için Bakanlığı (S), Yerel eğitim verilecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı | Yönetimler, İlgili tarafından düzenlenen STK'lar eğitim programlarına sektörün daha fazla katılım sağlamasına yönelik çalışmalar yürütülecek ve talebi karşılayacak şekilde eğitimler verilecektir. Tedbir 427.5. Turizm Kültür ve Turizm 1. 28/7/2021 tarihinde yürürlüğe giren hizmetlerinde kullanılacak | Bakanlığı (5), İlgili 7334 sayılı Kanunla 2634 sayılı Kanunda olan tesislerin STK'lar yapılan değişiklikler kapsamında turizm standartlarının tesislerinin tamamının Bakanlıkça yükseltilmesini sağlamak belgelendirilmesine yönelik ikincil üzere tesislerin mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. belgelendirilmesine ilişkin 2. 2634 sayılı Kanunda yapılan sistem yeniden değişiklikler kapsamında halihazırda düzenlenecektir. belgesiz olarak faaliyette bulunan konaklama tesislerine basit konaklama tesisi turizm işletmesi belgesi verilecektir. Başta internet tabanlı uygulamalar olmak üzere turizm sektörünün paylaşım ekonomisinden daha etkin faydalanabilmesine yönelik düzenlemeler yapılacak, sektördeki Ar-Ge faaliyetleri ile teknolojiye dayalı uygulamalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428) Tedbir 428.2. Turizm Kültür ve Turizm 1. Daha fazla sayıda veri kaynağından sektöründe ürün Bakanlığı (S), Türkiye faydalanılacak ve daha yüksek kalitede geliştirme, tanıtım ve Turizm Tanıtım ve veri temini sağlanacaktır. pazarlamada Geliştirme Ajansı , İlgili | 2. Alarm sistemleri kurulacaktır. kullanılmasına yönelik Kurum ve Kuruluşlar, 3. Raporlama sistemi modernize büyük verinin toplanması Üniversiteler, edilecektir. ve analizi çalışması İlgili STK'lar yürütülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2019 | 2020 2021(1) 2022(2)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3. Sektörel Politikalar

2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları

a) Mevcut Durum

2021 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2021 Yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 1.344,9 milyar TL, 2020 yılı sonu kümülatif harcaması 516,2 milyar TL ve 2021 yılı başlangıç ödeneği 138,3 milyar TL olan 3.091 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2021 Yılı Yatırım Programı kapsamındaki 138,3 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 30,7 ile ulaştırma sektörü alırken, eğitim sektörünün payı yüzde 14,3, enerji sektörünün payı yüzde 12,2, madencilik sektörünün payı yüzde 10,4, tarım sektörünün payı yüzde 8,7 ve sağlık sektörünün payı yüzde 7,5tir. İmalat, turizm, konut, içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 16,2'dir. 2022-2024 dönemi Orta Vadeli Programda ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2022 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2022 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2021 yılı sene başında 110,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2022 yılında yüzde 31 oranında artarak 144,5 milyar Tl'ye ulaşması öngörülmüştür. Benzer şekilde, 10/09/2021 tarihli ve 31594 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2021/19 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2022-2024 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2022 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2021 yılında 43,5 milyar TL olan seviyesinden 61,9 milyar TL seviyesine çıkarılmıştır. Ülkemizde, Yap- İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 257 KOİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2021 yılı fiyatlarıyla 85,6 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 50,4 milyar ABD doları yatırım tutarı ile ilk sırada yer almakta olup bunu 19,8 milyar ABD doları ile enerji, 11,6 milyar ABD doları ile sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 236 proje işletmeye alınmış olup 21 projenin yapımına devam edilmektedir. TABLO TI: 26- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) N 2021 Ülkeler 2012-2016 (2017 2018 2019 2020 (d) Avro Bölgesi Ortalaması 3,3 3,2 3,4 3,3 3,7 4,0 Belçika 2,5 2,4 2,6 2,7 2,8 3,0 Almanya 2,2 2,2 2,4 2,5 2,7 2,8 Estonya 5,3 5,7 5,3 5,0 5,7 6,3 İrlanda 2,0 1,8 21 24 27 2,9 Yunanistan 3,4 4,5 3,2 2,5 3,0 4,9 İspanya 23 2,0 2,2 21 2,5 2,5 Fransa 3,7 3,3 3,4 3,7 3,8 3,9 İtalya 2,4 2,2 21 23 2,7 2,9 Letonya 4,6 4,6 5,6 5,0 5,7 6,2 Litvanya 3,6 3,2 3,2 3,1 41 3,9 Lüksemburg 3,9 4,1 3,9 4,0 5,0 4,3 Malta 3,2 2,4 3,3 3,9 4,5 5,6 Hollanda 3,6 3,4 3,4 3,4 3,4 3,9 Avusturya 30 3,1 3,1 3,1 3,4 3,6 Portekiz 2,1 1,8 18 1,9 2,2 2,5 Slovenya 4,3 3,1 3,7 3,8 4,2 5,8 Slovakya 41 3,4 3,7 3,6 3,5 3,8 Finlandiya 41 4,1 4,3 4,4 4,6 4,6 Avro Bölgesi Dışı AB Ort. 4,0 3,3 3,9 4,1 4,7 4,9 Bulgaristan 4,4 2,3 3,1 3,4 4,5 4,2 Çekya 4,1 3,3 41 4,4 4,9 5,2 Danimarka 3,7 3,4 3,4 3,2 3,6 3,7 Hırvatistan 3,7 2,8 3,5 4,3 5,6 6,3 Macaristan 4,6 4,5 5,8 6,2 0,4 6,4 Polonya 4,3 3,8 4,7 4,3 4,4 4,7 Romanya 4,5 2,6 2,7 3,5 4,6 5,0 İsveç 4,4 4,6 4,9 4,9 5,1 5,0 Birleşik Krallık 2,7 2,7 2,7 2,8 3,1 3,5 AB Ortalaması 3,5 3,2 3,5 3,5 4,0 4,3 ABD 3,3 3,2 3,2 3,3 3,6 3,4 Japonya 3,7 3,6 3,7 3,9 4,2 4,3 Türkiye 3,6 3,9 4,0 2,8 2,7 2,8 Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2021; Strateji ve Bütçe Başkanlığı

1) Gerçekleşme Tahmini

b) Amaç

Kamu sabit sermaye yatırımlarına ilişkin kaynakların artırılması, yatırım programının rasyonelleştirilmesi, ayrılan kaynakların başta öncelikli sektörler ve gelişme alanları için belirlenmiş hedeflere tahsisi olmak üzere etkin şekilde ve sonuç odaklı kullanılması, KÖİ uygulamalarının makroekonomik politikalarla uyumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu yatırım yönetim sürecinin güçlendirilmesi, gerekli müdahalelerin zamanında yapılması ve daha etkili sonuçlara ulaşılması için yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda KÖİ dâhil yatırım projelerinin hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinde standardizasyon sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.435) Tedbir 435,1. Kamu ve KÖİ Strateji ve Bütçe 1. Gelen talepler doğrultusunda yatırımları için proje hazırlık, Başkanlığı (S) proje hazırlık, izleme ve uygulama, izleme ve değerlendirme konularında değerlendirme konularında eğitim eğitimler verilecektir. programları düzenlenecektir. Tedbir 435.4. KÖİ projeleri için (|| Strateji ve Bütçe 1. KÖİ Projelerinin hazırlık hazırlık, ihale ve sözleşme Başkanlığı (S) aşamasında kullanılmak üzere hususlarında standart rehberler Fizibilite Raporu Hazırlama hazırlanacaktır. Rehberi nihai hale getirilecektir. 2. Harcama Getirisi Analizine ilişkin rehber nihai hale getirilecektir. 3. Sözleşme standardizasyonu ve yönetimine ilişkin bir rehber hazırlanacaktır. 2.2.3.2. Bilim, Teknoloji ve Yenilik

a) Mevcut Durum

Ar-Ge harcamalarında yıllar itibarıyla artış yaşanmış ve Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücünde de gelişim sağlanmış olup 2019 yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 135.515 ve 182.847 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 19,8'i doktora ve üstü derecesine sahiptir. Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyacı devam etmektedir. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin güçlendirilmesi amacıyla kamu ve özel kesim Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik kamu kaynaklarından yapılan bütçe tahsisi önemini korumaktadır. Bu kapsamda, 2020 yılında merkezi yönetim bütçesinden Ar-Ge faaliyetleri için 14,3 milyar TL harcama yapılmıştır. Ayrıca, kamunun dolaylı Ar-Ge desteği 2020 yılında 8,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu bünyesinde küresel eğilimler ve ülkesel ihtiyaçlar açısından ön plana çıkan teknoloji alanları ve kritik gelişme alanlarıyla ilgili teknoloji yol haritaları ve politika raporlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ayrıca stratejik gelişim alanlarının ve yükselen teknolojilerin belirlenmesine yönelik 2035 Teknoloji Öngörüsü çalışmasının hazırlıkları yürütülmektedir. Ar-Ge harcamalarının yaklaşık yüzde 29,2'sini gerçekleştiren üniversitelerde yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini artırmak amacıyla İİ üniversite, araştırma üniversitesi olarak belirlenmiş olup bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Ayrıca üniversiteler arası işbirliğinin geliştirilmesine yönelik olarak birden fazla üniversitenin katılımıyla ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulabilmesi imkânı sağlanmıştır. Bu çerçevede 19/06/2020 tarihli ve 31160 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarında Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezleri Yönetmeliği kapsamında 2021 yılı Eylül itibarıyla altı ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulmuştur. 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde yedi araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performans izleme süreçleri devam etmektedir. Bu altyapılardan 2017 yılında 6550 sayılı Kanun kapsamına alınan dördü için kapsamlı ara değerlendirme ve yıllık performans izleme ve değerlendirme süreçleri tamamlanmış olup yeterlik yenileme süreçleri başlatılmıştır. Bununla birlikte, Kanun kapsamına iki yeni araştırma altyapısının dahil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca öncelikli sektörler ve kritik teknolojiler alanlarında olmak üzere faaliyet gösteren araştırma altyapıları içinden 6550 sayılı Kanun kapsamına alınabilecek aday altyapıların belirlenmesi ile Kanun kapsamında işbirliği platformlarının kurulmasına ve desteklenmesine dair usul ve esasların hazırlık çalışmaları devam etmektedir. TABLO TI: 27- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Ar-Ge Harcamalarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 0,81 0,86 0,88 0,94 0,95 1/03 1,06 Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - Cari 14 807 17 598 20615 24 641 29 855 38 534 45 954 Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörler (Yüzde) Yükseköğretim 421 40,5 39,7 36,3 33,5 30,3 29,2 Özel Sektör 47,5 49,8 50,0 54,2 56,9 60,4 642 Kamu 10,4 9,7 10,3 9,5 9,6 9,3 6,6 TZE Cinsinden Toplam 112969 oO115444 122288 136953 153552 o 172119 182 847 Ar-Ge Personeli Sayısı TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 377 35,7 354 38,4 35,3 2,8 3 Özel Sektör 51,7 53,7 54,5 53,0 573 60,6 62,9 Kamu 10,6 10,6 10,1 8,6 74 6,6 4,8 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen | EfrGeResomeli Spa «© © O RS 0 Sİ Kaynak: TÜİK, TÜBİTAK AB Ufuk 2020 Programından ülkemizin daha fazla faydalanabilmesi amacıyla TÜBİTAK koordinasyonunda yönlendirme, bilgilendirme ve teşvik faaliyetleri sürdürülmektedir. Söz konusu program kapsamında 2020 yılında açılan çağrıların yaklaşık yüzde 95'inin sonuçları açıklanmış olup 25 kamu kuruluşu, 88 üniversite/araştırma merkezi, 96 özel sektör kuruluşu ve 14 kâr amacı gütmeyen kuruluş tarafından sunulan toplam 150 projenin destek almasıyla 71,8 milyon Avro geri dönüş sağlanmıştır. Böylelikle Ufuk 2020 Programı kapsamında Eylül 2021 itibarıyla ülkemize 297 milyon Avro fon dönüşü gerçekleşmiştir. Söz konusu program 2020 yılında tamamlanmış olup 2021-2027 yıllarını kapsayan Ufuk Avrupa Programı uygulanmaya başlanılacaktır. Ufuk Avrupa Programına ülkemizin katılımına ilişkin çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir. Ülkemizin Antarktika alanında uluslararası arenada temsili ve işbirliği potansiyelinin hayata geçirilebilmesi için başlatılan Antarktika Bilimsel Araştırma ve Bilim Üssü Projesi kapsamında 2017 yılından itibaren Antarktika kıtasına beş ulusal sefer düzenlenmiş ve bu seferler kapsamında 64 proje desteklenmiştir. Ayrıca bu proje kapsamında, Antarktika'da bilimsel araştırma kampı, üç Küresel Konumlandırma Sistemi ve Otomatik Meteoroloji Gözlem İstasyonları kurulumu gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra Ulusal Kutup Bilim Programı (2018-2022) yürürlüğe konulmuş olup bu programda belirlenen öncelikli araştırma temaları, insan kaynakları, uluslararası işbirlikleri, eğitim, tanıtım ve halka erişim, bilim seferleri ve lojistik ile Türk Bilim Üssü odağında çalışmalara devam edilmektedir. Bununla birlikte, Avrupa Kutup Kurulu, Antarktik Araştırmalar Bilimsel Komitesi ve Ulusal Antarktik Program Yürütücüleri Konseyi tam üyelikleri gerçekleştirilmiştir. Ülkemizin uzay politikaları alanındaki vizyonunun, stratejilerinin, hedeflerinin ve projelerinin koordineli ve entegre olarak yürütülmesine yönelik hazırlanan Milli Uzay Programı (MUP) Şubat 2021'de kamuoyuna açıklanmıştır. Ülkemizin orta-uzun vadede 10 adet stratejisinin belirlendiği MUP kapsamında; 2023 yılında Ay'a sert iniş ve 2028 yılında yumuşak iniş yapılması, bir Türk vatandaşının bilimsel misyon için uzaya gönderilmesi, uydu üretiminin tek çatı altında toplanması, bölgesel konumlama ve zamanlama sistemi kurulması, uzaya bağımsız bir şekilde erişmek için uzay limanı kurulması, uzay havasına ilişkin bilimsel araştırmalar yapılması, uzaydaki nesneleri yerden gözlemleme kabiliyetlerinin artırılması, uzay sanayi ekosisteminin geliştirmesi, uzay teknolojileri geliştirme bölgesinin kurulması, toplumda uzay farkındalığın geliştirmesi ve insan gücü yetiştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Etkin işleyen bir araştırma ve yenilik ekosistemi oluşturularak bilgi üretme ve kullanma kapasitesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli ürün ve hizmetleri destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Üniversitelerin Ar-Ge ekosistemindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.440) Tedbir 440.3. Üniversitelerin, | YÖK (S), Strateji ve Bütçe (| | 1. Araştırma üniversitelerinin yüksek katma değerli üretimi Başkanlığı performansları izlenecek, destekleyecek nitelikte Ar-Ge araştırma kapasitelerinin ve ve yenilik faaliyetleri niteliklerinin artırılmasına gerçekleştirebilmeleri için yönelik olarak bir program Araştırma Üniversitesi programı çerçevesinde destekler güçlendirilecek, bu programa sağlanacaktır. dahil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır. Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441) Tedbir 441.1. Yükseköğretim | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yükseköğretim ve kamu ve kamu kurumları (S), Strateji ve Bütçe kurumları bünyesindeki bünyesindeki araştırma Başkanlığı, TÜBİTAK, YÖK, araştırma altyapılarına ilişkin altyapılarının erişilebilirliğinin Üniversiteler güncel verilerin yer aldığı ve veri artırılması ve mükerrer doğrulamasının sağlandığı yatırımların önlenmesini envanter sistemine ilişkin teminen altyapılardaki makine- hazırlıklar tamamlanacaktır. teçhizat, insan kaynağı, araştırma faaliyetleri ve test hizmetlerine ilişkin güncel bilgilerin yer aldığı envanter hazırlanacaktır. Tedbir 441.2. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Üniversitelerdeki uygulama Araştırma Altyapılarının (S), TÜBİTAK, YÖK ve araştırma merkezlerinin Desteklenmesine Dair Kanun araştırma faaliyet alanları tespit kapsamında kritik edilecek ve bunlar arasında teknolojilerde uzmanlaşmış kritik teknolojilerde faaliyet altyapı sayısı artırılacaktır. gösterenlerden Ar-Ge kapasitesi ön incelemede yeterli görülenlerin 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır. NN, Tedbir 441.3. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. 6550 sayılı Kanun Kanun kapsamındaki araşürma | (S), TÜBİTAK, YÖK kapsamındaki araştırma altyapılarının çıktı ve etki odaklı altyapılarının, çıktı ve etkiyi performanslarının izlenmesine dikkate alan ve kritik ve kritik teknoloji alanlarında teknolojilerde ürün hedeflerinin ürün misyonları doğrultusunda belirlenmesi yönünde çalışmalarını teşvik etmeye güncellenen performans izleme yönelik düzenlemeler dokümanları kapsamında yıllık yapılacaktır. izleme süreci gerçekleştirilecektir. Ar-Ge personeli sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.442) Tedbir 442.1. Araştırma YÖK (S), TÜBİTAK 1. Araştırma üniversitelerinde üniversitelerinde doktora doktora sonrası sözleşmeli sonrası sözleşmeli araştırmacı araştırmacı istihdamını artırmak istihdamı artırılacaktır. üzere ihtiyaçlar tespit edilecek ve iyileştirmeler yapılacaktır. Tedbir 442.2. Yurt dışında üst | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1.Uluslararası Lider seviye bilimsel ve teknolojik (S), TÜBİTAK, YÖK Araştırmacılar Destek Programı çalışmalar yürüten nitelikli kapsamında yeni çağrıya araştırmacıların Uluslararası çıkılacaktır. Lider Araştırmacılar Programı kapsamında Türkiye'ye gelmeleri ve araştırmacı yetiştirmeleri desteklenecektir. Tedbir 442.6. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Stajyer Araştırmacı Burs deneyimine sahip nitelikli insan | (5), TÜBİTAK, YÖK Programı (STAR) kapsamında kaynağının artırılmasını çağrıya çıkılacak ve program teminen kamu destekli Ar-Ge kapsamında desteklenen projelerinde daha fazla lisans, bursiyerlerin lisans, yüksek yüksek lisans ve doktora lisans ve doktora bursiyeri bursiyerinin yer alması olarak projelerde yer alması sağlanacaktır. sağlanacaktır. Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443) Tedbir 443.1. Temel bilimlere | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Temel bilimler alanında yönelik lisansüstü burs miktarı | (S), TÜBİTAK, YÖK ülkemizin lisansüstü seviyesinde ve faydalanan sayısı ihtiyaç duyduğu bilim arürılacaktır. insanlarının yetiştirilmesini teşvik etmek amacıyla Yurt İçi Lisansüstü Burs Programı kapsamında iki defa çağrıya çıkılacaktır. Tedbir 443.3. Temel ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Ulusal Öncü Araştırmacılar ve uygulamalı alanlarda katma (S), TÜBİTAK, YÖK Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) değer açısından yüksek etki Projeleri Güçlendirme Destekleri yaratması muhtemel öncül kapsamında başvurular alınarak araştırma projeleri araştırmalar desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 443,4, Bilim alanlarına | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜBİTAK Temel Bilimler yönelik nitelikli çalışmalar ile (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Araştırma Enstitüsü tarafından öncü ve çığır açıcı araştırmaları | TÜBİTAK, TÜBA, temel bilim alanlarında, desteklemek üzere ve özellikle | Üniversiteler dünyanın önde gelen bilim temel bilimler alanında insanlarının katılımıyla araştırmacı insan gücü uluslararası düzeyde bilimsel kapasitesinin artırılmasına etkinlikler gerçekleştirilecektir. yönelik ulusal ve uluslararası 2. TÜBA Yurtdışı Bilim İnsanı eğitim ve araştırma temalı Davet Programı kapsamında bilimsel etkinlikler öncü ve çığır açıcı gerçekleştirilecektir. araştırmacıların ülkemizdeki bilim insanlarıyla bir araya geleceği çalıştaylar düzenlenecek, bilimsel tematik arama konferansları gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararası ölçekte, alanlarında öne çıkan uzman ve araştırmacıların veritabanı oluşturulacaktır. Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444) Tedbir 444.1. AB Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Bilgi Çoğaltıcıları Sisteminde ve İnovasyon Çerçeve (S), Dışişleri Bakanlığı, yer alan kurum ve kuruluşlara Programlarına nitelikli projeler (| TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili | iki kapasite geliştirme eğitimi yoluyla katılımın sağlanması ve | Kamu Kurum ve Kuruluşları verilecektir. programların geri dönüş 2. Ufuk Avrupa Programına oranının artırılmasına yönelik yönelik uluslararası danışma tanıtım, bilgilendirme ve grubu toplantıları yapılacaktır. kapasite geliştirme çalışmaları 3. Marie-SKLODOWSKA-CURIE ile destek ve ödül programları (MSCA) Proje Ön Değerlendirme gerçekleşüirilecek ve Avrupa Desteği Çağrılarına çıkılacaktır. Araştırma Alanına 4. Ağlara Üyelik Desteği entegrasyonun sağlanmasını çağrısına çıkılacaktır. teminen ulusal programlar AB 5. Geçtiğimiz dönem Çerçeve Programlarıyla uyumlu koordinasyonu yürütülen Ufuk ve tamamlayıcı hale 2020 Programına ilişkin olarak getirilecektir. ülkemiz özelinde etki analizi çalışması yapılacaktır. 6. Ufuk Avrupa Programına yönelik bilgi günü etkinlikleri düzenlenecektir. Türkiye'de teknoloji üreten insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak gençlerin erken | yaşlardan itibaren teknoloji alanında gelişimleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.445) Tedbir 445.1. Deneyap | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Deneyap Teknoloji Atölye Teknoloji Atölyeleri (S), Gençlik ve Spor sayısı ve yararlanan öğrenci yaygınlaştırılacak, 50 bin Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili sayısı artırılacak, eğitim gencin teknoloji eğitimi aması | STK'lar içerikleri geliştirilerek e-kitap sağlanacaktır. hâline getirilecek ve öğrenciler ulusal ve uluslararası yarışmalara hazırlanacaktır. Tedbir 445.2. Bilim atölyeleri | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Antarktika temalı gezici ve gezici bilim sergileri daha (5), TÜBİTAK, Belediyeler, serginin üretimi tamamlanacak ulaşılabilir hale getirilerek Üniversiteler olup Antalya Bilim Merkezi'nde yaygınlaştırılacaktır. | açılışı yapılacaktır. Kutup araştırmaları konusunda ülkemizin uluslararası konumu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.446) Tedbir 446.1. Kutup Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Altıncı Ulusal Antarktika Bilim araştırmalarına yönelik (S), Dışişleri Bakanlığı, Seferi düzenlenecektir. kurumsal kapasite geliştirilecek | TUBITAK 2. Ikinci Ulusal Arktik Bilim ve Antarktika'da üs Seferi düzenlenecektir. kurulmasına ilişkin hazırlık 3. Kutup araştırmaları alanında çalışmaları tamamlanacaktır. | proje çağrısına çıkılacaktır. Ülkemizin havacılık ve uzay alanında küresel rekabette konumunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447) Tedbir 447.1. Milli Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Bilimsel ve deneysel uydu Programı hazırlanarak (S), Savunma Sanayi üretimi, uzaya insan uygulamaya konulacaktır. Başkanlığı, Türkiye Uzay gönderilmesi ve Türkiye Kozmik Ajansı, TÜBİTAK, Radyasyon Haritası (UKRH) etüt Üniversiteler projeleri tamamlanacaktır. 2. Milli Uzay Programı 1. Faz kapsamında çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 447.2. Türkiye Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Türkiye Uzay Ajansının idari Ajansının kurumsal kapasitesi (©), Türkiye Uzay Ajansı, ve kurumsal kapasitesinin geliştirilerek etkinliği TÜBİTAK artırılmasına yönelik çalışmalara artırılacaktır. | devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2020 (1) 2021(2) 2022(3) Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Oranı (4) | Yüzde | 1,06 1,26 1,5i Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Cinsinden e Ar-Ge Personeli Sayısi (4) Kişi 182 847 215 658 265 000 Milyon Kişi Başına Doktora ve Üstü TZE il Ar-Ge Personeli Sayısı Kişi 436 600 700

(1) 2019 verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.3, Girişimcilik ve KOBİ'ler

a) Mevcut Durum

Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2020 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini, istihdamın yüzde 73,9'unu, katma değerin yüzde 53,1'ini, ihracatın yüzde 57,2'sini oluşturmaktadır. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2019 yılında yüzde 21,4'e yükselmiştir. KOBİ'lerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artırılması gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir. TABLO II: 28- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı Faaliyete Faaliyeti Kurulan Kapanan y Sona Eren Kapanan Oo Gerçek Pp Geçen Kurulan , .. , Gerçek Kurulan (oo Kapanan Y Esnaf ve N Şirket o KişiTicari , ... . N N ıl Esnaf ve a Şirket : Kişi Ticari Kooperatif Kooperatif s N Sanatkâr Sayısı Işletme anatkâr Sayısı işletme Sayısı Sayısı Sa Sayısı Sayısı s yısı ayısı 2012 191808 96 204 38 887 14168 67455 31915 877 1895 2013 193870 105 552 49 943 17400 58987 19873 915 1862 2014 200 235 113 696 57 710 14002 67920 23 229 1005 1820 2015 200 807 97 361 66 701 12114 (47 069 19 061 921 1587 2016 227 936 101218 63 709 11038 41972 19 610 771 1290 2017 229 367 96 945 72871 13517 44238 18 005 910 1185 2018 229 298 106 167 85 279 12564 35111 18 976 331 70 2019 238 416 114977 85 263 14050 24459 19 044 409 67 2020 365 533 99 588 102 794 15949 31036 24134 622 46 2021(1) 184 233 61 376 71139 8.180 17815 13 368 389 14 Kaynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyladır.

2021 yılı Haziran ayı itibarıyla; bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 908 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 23'e yükselmiştir. TABLO II: 29- ESKKK Kefalet Kredileri Yıl Kefalet Alan ve Kredi Kullanan Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi işletme Sayısı Hacmi (Milyon TL)

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyla

Esnaf ve sanatkârlarımızın desteklenmesi amacıyla, 28/12/2020 tarihli ve 3340 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı gereğince, 2021 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. Bu kapsamda 31/08/2021 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 1.163.281'e, kredi bakiyesi ise 73,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Hazine destekli kefalet uygulaması 2021 yılında da devam ederek Ağustos 2021 döneminde kefalet kullandırımı 4,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 34.382 KOBİ'nin 35.430 kredi talebi değerlendirilerek 7,6 milyar TL krediye karşılık 6,5 milyar TL kefalet desteği verilmiştir. Diğer taraftan, AB COSME Programına AB üye ülkeleri ile birlikte dâhil olunmuş ve bu sayede diğer ülkelerle işbirlikleri kurularak Avrupa Yatırım Fonu vasıtasıyla, KOBİlerimize yönelik yaklaşık 7,5 milyar TL'lik kredi hacmi oluşturulmuştur. TABLO II: 30- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi KGF AŞ Özkaynak Hazine Kaynaklı Kefalet Toplam , Kefalet vaa . Kefalet | Yaratılan) Kefalet vin l Işletme | Kefalet | Hacmi N işletme | Kefalet | Hacmi Kredi | Işletme | Kefalet | Hacmi i Yıl N Hacmi N N Hacmi Sayısı Sayısı | (Milyon N Sayısı Sayısı | (Milyon Hacmi | Sayısı Sayısı | (Milyon N «Milyon 7) İoMiyonTu zy | iyon TU Y Ty 2012 676 3 528 3823 614 877 5012 5517 1113 1553 2013 585 1263 1415 610 882 2462 2 760 1061 1467 2014 724 1660 1865 819 1164 4223 5262 1392 1888 2015 1020 3 638 3730 1721 2380 6123 6374 2567 3400 2016 1554 6972 7032 2765 3904| 11615| 117311 4050 5 458 2017 934 | 316168 | 375329|( 195827) 218799| 323048 382289) 196630 219 733 2018 402 ( 181262| 206260 71787 76367 | 182415 | 207418 72131 83 903 2019 4211 | 1483401 165624 59645 74264 | 160320| 1779231 62975 78 475 2020 2417) 221544| 378510) 159922) 199534| 228366 | 385657 | 161868 201951 2021(1) 2721 27903 28 547 4286 4887 34382 35 430 6 465 7 608 Kaynak: KGF A.Ş.

1) Ağustos ayı itibarıyla

KOBİ ve girişimcilere yönelik KOSGEB destek ve hizmetleri ile ilgili tüm süreçler e— Devlet Kapısı üzerinden yürütülmektedir. Bunun yanı sıra, işletme karnesi niteliğinde olan ve işletmelerin kendilerini sektörlerinde, ülke geneli ve bölgelerinde (İBBS Düzeyi) konumlandırma imkânı bulabilecekleri, KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu da Türkçe ve İngilizce versiyonuyla birlikte e-Devlet Kapısı üzerinden ücretsiz olarak sunulmaktadır. KOBİ'lerin, KOSGEB destekleri kapsamında yararlanacakları rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin esasları düzenlemek amacıyla KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 05/02/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu çerçevede; finansman, uluslararasılaşma, teknoloji/yenilik/dijitalleşme ve büyüme alanlarında işletmelere teknik danışmanlık hizmeti sunacak kişilerin yetkilendirilmesi ve teknik danışmanlık hizmetleri hakkında esasları düzenlemek amacıyla usul ve esaslar hazırlanarak 05/08/2020 tarihinde yayınlanmış olup başvurular alınmaya başlanmıştır. İşletmelerin yetkilendirilmiş teknik danışmanlardan alacakları danışmanlık hizmetlerinin desteklenmesi amacıyla İşletme Geliştirme Destek Programı'na Teknik Danışmanlık Desteği eklenmiştir. KOBİ rehberlerinin yetkilendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. TABLO II: 31- KOSGEB Destek Programları 2018 2019 2020 2021(1) DESTEK İşletme Destek (İşletme (o Destek | İşletme Destek | İşletme (| Destek PROGRAMLARI Sayısı Tutarı | Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı | Sayısı Tutarı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) KOBİ Proje Destek Programı 73 2073 5 470 1 96 Ar-Ge, İnovasyon ve | Endüstriyel Uygulama Destek 1106 71370 1207 87 229 1248 87 916 1048 81 250 Programı İşbirliği-Güçbirliği Destek 31 9 488 14 3163 2 7064 Programı Tematik Proje Destek 6 31 2 62 Ni N N Programı Girişimcilik Destek Programı 31790 596 333 25 077 475 289 9 283 102 955 1197 7 402 Genel Destek Programı 39 405 388 531 19711 243 002 6 149 63304 1144 8 922 Gelişen İşletmeler Piyasası ği N KOBİ Destek Programı 2 7 5 1 10 KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek 2270 257365 | 3203 Oo 495761) 1153 Oo 110150 355 64259 Programı Teminat Giderleri Desteği 167 213 10 10 - - 1 2 TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama Destek 6 2567 57 2859 35 1429 2 40 Programı Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandırıcı Destek Programı 6 4320 3 3656 4 181 2 1557 Stratejik Ürün Destek Programı 39 34 057 70 109 970 66 73 592 40 31735 KOBI Teknolojik Ürün Yatırım 28 29770 70 76 898 129 o 141805 96 O 86743 Destek Programı İşletme Geliştirme Destek 359 312| 13968 150382) 18122 O 285951) 17583 O 320386 Programı İşbirliği Destek Programı - - 3 987 35 29 941 4 35006 Girişimciliği Geliştirme Destek 5264 127 668 Ni N N Programı Gileneksel Girişimci Destek 11767 74318) 14877 — 103420 Programı İleri Girişimci Destek Programı 6076 372 926 8015 481 555 Yurt Dışı Pazar Destek Programı - - 186 6 409 642 32 285 İŞGEM/TEKMER Destek 2 7 6 1921 Programı İş Planı Ödülü Destek Programı 2 50 3 80 Ar-Ge, Ür-Ge ve İnovasyon N s0 11809 Destek Programı Toplam 75345 1396782, 68774 1777422| 54259 1359343| 45133 1267653 Kaynak: KOSGEB

(1) Eylül ayı itibarıyla

KOSGEB tarafından imalatçı girişimcilere üst limiti 375 bin TL'ye, geleneksel sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65 bin TL'ye kadar hibe desteği sağlanmaya devam edilmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmıştır. Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen işletmelere destek olunması ve istihdamın korunması amacıyla imalat sanayisindeki mikro ve küçük işletmeler ile 2017 yılı sonrası kurulan teknoloji tabanlı start-up'lar için 300 milyon ABD Doları Dünya Bankasından 300 milyon ABD doları da JICA'dan olmak üzere toplam 600 milyon Dolar Hazine garantili kredi anlaşması imzalanmıştır. Bu kapsamda KOSGEB tarafından oluşturulan “Mikro ve Küçük İşletmelere Hızlı Destek Programı”yla Covid-19 pandemisinden dolayı geliri azalan imalat ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki mikro ve küçük işletmelere, ölçeklerine göre sırasıyla; 30.000 TL ve 75.000 TL'ye kadar işletme sermayesi desteği verilmektedir. 2017 ve sonrasında kurulmuş imalat, bilgisayar programlama ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki yenilikçi genç mikro ve küçük işletmelere ise, bu tutarlara ilave olarak teknolojik faaliyetleri için 25.000 TL'ye kadar ek sermaye desteği sağlanmaktadır. Destek; ilk 3 yılı geri ödemesiz olmak üzere toplam 5 yıl vadeli, teminatsız ve faizsiz geri ödemeli destek olarak kullandırılmaktadır. 2021 yılında Edirne Acil Destek Kredisi Programı, Artvin, Düzce ve Rize İlleri Acil Destek Kredisi Programı, 2021 Yılı Orman Yangınları Acil Destek Kredisi Programı, Batı ve Orta Karadeniz Bölgesi İlleri ile Van İlinde Sel Felaketi Meydana Gelen İlçeler Acil Destek Kredisi Programı ve İstanbul İkitelli OSB Acil Destek Kredisi Programı uygulamaya alınmıştır. TABLO II: 32- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri Yıl İşletme Adedi Kredi Hacmi (Bin TL) KOSGEB Faiz (Bi TD)

Kaynak: KOSGEB

1) 513.292 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 1. Taksiti olarak ödenmiştir.

(2) 510.552 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 2. Taksiti olarak ödenmiştir.

3) 498.676 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sıfır Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 3. Taksiti olarak ödenmiştir.

4) Eylül ayı itibarıyla

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından paydaş kurum/kuruluşların da katkısıyla düzenlenen Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. KOSGEB tarafından fonlanan 18 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıç aşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İŞGEM/TEKMER Destek Programı kapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir. TABLO II: 33- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2016 (2017 (2018 (2019 (o 2020 2021(1) Toplam Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi 176092 217291 159876 126496 116725 123898 1005120 Katılımcı Sayısı Girişimcilik Desteği Alan 15536 O22893 31790 3034 27126 24089 163600 İşletme Sayısı Kaynak: KOSGEB

(1) Eylül ayı itibarıyla

TÜBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda yürütülen Teknogirişim Sermayesi Desteği Programının adı Girişimcilik Destek Programı olarak değiştirilmiş ve başvuru kriterlerinde değişikliklere gidilmiştir. Buna göre Programa başvuru yapacak kişilerde örgün öğrenim almış olma şartı kaldırılmış, ayrıca ön lisans ve lisans öğrencilerinin başvuru yapabilmesi sağlanmıştır. Program kapsamında 2020 yılının birinci çağrısına Ekim ayında çıkılarak 7.051 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 484 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2021 yılı birinci çağrısına Nisan ayında çıkılmış ve 2.395 iş fikri başvurusu alınmıştır. TABLO 11: 34- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri Yıl Başvuru Sayısı Desteklenen Girişimci Sayısı Destek Miktarı (Milyon TL) (4) 2012 745 112 26,8 2013 1220 127 28,6 2014 1251 111 21,9 2015 3 015 208 50 2016 - - -

Kaynak: TÜBİTAK

1) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı

(2) Yıl İçinde Aktarılması Planlanan Destek Miktarı Toplamı

3) 2020 yılı 1. çağrı sonucudur. 2020 yılı 2. çağrı sonuçları henüz açıklanmamıştır.

(9) 2021 sabit fiyatlarıyla

Organize Sanayi Bölgelerinde (0SB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kısmen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı'ndaki düzenlemeler doğrultusunda OSB'lerde atıl kalan Sanayi parsellerine yatırımcıların yönlendirilmesi ve OSB'lerin canlandırılması hedeflenmekte, OSB'lerdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir. Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OSB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan Küçük Sanayi Sitesine (KSS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2021 yılında iki OSB'ye (Niğde 11 OSB ve Amasya Taşova OSB) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı 325'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 201'e çıkmış, KSS sayısı ise 484 olmuştur. 2021 yılı itibarıyla toplamda ilan edilmiş 23 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Bunların yedisi karma/ihtisas endüstri bölgesi, 12'si özel endüstri bölgesi ve dördü münferit yatırım yeridir. OSB ve KSS altyapı projeleri için 2021 yılında 1.125 milyon TL olan program ödeneğinin 2022 yılında 1.270 milyon TL'ye ulaşması öngörülmektedir. 2021 Eylül ayı itibarıyla teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 89'a, faaliyette olanların sayısı 73'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 6.979'a yükselmiştir. Diğer yandan, OSB uygulamalarında üretime geçme oranlarının artırılması, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi önem arz etmektedir. TABLO TI: 35- OSB ve TGB Bilgileri 0SB TGB OSB'lerde o Kullandırılan TGB'lerde Kullandırılan Yıl Tamamlanmış Faaliyet Kamu Faal TGB Faaliyet Kamu OSB Sayısı Gösteren Kaynağı Sayısı Gösteren Kaynağı İşletme (Bin TL) (2) İşletme © (Bin TL) (2) Sayısı (1) Sayısı

Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen İşletme Sayısı

(2) 2021 yılı fiyatlarıyla

(3) Eylül ayı itibarıyla

(4) Gerçekleşme tahmini

2021 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde iki kez değişiklik yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevlerinde ve işleyişinde düzenlemeler yapılmış, OSB'lerin işleyişinde dijitalleşmeye ve bürokraside sadeleşmeye gidilmiştir. OSB Kanununun Ek-3'üncü maddesi gereği 2018 yılında uygulamaya konulan OSB'lerde tamamen veya kısmen bedelsiz arsa tahsisi uygulaması 2024 yılı sonuna kadar uzatılmıştır. Teknoloji girişimciliği ile Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin ekonomik değere dönüşmesini sağlamak amacıyla girişimciliğin gelişmesine yönelik olarak ekosistemin tüm alanlarını kapsayacak, tespit edilen sorun alanlarına etkili çözümler üretecek bir girişimcilik stratejisinin hazırlıklarına devam edilmiştir. 2020 yılında Ticaret Bakanlığı tarafından Kooperatifçilik Destek Programı uygulanmaya başlanmıştır. Programla kooperatif ve üst kuruluşlarının üretim ve istihdama katkısı olacak yatırım projelerinin desteklenmesi, faaliyetlerinde etkinlik ve verimliliğin sağlanması, teknoloji ve yeni üretim tekniklerinden yararlanmalarına katkıda bulunulması, rekabet güçlerinin artırılması ve bireysel tasarrufların uygun kooperatif girişimcilik modelleriyle ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Program kapsamında, ilk uygulama olarak, ortaklarının çoğunluğunu kadınların oluşturduğu ve kadın emeğini değerlendirme amacı güden kooperatifler ve üst kuruluşlar desteklenmektedir. 2020 yılı içerisinde kooperatiflerimize sağlanan hibe desteği tutarı 14,3 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla ise kooperatiflere sağlanmasına karar verilen hibe desteği tutarı 13,5 milyon TL'dir. Covid-19 pandemisi nedeniyle işleri zarar gören esnaf ve sanatkârlar ile gerçek kişi tacirlere, 3323 ve 3929 sayılı Cumhurbaşkanı Kararları doğrultusunda dört taksit halinde gelir kaybı desteği ve kira desteği sağlanmıştır. Aylık 1.000 TL olarak verilen gelir kaybı desteğiyle büyükşehirlerimizde aylık 750 TL, diğer şehirlerimizde aylık 500 TL olarak sağlanan Kira Desteği kapsamında ticaret erbabımıza 4,6 milyar TL'yi aşan tutarda hibe ödemesi yapılmıştır. Pandemi nedeniyle işleri zarar gören esnaf ve sanatkârlar ile gerçek kişi tacirlere 3998 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı doğrultusunda ekonomik faaliyet kodları itibarıyla tek seferde ödenmek üzere 3 bin TL veya 5 bin TL tutarında hibe destekleri sağlanmış olup ticaret erbabına bu kapsamda ödenen toplam tutar 4,3 milyar TL'yi aşmıştır. Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayimizin eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) projesi başlatılmış ve farklı illerde kurulum süreci tamamlanarak faaliyetlerini sunabilecek noktaya getirilmiştir. Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin ve İzmir Model Fabrikalarının kurulumları tamamlanarak başta KOBİ'ler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Adana Model Fabrikası kurulum ve işletme çalışmaları devam etmektedir. Tüm model fabrikalarda toplam 138 firmayla kapsamlı eğitim ve danışmanlık çalışmaları yürütülmüş, 500'ün üzerinde firmayla iletişim kurulmuştur. Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB, KSS) dijital dönüşüme uygun yapılanmasının sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmaların devam etmesi büyük önem arz etmektedir. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç

Girişimcilik kültürünün, teknoloji tabanlı ve yenilikçi girişimcilik kapasitesinin geliştirilmesi, finansmana, bilgiye ve pazara erişim imkânlarını geliştiren girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi, firmaların ölçek büyütmelerinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Teknoloji odaklı girişimlerin fikir aşamasından, ölçeklenerek kurumsallaşma safhasına kadar tüm aşamalardaki ihtiyaçlarına hitap edecek bir Girişim Destek Paketi hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.450) Tedbir 450.3. Kurumsal | Sanayi ve Teknoloji 1. Melek yatırımcı potansiyeli taşıyan şirketlerin ve Bakanlığı (5), KOSGEB, | yüksek gelir seviyesi ve deneyime sahip yöneticilerinin, erken TÜBİTAK, Kalkınma kişileri bu yönde teşvik etmek üzere ülke aşama girişimlerine Ajansları genelinde farkındalık ve eğitim yönelik hızlandırma programları düzenlenecektir. programlarına katılımını ve yatırımcı olmalarını, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir. Tedbir 450.5. Sanayi ve Teknoloji 1. Mevzuatın kolay anlaşılabilmesine Girişimciliğin geliştirilmesi | Bakanlığı (S), Çalışma yönelik kılavuz dokümanlar hazırlanacak, amacıyla bürokratik ve ve Sosyal Güvenlik eğitim programları düzenlenecektir. hukuki öngörülebilirlik Bakanlığı, Hazine ve artırılacak, mevzuat Maliye Bakanlığı, Ticaret sadeleştirilecektir. Bakanlığı, BDDK, SPK Tedbir 450.6. Yurt Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji girişimcilerine vize dışından ülkemize Bakanlığı (S), İçişleri uygulamasında kolaylık sağlayıcı girişimci çekmek amacı ile | Bakanlığ düzenlemeler yapılacaktır. kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılacaktır. Girişimcilik kültürü geliştirilecek, hedef ve performans bazlı odaklı destek modelleri oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.452) Tedbir 452,1. İstanbul (| Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası İstanbul Girişimcilik öncelikle bölgesel Bakanlığı (S), İstanbul Programı kapsamında hazırlanan sonrasında ise küresel Kalkınma Ajansı Istanbul Uluslararası Girişimcilik Stratejisi girişimcilik paydaşlarla işbirliği halinde uygulamaya merkezlerinden birisi konulacaktır. haline getirilecektir. Bu kapsamda yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kılacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programı başlatılacaktır. Tedbir 452.2. Hızlı Sanayi ve Teknoloji 1. Küresel iddiası olan geleceğin Turcorn büyüyen firmaların Bakanlığı (S) adaylarına uygun olarak tasarlanmış uluslararası rekabet desteklerin sağlanacağı özel bir program güçlerini artırmak üzere tasarlanacaktır. bu firmalara uygun, performansı dikkate alan esnek bir destek modeli geliştirilecektir. Tedbir 452.3. Sanayi ve Teknoloji 1. TGB firmalarındaki stajyerlere yönelik TGB'lerdeki firmalarda ve | Bakanlığı (S) destek verilmesi amacıyla 7263 sayılı özel sektör Ar-Ge Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu Merkezlerinde Ar-Ge uyarınca ikincil mevzuat çalışmaları projelerinde yer alacak tamamlanacaktır. lisans öğrencilerine yönelik staj desteği verilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 (1) 2022 (2)

KOBİ'lerin İhracat İçerisindeki Payı Yüzde 58

KOBİ'lerin Ar-Ge Harcamalarındaki Payı Yüzde 22

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.4. Fikri Mülkiyet Hakları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde 2021 Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde 6,2, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 26,9, yerli marka başvuru sayısında yüzde 23, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 24,6 artış kaydedilmiştir. Halihazırda 871 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 693 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. Ayrıca, AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı Aydın Kestanesi, Milas Zeytinyağı, Bayramiç Beyazı ve Taşköprü Sarımsağı ile birlikte yedi olmuştur. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2020 yıl sonu itibarıyla 1.262'ye ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 47'dir. Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2019 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında 8'inci, tasarım başvurularında ise 6'na sırada yer almaktadır. Toplam yerli sınai mülkiyet verilerine göre ise genel sıralamada bir önceki yıla göre bir basamak yükselerek 10'uncu sırada bulunan ülkemiz; İngiltere, Rusya, Brezilya, Hollanda, İspanya ve İsviçre gibi ülkelerin önünde yer almıştır. TABLO II: 36- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 2017 (o 2018 (O 2019 2020 2020(1) 2021(1) Patent Başvuru Sayısı 19 283 18 504 19916 18 705 11100 10 493 Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 45 40 41 44 38 42 (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 3320 2770 2 969 3 627 2301 2917 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 98 97 98 99 99 99 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 121108 120008 134353 170590 99942 120538 Yerli Marka Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 88 88 89 91 90 92 (Yüzde) Tasarım Başvuru Sayısı (2) 46 853 42345 46 188 47 606 28 383 35 052 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 84 83 85 88 88 88 (Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 216 265 208 294 178 197 Yerli Islahçı Hakkı Başvurularının Toplam 42 38 56 48 59 56 İçerisindeki Payı (Yüzde) Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı 242 228 202 453 243 320 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu

(1) Ocak-Ağustos dönemi

(2) Lahey başvuruları dâhildir.

Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2020 yılı verilerine göre 1.705 patent başvurusuyla 16'ncı, 1.682 marka başvurusuyla 10'uncu ve 524 tasarım başvurusuyla 10'uncu sırada yer almıştır. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yılından bu yana Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı nezdinde 23 Uluslararası Araştırma ve İnceleme Otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2020 yılında 1.659, 2021 yılının ilk altı ayında ise 854 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasında yer almaktadır. Fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün sanayi kesiminde ve özellikle küçük ölçekli işletmelerde artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla, KOBİ'lerde yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi, 2007 yılından bu yana 23 farklı ilde 26 Proje olarak uygulanmış ve 719 KOBİ'ye sınai mülkiyet alanında danışmanlık hizmeti sunulmuştur. Proje, 2021 yılının ilk yarısında Sakarya, Düzce, Aydın ve Muğla'da faaliyet gösteren firmalara uygulanmış olup Ekim-Kasım 2021 döneminde Malatya ve Elazığ'da uygulanacaktır. Sınai mülkiyete konu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla 2018 yılında kurulan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş. (TÜRKSMD) bünyesinde kapsamlı eğitim faaliyetleri yürütülmüş ve anılan şirketin patent, marka ön araştırma ve değerleme hizmeti kapasitesi artırılmıştır. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla, tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir. 2021 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 1.750 kişiye, Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde 3.118 kişiye eğitimler verilmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü ile TÜRKPATENT işbirliğinde 10.515 öğrenci ve öğretmenin faydalandığı 34 eğitim ve bilgilendirme faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, 1 Kasım 2020-28 Şubat 2021 tarihleri arasında lise düzeyinde öğrenim gören öğrencilere yönelik Patentle Türkiye - Patent ve Faydalı Model Yarışması düzenlenmiş, bu okullardan 1.035 patent ve faydalı model başvurusu yapılmıştır. Yeni bitki çeşitlerine ait ıslahçı haklarının korunması kapsamında Edirne, Tekirdağ, Konya, Balıkesir, Bitlis ve Diyarbakır illerinde Tarım ve Orman Bakanlığı tohumluk kontrolörlerine ve ayrıca Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği (TSÜAB) üyelerine bitki ıslahçı hakları uygulamaları konusunda eğitim verilmiştir. Telif Hakları Genel Müdürlüğünce (THGM), çocuklar ve gençler öncelikli olmak üzere toplumda telif haklarına yönelik bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, TRT gibi birçok kurum ve kuruluşla işbirliği yapılarak bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda faaliyetler yürüten meslek birlikleri, üniversiteler gibi kurum ve kuruluşlara destek sağlanmıştır. Ayrıca, bünyesinde fikri mülkiyet veya kültür endüstrisi konularında merkezleri olan 10 üniversite ile işbirliği protokolleri yapılmıştır. Türkiye Adalet Akademisi ile işbirliği protokolü kapsamında yargı mensuplarının fikri mülkiyet alanında bilgi düzeyinin artırılmasına yönelik ortak çalışmalar yürütülmektedir. Telif hakları eğitim içerikleri ve yayınlar 2019 yılından itibaren Telif Hakları Eğitim Merkezi internet sitesinde kullanıcıların hizmetine sunulmaktadır. Bu alandaki bilimsel çalışmalar YÖK ulusal tez merkezi taranarak filtrelenmiş ve bir veri tabanı olarak paylaşılmıştır. Benzer şekilde telif hakları alanında verilmiş tüm Yargıtay kararları özetleri internet sitesinde paylaşılmıştır. Aynı zamanda THGM bünyesinde Ankara Telif İhtisas Kütüphanesi oluşturulmuştur. Telif hakları alanında uygulamanın güçlendirilmesi amacıyla mevzuat güncelleme çalışmaları yapılmıştır. Bu kapsamda Meslek Birliklerinin Yetki Belgesi, Bandrol Uygulaması, Sertifikalandırılma ve Kayıt ve Tescili Hakkında Yönetmeliklerde değişiklikler yapılmıştır. Ayrıca Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük'ün yerini almak üzere hazırlanan Telif Hakları Alanında Meslek Birlikleri Yönetmeliği Taslağı ilgili meslek birliklerinin görüşüne sunulmuş olup 2021 yılı sonunda tamamlanması öngörülmektedir. Fikri haklara ilişkin uygulanmakta olan destekleme sisteminin etkinliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çerçevede üniversitelerde, araştırma kurumlarında ve teknoloji geliştirme bölgelerinde geliştirilen patentli teknolojilerin sanayiye aktarılmasını sağlamak için TÜBİTAK tarafından Yenilik Destek Programı kapsamında 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Çağrısına çıkılmıştır. Çağrı kapsamında, yükseköğretim kurumları, araştırma altyapıları, kamu kurumları, kamu araştırma merkez ve enstitüleri ve erken aşama teknoloji şirketleri tarafından yürütülen araştırma, geliştirme ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik sermaye şirketlerine aktarılması hedeflenmektedir. 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Çağrısında projeler en fazla 60 ay süre ile desteklenecektir. Destek oranı üst sınırı büyük ölçekli kuruluşlar için yüzde 60, KOBİ ölçeğindeki kuruluşlar için yüzde 75'tir. Patentlerin devredilmesi veya lisanslanmasına uygulanacak destek oranı her bir patent için ayrı belirlenecektir. Ayrıca, programın zorunlu belgelerinden biri olan patent değerleme raporu hizmeti de yüzde 75 oranında destek kapsamında yer almaktadır. Telif yoğun endüstrilere yönelik mevcut desteklerin etki analizinin yapılması amacıyla TÜBİTAK/TÜSSİDE danışmanlığında başlatılan çalışmalar tamamlanmış olup telif haklarına dayalı kültür endüstrilerine yönelik özel destek programları geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Telif hakları alanında hak izleme kuruluşları olan Meslek Birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Meslek Birliklerinin oüyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS) kurulmuştur. MEBSİS'in üyelik ve repertuvar modülleri devreye alınmış olup lisanslama ve dağıtım modülleri üzerinde meslek birlikleri ile koordineli olarak çalışılmaya devam edilmektedir. 24/06/2021 tarihinde icracı sanatçılar alanında Müzisyenler ve İcracı Sanatçılar Meslek Birliği adıyla yeni bir meslek birliği kurulmuş olup böylece meslek birliği sayısı 28'e yükselmiştir. Ayrıca, müzik, sinema, ilim-edebiyat, güzel sanatlar sektörlerinde eser sahipleri, sanatçılar gibi telif hakkı sahiplerini temsil eden meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla sağlanan mali destekler Covid-19 pandemisinin etkileri gözetilerek 2020 ve 2021 yıllarında yüzde 50 oranında artırılmıştır. Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerinde yer alan işkollarının belirlenmesi, bu işkollarının özelliklerinin değerlendirilmesi ve bu alanlarda çalışan kişilere ilişkin istatistiki verilerin derlenmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarının ve ilgili sektörlerde faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarının kayıtlarının kullanılması ve sektörlerle yapılan anket çalışmaları ve mülakatlar neticesinde Kültür Endüstrileri İşgücü Raporu hazırlanmıştır. Yaratıcı kültür endüstrileri ve ilgili sektörlerdeki ülke potansiyelinin ortaya konması yönünde ülkemizden ve dünyadan örneklerin incelendiği Yaratıcı Kültür Endüstrileri Kuluçka Merkezleri Raporu yayımlanmıştır. Kültür endüstrilerinin gelişiminin desteklenmesi amacıyla yürütülen faaliyetlerin kamuoyuyla düzenli olarak paylaşılması amacıyla 2020 yılı Aralık ayından itibaren Kültür Endüstrileri Bülteni dijital olarak kamuoyuna sunulmaktadır.

b) Amaç

Fikri mülkiyet sisteminde hukuki altyapı ve uygulamanın güçlendirilmesi, fikri mülkiyet haklarının (oluşmasını destekleyen ekosistemin geliştirilmesi ve bu hakların ticarileştirilmesinin hızlandırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin toplumun tüm kesimlerine eğitimin her kademesindeki programlar yoluyla benimsetilmesi sağlanacak; tanıtım, farkındalık ve bilgilendirme faaliyetleriyle toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.454) Tedbir 454.1. Eğitimin her Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Mesleki ve teknik eğitim kademesinde hedef kitleye Hazine ve Maliye Bakanlığı, kurumlarında görev yapan uygun yenilik ve fikri haklar Türk Patent ve Marka yöneticilere ve öğretmenlere konusunda bilgilendirme ve Kurumu, ilgili STK'lar buluş, patent ve faydalı model farkındalık faaliyetleri başvuru süreçleriyle ilgili yürütülecek, mesleki ve teknik bilgilendirme yapılarak eğitimde buluş ve tasarım öğrencilerin bu konularda konularının ağırlıklı olarak başvuru yapmaları teşvik işlenmesine önem verilecektir. edilecektir. Tedbir 454.3. Fikri Mülkiyet | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. İlgili kesimlerin eğitim Akademisi bünyesinde ilgili Türk Patent ve Marka ihtiyaçları ve talepleri tespit kesimlere modüler ve Kurumu, İlgili Kurum ve edilecek ve bu çerçevede sertifikalı eğitimler verilecek, Kuruluşlar eğitim programı oluşturularak farkındalık ve bilgilendirme yıl boyunca yüz yüze veya faaliyetleri yürütülecektir. çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 454.4. Toplumda telif | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. İlgili kesimlerin eğitim haklarına yönelik bilincin ve İlgili Kurum ve Kuruluşlar ihtiyaçları ve talepleri tespit farkındalığın artırılması edilecek ve bu çerçevede eğitim programı oluşturularak amacıyla bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 2. Çocuklar ve gençler öncelikli olacak şekilde, telif hakları konusunda farkındalığın artırılmasına yönelik spot film, afiş tasarımı, yarışma gibi etkinlikler yapılacak veya yapılması teşvik edilecektir. Bunun yanı sıra sanatçılarla öğrencilerin bir araya gelmesini sağlayacak seminer veya konferans gibi etkinlikler düzenlenecek veya teşvik edilecektir. Tedbir 454.5. Hezârfen Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. KOBİ'lerin sınai mülkiyet Projesi yaygınlaştırılacak, bu (S), Türk Patent ve Marka konusunda farkındalığı ve kapsamda modüler Kurumu, İlgili Kurum ve kapasitesinin artırılması için programlar geliştirilerek Kuruluşlar Hezârfen Projesi en az beş KOBİ'lerin sınai mülkiyet ilde uygulanacaktır. konusunda farkındalığı ve kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 454.6. TÜRKPATENT | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. TÜRKPATENT Bilgi ve Bilgi ve Doküman Birimleri (S), Türk Patent ve Marka Doküman Birimi personeline yaygınlaştırılacak ve sınai Kurumu yönelik olarak eğiticilerin mülkiyet paydaşlarına yönelik eğitimi programları yapılacak farkındalık düzenlenecektir. etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir. Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455) Tedbir 455.1. Telif haklarına | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Telif haklarına konu olan konu olan kültür endüstrilerine | Türkiye İstatistik Kurumu kültür endüstrilerine ilişkin ilişkin mevcut kayıt, veri ve mevcut kayıt, veri ve ulusal ulusal istatistikler istatistiklerin çeşitlendirilmesi çeşitlendirilecektir. amacıyla çalışma yapılacaktır. Tedbir 455,3. Sınai mülkiyet | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sınai mülkiyet haklarına haklarına ilişkin veri ve (S), Türk Patent ve Marka ilişkin farklı türde verilerin ve istatistiklerin kapsamlı olarak Kurumu bu verilere ilişkin analiz ve değerlendirildiği raporlar değerlendirmelerin yer alacağı hazırlanacak, hak sahipleriyle Sınai Mülkiyet Raporu yıl sonu düzenli olarak iletişim itibarıyla güncellenecektir. kurulacak, patent ve tasarımların satışı ve lisanslanmasıyla ilgili takip raporları oluşturulacak, genel ekonomik verilerle karşılaştırılmalı analizi apılacaktır. Fikri mülkiyet haklarının korunması, icrası ve uygulanması ile ilgili birimlerde beşeri ve kurumsal kapasite ile bu alandaki mevzuat, teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecek, ilgili kurum ve kuruluşlar arası işbirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.456) Tedbir 456.3. Fikri mülkiyet | Adalet Bakanlığı (S) 1. Adliyelerde kişisel verileri yargılamasında oluşan temizleme büroları içtihatlar uygulayıcı kurumların kurulacaktır. paylaşımına açılacaktır. 2. UYAP bilişim sistemi üzerinde gerekli çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 456.7. Yeni teknoloji | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yeni teknoloji alanlarında alanlarında fikri mülkiyet (S), Türk Patent ve Marka fikri mülkiyet korumasına ve korumasına ve uygulamalarına | Kurumu, İlgili Kurum ve uygulamalarına ilişkin olarak ilişkin dünyadaki gelişmeler Kuruluşlar 2020 yılında hazırlanan rapor, izlenerek araştırma faaliyetleri yeni gelişmeler doğrultusunda yapılacak ve gerekli hallerde güncellenecektir. bu alana yönelik hukuki altyapı oluşturma çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 456.9. Sanayide Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayide dijital dönüşümle dijital dönüşümle ilgili yapılan | (S), Türk Patent ve Marka ilgili patent başvurularının yer patent başvurularına ilişkin Kurumu aldığı veritabanı, detaylı bilgilerin yer alacağı ve arama seçenekleri içeren bir araştırmacılarla paylaşılacağı arayüzle kullanıma açılacaktır. bir veri tabanı oluşturulacaktır. Tedbir 456.10. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Patent Dairesinde görevli TÜRKPATENTİn uluslararası (S), Türk Patent ve Marka Sınai Mülkiyet Uzmanı ve patent araştırma ve inceleme | Kurumu Uzman Yardımcısı personele, otoritesi olarak kurumsal ihtiyaca göre Avrupa Patent kapasitesi ve etkinliği Ofisi ve Dünya Fikri Mülkiyet artırılacaktır. Örgütü tarafından organize edilen temel, orta ve ileri düzey araştırma inceleme eğitimleri verilmesi sağlanacaktır. Tedbir 456.14. Kamu Kurum | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Kamu Kurum ve ve Kuruluşlarınca Ödenecek Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kuruluşlarınca Ödenecek Telif Telif ve İşlenme Ücretleri Meslek Birlikleri ve İşlenme Ücretleri Hakkında Hakkında Yönetmelik, eser ve Yönetmelik, eser ve bağlantılı bağlantılı hak konularını da hak konularını da kapsayacak kapsayacak şekilde şekilde güncellenecektir. güncellenecektir. Tedbir 456.15. İl denetim Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. İllerde korsanlıkla mücadele komisyonlarının etkinliğini İçişleri Bakanlığı, HSK, amacıyla oluşturulan il artırmak üzere, uygulamada Emniyet Genel Müdürlüğü, denetim komisyonlarında yeknesaklığın sağlanması ve Polis Akademisi Başkanlığı görev yapan personele yönelik mevzuat hakkında olarak, bu alanda görev yapan bilgilendirme yapılması yargı mensuplarının da amacıyla, komisyon üyelerine katılımıyla bandrol suçları, yönelik düzenli eğitimler ceza yargılamasında depolama yapılacaktır. ve imha süreci gibi konularda yüz yüze veya çevrimiçi seminer düzenlenecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik desteklerin etki analizi yapılacak, mükerrerlikler giderilecek, destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.457) Tedbir 457.4. Telif haklarına | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S) | 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin dayalı kültür endüstrilerine güçlendirilmesi ve kültürel yönelik projeler, Birleşmiş sanatsal faaliyetlerin Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür gerçekleştirilmesi kapsamında Örgütü (UNESCO) Kültürel sunulan proje destek İfadelerin Çeşitliliğinin başvuruları arasından kültürel Korunması ve Geliştirilmesi ifadelerin çeşitliliğine ve kültür Sözleşmesi de gözetilerek endüstrilerinin gelişimine katkı desteklenecektir. sunan projelere öncelik verilerek 18 projeye mali destek sağlanacaktır. Fikri mülkiyet varlıklarının finansmana erişimde yaygın bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.1. Fikri mülkiyet (| Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sınai mülkiyet haklarının varlıklarının değerleme (S), Türk Patent ve Marka bankacılık sisteminde teminat kapasitesi artırılacak, Kurumu, İlgili Kurum ve olarak kullanılmasına yönelik bankacılık ve muhasebe Kuruluşlar olarak Kredi Garanti Fonu sisteminde kullanımı işbirliğiyle çalışmalar sağlanacaktır. yürütülecektir. Tedbir 459.2. Sinai mülkiyet | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜRKSMD'nin değerleme ve varlıklarının ekonomik değere | (S), Türk Patent ve Marka danışmanlık hizmeti dönüştürülmesine yönelik Kurumu kapasitesinin artırılması olarak değerleme ve amacıyla şirket personeline danışmanlık hizmetleri yönelik eğitimler (değerleme, geliştirilecektir. lisanslama, teknoloji transferi vb.) gerçekleştirilecektir. Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.461) Tedbir 461.1. Coğrafi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla işaretler alanında yönetişim (S), Türk Patent ve Marka işbirliği yapılarak çevrimiçi süreçleri geliştirilecek, Kurumu, İlgili Kurum ve platformlarda coğrafi işaret ticaretine yönelik yeni Kuruluşlar tescilli ürünlerin ticaretinin platformlar oluşturulacak, artırılması teşvik edilecektir. denetim faaliyetleri etkinleştirilecektir. Tedbir 461.3. Tescil edilme Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. AB'de tescilli coğrafi işaretli potansiyeli bulunan coğrafi (S), Türk Patent ve Marka ürünlerin AB ve diğer önemli işaretlerin başvuru öncesi Kurumu, İlgili Kurum ve ihracat potansiyeli olan hazırlık süreçlerine ve tescil Kuruluşlar ülkelerde tanıtımı ve bu sonrası satış ve pazarlama ülkelerde ihracatının teşvik ağının geliştirilmesine yönelik edilmesi için Ticaret Bakanlığı ihtiyaçlar belirlenecek; buna ve Kültür ve Turizm Bakanlığı dayalı olarak ilgili paydaşlarla ile işbirliği çalışmaları birlikte kapasite geliştirme gerçekleştirilecektir. projeleri uygulanacaktır. Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.462) Tedbir 462.1. Ülkemizin Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Halk Kültürü Bilgi ve Belge genetik kaynaklara dayalı İlgili Kurum ve Kuruluşlar Merkezine veri girişleri geleneksel bilgi ve folklor ile yapılacaktır. ilgili kapasitesinin geliştirilmesi 2. Somut Olmayan Kültürel amacıyla envanter çalışması Miras Türkiye Ulusal Envanteri yapılacaktır. ve Yaşayan İnsan Hazineleri Envanteri kayıt çalışmaları devam edecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2) Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (3) Yüzde 44 45 50 Sıralamasındeki Yeri (3) | Sıra 13(1) 13 1 Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sınai Mülkiyet Hakları Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.5. Bilgi ve İletişim Teknolojileri

a) Mevcut Durum

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ya yapacağı doğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2021 itibarıyla 158 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerden kendisine ait fiber altyapıya sahip olanların fiber optik kablolarının toplam uzunluğu 2021 yılının ilk yarısının sonunda 100.334 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 11,4 artmıştır. Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 9,8 artarak Haziran 2021 sonunda 345.056 km'ye ulaşmıştır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti sunan alternatif internet servis sağlayıcılarının pazar payı 2020 yılı Haziran ayında yüzde 17,4 iken bu oran 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 17,2 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,7 seviyesinde seyretmiştir. Ülkemizde yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Haziran 2021'de yüzde 60 seviyesindedir. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Bu kapsamda, elektronik haberleşme sektöründe geçiş hakkı, tesis paylaşımı gibi altyapı kurulumuna ilişkin süreçlerin etkinleştirilmesine yönelik mevzuat güncelleme çalışmaları ve coğrafi farklılıkların giderilmesine ilişkin işletmecilerden veriler alınarak pazar analizleri yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Haziran 2021 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 84,6 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 57,3 milyona ulaşmıştır. Haziran 2020 itibarıyla 63,1 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 8'lik artışla Haziran 2021'de 68,3 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 9,3 artış göstererek Haziran 2021'de 85,7 milyona ulaşmıştır. Haziran 2021 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 102,5 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralık 2020 itibarıyla yüzde 150,7'dir. 2017- 2020 Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planında başta fiber genişbant altyapısı olmak üzere sabit ve mobil genişbant altyapısı yaygınlığının ve abone yoğunluğunun artırılmasına yönelik eylemlere yer verilmiştir. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Haziran 2020'deki 1.590.239 seviyesinden yüzde 18,4 artış göstererek Haziran 2021'de 1.882.345'e ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR Forumunda test çalışmaları yürütülmektedir. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT 5A uydusu hizmete alınmış olup TÜRKSAT 5B uydusunun yörünge testleri yapılmaktadır. Ayrıca yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A'nın fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Elektronik haberleşme sektöründe uydu haberleşmesinin tamamlayıcı rolüne ilişkin güncel gelişmeler ülke menfaatlerimiz doğrultusunda takip edilmekte ve alçak yörünge uydularının genişbant internet hizmeti sunumu amacıyla kullanımının olası etkileri araştırılmaktadır. Bilgi Teknolojileri Eylül 2021 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 6.979 firmanın yüzde 51,89'u BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, 219 özel sektör Ar-Ge merkezi ve 7 tasarım merkezinde BİT alanında çalışmalar yürütülmektedir. 2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 20/08/2021 tarihli ve 31574 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Vizyonu, müreffeh bir Türkiye için çevik ve sürdürülebilir yapay zekâ ekosistemiyle küresel ölçekte değer üretmek olan Stratejinin uygulama süreci, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında toplanacak olan Yönlendirme Kurulu tarafından koordine edilecek olup ilgili tüm paydaşların yer alacağı, Yapay Zeka Ekosistemi Danışma Grubu ve teknik çalışma grupları teşkil edilecektir. Stratejinin uygulama detaylarının ortaya konacağı eylem planları, Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda ilgili Bakanlıklar tarafından hazırlanacaktır. Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığı işbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı arasında 1 Şubat 2021 tarihinde imzalanan protokol ile her iki kurumun da yürütücüsü olduğu kümelenmeye dâhil olan 184 firma 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 274 ürün ve 417 hizmet ile faaliyet göstermektedir. TABLO 11: 37- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2019 2020 (2021(1) O 2022(1)

İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde) 75,32) 79(2) 82,6(2) 84 İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde) 88,3(3) 90,7(3) 92(3) 93,5 İnternet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde) 94,44) 94,9(4) 95,3(4) 96,8 BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar ABD Doları) 20,3 21,1 22,1 24,3 - Telekomünikasyon 118 11 11 118 - Bilgi Teknolojileri 8,5 10,1 11,1 12,5 İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (5) 34, 36,5 443 50 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) TÜİK 16-74 yaş arası nüfus bazında olup 2021 yılı verisidir. (3) TÜİK 2021 yılı verisidir. (4) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TÜİK 2021 yılı verisidir. (5) Tüm bireyler içerisinde kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranını ifade etmektedir. TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2019 yılında 234 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2020 yılında 241 bin kişiye yükselmiştir. 2021 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananların oranı yüzde 82,6'ya ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 77,5, erkeklerde yüzde 87,7 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2020'de yüzde 90,7 iken bu oran 2021'de yüzde 92'ye yükselmiştir. Bu artışta bir önceki yıl yüzde 89,9 olan genişbant bağlantı sahipliğinin yüzde 92'ye çıkması etkili olmuştur. 2021 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı, sırasıyla yüzde 93 ve yüzde 95,3 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2020 yılında yüzde 53,7 seviyesinden 2021 yılında yüzde 49,4'e inmiştir. Girişimlerde ücretli bulut bilişim hizmetlerinin kullanım oranı ise 2020 yılında yüzde 14,1 olarak gerçekleşirken bu oran 2021 yılında yüzde 10,8 olarak gerçekleşmiştir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 16 Kurul Kararı ve altı İlke Kararı yayımlamıştır. Ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından, 21,4 milyon TL'si 2020 yılında olmak üzere 2017 yılından bu yana toplam 35.490 bin TL idari para cezası uygulanmıştır. Yayıncılık Eylül ayı itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 174, radyo yayın hizmeti sunan 905 medya hizmet sağlayıcı bulunmaktadır. Uydu ortamından yayın lisansına sahip 339 televizyon ve 100 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 168 televizyon ve 9 radyo hizmet sunmaktadır. Karasal sayısal televizyon yayın lisansı sıralama ihaleleri ve FM radyo sıralama ihalelerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) tarafından sürdürülmektedir. 2018 yılında 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarına yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerine yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu kapsamda, 17 platform işletmecisinin yayın iletim yetkisi ve internet ortamından yayın hizmeti sunan 12 kuruluşun televizyon, 7 kuruluşun radyo, 33 kuruluşun ise isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansı bulunmaktadır. Yayıncılık altyapısının belirli noktalarda toplanması ve sayısal yayıncılık altyapısının oluşturulması amacıyla inşa edilen Küçük Çamlıca TV-Radyo Kulesi ve Çanakkale TV-Radyo Kulesi tamamlanarak işletmeye açılmıştır.

b) Amaç

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanımı yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabet gücünün artırılması, bu suretle iş süreçlerinin dönüştürülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Planı p.465) Tedbir 465.2. Mobil Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Mobil Haberleşme Altyapısı haberleşme altyapısının (S), BTK Olmayan Yerleşim Yerlerine olmadığı yerleşim yerlerine Altyapı Kurulması projesinde altyapı kurulması üçüncü faz ihalesi yapılarak sağlanacaktır. altyapı kurulum çalışmalarına başlanacaktır. Elektronik haberleşme sektöründeki düzenlemeler; hizmette ve altyapıda yakınsamanın etkileri, teknolojik gelişmeler ile arz ve talep dinamiklerindeki bölgesel farklılıklar dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.466) Tedbir 466.3. Pazar Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulusal Adres Veri Tabanı ve analizleri kapsamında coğrafi (S), BTK işletmecilerden alınan veriler pazar altında olası bölgesel kullanılarak yılbaşında durum farklılıklar incelenecek, pazar tespiti yapılacak ve analiz analizi ile getirilen sonuçlarına göre düzenleme yükümlülüklerin, uygun çalışmaları yürütülecektir. koşulların oluşması durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır. Kamu alımları ve kamu tarafından özel işletmecilerle yapılan yetkilendirme sözleşmelerindeki düzenlemeler vasıtasıyla BİT sektöründe yerli katma değer artırılacaktır. Kamu kurumlarının ihtiyaç duyduğu hizmetlerin ölçek ve niteliği ile bu hizmetleri sunabilecek firmaların sağlayacağı şartlar ilişkilendirilecek, KOBİ ve yeni kurulan firmaların da gelişimine imkân sağlayacak sağlıklı rekabet ortamı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.468) Tedbir 468.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumlarının BİT kurumlarının BİT Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | yatırımlarında yerli katma yatırımlarında yerli katma Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve | değeri artırmaya yönelik yerli değeri artırmaya ilişkin usul ve | Bütçe Başkanlığı firma ve yetkinlik envanteri esaslar belirlenecek, bu amaca çıkarılacaktır. yönelik kurumsal tedarik planları hazırlanacaktır. Tedbir 468.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Memnuniyet düzeyinin kurumlarının BİT alımlarına Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | ölçümüne yönelik anket ilişkin sözleşmelerin Teknoloji Bakanlığı, Ulaşırma | düzenlenecektir. yürütülmesinde uyulacak usul | ve Altyapı Bakanlığı, Strateji 2. Kamu kurumlarının veri ve esaslar belirlenecek, kamu | ve Bütçe Başkanlığı, TSE merkezi ve bulut bilişim kurumlarının BİT ürün ve hizmeti alacağı firmalar için hizmeti tedarik edeceği akreditasyon çalışmaları firmalara ilişkin kriterler tespit tamamlanacaktır. edilecektir. 3. Kamu kurumlarının BİT envanteri ve analizi çalışması yürütülecek, BİT alımlarına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi çalışmalarının koordinasyonu sağlanarak gerekli mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 468.3. 5G ve ötesi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. 5G teknolojisi alanında yerli teknolojiler için yerli üretim (S), Sanayi ve Teknoloji üretim desteği verilen projeler destekleri verilecek ve 5G Bakanlığı, BTK takip edilecek. hizmetlerine yönelik 2. 2G,3G ve4.5G yetkilendirmelerde belirli yetkilendirmeleri ışığında oranlarda yerlilik şartı sektörde yerli ürün gelişimi de getirilecektir. dikkate alınarak 5G yetkilendirmesine yönelik politika ve strateji önerileri geliştirilecektir. Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469) Tedbir 469.1. TÜRKSAT Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Türksat 6A uydusunun 5A, 5B ve yerli imkânlarla (S), TÜRKSAT montaj, entegrasyon ve test geliştirilecek TÜRKSAT 6A faaliyetleri tamamlanacak, uydusu hizmete alınacaktır. fırlatıcı belirlenmesine yönelik işlemler yürütülecektir. 2. Türksat 5B uydusu yörünge testlerinin ardından faaliyetlerine başlayacaktır. Tedbir 469.2. Diğer Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Diğer uydu operatörleri ile ülkelerin uydu (S), TÜRKSAT işbirliği yapılarak TÜRKSAT 5A operatörleriyle yapılacak ve TÜRKSAT 5B uydularının işbirliği çalışmaları ile hava küresel uydu hizmetlerine ve deniz sahalarında uydu dâhil edilmesi sağlanacaktır. haberleşme hizmeti sunulabilen kapsama alanı genişletilecektir. Türkiye'nin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetlerinde bölgesel veri üssü haline gelmesini sağlamak üzere, gerekli düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması kurgulanıp uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.470) Tedbir 470.1. İnternet Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Yurtiçi İnternet Trafiği Değişim Noktası (İDN) (S), BTK Değişiminin Yapılmasına kurulmasına yönelik usul ve İlişkin Usul ve Esaslara esaslar belirlenecek, İDN yönelik mevzuat çalışmaları kurulumu tamamlanacaktır. gerçekleştirilecektir. Tedbir 470.2. Veri merkezi Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bulut bilişim hizmeti sunan sektörünün geliştirilmesini Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi yerli firmaların ürün ve hizmet sağlayacak düzenleyici ve Teknoloji Bakanlığı çeşitliliği ile rekabet olgunluğu çerçeve ve teşvik analizi çalışması yapılacaktır. mekanizması oluşturulacak, 2. Kamu Bulut Bilişim Türkiye'nin yoğun ticaret Stratejisi ve Eylem Planı yaptığı ülkelerle bulut hazırlanacaktır. hizmetlerinin sunulmasına 3. Veri merkezi teşvik yönelik işbirlikleri mekanizması için düzenleyici yapılacaktır. çerçeve oluşturulacaktır. Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471) Tedbir 471.1 Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yazılım sektörüne yönelik sektöründe faaliyet gösteren (S), TÜBİTAK, TOBB, İlgili envanter çalışması yerli firmaların çalışma STK'lar gerçekleşürilecekür. alanları, işgücü nitelikleri ve olgunluk seviyelerini içeren sektörel veri altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 471.2 Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Kamu Bilişim İhaleleri geliştirme standartlarının (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Kapsamında Katılımcıların sektörde yaygınlaşması ve Dönüşüm Ofisi, KİK, İlgili Yetkilendirilmesi Hakkında kalite sertifikasyonlarının STK'lar, Siber Güvenlik Yönetmelik yayımlanacaktır. edinilmesi finansal olarak Kümelenmesi 2. Kamu bilişim ihaleleri desteklenecektir. katılımcılarının belgelendirilmesine ilişkin devlet destekleri hakkında farkındalık faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 471.3. Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yazılım alanında sunulan alanındaki devlet teşvikleri (S), Ticaret Bakanlığı, devlet destek ve teşviklerinin Ar-Ge, Ür-Ge ve pazarlama TÜBİTAK, KOSGEB haritalandırması yapılacaktır. süreçlerini bütüncül olarak kapsayacak şekilde yapılandırılacaktır. Yazılım alanında yerli katma değerin artırılması ve güvenlik risklerinin azaltılması amacıyla açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecek, bu alanda nitelikli insan gücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.472)

kitle kaynak Platformu, İlgili STK'lar, Siber | Kaynak Platformu bünyesinde yoluyla bu platform Güvenlik Kümelenmesi tanımlanması sağlanacaktır. vasıtasıyla üretilmesi, bu ürünleri ihraç edebilecek hizmet sağlayıcıların oluşması ve ülkemizin yazılımcı havuzunun büyütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 472.2 Kişisel Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Uluslararası büyük teknoloji becerileri yazılım (5) firmaları ile ortak yazılım geliştirmeye uygun olan programları hayata gençlerin uluslararası geçerli geçirilecektir. sertifika programları yoluyla yazılım sektörüne kazandırılması sağlanacaktır. İ Tedbir 472.3 Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) | 1. Yazılım geliştiriciler başta geliştiricilerinin nitelik ve olmak üzere milli teknoloji sayısının artırılmasına yönelik hamlesinin gerektirdiği yaygın ve çevrimiçi eğitim niteliklerde beşeri sermayeye programları uygulanacak, bu erişebilmek için gerekli amaca yönelik eğitim modeli eğitimlerin verileceği Milli ve yetkinlik değerlendirme Teknoloji Akademisi hayata sistemi oluşturulacaktır. geçirilecektir. Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.473) Tedbir 473.1. Yapay zekâ Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi teknolojileri alanında yerli Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve 2021-2025 doğrultusunda teknoloji üretme Teknoloji Bakanlığı oluşturulması öngörülen kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve Danışma Grubu, Eylem bu teknolojilerin ekonominin Koordinasyon Grupları ve genelinde etkin kullanımının Çalışma Grupları kurulacaktır. yaygınlaştırılmasına yönelik 2. Strateji kapsamındaki ulusal ölçekteki çalışmalar için tedbirlerin hayata geçirilmesine yol haritası hazırlanacaktır. yönelik eylemler, Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda, Bakanlıklar ve ilgili kurumlar tarafından hazırlanacaktır. 3. Strateji çalışmaları kapsamında, ilgili tarafların bilgi paylaşımını etkinleştirmek üzere Yapay Zeka Portalı açılacaktır. Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler ile kurumsal yapılanma oluşturulacak ve teknik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.474) Tedbir 474.1. Ulusal Siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Siber Güvenlik Güvenlik Stratejisi Dönüşüm Ofisi (5), Ulaştırma ve | Stratejisi ve Eylem Planında güncellenecek, siber güvenliğe Altyapı Bakanlığı, TÜBİTAK (2020-2023) yer alan eylem ve yönelik düzenlemeler ve teknik faaliyetler izlenerek gerekli altyapı güçlendirilecek ve koordinasyon sağlanacaktır. güçlü bir koordinasyon yapısı 2. Ulusal siber güvenlik oluşturulacaktır. yönetişim yapısı mevcut durumu analiz edilecek, yol haritası ve çözüm önerileri hazırlanacaktır. 3. Ulusal siber güvenlik yönetişimi mevzuat taslağı hazırlanacaktır. Tedbir 474.3. İhtiyaç Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Yerli siber güvenlik duyulan alanlarda siber Dönüşüm Ofisi (5), TSE, ürünlerinin olgunluk seviyeleri güvenlik standartları TÜBİTAK tespit edilerek ulusal kriter oluşturulacaktır. haline getirilecektir. 2. Kamu kurumları tarafından alınacak bulut bilişim hizmetlerine yönelik asgari güvenlik kriterleri dokümanı hazırlanacaktır. 3. Yeni nesil teknolojilerin siber güvenlik etkileşimi incelenerek araştırma raporu yayımlanacaktır. Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475) Tedbir 475.1. Siber Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ulusal Kritik Altyapılarda güvenlik ekosisteminin (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Siber Saldırı Sistemi projesi faydalanması ve bu alanda Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK kapsamında ağ ve uç nokta katma değeri daha yüksek saldırıları üzerine çalışmalar ürün ve çözümlerin yürütülecektir. geliştirilmesi amacıyla kamu 2. Son kullanıcı araştırma kurumları ile bilgisayarlarında yerli üniversitelerin de dâhil antivirüs, veri kaçağı önleme olduğu siber güvenlik ürün sistemi gibi siber güvenlik ve teknoloji projeleri ürünlerinin entegre geliştirilecek ve bu projelerin çalışabileceği merkezi altyapı çıktıları açık kaynak kodlu (Merge-n) projesi kapsamında olarak siber güvenlik Merge-n Dağıtım Aracı ekosistemiyle paylaşılacaktır. modülü geliştirilecektir. 3. 1.000 üniversite öğrencisine çevrimiçi veya sınıfiçi ücretsiz siber güvenlik eğitimi verilecektir. Tedbir 475.2 Siber Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Siber güvenlik güvenlik kümelenmelerinde (S), Ticaret Bakanlığı, kümelenmesinde yer alan yer alan firmalara ihracata KOSGEB, Siber Güvenlik firmalara yönelik farkındalık yönelik teşvikler verilecektir. Kümelenmesi artırma faaliyetleri düzenlenecektir. Toplumun tüm kesimlerinde siber güvenlik kültürü ve insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.476) Tedbir 476.4. Bilgi ve Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumları ve iletişim teknolojileri alanında Dönüşüm Ofisi (9) vatandaşların kullanımı için toplumun tüm kesimlerinde bütünleşik merkezi dijital insan kaynağının eğitim platformu kurulacaktır. geliştirilmesi amacıyla eğitim ortamı Sağlanacaktır. Tedbir 476.5. Siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Siber güvenlik alanında en güvenlik alanında eğitim- Dönüşüm Ofisi (S), Milli az bir sektörle işbirliği istihdam- üretim ilişkisini Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve protokolü yapılacaktır. güçlendirmek amacıyla Teknoloji Bakanlığı 2. Protokol çerçevesi ile eğitim-sektör işbirliği protokol yapılacak odak siber protokolleri yapılacaktır. güvenlik alanları ve tarafları belirlenecektir. İnternetin güvenli kullanımı ve toplumun internet üzerinden yürütülen dezenformasyon kampanyaları ile yasa dışı faaliyetlerden korunmasına yönelik çalışmalar yürütülecek, ilgili düzenlemeler uluslararası yönelimler doğrultusunda güncellenecek, elektronik ortamdaki işlemlere hukuki geçerlilik kazandırmaya yönelik mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.477) Tedbir 477.1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Doğrulama platformlarının Dezenformasyon (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital etkinliğinin artırılmasına kampanyalarına karşı Dönüşüm Ofisi yönelik çalışmalara destek doğrulama platformları olunacak, internetin bilinçli ve desteklenecektir. güvenli kullanımı konusunda 150 eğitim faaliyetiyle doğrulama platformları hakkında bilgi verilerek bu platformların etkin kullanımı sağlanacaktır. Tedbir 477.2. AB'nin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. İnternet sitesi kimlik Elektronik Kimlik Tespiti ve (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital doğrulama (SSL) Güven Hizmetleri Tüzüğüne Dönüşüm Ofisi, BTK sertifikalarının uygulanabilmesi uyum sağlamak üzere güven için gerekli usul, esas ve hizmetlerine (e-mühür, SSL standartları belirlemeyi sertifikaları, e-imza, KEP) amaçlayan ikincil yönelik düzenlemeler düzenlemeler üncellenecektir. tamamlanacaktır. Tedbir 477.4. İnternetin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. İnternetin bilinçli ve güvenli bilinçli ve güvenli kullanımı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, | kullanımına yönelik 250 eğitim ile ilgili farkındalık ve Milli Eğitim Bakanlığı, faaliyeti, konferans, seminer bilinçlendirme çalışmaları Cumhurbaşkanlığı Dijital ve toplantı yapılarak 7.500 yürütülecek, Güvenli Dönüşüm Ofisi kişiye ulaşılacak, Güvenli İnternet Hizmetinin tanıtımı İnternet Hizmeti kullanıcı yapılarak bilinirliği sayısı 9 milyon aboneye artırılacaktır. çıkarılacaktır. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin düzenlemeler teknolojinin getirdiği yenilikler ve uluslararası platformlarda benimsenen yeni yaklaşımlar doğrultusunda güncellenecek, bu alanda teknolojik gelişme teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.479) Tedbir 479.1. 6698 sayılı Adalet Bakanlığı (S), Kişisel 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Kişisel Verilerin Korunması Verileri Koruma Kurumu Korunması Kanunu'nun AB Kanunu AB'nin Genel Veri müktesebatıyla uyumuna Koruma Tüzüğü dikkate yönelik çalışmalar kapsamında alınarak güncellenecektir. kurulan komisyon bünyesinde kanun değişikliği önerisi hazırlanacaktır. Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacak, yayın altyapıları belirli bölgelerde toplanarak görüntü kirliliği önlenecektir. (Kalkınma Planı p.482) Tedbir 482.3. Sayısal Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Büyükada Yedek Anten yayıncılık için belli merkezlerde (S), RTUK Kulesinin yapımı radyo ve televizyon kulelerinin tamamlanacaktır. yapımı sağlanacaktır. Kamu, özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.483) Tedbir 483.1. Kamu, özel Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. İlgili tüm paydaşların sektör, üniversiteler ve STK'lar | Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | katılımıyla ve uluslararası arasındaki işbirliği geliştirilerek | Teknoloji Bakanlığı, Ulaşırma | metodoloji ölçümlemeleri de dijital dönüşüm ekosistemi ve Altyapı Bakanlığı, Strateji göz önüne alınarak Dijital oluşturulacaktır. ve Bütçe Başkanlığı, YOK, Türkiye Endeksi STK'lar hazırlanacaktır. 2. Geliştirilecek Dijital Türkiye Endeksi kapsamında ilgili istatistikler derlenerek rapor hazırlanacaktır. Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484) Tedbir 484.1. Dijital Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Dönüşüm dönüşüm alanında teknik Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | Araştırmaları Programı incelemeler, akademik Teknoloji Bakanlığı, İlgili üniversiteler, özel sektör ve çalışmalar, saha çalışmaları STK'lar STK'ların katılımıyla ve benzeri faaliyetleri hazırlanacaktır. kapsayan Dijital Dönüşüm Araştırmaları Programı hayata geçirilecektir. Tedbir 484.2. Dijital Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal ölçekte veri dönüşüm alanında güncel Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | sorumlusu kurumlar istatistikler derlenerek ulusal Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma | belirlenecektir. ve uluslararası endeks ve Altyapı Bakanlığı, TÜİK çalışmalarında etkin kullanımı sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 78,5 86 9

Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 4,8 5,6 6,5

BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde

Sıra 11/175 10/175 10/175

Türkiye'nin Sıralaması

Kadınların İnternet Kullanım Oranı (3) Yüzde 73,3 77,5 82

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananların oranıdır. 2.2.3.6. Enerji

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir. 2000-2020 yılları arasında yıllık elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artış gösterirken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 4,5 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi, enerji politikamızın temel önceliğidir. Fosil yakıtlar bakımından linyit ve yeni keşfi yapılan Sakarya Sahasındaki doğal gaz hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2019 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalatın oranı yüzde 69 seviyesindedir. 2019 yılında birincil enerji kaynakları arzında doğal gazın payı yüzde 25,7, petrolün payı yüzde 28,6, kömürün payı yüzde 29,1 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 16,6'dır. 2019 yılında 45,3 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2020 yılında yüzde 6,6 artarak 48,3 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 28'i elektrik üretiminde, yüzde 26'sı sanayide ve yüzde 46'sı bina ve diğer alanlarda ısınma amaçlı olarak kullanılmıştır. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken, 2019 yılında yüzde 24 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2019 döneminde yüzde 30 ile yüzde 50 arasında seyretmiştir. 2020 yılında yüzde 23,1 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2021 yılında yüzde 30,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Günümüze kadar hidrokarbon bakımından zengin rezervlere sahip olmayan ülkemizde, yakın zamanda Sakarya Sahasında keşfedilen 540 milyar mlük doğal gaz keşfiyle birlikte enerji dinamiklerinin değişme sürecine gireceği tahmin edilmektedir. Sakarya Sahasındaki rezervin ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin üretime geçmesiyle birlikte, ülkemizin enerjide dışa olan bağımlılığının, cari işlemler ve dış ticaret açıklarının olumlu yönde etkilenmesinin yanı sıra, enerjide yüksek oranda dışa bağımlılık nedeniyle son kaynak tedarikçisinin katlandığı enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir. Keşfedilen doğal gazın, geliştirilen doğal gaz altyapısıyla birlikte, mevcut uzun dönemli doğal gaz alım anlaşmalarının yeniden müzakere edilmesi sürecinde başta fiyat olmak üzere önemli avantajlar sağlayacağı öngörülmektedir. Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergah çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, her biri 1,5 milyar m3/yıl doğal gaz sevk kapasitesine sahip Hatay-Dörtyol FSRU bağlantı hattı ile Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Gaz formundaki miktarı 102 milyon m”'e eşit 170 bin mi LNG depolama kapasitesine ve 28 milyon m3/gün gazlaştırma kapasitesine sahip olan BOTAŞ'ın yeni FSRU gemisi Ertuğrul Gazi'nin iletim sistemine bağlantısı yapılmıştır. Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde $ seviyesindedir. 4,6 milyar mi depolama ve 75 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tevsii Projesi ile 5,4 milyar m3 depolama ve 80 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin tamamlanmasıyla birlikte, 2023 yılında Türkiye'nin toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m“e ulaşması öngörülmektedir. Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, doğal gaza sahip olmayan ve merkez nüfusu en az 20.000 olan ilçeler ile belirli kriterleri haiz OSB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO TI: 38- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti Birim (2010 2015 2019 2020 2021(1) 2022(2) KURULU GÜÇ MW 49524 73147 91267 95891 100607 102423 TERMİK MW 32182 41541 46500 46309 47633 47008 Yerli Kömür MW 916i o 10085 11317 11336 11336 11336 İthal Kömür MW 3 281 6 064 8 967 8 987 10 307 10 307 Doğal Gaz MW 18213 Oo 24945 25 904 25 675 25733 25 108 Diğer (3) MW 1 526 446 312 312 258 258 YENİLENEBİLİR MW 17342 31606 44767 49582 52974 55414 Hidrolik MW 15831 o25868 28503 30984 31688 32228 Rüzgâr MW 1320 4 503 7 591 8832 (10100 10900 Güneş MW 0 249 5 995 6 667 7750 8 750 Diğer (4) MW 191 986 2 678 3 098 3 435 3 536 ÜRETİM GWh 211208 261783 303898 306703 324528 334253 TERMİK GWh 155370 177608 170518 177066 210990 201796 Yerli KKmür o GWh 40515 (o36180 52 499 43 306 49 722 50571 İthal Kömür o GWh 14532 o 39986 60 395 62 506 61 759 70410 Doğal Gaz GWh 98144 (99219 57 288 70931 99 189 80 451 Diğer (3) GWh 2 180 2224 336 323 320 363 YENİLENEBİLİR GWh 55838 84175 133379 129637 113538 132457 Hidrolik GWh O 51795 67146 88823 78094 53053 Oo 66867 Rüzgâr GWh 2916 11652 21731 24828 29137 30643 Güneş GWh 0 194 9250 10950 13211 o 15680 Diğer (4) GWh 1126 5 183 13 576 15 764 18137 19 267 İTHALAT GWh 1144 7136 2212 1890 1290 2303 İHRACAT GWh 1918 3 194 2789 2484 3317 2303 TÜKETİM GWh 210434 265724 303320 306109 322501 334253 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.

(4) Biyokütle, Jeotermal, Atık Isı

Milli enerji ve maden politikası kapsamında, yerli kömürün kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, büyük linyit rezervlerinin elektrik üretiminde kullanılmasına yönelik madencilik açısından Kaynak Raporu ile Rezerv Raporu hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Kurulu güç bakımından ülkemizin en büyük dördüncü hidroelektrik santrali olan Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Barajı ve Hidroelektrik Santralinin altı türbininden ilki 19/05/2020 tarihinde altıncı türbini ise 24/12/2020 tarihinde devreye alınarak elektrik üretimine başlanmıştır. Ocak 2021-Eylül 2021 döneminde hidroelektrik santralinde 1,5 milyar kWh elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir. 1.200 MW kurulu güce sahip barajda yıllık ortalama 3.833 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir. Tamamlandığında 275 metre yüksekliği ile çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci, dünyanın üçüncü en yüksek barajı olacak olan Yusufeli Barajı ve HES projesinde, baraj gövdesi inşaatı ve iki ünitenin elektromekanik teçhizat montajı tamamlanmıştır. 2021 yılı sonu itibarıyla barajda su tutulabilmesi için mansap düzenleme ve tamamlama yatırımları, alt yapı yatırımları, içme suyu ve arıtma tesisi yatırımları, köy yolları deplase işleri, yeniden yerleşim ve kamulaştırma yatırımları baraj yatırımı ile koordineli olarak kesintisiz devam etmektedir. 558 MW kurulu güce sahip olacak hidroelektrik santralinde yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir. Ayrıca, kamu tarafından işletilen mevcut barajlardan Keban, Karakaya ve Hirfanlı HES'lerinde, verimlilik ve emre amadeliğin artırılması amacıyla rehabilitasyon yatırımları devam etmektedir. Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimini teşvik etmek amacıyla uygulanan Yenilenebilir Enerji Kaynakları (YEK) Destekleme Mekanizması kapsamında 1 Temmuz 2021'den sonra devreye girecek lisanslı santraller için alım fiyatları, hidroelektrik santrallerine 40 TL kuruş/kWh, rüzgâr ve güneş enerjisi santrallerine 32 TL kuruş/kWh, jeotermal enerji santrallerine 54 TL kuruş/kWh ve biyokütle santrallerine kullanılan kaynağa göre 32, 50, 54 TL kuruş/kWh olarak güncellenmiştir. Ayrıca, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının o yaygınlaştırılması amacıyla elektrik nihai kullanıcılarının tüketimlerini o yenilenebilir oenerji kaynaklarına dayalı olarak gerçekleştirdiklerini belgelemelerini sağlayan Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Sistemi (YEK-G Sistemi) işletmeye alınmıştır. Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında güneş enerjisine dayalı YEKA GES-3 yarışmaları tamamlanarak, 74 ayrı yatırımcıya, 36 ili kapsayan ve her biri 10 MW, 15 MW ve 20 MW olmak üzere toplam 1.000 MW gücündeki kapasite hakkı sağlanmıştır. Toplam 2.500 MW kapasiteli güneş enerjisine dayalı YEKA GES-4 ve YEKA GES-5 ile rüzgâr enerjisine dayalı toplam 2.000 MW kapasiteli YEKA RES-3 yarışmaları ilan edilmiştir. Temeli 2018 yılında atılan ve ülkemizin ilk nükleer santrali olacak olan Akkuyu Nükleer Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip VVER 1200 tipi 1.200 MW kurulu güçteki 4 üniteden oluşacak olan santralin ilk ünitesinin 2023 yılında, diğer ünitelerinin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu dışında iki nükleer güç santralinin daha kurulmasına yönelik saha seçimi, yer lisansı, teknoloji sahibi şirket veya ülkelerle işbirliği gibi konularda çalışmalar sürdürülmektedir. 2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 MTEP tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. Bu çerçevede, 2019 yılında yaklaşık 300 milyon ABD doları parasal karşılığı olan 0,9 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı; 2017-2019 döneminin toplamında ise yaklaşık 1 milyar ABD doları parasal karşılığı olan 2,7 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı tahmin edilmektedir Enerji verimliliği yatırımlarından elde edilen tasarrufun önümüzdeki yıllarda önemli oranda artması beklenmektedir. 2019/18 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi uyarınca belirlenen kamu binaları için 2023 yılı sonuna kadar yüzde 15 enerji tasarrufu sağlanması hedefine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. 2020 yılında uygulanan enerji verimliliği önlemleri ile 35 milyon TL karşılığı olan 7.523 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır. 2019 yılında sağlanan 12.875 TEP tasarruf da dikkate alındığında kümülatif tasarruf 20.398 TEP'e ulaşmıştır. Tasarrufların daha da artırılmasına katkı sağlayacak olan Kamuda Enerji Performans Sözleşmelerinin Uygulanmasına İlişkin Tebliğ 15/04/2021 tarihli ve 31455 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

b) Amaç

Enerji arzının sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve katlanılabilir maliyetlerle sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

MN l Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu tarafından işletilen santrallerin rehabilitasyonları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.487) Tedbir 487.1. Afşin-B Enerji ve Tabii 1. Keban HES'in 2 ünitesinde kontrol Termik Santrali, Keban Kaynaklar Bakanlığı sistemleri rehabilitasyonu Hidroelektrik Santrali (S), EÜAŞ, TÜBİTAK, | tamamlanacaktır. (HES), Karakaya HES ve TEMSAN 2. Karakaya HES'in 1 ünitesinde türbin Hirfanlı HES çarkı rehabilitasyonu tamamlanacaktır. rehabilitasyonları erçekleştirilecektir. Tedbir 487.2. Kamuya Enerji ve Tabii 1. Seyhan 1 HES ve Berke HES'te EÜAŞ ait hidroelektrik Kaynaklar Bakanlığı otomasyon sistemleri kurulacaktır. santrallerde EÜAŞ (S), EÜAŞ otomasyon sistemleri kurulacaktır. Nükleer Güç Santralleri (NGS) elektrik enerjisi üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer enerjinin elektrik enerjisi üretimindeki payının artırılmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecek ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.488) Tedbir 488.1. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Akkuyu NGS'nin ilk ünitesinin inşaatı NGS'nin ilk ünitesinin Kaynaklar Bakanlığı yüzde 75 oranında tamamlanacaktır. inşaatı 2023 yılında (5), NDK tamamlanacak ve elektrik enerjisi üretimine başlanacaktır. Tedbir 488.2. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Akkuyu NGS'ye ilaveten bir NGS için NGS'ye ek olarak, iki Kaynaklar Bakanlığı daha teknoloji sahibi şirket veya ülke ile NGS'nin daha kurulumuna | (S), NDK, EÜAŞ resmi olarak anlaşma yapılmasına yönelik yönelik çalışmalara devam | International ICC hazırlıklar tamamlanacaktır. edilecektir. Linyit rezervlerimizin çevre standartlarına uygun şekilde elektrik enerjisi üretiminde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.489) Tedbir 489.1. Kamu Enerji ve Tabii 1. TKİ uhdesinde bulunan bir linyit sahası elindeki linyit sahalarının Kaynaklar Bakanlığı ekonomiye kazandırılmak amacıyla elektrik üretimi suretiyle (S), TKİ projelendirilecektir. ekonomiye kazandırılması sağlanarak, elektrik üretiminde ithal kaynaklara bağımlılık azaltılacak ve istihdama katkı sağlanacaktır. Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tuz Gölü Enerji ve Tabii 1. Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama Doğal Gaz Yeraltı Kaynaklar Bakanlığı Tevsii projesi kapsamında iki platform Depolama Projesi ile (S), BOTAŞ üzerinden toplam 9 kuyuda sondaj Kuzey Marmara Doğal Gaz faaliyeti tamamlanacak ve yüzey tesisleri Depolama Tevsii Projesi devreye alınacaktır. tamamlanarak, toplam 2. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama doğal gaz yeraltı Projesi kapsamında yüzey tesisi yapım depolama kapasitesi 10 çalışmalarında yüzde 50 ilerleme milyar metreküpe sağlanacak ve tüm kavernalarda çözme çıkarılacaktır. işlemine başlanacaktır. Tedbir 490.2. Doğal Enerji ve Tabii 1. Saros FSRU İskelesi ve Bağlantı Hattı gazda, kaynak ülke ve Kaynaklar Bakanlığı Yapımı projesi tamamlanacak ve tesis güzergâh çeşitliliğinin (S), BOTAŞ işletmeye hazır hale getirilecektir. artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır. Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi artırılacak, yenilenebilir enerji | üretiminin şebekeye güvenli bir şekilde entegrasyonunun sağlanması amacıyla gerekli planlama ve yatırımlar gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.491) Tedbir 491.1. YEKA Enerji ve Tabii 1. En az bir YEKA yarışması yapılacaktır. benzeri modeller Kaynaklar Bakanlığı sayesinde yenilenebilir (S), EPDK, TEİAŞ, kaynakların elektrik EÜAŞ enerjisi üretiminde daha yoğun bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Daha verimli ve kendi enerjisini üreten binalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492) Tedbir 492.4. Kamu Çevre ve Şehircilik 1. Dokuz ilde yer alan 18 kuruma ait Binalarında Enerji Bakanlığı (S), Enerji ve | kamu binalarından yüzde 20 enerji Verimliliği Projesi Tabii Kaynaklar tasarrufu sağlanacak şekilde enerji etüdü, uygulanacaktır. Bakanlığı tadilat uygulama projeleri ve inşaat ihale dokümanları hazırlanacaktır. Elektrik şebekelerinin ve sistemlerinin daha da güçlendirilmesi ve esnek hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.493) Tedbir 493.2. Elektrik Enerji ve Tabii 1. Bölgesel Bağlanabilir Kapasite Raporu arzında bölgesel yeterlilik Kaynaklar Bakanlığı güncellenecektir. sağlanmaya çalışılacak, (S), TEİAŞ 2. Yatağan-Denizli, Batı-Denizli 4, elektrik iletim altyapı Tunçbilek Şalt-Domaniç-Bursa Doğu, yatırımları sistemin Konya Kuzey-Ilgın TES-Afyon 2 ve Erzingüvenliğini ve bölgelerin Polateli enerji iletim hattı projeleri yüzde arz-talep durumlarını 55 oranında tamamlanacaktır. gözetecek şekilde hayata 3. Denizli Batı 380 kV trafo merkezinin geçirilmeye devam yapımı tamamlanacaktır. edilecektir. Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.496) Tedbir 496.1. Kritik Enerji ve Tabii 1. Bakanlık ile bağlı, ilgili ve ilişkili önemi haiz enerji Kaynaklar Bakanlığı kurum/kuruluşları kapsayacak sızma altyapısının güvenli bir (9), TEDAŞ testleri yapılacaktır. şekilde işletilmesine 2. Bakanlık ile bağlı, ilgili ve ilişkili yönelik Siber Güvenlik | kurum/kuruluşları arasında Güvenli Dark Operasyon Merkezi Fiber Alt Yapısı kurulacaktır. kurulacaktır. Tedbir 496.2. Enerji Enerji ve Tabii 1. Milli SCADA projesinde Ar-Ge KİTlerinde kullanılması Kaynaklar Bakanlığı çalışmaları yüzde 40 oranında amacıyla Milli Akıllı Şebeke | (S), TEİAŞ tamamlanacaktır. Yönetim Sistemi (Milli SCADA) geliştirilmesine || | yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) | 2022(2)

Birincil Enerji Talebi BTEP (145500(1) 152 000 156 000

Elektrik Enerjisi Talebi TWh 300,1 322,5 334,3

Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi TEP/Kişi 1,74 (1) 1,79 1,82 Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi kWh/Kişi 3 661 3 798 3 891 Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı Yüzde 23,1 30,6 24,1 Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Yüzde 03 35 396 Üretimindeki Payı Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Th 1748 165,4 185 Miktarı Elektrik Kurulu Gücü MW 95 891 100 607 102 423 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.2.3.7. Madencilik

a) Mevcut Durum

Madencilik sektöründe 2020 yılında üretim, ithalat ve ihracatta düşüş yaşanmıştır. 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalatta yüzde 47,6, ihracatta yüzde 51,9 ve üretimde yüzde 20,9 artış gerçekleşmiştir. 2020 yılında ihracatta en önemli paya sırasıyla doğal taşlar, demir dışı metaller, feldspat ve bor, ithalatta ise ham petrol, doğal gaz, taşkömürü ve demir cevheri sahiptir. TABLO TI: 39- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 2018 2019 2020 2021(3) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) 09 1 1,2 - Üretim Artışı (Yüzde) (1) 3,2 1,5 -1,5 20,9(2) İhracat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 3 400 3195 2932 2638 İhracat Artışı (Yüzde) 3,1 -6 -8,4 51,9 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) 2 1,9 1,7 19 İthalat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 28 963 31 748 22334 21314 İthalat Artışı (Yüzde 11,1 9,6 -29,5 47,6 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) 3 15,7 10,2 12,5 Kurulan İşletme Sayısı 708 643 721 448 Kapanan İşletme Sayısı 88 84 131 7 Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü

(1) NACE Rev.2 Sinıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) Ocak-Temmuz dönemi

(3) Ocak-Ağustos dönemi

Ülkemiz enerji politikalarında yerli kaynaklara yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarımıza ilişkin yapılmış ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanması ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörü üretim yatırımlarında önemli artış olacağı düşünülmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörü yatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Tüm dünyada etkisini gösteren Covid-19 pandemisi madencilik sektörünü de etkilemiş, bu durum 2020 yılı sektörel göstergelerine yansımıştır. 2021 yılında dünya piyasalarındaki iyileşme ile üretimde ve ihracatta hızlı bir toparlanma görülmüştür. Önümüzdeki dönemdeki sektörel gelişmelerin pandeminin seyrine bağlı olarak şekilleneceği düşünülmektedir. Türkiye'nin ham petrol üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 9,3 artarak 3,2 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 5,5 azalarak 29,4 milyon ton olmuştur. Türkiye'nin 2020 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 9 azalarak 0,441 milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 6,5 artarak 48,1 milyar m3 olmuştur. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumları tarafından yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu doğrultuda, özellikle denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatırımlarının önümüzdeki dönemde de artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, Fatih, Yavuz ve Kanuni derin deniz sondaj gemileri ile Barbaros Hayrettin Paşa ve Oruç Reis sismik arama gemileriyle ülkemiz deniz yetki alanlarında ve KKTC ruhsat sahalarında petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir. 405 milyar m3 doğal gaz rezervi ile küresel ölçekte 2020 yılının deniz alanlarındaki en büyük keşfi olan Batı Karadeniz'deki Sakarya Doğal Gaz Sahasında 2021 yılında yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda ilave 135 milyar m doğal gaz rezervi keşfedilerek bölgedeki toplam doğal gaz rezerv miktarı 540 milyar m”'e ulaşmıştır. Söz konusu sahada doğal gaz üretiminin 2023 yılında gerçekleştirilebilmesi amacıyla gerekli altyapı yatırımlarına başlanmıştır. Bu kapsamda tespit kuyularının açılması, deniz tabanı yüzey tesisi ve iletim sistemleri kurulumu, kara yüzey tesisleri inşası ve malzeme temini gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. Sahanın üretime alınmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli katkı sağlanacaktır. Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleşürilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin ( artırılması, kamu kuruluşlarının yeniden yapılandırılması o yoluyla verimliliklerinin yükseltilmesi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması çalışmalarına devam edilecektir.

b) Amaç

Madencilik sektöründe hammadde arz güvenliğinin sağlanması, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkısının geliştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen, yerli kaynakların daha | fazla kullanılması amacıyla, başta linyit olmak üzere, jeotermal ve kaya gazı gibi | yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge | faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.498) Tedbir 498.2. Kaya gazı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Kaya gazı ve petrolünün | metan gazı konusunda Bakanlığı (S), TPAO üretilmesine yönelik iki kuyuda | kapsamlı araştırma faaliyetleri çatlatma faaliyeti tamamlanacaktır. yürütülecektir. Tedbir 498.3. Bitümlü Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. TKİ-TPAO Bitümlü şeylden sentetik petrol Bakanlığı (S), TPAO, TKİ | Şeyl Sahalarında Ortak Yatırıma üretimine yönelik çalışmalar Yönelik Etüt ve Araştırma | başlatılacaktır. Projesinin fizibilite süreci tamamlanacaktır. 2. Proje kapsamında sahada | yapılacak sondajlar sonrası gerekli | analizler tamamlanacaktır. | Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş | üvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499 Tedbir 499.1. Çevre ve iş Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Çevre ve iş güvenliği alanında güvenliği mevzuatına uyum Bakanlığı (5), Maden ve farkındalık oluşturulmasına yönelik | bilinci artırılacaktır. Petrol İşleri Genel 200 kişiye eğitim verilecektir. Müdürlüğü (MAPEG) 2. Çevre mevzuatına uyum çalışmaları kapsamında, mermer atık/pasalarının bertarafına yönelik | 10 mermer atık projesi | gerçekleştirilecektir. | Tedbir 499.2. Eğitim ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. 500 yetkilendirilmiş tüzel kişinin sertifikasyon çalışmalarına Bakanlığı (5), MAPEG eğitim ve sertifikasyon işlemleri devam edilecek ve tamamlanacaktır. madenciliğe özgü kurumsal iş 2. 1.000 kişiye yönelik daimi güvenliği altyapısı nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon geliştirilecektir. işlemleri tamamlanacaktır. Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501) Tedbir 501.2. Sektördeki Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Tabii kaynaklar alanında firmaların teknik ve mali Bakanlığı (5), MAPEG, yürütülen Ar-Ge projelerine yönelik yapılarının güçlendirilmesine MTA izleme ve değerlendirme raporu yönelik tedbirler alınacaktır. hazırlanacaktır. 2. Türkiye Tabii Kaynak Envanteri güncellenecektir. 3. Maden Dış Ticaret Verilerinin Standardizasyonu Projesi kapsamında 10 maden türüne ilişkin çalışma tamamlanacaktır. Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanların yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.502) Tedbir 502.1. Maden ruhsat | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Altı sahada ara ve uç ürün sahalarının ihalelerinde ileri Bakanlığı (S), MAPEG üretimine yönelik tesis şartlı ihale aşamaları içeren üretim Şartı için çalışmalar yapılacak ve uygulaması bunların sonucuna göre tesis şartlı yaygınlaştırılacaktır. ihale edilebilecek saha sayısı belirlenerek bunların ihalesi apılacaktır. Tedbir 502.2. Ekonomik Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. İleri teknoloji elementlerinin potansiyeli yüksek madenler Bakanlığı (S), MTA, kazanımına yönelik bir adet ile diğer kritik hammaddelerin | TENMAK teknolojik çalışma yapılacaktır. üretim altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 502.3. Enerji ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Madencilik sektöründe kullanılan madencilik makine ve Bakanlığı (5), MAPEG yerli ekipman envanteri ekipmanlarında yerli üretimin hazırlanacaktır. eliştirilmesi sağlanacaktır. Enerji sektörü ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak; nadir toprak elementleri, bor ve diğer ekonomik potansiyeli yüksek madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.503) Tedbir 503.1. Enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Temel ve kritik maden/enerji sektörünün petrol, doğal gaz Bakanlığı (S), MTA, hammaddelerinin teminine yönelik ve jeotermal kaynak ile TPAO 550.000 m arama-araştırma sanayinin hammadde ihtiyacını sondajı, jeotermal kaynak karşılamak üzere yurt içi ve aramalarına yönelik 1.000 km? yurt dışındaki arama jeolojik etüt, 15.000 m sondaj, faaliyetleri hızlandırılacaktır. 750 noktada 60.000 m jeofizik kuyu log alımı ve 150 km jeofizik etüt yapılacaktır. 2. Petrol ve doğal gaz aranması kapsamında kara alanlarında 100 kuyuda sondaj operasyonu yürütülecek ve 2.636 km? üç boyutlu sismik veri toplanacaktır. Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Deniz alanlarında 17.000 km? üç ruhsat sahaları dâhil olmak Bakanlığı (S), TPAO, boyutlu sismik veri toplanacak ve üzere, denizlerde petrol ve MTA dokuz derin deniz sondajı doğal gaz sismik arama ve tamamlanacaktır. sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondajı sayısı 26'ya çıkarılacaktır. Tedbir 503.3. Ülkeler ve ülke | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Yurt dışında hammadde grupları tarafından belirlenen Bakanlığı (S), Dışişleri aramalarına yönelik üç proje kritik hammaddelerin ve nadir | Bakanlığı, MTA, hazırlanacaktır. toprak elementlerinin aranması ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektir. Tedbir 503.4, MTA'nın yurt Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Uluslararası ortak bir proje dışında uygun yatırım ve Bakanlığı (S), Dışişleri hazırlanacaktır. üretim imkânları belirlenerek, | Bakanlığı, MTA, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir. Tedbir 503.5. Karadeniz'de Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Sakarya Doğal Gaz Sahası keşfedilen Sakarya Doğal Gaz | Bakanlığı (S), TPAO Geliştirme projesi kapsamında; Sahasında üretime yönelik detay mühendislik çalışması, deniz yatırım çalışmaları tabanı sistemleri ve deniz altı yürütülecektir. iletim sistemleri ekipman ve malzemelerinin imalat ve teslimatı tamamlanacak, kara yüzey tesisinin inşaat faaliyetlerinde yüzde 75 oranında ilerleme A A Özel sektörün arama faaliyetlerinin artırılabilmesi için finansal riskleri azaltmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.3. Arama ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv rezerv raporlarının uluslararası | Bakanlığı (S), MAPEG Raporlama Komisyonu (UMREK) standartlara uygun şekilde Koduna uygun raporlamalar hazırlanmasına yönelik hazırlanması için en iyi çalışmalar yürütülecektir. uygulamalar kılavuzu hazırlanacaktır. Ülkemiz ekonomisi için temel ve kritik madenler belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.505) Tedbir 505.2. Bu madenlere | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Temel ve kritik madenlere ve ilişkin stratejik rezerv, stok, Bakanlığı (S), Ticaret nadir toprak elementlerine ilişkin ihracat kısıtlaması konularında | Bakanlığı, MAPEG, MTA, | stratejik rezerv, stok, ihracat düzenlemeler yapılacaktır. TENMAK kısıtlaması konularında kritik madenlerle ilgili Türkiye Stratejik ve Kritik Hammadde Raporu hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022 (2)

yatlara) Katma Değerinin GSYH'ya Oranı (Cari Yüzde 2 124 125 Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla) Milyar Dolar 2,9 5,8 7,8 Görünür Linyit Rezervi Milyar Ton 19,3 19,5 19,8 Deniz Sondajı Sayısı (Kümülatif) Adet 12 19 28 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma

a) Mevcut Durum

Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Ticari korumacılığın yükselmekte olduğu günümüz dünyasında rekabetin, üretimin diğer unsurlarına kıyasla daha çok yenilikçilik, esneklik ve tedarik zincirlerinin verimliliğiyle şekilleneceği öngörülmekte ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde lojistik maliyetlerin daha da önemli hale gelmesi beklenmektedir. Dünyada ve ülkemizde yaşanan ve etkisi halen devam eden Covid-19 pandemisi nedeniyle lojistik ve ulaştırma maliyetlerindeki artış başta karayolu ve havayolu olmak üzere yük ve yolcu taşımacılığını olumsuz etkilemekle birlikte ülkemizin tüketim ve üretim merkezlerine olan coğrafi yakınlığı ve üretim kapasitesi önemli fırsatlar sunmaktadır, Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmasına rağmen, artan ulaşım talebine karşı geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle tarihsel olarak karayolu odaklı büyüyen ulaştırma sistemi, kaynakların yoğunlukla karayoluna tahsis edilmesine sebep olmuş ve hâlihazırda büyük bölümü yüksek hizmet seviyesinde bulunan karayolu ağında arz fazlası oluşmuştur. Bununla birlikte artan ulaşım < ihtiyaçlarına (oOuygun demiryolu ve denizyolu altyapısının zamanında oluşturulamaması, yük ve yolcu taşımacılığının ağırlıklı olarak en esnek ulaştırma türü olan karayolu ağına yüklenmesine yol açmakta ve verimli olmayan bir yapı ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede ulaşım maliyetleri, erişilebilirlik ve trafik güvenliği gibi unsurları temel alan ve türler arasında dengeli ve birbirini tamamlayıcı bir ulaştırma sisteminin oluşturulmasını amaçlayan Ulusal Ulaştırma ve Lojistik Ana Planının güncellenerek uygulamaya konulmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Ayrıca lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması yönündeki ihtiyaç önemini korumaktadır. Eşit ve erişilebilir bir ulaşım altyapısının sağlanabilmesi için ulaşım stratejilerimizin değişen küresel şartlar altında ortaya konulduğu 12. Ulaştırma ve Haberleşme Şurası 6-8 Ekim 2021 tarihlerinde gerçekleştirilmiş, mevcut ihtiyaçlar ve ulaştırma sektörünün On İkinci Kalkınma Planına ışık tutacak stratejik hedefleri lojistik, mobilite ve dijitalleşme ana eksenlerinde ele alınmıştır. TABLO TI: 40- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2019) (Yüzde) Yük (Ton-km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-27 76,4 17,6 6,0 (1) Türkiye 89,2 4,9 5,9 (2) Yolcu (Yolcu-km) Karayolu Demiryolu (3) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-27 81,6 8,4 0,3 9,7 Türkiye 89,8 1,3 0,6 8,3 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri 2021, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD.

(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.

(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.

2019 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında ülkemizin yüzde 4,9 olan demiryolu payının, yüzde 17,6 olan AB-27 ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da ülkemizin yüzde 1,3 olan payı AB- 27'nin yüzde 8,4 olan payının gerisinde kalmaktadır. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir. TABLO II: 41- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim (Yüzde) Birim 2019 2020 2021(1) 2020 2021 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (2) Milyon-Yolcu-km 4841 1436 2400 -70,3 67,1 Yük Taşıma (Yurt İçi) (3) Milyon-Ton-km 13830 15 428 16 264 11,5 5,4 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-km 751 1357 1504 80,7 10,8 Denizyolu Ulaşımı(4) Yük Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Ton 56,11 58,80 60,87 4,8 3,5 G00 Give ÜR) Tonalı eapyr 6723 6 228 6532 4 3,8 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu-km 31174 16 948 22132 -45,6 30,6 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) (5) Milyon-Yolcu-km 133912 43 692 70.223 -07,4 60,7 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (6) Milyon-Yolcu-km 339 601 288 992 297 975 -14,9 3,1 Yük Taşıma (Yurt İçi) (6) Milyon-Ton-km 267 579 272913 278371 1,9 2,0 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM

(1) Gerçekleşme tahmini (2) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir. (3) İdari yük taşımaları hariçtir. (4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır. (5) Yalnız THY tarafından yapılan taşımalardır. (6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2021 itibarıyla 143 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 28.339 km'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde 554 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO II: 42- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı (Eylül 2021) (km) Yol Sınıfı BSK Kaplama Parke (Stabilize (Toprak MW ver Toplam Otoyollar (1) 3532 - - - - - 3532 Devlet Yolları 19111 11 504 45 22 - 288 30 970 İl Yolları 5 764 25 836 243 322 412 1 509 34 086 Toplam 28 407 37 340 288 344 412 1797 68 588 Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü

(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2019 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 473, İngiltere'de 491, Almanya'da 574 ve İspanya'da 519 iken Türkiye'de 150'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 45, İngiltere'de 55, İspanya'da 72 ve Almanya'da 64 iken Türkiye'de 438'dir. Bu çerçevede trafik güvenliği konusu önemli bir sosyoekonomik sorun alani oluşturmakta ve ülkemizde trafik kazalarının önlenmesine yönelik tedbirler önemini korumaktadır. Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2020 yılı sonu itibarıyla 1.213 km'si hızlı tren hattı, 9.194 km'si konvansiyonel ana hat, 2.396 km'si tali hat ve istasyon yolları olmak üzere toplam 12.803 km'dir. Toplam ağın yüzde 53'ü sinyalli, yüzde 46'sı ise elektrikli olup 2021 ve 2022 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. TABLO TI: 43- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması

(2019)

Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Hat

m Yoğunluğu Verimliliği (Hat Verimliliği (Hat

Ülkeler — h MN

km / bin km? km / 100 bin Başına Düşen Başına Düşen

nüfus Trafik-107) Tren - 109)

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımaları dâhil edilmiştir. Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümü bazında Türkiye'nin demiryolu ağında ve demiryolları üzerindeki hat başına düşen trafik ve tren sayısında AB-27 ortalamasının altında olduğu gözlenmektedir. İşletmeye alınan hızlı tren hatlarında taşınan yolcu sayısı pandeminin etkisiyle 2020 yılında 2019 yılına göre yüzde 70,3 düzeyinde azalmasına rağmen normalleşmeyle birlikte 2021 yılında 2020 yılına göre yüzde 67 düzeyinde artacağı öngörülmektedir. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-İzmir, Bursa-Bilecik, Konya-Karaman-Adana-Gaziantep ve Ankara- Sivas demiryolu hattı yapım çalışmaları devam etmektedir. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalışmaları devam eden eksik altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlı tren yolcu taşımacılığındaki artışın yükselmesi beklenmektedir. 2020 yılında yurt içi demiryolu yük taşımalarında yüzde 11,5, yurt dışı yük taşımalarında ise yüzde 80,7 artış gerçekleşmiştir. 2021 yılındaki değişim oranlarının ise sırasıyla yüzde 5,4 ve yüzde 10,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmektedir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımalarında istenen gelişmenin sağlanması beklenmektedir. Denizyolu Denizcilik Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde 2020 yılı sonu itibarıyla 11,6 milyon TEU konteyner ve toplam 496 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2021 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 4,3 artış ile 12,1 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 1,8 artışla 505 milyon ton olması beklenmektedir. Ülkemiz limanlarında elleçlenen konteyner miktarı 2000-2010 yılları arasında yıllık ortalama yüzde 17,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2010-2020 yılları arasında yüzde 9,2'ye gerilemiştir. Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2000-2010 dönemi için yaklaşık 4,4; 2010-2020 dönemi için 1,5 olarak hesaplanmaktadır. TABLO II: 44- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği (2020) Limanlar (Bin TEU) Tanger-Med-Fas 5771 Pire-Yunanistan 5437 Valensiya-İspanya 5 415 Algeciras-İspanya 5 106 Barselona-İspanya 2958 Gioia Tauro-İtalya 3193 Ambarlı Limanları-Türkiye 2887 Le Havre-Fransa (1) 2 445 Cenova-İtalya 2353 Mersin-Türkiye 1948 Marsilya-Fransa (1) 1300 İzmir Aliağa-Türkiye 1275 Trieste-İtalya (1) 687 Köstence-Romanya (1) 643 İzmir Alsancak-Türkiye 436 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM

(1) Limanların Resmi İnternet Siteleri ve Faaliyet Raporları 2020 yılında ülkemizdeki 11,6 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 56'si Ambarlı limanları, Mersin, Alsancak ve Aliağa limanlarında gerçekleştirilirken Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 90'ı tek başına Pire limanında gerçekleştirilmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede ülkemizdeki liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilecektir. Havayolu DHMİ tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 49 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları A.O. tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimanı, özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen, Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve İstanbul havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 56'dır. Üçüncü bağımsız pisti 14/06/2020 tarihinde açılarak ilk fazı tamamlanan ve yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip İstanbul Havalimanı, hizmet vermeye başladığı tarihten Ekim 2021'e kadar 100 milyon yolcuya hizmet vermiştir. Kargo operasyonlarına ise Atatürk ve İstanbul havalimanlarında devam edilmektedir. i DHMİ bünyesindeki Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Milas-Bodrum, Muğla Dalaman, Izmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa-Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilen İstanbul Havalimanı ile Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, KÖİ modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2020 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 66,7; dış hatlarda ise yüzde 96,9 olarak gerçekleşmiştir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 10 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2020 yılı sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 1,5 artış ile 554'e yükselmiştir. 523'ü yolcu, 31'i kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 105.336, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.453 tondur. 2020 yılında pandemi etkisiyle havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 70,6 azalarak 31,9 milyon, iç hatlarda yüzde 50,2 azalarak 49,7 milyon ve toplamda ise yüzde 60,8 azalarak 81,6 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı sonunda bir önceki yıla göre toplam yolcu sayısında iç hatlarda yaklaşık yüzde 32, dış hatlarda yüzde 65 ve toplamda ise yaklaşık yüzde 45 seviyesinde artış beklenmektedir. 01/06/2020 itibarıyla başlayan normalleşmeye rağmen havayolu sektöründeki normalleşme süreci diğer ülkelerin sivil havacılık otoritelerinin de kararları doğrultusunda kademeli ve yavaş şekilde ilerlemektedir. IATA, ACI, EASA ve EUROCONTROL gibi uluslararası sivil havacılığa yönelik örgütlerin yapmış olduğu tahminlerde 2019 yılı yolcu sayılarına 2023-2025 yılları arasında ulaşılabileceği ifade edilmektedir. Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 84'ü İstanbul, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, Çukurova Bölgesel, Rize-Artvin, Bayburt-Gümüşhane, Tokat ve Yozgat havalimanları projelerinin yapımına devam edilmektedir. Posta Sektörü Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri ticaretin ve kurumlar arası iletişimin önemli bir altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. Pandemi ile birlikte güçlenen bu eğilimin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Posta hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın kullanımı ile geliştirilen yeni iş modelleri ve tüketici odaklı çözümlerle hizmet kalitesinin artırılması ise e-ticaret alanında firmaların rekabet gücünü destekleyici rol oynamaktadır. 02/07/2021 tarihinde Karayolu Taşıma Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak Posta Hizmetleri Kanunu ile uyumsuzluklar giderilmiş olup Posta Hizmetlerinin Sunulmasına İlişkin Yönetmelikte değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar BTK tarafından sürdürülmektedir. BTK kararları ile sektörde hizmet kalitesinin artırılması amacıyla hizmet sağlayıcılar tarafından alternatif teslimat yöntemlerinin kullanılmasına ve bilgi güvenliğinin artırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 22'si ulusal düzeyde olmak üzere 37 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 1.126 müdürlük, 2.271 şube, 1.036 acente ve 40 mobil işyeri olmak üzere toplam 4.473 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 1.161 adedi herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç

Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajından en iyi şekilde faydalanarak modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır. Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızlı, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilecek ve sektöre giriş engellerini ortadan kaldıracak tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.507) Tedbir 507.5. Özel demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ulusal emniyet makamı ve işletmeciliğinin teşvik edilmesi (S) rekabet makamını içerecek ve demiryollarında şekilde Demiryolu Çerçeve serbestleşmenin geliştirilmesine Kanunu çalışmaları yönelik ikincil mevzuat tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.508) Tedbir 508.1. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Uluslararası taşımalarda taşımacılığında yük (S), Karayolları Genel kullanılan geçiş belgelerinin ehareketliliğinin ölçülmesi, atıl Müdürlüğü permit projesi kapsamında ilk kapasitenin kullanılması, etapta üç ülkeyle elektronik maliyetlerin optimize edilmesi olarak düzenlenerek ve kayıt dışılığın önlenmesine denemelerin başlaması yönelik dinamik bir taşımacılık sağlanacaktır. veri tabanı oluşturularak tüm paydaşlar tarafından erişilebilir hale getirilecek, dijital platform ve uygulamalar yoluyla paylaşım ekonomisi modellerinin hayata geçirilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 508.3. Blokzincir Ticaret Bakanlığı (S) 1. Blokzincir teknolojisinin uygulamalarının gümrük ve lojistik süreçlerinde yaygınlaştırılmasını teminen uygulama örnekleri incelenerek, ulaştırma ve gümrük mevcut sistemlerimiz ile hizmetlerinde gerekli hukuki ve uygulanabilirliği ve fiziki altyapı çalışmaları entegrasyonu İçin tamamlanacaktır. değerlendirme ve analiz çalışmaları yapılacaktır. Kaynakların daha etkin kullanılması, verimliliğin artırılması ve görev odaklı organizasyon yapısının sağlanmasını teminen demiryolu sektöründeki kuruluşların altyapı yapımı, işletmeciliği ve bakım onarımı ile tren işletmeciliği ve bakım-onarımı ayrımında görev dağılımları yeniden organize edilecektir. (Kalkınma Planı p.509) Tedbir 509.1. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Diğer ulaşım modlarına altyapı yapımı, bakımı, altyapı (S), Ticaret Bakanlığı uygulanan teşvik sisteminin erişimi ve tahsisi, şebeke demiryolu sektörüne bildirimi, emniyet yönetimi, uygulanmasına yönelik düzenleme ve denetleme, tren çalışmalar yapılacaktır. işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalatı ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasında etkin bir çalışma mekanizması kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır. Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510) Tedbir 510.1. Küçük Ulaştırma ve Altyapı 1. Liman yatırımlarına ilişkin görev ve ölçekli, dağınık, verimsiz Bakanlığı (5), Çevre ve yetkiler gözden geçirilerek bu alanda ve hizmet kalitesi düşük Şehircilik Bakanlığı yapılacak yatırımların koordineli liman altyapısının önüne yönetilmesini sağlamaya dönük geçilebilmesini teminen mevzuat çalışması yapılacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından ilgili kurumlar koordine edilerek gerekli tedbirler alınacaktır. Tedbir 510.2. Liman Ulaştırma ve Altyapı 1. Liman hizmet kalemlerini belirleyip hizmet kalemleri Bakanlığı (S), Ticaret tanımlayan bir tebliğ yayımlanacak ve tanımlanarak tüm Bakanlığı tüm limanlarda uygulanabilir hale limanlarda standart hale getirilecektir. getirilecektir. İİ | Tedbir 510.3. Liman Ulaştırma ve Aliyapı 1. Yeşil Liman sertifikası verilmesine operasyonlarında enerji Bakanlığı (S), Çevre ve yönelik mevzuat hazırlıklarına verimliliğinin artırılması, Şehircilik Bakanlığı, Enerji | başlanılacak ve yeşil liman çevresel etkilerin en aza ve Tabii Kaynaklar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. indirilmesi ve Bakanlığı sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik Yeşil Liman uygulamaları desteklenecektir. Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 511.1. Ulaştırma ve Altyapı 1. Bilgi ve iletişim altyapısından Karayollarında önleyici Bakanlığı (5), Karayolları | yararlanılarak varlık yönetim sistemleri bakım kavramının esas Genel Müdürlüğü geliştirilmesi amacıyla karayolu ağında alındığı bir varlık yönetim envanter bilgileri toplanmış olup karar sistemi kurulacak; ağır destek ve yönetim sistemleri taşıt trafiği 1.000 araçlık geliştirilecektir. Yıllık Ortalama Günlük 2. Yıllık ortalama günlük ağır taşıt Trafiğin üzerinde olan trafiği 1.000 aracın üzerinde olan güzergahlarda BSK güzergâhlar öncelikli olmak üzere BSK kaplama yapımına ağırlık kaplama yapımı gerçekleştirilecektir. verilecektir. Tedbir 511.3. Demiryolu | Ulaştırma ve Altyapı 1. Varlık Yönetim Sistemi Kurulması altyapısı ve demiryolu Bakanlığı (5), TCDD, projesi kapsamında sistem tasarımı araçlarında bakım-onarım | TCDD Taşımacılık A.Ş. tamamlanacak ve mevzuat çalışmaları faaliyetleri iyileştirilecek, yapılacaktır. önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır. Tedbir 511.5. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Mevcut durum analizi, envanter ağında enerji ve zaman Bakanlığı (S), Karayolları | çalışması, kullanıcı ihtiyaçları ve tasarrufunu, trafik Genel Müdürlüğü, İlgili referans mimari örnekleri incelemesi güvenliğini, karayolu Yerel Yönetimler sonucunda ülke ihtiyaçlarına uygun kapasitesinin etkin Ulusal AUS Mimarisi hazırlanarak kullanımını sağlayan Akıllı kullanıma sunulacaktır. Ulaşım Sistemleri (AUS) ile ilgili mimari yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tamamlanarak uygulamaya konulacaktır. Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512) Tedbir 512.1. Yol İçişleri Bakanlığı (S), Milli | 1. Trafik güvenliği konusunun güvenli kullanıcılarının hata Eğitim Bakanlığı, Sağlık sistem yaklaşımı temelinde yapacağını kabul eden ve | Bakanlığı, Sanayi ve yönetilmesini teminen yalnızca yol güvenliğini trafik Teknoloji Bakanlığı, karayolu trafik güvenliğinden sorumlu sistemi içerisindeki tüm Ulaştırma ve Altyapı bir yapının tesis edilmesine ilişkin aktörlerin ortak bir Bakanlığı, Emniyet Genel | kavramsal çerçeve, program ve sorumluluğu olarak gören | Müdürlüğü, Jandarma kurumsal yapının tasarımı Güvenli Sistem Yaklaşımı Genel Komutanlığı tamamlanacaktır. benimsenecek ve bu 2. Karayolu Trafik Güvenliği Strateji yönde kurumsal yapı tesis Belgesi ve Eylem Planı'nın hayata edilecektir. geçirilmesi çalışmaları kapsamında kurul başkanının uygun gördüğü zamanlarda, yılda iki defa toplantı yapılacaktır. Tedbir 512.2. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Bölünmüş yol çalışmalarına kritik ağındaki darboğazlar Bakanlığı (S), Karayolları | dar boğazların önceliklendirilmesi giderilecek, kaza kara Genel Müdürlüğü suretiyle devam edilecektir. noktaları iyileştirilecek ve 2. 50 kaza kara noktası toplam 2.872 km iyileştirilecektir. bölünmüş yol yapılacaktır. Tedbir 512.4. Trafik İçişleri Bakanlığı (S), Milli | 1. Ülke genelinde yol kullanıcılarını güvenliğinin en üst Eğitim Bakanlığı, trafik güvenliği hususunda seviyede tesis edilebilmesi / Ulaştırma ve Altyapı bilgilendirme ve bilinçlendirme için yol teknolojilerindeki Bakanlığı, Emniyet Genel | faaliyetleri kapsamında kamu spotu gelişmelerden de Müdürlüğü, Jandarma yapılacak, afiş ve materyaller yararlanılarak denetimler Genel Komutanlığı, bastırılacaktır. etkinleştirilecek, yol Karayolları Genel 2. Trafik kazası kaynaklı can kayıpları kullanıcıları trafik güvenliği | Müdürlüğü, RTÜK 2021 yılına göre yüzde 6,7 konusunda azaltılmasına yönelik çalışmalar bilinçlendirilecektir. yürütülecektir. 3. 34.020.636 araç/sürücü denetimi gerçekleştirilecektir. Tedbir 512.5. Elektronik | İçişleri Bakanlığı (S), 1. PTS-EDS Projesi kapsamında; Denetim Sistemlerinde Emniyet Genel devlet ve il yolları ağındaki kazaların anlık hız denetimi yerine Müdürlüğü, Jandarma yoğun olarak meydana geldiği yerleri ortalama hız denetimleri Genel Komutanlığı, de kapsayacak şekilde, Kent Güvenlik esas alınacaktır. Karayolları Genel Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Müdürlüğü Tanıma Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılım ve donanımlardan faydalanılarak Ortalama Hız İhlal Tespit Sistemlerinin kurulması sağlanacaktır. 2. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğuna ait devlet ve il yolları ağındaki iki güzergâhta Anlık Hız İhlal Tespit Sistemi yerine Ortalama Hız İhlal Tespit Sistemi hayata geçirilecektir. Ulusal ölçekteki mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; kentsel lojistik planlar, makro ölçekteki mekânsal strateji planları, çevre düzeni planları ve lojistik master planları eşgüdüm içerisinde hazırlanacak ve uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.514) Tedbir 514.1. Türkiye Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulusal Ulaştırma ve Lojistik Ana Lojistik Master Planı ile Bakanlığı (S) Planı çerçevesinde izleme ve Ulusal Ulaştırma Ana Planı değerlendirme sistemi kurulacaktır. koordineli bir biçimde tamamlanacaktır. Tedbir 514.2, Kentsel Ulaştırma ve Altyapı 1. Sürdürülebilir ve Akıllı Hareketlilik lojistik planlarının Bakanlığı (S), Çevre ve Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanması yönünde Şehircilik Bakanlığı yayınlanacaktır. mevzuat düzenlemesi yapılacak ve rehber dokümanlar hazırlanacaktır. Demiryolu yolcu taşımacılığında tüketici odaklı talep yönetimi ile modem tren işletmeciliği yapılarak hizmet kalitesi artırılacak; hızlı, güvenli, emniyetli ve konforlu bir demiryolu ulaşımı tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 515.1. Demiryolu | Ulaştırma ve Altyapı 1. Konvansiyonel hatların bulunduğu ulaştırmasında emniyet Bakanlığı (S), TCDD gar ve istasyonlarda engelsiz erişim standartları artırılacak, Taşımacılık A.Ş. imkânları artırılacaktır. hemzemin geçitler kontrollü hale getirilecek, gar ve istasyonlarda engelsiz ulaşım imkânları artırılacaktır. Tedbir 515.2. Daha Ulaştırma ve Altyapı 1. Ankara-Sivas Yüksek Hızlı Tren dengeli bir modal Bakanlığı (S), TCDD Hattında kalan işler tamamlanarak dağılımın oluşturulması ve kesintisiz ve güvenli YHT işletmeciliği yolcu konforunun tesis edilecektir. artırılması amacıyla yapım 2. Ankara-İstanbul Hızlı Tren Projesi çalışmaları devam eden kapsamında Doğançay Ripajı 2 yüksek hızlı ve hızlı tren projesinin yapım çalışmalarına hatları tamamlanacaktır. başlanılacaktır. 3. Ankara-İzmir demiryolu projesinde altyapı yapım çalışmalarına devam edilecek, kalan işlerde yapım çalışmalarına başlanacaktır. Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla | sektörde rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.517) Tedbir 517.2. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı Karayolu Taşıma Kanunu ile Posta Taşıma Kanunu ile Posta Bakanlığı (S), BTK Hizmetleri Kanunu ve ikincil Hizmetleri Kanunu ve mevzuatta yer alan uyumsuzluk ve ikincil mevzuatta yer alan mükerrerlikleri gidermeye yönelik uyumsuzluk ve mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. mükerrerlikleri giderecek düzenlemeler yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) km 1213 1455 2257

Demiryolu Yolcu Taşımacılığının Toplam İçerisindeki

Yüzde 1,9 4,9 5,3

Payı (Karasal)

Çift Hatlı Demiryolu Uzunluğunun Toplam Ana Hat Yüzde 3 14 7 İçerisindeki Payı nı my T Kabotaj Hattında Elleçlenen Yükün Toplam Yüzde 11,8 22 140 Elleçlemeler İçerisindeki Payı Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Milyon 81,7 118,2 172,5 Dâhil) Kişi Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) km 28 195 28 600 29 057 m — İİ İİ Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) km 3523 3 581 3741 BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) km 27853 28 935 30 207 İyileştirilen Kaza Kara Noktası Adet 39 50 50 Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı Kişi 4 866 4575 4 268

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler

a) Mevcut Durum

2020 yılında tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisi, toptan ve perakende ticareti önemli ölçüde etkilemiştir. Kapanmalar ve arz zincirindeki yavaşlama, talep ve arz yönlü daralmayı beraberinde getirmiş, ticarete konu ürün gamının toplam ticaret içindeki payında değişikliklere yol açmıştır. 2020 yılında ülkemizde GSYH yüzde 1,8 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 4,4 büyümüş, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise pandeminin ve uzun süreli kapanmaların etkisiyle yüzde 35,3 küçülmüştür. 2020 yılında; toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 12,6; konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin payı ise yüzde 1,8 olmuştur. 2019 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı girişim sayısına göre yüzde 31,2; ciroya göre yüzde 40,3 olmuştur. TABLO II: 45- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) 2016 2017 2018 2019 2016 2017 2018 2019 Toptan Ticaret 246 254 266 2/4) 1429 1850 2287 2676 Perakende Ticaret 705 723 719 732 599 710 807 931 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 2981 3100 3160 3228| 4993 6299 7824 8940 Toptan ve Perakende Ticaretin o s6 312 312) 406 406 395 403 Payı (Yüzde) Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2) Covid-19 pandemisiyle birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmaktadır. Kapanmaların da etkisiyle arz yönündeki daralmalar, tüketicilerin panik alımları ve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlı tükenen temel ihtiyaç stoklamaları sağlıklı bir ticaret ortamı oluşmasını zorlaştırmıştır. Diğer taraftan, küresel salgın sürecinde tüketiciler temel ihtiyaçlar, ambalajlı ve raf ömrü uzun gıdalar ile sağlık ürünlerine yönelmiş, kozmetik ürünleri, giyim ve elektronik eşyalar gibi temel olmayan ihtiyaçlara olan talep ise azalmıştır. Firmalar tüketici güvenini sağlayabilmek amacıyla hijyenik teslimata ve müşteri desteğine ağırlık vermiştir. Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, franchising (İsim Hakkı Devri) sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla toptan ve perakende ticarette 3,9 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,2 milyon kişi istihdam edilmiştir. Toplam istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 13,7, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 4,5'tir. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkanları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 38,8 ve yüzde 44,6 olmuştur. 2020 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 37,5 ve yüzde 41 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 46- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları 2018 (o 2019 (O 2020 2020(2) 2021(2) Tüzel Kişi 28 852 29 599 36 419 22352 24 086 Kurulan Toptan ve Gerçek Kişi 13129 OoO9666 Oo 12105 Oo 7515 6 922 Perakende Ticaret (1) Tüzel Kişi 4334 4 538 4979 2791 2 559 Kapanan Gerçek Kişi 8204 7943 9997 6 168 5 964 Toptan ve Tüzel Kişi 33,4 34,7 35,4 34,8 33,8 Perakende Kurulan Ni Ticaretin Gerçek Kişi 37,4 39,5 39 37,5 38,8 Genel Toplam Tüzel Kişi 31,9 323 32 31,5 313 Içindeki Payı Kapanan (Yüzde) Gerçek Kişi 43,2 41,7 41,4 41 44,6 Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri

(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2010-2020 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 7,84 milyar ABD doları, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,17 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleşmiştir. Covid-19 pandemisiyle birlikte ekonomik ve sosyal faaliyetlerin uzaktan sürdürülebilmesi ihtiyacı dijital dönüşümü hızlandırmış, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte bu alandaki yatırımlar artmıştır. Mağazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2020 yılında e-ticaret hacmi geçen yıla oranla yüzde 66 artarak 226,2 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 91,4'ünü yurtiçi harcamalar oluşturmuştur. e-Ticaretin genel ticarete oranı 2019 yılında yüzde 9,8 iken 2020 yılında yüzde 15,7'ye yükselmiş, perakende e-ticaretin toplam e-ticaret içindeki payı ise yüzde 64 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemizde 2019 yılında 68.457 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2020 yılı itibarıyla 256.861'e yükselmiştir. İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2014 yılında 41,9 milyar TL iken 2020 yılında 260,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde söz konusu tutar 263,5 milyar TL seviyesindedir. 2011 yılında yüzde 8,4 olan internetten alışveriş yapanların oranının 2021 yılı sonuna kadar yüzde 44,3'e ulaşması beklenmektedir. TABLO II: 47- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1) 2014 2017 2018 2019 2020 2020(2) 2021(2) İşlem Adedi (Milyon) 1905 3298 41 6071 889 5059 824 İşlem Tutarı (Milyar TL) 41,9 99 1389 1901 2604 1538 O 263,5 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Tüketicinin korunmasına yönelik mevzuatın iyileştirilmesi kapsamında; kullanılmış bazı malların yenilenmesi ve tekrar satışa sunulmasına ilişkin uygulama usul ve esaslarını düzenleyen Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik 22/08/2020 tarihli ve 31221 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bunun yanı sıra Tanıtma ve Kullanma Kılavuzu Yönetmeliğinde ve Garanti Belgesi Yönetmeliğinde değişiklikler yapılmış ve değişiklikler 05/11/2020 tarihli ve 31295 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Sebze ve meyvelerin ambalajlama, taşıma, depolama ve perakende satışa sunma standartlarını yeniden belirleyen Sebze ve Meyvelerin Toptan ve Perakende Ticaretinde Uyulması Gereken Standartlar Hakkında Tebliğ 29/06/2021 tarihli ve 31526 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 2017 yılında 590.303 iken 2019 yılında 547.235'e düşmüştür. 2020 yılının ilk altı ayında ise bu sayı 268.805 olarak gerçekleşmiştir. Perakende işletmelerin açılış ve faaliyeti ile kapanışında gerekli başvuru ve diğer işlemlerin tek merkeze yapılmasını ve bu merkezden sonuçlandırılmasını sağlayacak Perakende Bilgi Sisteminin (PERBİS) ve sistemin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirleyen (yönetmelik | çalışmalarının 2021 yılı sonu itibarıyla tamamlanması öngörülmektedir. 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile 5957 sayılı Sebze ve Meyve Ticareti İle Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar ise devam etmekte olup e-ticarette ürün güvenliği denetimlerinin yapılabilmesi amacıyla Uzaktan İletişim Araçları Yoluyla Piyasaya Arz Edilen Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliğinin hazırlık çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

Kalite odaklı, yenilikçi yaklaşım ve uygulamalarla ülkemizin, ticaretin kolay ve güvenli yapıldığı, tüketici haklarının gözetildiği ve korunduğu önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519) Tedbir 519.2. Toptan ticareti | Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve | 1. Toptancı hallerine ilişkin geliştirmeyi teminen toptancı Orman Bakanlığı ikincil mevzuat düzenlemeleri hallerinin ve benzeri yapıların yapılacaktır. modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. | e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantajı olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520) Tedbir 520.6. İlgili Ticaret Bakanlığı (5), Hazine 1. Sınır ötesi e-ticarette kurumların koordinasyonu ile (| ve Maliye Bakanlığı ürünlerin iade alınması sınır ötesi e-ticarette ürünlerin sürecinin kolaylaştırılmasına iade alınması sürecinin ilişkin teknik düzenlemeler kolaylaştırılmasına ilişkin yapılacaktır. mevzuat düzenlemeleri 2. Teknik düzenlemeler yapılacak ve uygulama neticesinde tamamlanan iyileştirilecektir. kullanıcı kılavuzları yayımlanacaktır. Tedbir 520.7. e-Ticarette Ticaret Bakanlığı (S), Diğer 1. e-Ticarete konu ürünlerin ürün güvenliği denetimlerinin | İlgili Kurum ve Kuruluşlar ürün güvenliği denetimlerini sağlanması konusunda model de içeren Uzaktan İletişim geliştirilecek ve ihtiyaç Araçları Yoluyla Piyasaya Arz duyulan yasal düzenlemeler Edilen Ürünlerin Piyasa yapılacaktır. Gözetimi ve Denetimine Dair Yönetmelik hazırlanacaktır. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.521) Tedbir 521.1. Tüketicinin Ticaret Bakanlığı (S), Çalışma | 1. Farklı idareler üzerinden korunmasına ilişkin mevzuat ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, (| yürüyen yapının güncel gelişmelere uygun Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, toplulaştırılması, uygulama olarak gözden geçirilecek, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve yeknesaklığının sağlanması ve piyasa gözetim ve denetim Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve | mükerrerliklerin engellenmesi faaliyetlerinin etkinlikleri Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve | amacıyla bağımsız bir Piyasa artırılacaktır. Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Gözetim ve Denetim Kurumu Bütçe Başkanlığı, Bilgi kurulacaktır. Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu Tedbir 521.2. Bilinçli Ticaret Bakanlığı (S), Adalet 1. Tüketici hukuku uyuşmazlık tüketimi yaygınlaştırıcı tanıtım | Bakanlığı, RTÜK çözüm mekanizmalarında ve farkındalık faaliyetleri kapasitenin geliştirilmesine yürütülecektir. yönelik çalışmalar yürütülecek, tüketicileri bilinçlendirici materyaller hazırlanacak ve dijital platformlar geliştirilecektir. Tedbir 521,3. Tüketicilere (| | Ticaret Bakanlığı (S), RTÜK 1. Belirlenecek üniversite ve yönelik hizmet memnuniyet araştırma kuruluşları endeksi oluşturulacaktır. tarafından Türkiye genelinde her yıl yapılacak araştırma ile memnuniyet endeksi oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2) | Lisanslı Depo Sayısı Adet 120 145 160 Güven Damgası Alan e-Ticaret Sitesi Sayısı Adet 22 100 | 250 e-Ticaret işlem Hacmi (3) Milyar TL 260 340 450 İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı Yüzde 36,5 443 | 51,6

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bankalararası Kart Merkezinden temin edilen internet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutarı verisidir. 2.2,.3.10,. Gümrük Hizmetleri

a) Mevcut Durum

2021 yılında, Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında alınan tedbirlere ek olarak, işlemlerin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. Gümrük sahası içerisinde yapılan bazı ölçüm ve kontrollerle veri girişlerinin tablet bilgisayarlar aracılığıyla yapılmasına imkân veren Tablet PC Projesi hâlihazırda 19 kara gümrük kapısına ve 12 Ro-Ro limanına yaygınlaştırılmıştır. Havayoluyla gelen hammadde ve aramalı niteliğindeki ithal eşyasının Türkiye Gümrük Bölgesi'ne gelmeden gümrük işlemlerinin tamamlanmasına ve bekleme olmaksızın üretim tesislerine sevk edilmesine imkân veren Havayolunda Varış Öncesi Gümrükleme projesi uygulamaya alınmıştır. Geçici ithalat, geçici ihracat ve transit işlemlerinde gümrük beyannamesi yerine kullanılan ATA karnelerinin elektronik ortamda işlem görmesini sağlayan e-ATA/TR Programı hayata geçirilmiştir. 10/03/2021 tarihinde Ticaret Bakanlığı tarafından yayımlanan 2021/8 sayılı Kolay İhracat Noktaları Genelgesiyle nihai çıkış noktasının bir izinli gönderici tesisi olması kaydıyla, ülkemizin her noktasından tamamen dijital ortamda açılan ihracat beyannameleri kapsamı eşyanın, ihracatçı firma tesisinden herhangi bir araçla, gümrük idaresine uğramaksızın ve herhangi bir bürokrasi olmaksızın doğrudan farklı bir gümrük müdürlüğüne bağlı izinli gönderici tesisine gönderilmesi ve bu tesiste gerekli işlemlerin gerçekleştirilerek yurtdışına sevk edilebilmesini teminen düzenlemeler yapılmıştır. Bunlara ek olarak gümrüklerde ödemelerin 7 gün 24 saat elektronik olarak yapılabilmesini sağlamak için sürdürülen çalışmalarda önemli ilerleme sağlanmıştır. POS pilot uygulamasına ilişkin Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde deneme yapılmış olup 2020 yılı Temmuz ayında İpsala Gümrük Müdürlüğünde ortak POS cihazlarından yol geçiş ücretleri ile trafik para cezalarının ödenmesine ilişkin pilot uygulama yapılmıştır. Sistemin daha hızlı ve efektif çalışabilmesini teminen pilot uygulama sonuçları değerlendirilerek teknik çalışmalar yürütülmektedir. Çalışmaların tamamlanmasıyla birlikte tüm gümrüklerde uygulama devreye alınacaktır. Ayrıca, Gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması kapsamında ihracat yükü taşıyan araçların sınır kapılarında bekleme sürelerinin azaltılması amacıyla devreye alınan Randevulu Sanal Sıra (RSS) Sistemiyle ilgili iyileştirme ve geliştirme çalışmaları sürdürülmektedir. 2021 yılının Ocak-Temmuz döneminde işlem yapılan toplam gümrük beyanname sayısı, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,7 artarak 4.508.548'e yükselmiştir. Aynı dönemde ihracat ve/veya ithalat yapan toplam firma sayısı da yüzde 131,9 artarak 244,.050'ye yükselmiştir. Kaçakçılıkla etkin mücadele edilebilmesi ve mevcut kapasitenin artırılması amacıyla, personel, ekipman ve dedektör köpek teminine devam edilmiş, eğitim faaliyetleri yaygınlaştırılmış ve mevcut uygulamaların etkinliğine yönelik Veri Yönetimi ve Hedefleme Yazılımı Projesi başlatılmıştır. Veri Yönetimi ve Hedefleme Yazılımı Projesi kapsamında yazılımın üzerine inşa edileceği kullanım senaryolarının gerçekleşmesi çalışmaları sürdürülmüştür. Kaçakçılıkla mücadelede önemli bir yer tutan araç ve konteyner tarama sistemi sayısı 2021 yılında 72'ye yükseltilmiş olup bu alanda dışa bağımlılığı azaltmak için Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesi başlatılmıştır. Ön tasarımı ve kritik tasarımı tamamlanan sistem, geçici kurulum sahasında entegrasyon ve nihai üretime hazır hale getirilmiştir. Diğer taraftan, tarama sistemlerinden alınan görüntülerin merkeze aktarılarak eş zamanlı incelemeye tabi tutulması ve makine öğrenmesi algoritmalarının geliştirilerek kaçak eşya tespitinin otomatik olarak yapılması amacıyla TÜBİTAK ile işbirliği içerisinde başlatılan Tarama Ağı Projesine devam edilmiştir. Risk analizleri alanında Risk Analizi Teknik Altyapısının Güçlendirilmesi (Veri Madenciliği) Projesi çalışmaları sürdürülmüş ve risk analizlerinde etkinliğin iyileştirilmesiyle yakalama oranları yükseltilerek kaçakçılıkla daha etkin mücadele edilmeye başlanmıştır. Böylece, dış ticaret işlemlerinde fiziki kontrol oranlarının iyileştirilmesi, gümrüklerde daha hızlı ve etkin kontrollerin gerçekleştirilmesi sağlanarak, dış ticaret erbabının zaman kaybının ve maliyetlerinin azaltılmasına katkı sağlanmıştır. Sonradan kontrol ve ikincil kontrol çalışmaları kapsamında veri madenciliği teknolojisi kullanılarak risk analizi temelli sistematik değerlendirmeler ve analizler gerçekleştirilmeye devam edilmiştir. 2021 yılının ilk altı ayında 5.671 firma incelenerek 377,7 milyon TL gelir sağlanmıştır. Sonradan kontrol ve ikincil kontrol çalışmalarının etkinliğinin artırılması için tespit edilen bazı alanlarda proje çalışmaları sürdürülmektedir. Profesyonelleşmenin ve uygulamada yeknesaklığın artırılması amacıyla personele yönelik eğitim faaliyetleri sürdürülmüştür. Yılın ilk altı ayında gerçekleştirilen eğitim programlarına personelin yaklaşık yüzde 80'i katılım sağlamıştır. Tasfiyelik eşyanın satışı amacıyla kullanılan e-ihale sisteminin halihazırda 1,3 milyon üyesi bulunmakta olup 2020 yılında e-ihale sistemi aracılığıyla gerçekleştirilen satışlardan elde edilen hasılat bir önceki yıla göre yüzde 19 oranında artırılmış ve 443 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. e-İhale uygulamasıyla 2021 yılının ilk sekiz ayında 2.490 araç ve 4.898 eşya grubu olmak üzere 7.388 satış işlemi sonuçlanmış, toplam satışlar bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 69 artmıştır.

b) Amaç

Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması, ticaretin ve seyahatin kolaylaştırılması, etkin kontrol yöntemlerinin uygulanarak kaçakçılığın önlenmesi ve işlemlerde şeffaflığın ve öngörülebilirliğin esas alınması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Farklı kurumlarca yürütülen kontrol, izin ve onay süreçleri ile bu işlemler için aranan belgeler ilgili kurumlar tarafından yerindelik açısından incelenerek daha rasyonel hale getirilecek ve dijitalleşme ile birlikte bürokrasi azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.523) Tedbir 523.1. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), Hazine | 1. Tek Pencere Sistemine entegrasyon işlemleri için farklı ve Maliye Bakanlığı, İçişleri çalışmaları devam eden ve mevzuat kurumlardan temin edilen Bakanlığı, Milli Savunma değişiklikleri sonucunda tespit edilen belgelerin tek başvuru Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, yeni belgelerin sisteme entegrasyonu noktasından elektronik olarak | Sanayi ve Teknoloji sağlanacaktır. temin edilmesine yönelik Bakanlığı, Tarım ve Orman çalışmalar tamamlanacaktır. Bakanlığı, TOBB, Finansal Kurumlar Birliği, Ulusal Güvenlik Kuruluşları Tedbir 523.3. Ticaret Bakanlığı (S) 7 1. Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü Yetkilendirilmiş Yükümlü sahibi firmaların kayıt yoluyla gümrük Statüsü sahibi firmalara rejim beyanında bulunabilmesi için hâlihazırdaki düzenlemelerde analiz çalışmaları ve teknik çalışmalar sağlanan kolaylıklar hayata yürütülecektir. geçirilecek, bu firmalara ilave kolaylıklar sağlanacaktır. Gümrük hizmetleriyle ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon güçlendirilecek ve tek elden yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.525) Tedbir 525.2. İlgili diğer Ticaret Bakanlığı (5), Çevre 1. İhtiyaç duyulan Türkiye Gümrük kurumların sürekli personel ve Şehircilik Bakanlığı, Tarım | Bölgesi giriş kapıları belirlenecek, söz görevlendirmesi gereken ve Orman Bakanlığı konusu kapılarda Tarım ve Orman gümrük idareleri belirlenerek Bakanlığı ile Çevre ve Şehircilik gerekli görevlendirmeler Bakanlığı tarafından yapılan yapılacaktır. denetimlerin, gümrük idaresinin mesai saatleriyle uyumlu şekilde yapılması sağlanarak gecikmeler önlenecektir. Tedbir 525.3. Limanlara İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret 1. İstanbul'daki limanlara girişte tek girişte tek kart uygulamasına Bakanlığı, Ulaştırma ve kart uygulamasına geçilecektir. geçilecektir. Altyapı Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü Gümrük işlemlerinde etkinliğin artırılmasına yönelik bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.526) Tedbir 526.3. Kara sınır Ticaret Bakanlığı (S), Hazine | 1. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile kapıları ve iç gümrüklerde ve Maliye Bakanlığı Ticaret Bakanlığı arasında sistem tüm ödemelerin 24 saat kartlı entegrasyonu tamamlanacaktır. ve elektronik 2. Sistem tüm gümrük idarelerinde sistemle yapılması yaygınlaştırılacaktır. sağlanacaktır. Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527) Tedbir 527.3. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Çıkarılacak program dâhilinde tüm personeline yönelik personelin yüzde 15'ini kapsayacak uygulamalı hizmet içi ve ortak şekilde yıl boyu eğitimler verilecektir. eğitimler verilecek ve destekleyici rehberler yayımlanacaktır. Tedbir 527.4. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) Ti. Eğitim Merkezinin kapasitesinin Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilmesi amacıyla uluslararası geliştirilerek, uygulamalı literatür taraması ve ihtiyaç analizi eğitime öncelik verilecektir. yapılacaktır. Gümrük kontrollerinde ve kaçakçılıkla mücadelede etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.529) Tedbir 529.1. Eşya, taşıt Ticaret Bakanlığı (S), 1. İhüyaç duyulan teknik cihaz, ve yolcu kontrollerinde ileri || Savunma Sanayii sistem, uygulama ve araçlar bütçe teknolojiye sahip sistemler Başkanlığı, TÜBİTAK imkânları çerçevesinde temin ve uygulamalar bütçe edilecektir. imkânları çerçevesinde 2. Milli Tarama Sisteminin Alsancak yaygınlaştırılacaktır. Limanı'na kurulumu ve performans testleri yapılacaktır. 3. Tarama Ağı Programı, tarama sistemlerinin bulunduğu tüm idarelerde, merkezde ve yurtdışı gümrük idarelerinde kullanmaya hazır hale getirilecektir. Tedbir 529.7. Tasfiye Ticaret Bakanlığı (S) 1. Bilge Sistemi ile Tasfiye Yönetim işlemlerinde etkinlik Sistemi (TYS) arasında artırılacak ve tasfiye entegrasyona yönelik çalışmalar süreçleri hızlandırılacaktır. yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1)| 2022(2)

Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı Adet 538 580 600

İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük N

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi Gün 21 2,05 2

İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi Sani xt 4,2 4

Ilk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan İhracat Yüzde 92.6 87 88 Beyannamesi Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Küresel inşaat piyasalarında Covid-19 pandemisinin 2020 yılında yaşattığı duraksama, 2021 yılında aşı kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte azalmış ve sektörde büyüme beklentisi hâkim olmuştur. Normalleşmeyle birlikte inşaat sektöründe talebin artmasına karşılık, arz miktarının aynı ölçüde artmaması ve tedarik zincirindeki sorunlar nedeniyle sektörde temel girdi durumundaki demir, çelik, çimento ve kereste gibi bazı ürünlerin fiyatlarında küresel bazda önemli artışlar yaşanmıştır. OECD tarafından çelik piyasasına yönelik olarak 2021 yılının ikinci çeyreği için hazırlanan rapora göre inşaat demiri fiyatları 2021 yılı Ocak ayı itibarıyla bir önceki yıla göre yüzde 39 artmıştır. 2021 yılı Şubat ayı itibarıyla demir cevheri fiyatları bir önceki yıla göre yüzde 97, hurda fiyatları yüzde 56 artış göstermiştir. Dünya genelinde olduğu gibi Türkiye'de de temel inşaat malzemelerindeki fiyat artışı yapı maliyetlerinin artmasına neden olmuştur. TÜİK tarafından 13/10/2021 tarihinde yayımlanan verilere göre, inşaat maliyet endeksi 2021 yılının Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 42,13 artmıştır. İnşaat maliyetlerindeki bu artış önemli ölçüde inşaat malzemelerinin uluslararası fiyatlarındaki, döviz kurlarındaki ve girdi maliyetlerindeki yükselişten kaynaklanmaktadır. Ağustos 2021 itibarıyla toplam ciro endeksi geçen yılın aynı ayına göre yüzde 48,1 yükselmiş, inşaat ciro endeksindeki artış ise yüzde 36,8 seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO 11: 48- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler (Yüzde) 2018 2019 2020 2021 İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 7,1 5,4 5,2 5,7(1) İnşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) -1,9 -8,6 -5,5 3,1(2) GSYH Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) 3,0 0,9 18 21,72) Kaynak: TÜİK

1) Nisan-Haziran Dönemi

2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre

2021 yılının ilk altı ayında, 2020 yılının aynı dönemine göre yapı kullanma izin belgesi verilen binaların yüzölçümlerinin dağılımına bakıldığında bir daireli ikamet amaçlı binalar yaklaşık yüzde 51 oranında artış göstermiştir. TABLO II: 49- Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Yüzölçümlerinin Dağılımına Göre İlk Beş Bina Sınıfı (Bin m?) 2018 2019 2020 2020(1) 2021(1) Bir Daireli İkamet Amaçlı Binalar 4577 3414 3365 1247 1882 a a Fazla Daireli Ikamet Amaçlı 132373 114908 94232 42635 o 42257 Toptan ve Perakende Ticaret Binaları 10823 9960 6003 2 800 3 026 li len, Hastane, Eğitim veya Bakım 1778 7507 6685 2 994 2 546 | Sanayi Binaları ve Depolar 7 089 5984 4688 2568 2 564 aynak: TÜİK

1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

Yapı kullanım izni verilen bir daireli ikamet amaçlı binalar sınıfındaki daire sayısı 2021 yılının ilk altı ayında 2020 yılının aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 65,6 oranında artmıştır. TABLO II: 50- Dört Bina Sınıfının Daire Sayıları ve Dairelerin Toplam Değerleri Daire Sayısı Toplam Değer (Bin TL) 2020(1) 2021(1) 2020(1) 2021(1) Bir Daireli İkamet Amaçlı 5873 9726 — 2135568 4 266 541 Binalar Iki ve Daha Fazla Daireli 263 520 269030 (o 75337992 O 99493593 Ikamet Amaçlı Binalar Toptan ve Perakende Ticaret 766 520 473532 6919 785 Binaları Sanayi Binaları ve Depolar 32 25 4334 356 5 7/13 380 Kaynak: TÜİK

1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

Bu gelişmelere karşılık Türkiye'de önemli miktarda istihdam sağlayan inşaat sektörü, pandeminin etkisiyle kapanmaların olduğu 2020 yılında düşüş gösterse de 2021 yılının ilk yarısında toparlanmış ve toplam istihdam içerisindeki payı yüzde 6,1'e çıkmıştır. TABLO II: 51- İnşaat Sektörü İstihdamı 2018 2019 2020 2020(1) 2021(1) İstihdam (Bin Kişi) 2012 o 1566 1534 1361 1696 İstihdam Payı (Yüzde) 7 5,6 5,7 5,2 61 aynak: TÜİK

1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. Ticaret Bakanlığı tarafından 04/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İhracı Kayda Bağlı Mallara İlişkin Tebliğle (Tebliğ No: İhracat:2006/7) İhracı Kayda Bağlı Mallar Listesine çimento ve klinker eklenmiştir. Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurt dışında faaliyet gösteren müteahhitlik firmalarımız tarafından 1972'den 2021 yılı Eylül ayı sonuna kadar 129 ülkede toplam 439,7 milyar ABD doları değerinde 10.860 proje üstlenilmiştir. 2019 yılında toplam değeri 19,3 milyar ABD doları olan 524 proje üstlenmiştir. 2020 yılında tüm dünyada etkisini gösteren Covid-19 pandemisinin de etkisiyle toplam değeri 15,2 milyar ABD doları olan 356 proje üstlenilse de ortalama proje bedeli 42,8 milyon ABD doları olarak gerçekleşerek, 2019 yılında 36,9 milyon ABD doları olan ortalama proje bedeline göre ciddi bir artış göstermiştir. Yurt dışı müteahhitlik firmalarımız tarafından 2020 yılında üstlenilen projelerin geneline bakıldığında, yalnızca yüzde 19'luk kısmının konut projesi olduğu, geri kalan yüzde 81'inin katma değeri yüksek projeler olduğu görülmektedir. TABLO 11: 52- 2020 Yılı Yurtdışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı 2020 Toplam İçerisindeki Pa Sektörler (Toplam Proje Bedeli) (| *P (Yüz de) Y ( Milyon ABD Doları)

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

2021 yılı Ocak-Eylül dönemi itibarıyla üstlenilen projelerin ortalama bedeli 106,4 milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Proje bedelindeki yükseliş; yurt dışında faaliyet gösteren firmaların katma değeri yüksek, görece büyük projeleri üstlendiğini göstermektedir. Yurt dışı müteahhitlik firmalarının 2020 yılında en çok iş yaptığı ilk beş ülke Rusya, Cezayir, Kuveyt, Romanya ve Ukrayna olarak sıralanmaktadır. 1972 yılından 2021 yılı Eylül ayının sonuna kadar yurt dışı müteahhitlik firmaları tarafından en çok iş yapılan ilk beş ülke ise Rusya, Türkmenistan, Libya, Irak ve Kazakistan olarak sıralanmaktadır. TABLO II: 53- Yurtdışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler ği 2020 Ni 1972-2021 Eylül NK DK

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

1) Projelerin Toplam Bedeli

b) Amaç

İnşaat sektörünün, nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması, yurt dışında ise küresel bir marka haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir |

Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetlerinin gelişimi desteklenmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.532) Tedbir 532.1. Yurt dışı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt dışı teknik müşavirlik müteahhitlik hizmetlerinin yeni TİKA, Türk Eximbank hizmetlerine yönelik destek pazarlara girebilmesi, mevcut sağlanacaktır. pazarlarda derinleşmesi, Türk 2. Hedef ülkelere heyet ziyaretleri inşaat ürünlerinin ihracatına gerçekleştirilecektir. katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanması, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir. Tedbir 532.2. Müteahhitlik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri TİKA, Türk Eximbank Politik Risk Sigortası Programı sektörünün yurt dışında proje üstlenmesine, firmalarımıza uygulamaya alınacaktır. teknolojik üstünlük, finansmana erişim veya pazara giriş açısından katkı sağlayabilecek diğer ülke firmaları ile ortaklıklar kurulmasına yönelik ticaret politikası araçları kullanılacaktır. Tedbir 532.3. Teknik Ticaret Bakanlığı (S), 1. Teknik müşavirlik firmalarının müşavirlik firmalarının yurt dışı Çevre ve Şehircilik uluslararasılaşması ve faaliyetlerinin desteklenmesine Bakanlığı, TİKA, markalaşmasına yönelik kredi devam edilecektir. Üniversiteler, Türk imkanları hakkında farkındalık Eximbank sağlanacak ve sektör desteklenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Milyon 170 100 125 Toplam Proje Tutarı Dolar N ELM v3 N Milyar Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri Iş Hacmi Dolar 23 20 22

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.12. Yönetim Danışmanlığı

a) Mevcut Durum

Yönetim danışmanlığı, kamu veya özel sektördeki kurum ve kuruluşların yönetim süreçlerinde verimliliğin artırılmasına katkı sağlamakta olup risk yönetimi ile ekonomik ve toplumsal gelişim açısından önemli bir yere sahiptir. Ülkemizde son yıllarda gelişmekte olan yönetim danışmanlığı hizmetleri, büyük ölçüde veri analizi, süreç yönetimi ve çözüm yaklaşımı gibi alanlara odaklanmaktadır. Ülkemizde halihazırda küresel danışmanlık firmalarının yanı sıra, ulusal ölçekte faaliyet gösteren küçük, orta ve büyük ölçekte danışmanlık firmaları ile bireysel danışmanlar bu sektörde faaliyet göstermektedir. Yönetim danışmanlığı firmaları finans, operasyon, strateji gibi çeşitli alanlarda faaliyet gösterebildiği gibi, belirli bir alanda uzmanlaşan firmalar da bulunmaktadır. 02/06/2015 tarihli ve 29374 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Ticaretinin Desteklenmesi Hakkında Karar kapsamında yönetim danışmanlığı alanında da yurt dışında düzenlenecek olan fuar, kongre, konferans, seminer, festival, film marketleri gibi etkinliklere katılım sürecinde, yurt içinde ve yurt dışında gerçekleştirilecek tanıtım ve organizasyon faaliyetleri gibi alanlarda destek sağlanmaktadır. 20/05/2020 tarihli ve 2564 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında danışmanlık giderlerine yönelik olarak da destek sağlanmaktadır. Karar ekinde danışmanlık faaliyetleri arasında yer alan yönetim danışmanlığı kapsamında bütçe ve planlama, değer zinciri yönetimi, iş geliştirme, iş sürekliliği yönetimi, kalite geliştirme, risk yönetimi, stratejik planlama, süreç yönetimi, tedarik zinciri yönetimi gibi alanlar bulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı alanında 2017 yılında Uluslararası Standardizasyon Kuruluşu tarafından yayımlanan ISO 20700 ve 2011 yılında Avrupa Standardizasyon Komitesi tarafından yayımlanan EN 16114 standartları geçerliliğini sürdürmektedir. Bunun yanı sıra Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafından onaylanarak Resmi Gazete'de yayımlanan Ulusal Meslek Standartları (Yönetim Danışmanı-Seviye 6 ve Seviye 7) da yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmalar tarafından uyulması gereken ulusal standartlardır. Yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmaların ulusal meslek standartları ile uyumlu hale getirilmesinin yanı sıra uluslararası alanda geçerliliğini sürdüren standartlara uygun bir hale getirilmesi konusundaki çalışmalar da sürdürülmektedir. Ülkemizde yönetim danışmanlığı hizmetlerinin geliştirilebilmesi için arz ve talep yönlü farkındalığın artırılmasına ve etkili düzenlemeler yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Bu kapsamda yönetim danışmanlığı alanında mesleki yeterliliklerin belgelendirilmesine yönelik organizasyonel yapı ve süreçlerin belirlenmesinin gerekliliği önemini korumaktadır. Ayrıca, hizmet kalitesinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı hizmetlerinden faydalanması zorunluluğu bulunan kamu kuruluşlarına yönelik bilgilendirme ve eğitim programları düzenlenmesinde fayda bulunmaktadır.

b) Amaç

Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin, özel sektör ve kamuya bilgiye dayalı, nitelikli, öngörülü ve stratejik destek sağlayan, ülkemizin yakın coğrafyasına ve gelişmiş ülkelere hizmet ihracı yapabilen bir sektör konumuna getirilmesi ve ülke kalkınmasında rol alması temel amaçtır. 2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 2.3.1. Eğitim

a) Mevcut Durum

Ülkemizde son yıllarda fiziki imkânların büyük oranda artırılmasıyla eğitime erişimde önemli mesafe kat edilmiş olup bundan sonraki süreçte öğretmen nitelikleri başta olmak üzere eğitimin niteliğinin artırılması hedeflenmektedir. Eğitim sisteminde bireylerin kişilik ve kabiliyetlerini geliştiren, fırsat eşitliğine dayalı, kaliteyi yükselten bir dönüşüm programı uygulanmaktadır. Kapsayıcı, fırsat eşitliğine dayalı kaliteli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimin sağlanması en önemli eğitim politikaları arasındadır. Diğer yandan mevcut fiziki altyapının iyileştirilmesi çalışmalarına da devam edilecektir. Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik alanda olumsuz etkileri eğitimde de kendini göstermiş, ilk ve en önemli yansıması ise okulların kapanması ve eğitime ara verilmesi olmuştur. 16/03/2020 itibarıyla ülke genelinde tüm kademelerdeki yüz-yüze eğitime ara verilmiş, 23/03/2020'de ise televizyon ve çevrimiçi platformlar vasıtasıyla uzaktan eğitime başlanmıştır. 2020-2021 eğitim-öğretim döneminde ise hem yüz-yüze hem de uzaktan eğitimin birlikte olduğu hibrit bir model benimsenmiş, normalleşmeyle beraber aşamalı ve seyreltilmiş bir eğitim planlamasıyla farklı eğitim kademelerindeki öğrenciler aşamalı olarak sınıflarında yüz-yüze eğitim almaya başlamıştır. 2021-2022 eğitim-öğretim dönemi ise 06/09/2021 tarihinde yüz-yüze eğitimle başlamıştır. Okulların ilk açılan ve en son kapanan yerler olarak belirlenmesi ise pandemi döneminde öncelikli hedefler arasında eğitime devam edilmesinin yer aldığını göstermektedir. Pandemiyle beraber uzaktan eğitim önem kazanmış, bilişim ve teknoloji altyapısı güçlendirilerek uzaktan eğitim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesine ve faaliyetlerin sayısının artırılmasına önem verilmiştir. Uzaktan eğitim süreci; dijital eğitim platformları üzerinden yürütülmüştür. 2020-2021 eğitim öğretim döneminde 21/09/2020-11/06/2021 tarihleri arasında televizyon kanalları üzerinden toplam 11.824 saat yayın yapılmıştır. Uzaktan eğitim süresi boyunca toplam 11.195 ders videosu ve 1.045 ders dışı etkinlik videosu hazırlanmıştır. Ders videolarının 6.869'u ile ders dışı etkinlik videolarının 824'ü, 2020-2021 eğitim öğretim dönemi için hazırlanmıştır. Okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise seviyelerinde 12 Haziran 2021 tarihine kadar toplam 283.216.589 canlı ders gerçekleştirilmiştir. Uzaktan eğitim sürecinde internet erişimi ve cihaz desteği ihtiyacı olan öğrenciler için 15.330 destek noktası kurulmuş ve 189 gezici destek noktası oluşturulmuştur. Ayrıca 25 GB kapasiteli GSM internet hizmeti olan 664.157 tablet bilgisayar ve 105.000 sınıf için kamera dağıtımı gerçekleştirilmiştir. Pandeminin olumsuz etkisi neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı 2020-2021 eğitim-öğretim döneminde yüzde 39 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu doğrultuda önümüzdeki dönemde, erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olmasının sağlanması ve niteliğinin artırılmasına yönelik ortak kalite standartlarının geliştirilmesi hedeflenmektedir. Pandemi öncesi dönemde, temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. 2019 yılı verilerine göre 6-14 yaş grubundaki çocukların okullaşma oranı OECD ortalamasında yüzde 99 iken Türkiye'de bu oran ilköğretime kayıtlı 14 yaş üstü öğrencileri de içermekle birlikte yüzde 100'e ulaşmıştır. Ortaöğretim kademesinde erişim açısından sorunlar devam etmektedir. Bu sebeple erişimin artırılması çalışmalarının yanı sıra ortaöğretim sisteminin süreç odaklı, akademik beceriler ile birlikte diğer gelişim alanlarını da dikkate alan, bireysel farklılıklara duyarlı, teknolojinin doğru ve etkin kullanıldığı bir yapıya kavuşturulmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerinin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Mesleki ve teknik eğitimde niteliğin artırılmasına yönelik özel sektörle işbirliği çerçevesinde protokoller yapılmakta ve sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda müfredat güncellenmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımları teknolojik gelişmelere uygun olarak yenilenmektedir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 130 devlet üniversitesi, 74 vakıf üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. Covid-19 pandemisi sebebiyle yükseköğretim kurumlarında eğitim ve öğretim faaliyetlerinin kesintiye uğramaması ve uygulamada birlik sağlanması hedefiyle 23/03/2020 tarihi itibarıyla yüz-yüze eğitim sonlandırılmış; eğitim-öğretim faaliyetlerinin dijital ortamda, uzaktan ve açıktan öğretimle devam edilmesi kararlaştırılmıştır. 2021-2022 eğitim öğretim döneminde ise Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı (YÖK) tarafından alınan kararla üniversitelerde belirli orandaki derslerin uzaktan eğitim modeliyle devam edilmesi de sağlanarak yüz-yüze eğitime başlanmıştır. Hibrit eğitim modeli olarak kavramlaştırılan bu uygulama öğretim imkânlarının zenginleştirilmesi noktasında da fayda sağlamaktadır. Üniversitelerde salgın sürecinde sağlıklı kampüs uygulamaları konusunda pandemi tedbirleri ve eğitim çerçevesinin belirlenmesine yönelik hazırlanan rehberler güncellenerek eğitimöğretim süreçleri ve kampüslerde alınması gereken önlemlere ilişkin detaylı bilgilerin yer aldığı Küresel Salgında Eğitim ve Öğretim Süreçlerine Yönelik Uygulamalar Rehberi ile Kampüs Ortamına Yönelik Uygulamalar Rehberi 2021 Ağustos ayı itibarıyla YÖK tarafından yükseköğretim kurumları ile paylaşılmıştır. Bu gelişmelere paralel olarak devlet üniversitelerinin uzaktan eğitim ve bilişim altyapısının güçlendirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmiştir. Son yıllarda, ilk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanında özellikle 2006 yılı ve sonrasında kurulan üniversiteler ile doğal afetlerden ötürü eğitim yapıları zarar görmüş üniversitelerin altyapı ve üstyapı yatırımları sürdürülmektedir. Üniversitelerdeki eğitimin niteliğinin; dolayısıyla da yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara da devam edilmektedir. Bu kapsamda, üniversitelerin misyon bazında farklılaşması hedefiyle 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında 2021 yılı itibarıyla 15 üniversite desteklenmektedir. Söz konusu program kapsamında üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma, hayvancılık, sağlık ve çevre, ormancılık, tekstil, jeotermal, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projeler ile üniversite sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değeri artırması amaçlanmaktadır. Diğer yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programı da sürdürülmektedir. Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararası öğrenci sayısı 2015 yılındaki 73 bin iken 2021 yılında 200 bin seviyesini geçmiştir. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının dikkate alınması, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffaflığın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir. Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla 22 Ekim 2021 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığı'na bağlı yurt yatak kapasitesi 740.634'e çıkarılmış ve talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.

b) Amaç

Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve milli kültürü özümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü, teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Fırsat eşitliği temelinde, tüm kademelerde eğitime erişim sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548) Tedbir 548.1. Erken Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. 3.000 dezavantajlı ailenin çocukluk eğitiminde 5 yaş Aile ve Sosyal Hizmetler | çocuklarına, 52 farklı eğitimi içeren zorunlu eğitim kapsamına Bakanlığı, Çalışma ve materyaliyle günlük eğitim alınacak, esnek zamanlı ve Sosyal Güvenlik takviminin olduğu Benim Oyun alternatif erken çocukluk Bakanlığı, Çevre ve Sandığım seti dağıtılacak ve setin uygulaması okul öncesi eğitim modelleri Şehircilik Bakanlığı öğretmeninin düzenli izleme oluşturulacak; bu amaçla değerlendirme ziyaretleriyle takip ihtiyaç duyulan ilave derslikler edilecektir. yapılacaktır. 2. Yabancı uyruklu çocukların yoğun olduğu yerlerdeki 176 okul öncesi eğitim kurumu ve halk eğitim odasına donatım, kırtasiye ve materyal desteği sağlanacak, bu kurumlardaki öğretmenlere ve velilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 3. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 3.000 yeni anaokulu yapılacaktır. 4. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 40.000 yeni anasınıfı açılacaktır. Tedbir 548.3. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 138 yeni özel eğitim anaokulu yapımı planlamasında, derslik | Aile ve Sosyal Hizmetler | açılacaktır. inşa edilmesi planlanan Bakanlığı, Çalışma ve 2. Temel Eğitimde 10.000 Okul yerdeki diğer eğitim Sosyal Güvenlik Projesi kapsamında 10.000 destek binalarının verimli kullanımı Bakanlığı, Çevre ve eğitim odası yapılacaktır. dikkate alınacak, atıl Şehircilik Bakanlığı, vaziyetteki eğitim binalarının Üniversiteler kullanımı öncelenecektir. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.549) Tedbir 549.1. Eğitim yapıları | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okul binaları için 40 avan teknolojiye ve çevreye Çevre ve Şehircilik projesinin uygulama projeleri uyumlu, güvenli, ekonomik, Bakanlığı, Enerji ve Tabii | hazırlanacaktır. estetik, erişilebilir, standartları | Kaynaklar Bakanlığı 2. Tarihi okul binalarının ve kalitesi yüksek bir korunmasına yönelik çalışmalar mimaride tasarlanacaktır. yürütülecektir. 3. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarının eğitim ortamlarının geliştirilmesi amacıyla 7 farklı eğitim yapısı için proje çalışılması yapılacaktır. 4. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim binasının güçlendirme çalışması apılacaktır. Tüm eğitim kademelerinde okulların niteliği ve imkânları artırılarak okullar arası başarı farkı azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.550) Tedbir 550.3. Eğitimde kalite | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okullarda sağlıklı ve güvenli güvence sistemi Türk Akreditasyon ortamlarda eğitim-öğretim oluşturulacaktır. Kurumu, Üniversiteler faaliyetlerinin sürdürülmesi, sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerine uygun belgelendirilme çalışmaları kapsamında 50.000 okul ve kuruma Okulum Temiz Belgesi belge yenilemesi yapılacaktır. 2. Belgelendirme Hizmetleri Yönergesi kapsamında TS EN 15O 9001 Kalite Yönetim Sistemi alanında 50, TS ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde 100 okul ve kuruma belgelendirme yapılacaktır. Milli, manevi ve evrensel değerler esas alınarak küresel gelişmelere ve ihtiyaçlara uygun eğitim içerikleri ve öğretim programları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.551) Tedbir 551.6. Eğitim Bilişim (| Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Özel eğitimde dijital dönüşüm Ağı portalının içeriği öğretim BTK kapsamında, özel eğitime ihtiyacı programlarıyla uyumlu hale olan bireylerin öğrenme kayıplarının getirilerek zenginleştirilecek ve giderilmesi için rehberlik hizmetleri portalın etkin kullanımı desteği dâhil olmak üzere akademik yaygınlaştırılacaktır. ve sosyal becerilerinin geliştirilmesinde internet tabanlı oyunlaştırma yaklaşımı geliştirilerek uygulanacaktır. Tedbir 551.7. Teknolojiye Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 4.900 okulun ağ altyapısı erişimin sağlanması amacıyla Ulaştırma ve Altyapı kurulacaktır. okullara ağ altyapısı ve Bakanlığı 2. 100.000 etkileşimli tahta etkileşimli tahta kurulacaktır. kurulacaktır. 3. 3.500 okul için Geniş Bant İnternet Erişimi Hizmeti sağlanacaktır. Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitim hizmetlerinden istifade edebilmeleri için beşeri ve fiziki imkânlar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.552) Tedbir 552.3. Öğrenme Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Rehabilitasyon danışmanlığı ortamlarının fiziki altyapısı, Aile ve Sosyal Hizmetler | kapsamında yetersizlik tanısı almış öğretim programı ve materyal | Bakanlığı, Çalışma ve çocuklar ve ailelerine yönelik 4-6 zenginliği, öz bakım becerileri, | Sosyal Güvenlik oturumluk uyum programı bütünleştirme uygulamaları ve | Bakanlığı, Üniversiteler hazırlanacaktır. rehberlik hizmetlerinin standartları yükseltilecektr. Mesleki ve Teknik Eğitimde Üretime Yönelik Yapısal Dönüşüm ve İstihdam Seferberliğine başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.559) Tedbir 559.6. Vasıflı insan Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Sektör işbirliği protokolleri gücü ihtiyacını karşılamak İlgili Meslek Kuruluşlar, kapsamında 25 bin atölye ve amacıyla mesleki ve teknik OSB'ler laboratuvar dersi öğretmenine eğitim ile işgücü piyasası uzaktan ve yüz yüze eğitim arasındaki bağ düzenlenecektir. güçlendirilecektir. Tedbir 559.7. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Spor liselerinin tanıtımına yönelik teknik eğitimde kariyer Üniversiteler filmler hazırlanacaktır. rehberliği etkinleştirilecek; mesleki ve teknik eğitim liseleri ile meslek yüksekokullarının toplumdaki algısını güçlendirecek tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. Yükseköğretimde çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.560) Tedbir 560.2. Japonya YÖK (S), Üniversiteler 1. Kız öğrencilerin ülkemizde farklı örneği incelenerek sadece derecelerde yükseköğretime kadın öğrencilerin kabul katılımları değerlendirilecek, sorun edildiği kadın üniversiteleri bulunan alanlar saptanacak ve buna kurulacaktır. yönelik çözüm önerileri geliştirilecektir. 2. Kurulması planlanan kadın üniversitesinin akademik birimlerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

kapasite ve fiziksel altyapı

oluşturulması doğrultusunda

desteklenecektir.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561) Tedbir 561.1. Dünya YÖK (S), Strateji ve 1. Araştırma üniversiteleri öncelikli akademik başarı Bütçe Başkanlığı, olmak üzere belirlenen hedefe sıralamalarında 2023 yılı Üniversiteler ulaşma potansiyeli olan itibarıyla en az2 üniversiteler için nesnel ölçütlere üniversitemizin ilk 100'e ve en dayalı olarak performans kriterleri az 5 üniversitemizin de ilk belirlenecektir. 500'e girmesi sağlanacaktır. Tedbir 561.2. Öncelikli YÖK (5S), Sanayi ve 1. Üniversitelerin yurt dışındaki sektörler başta olmak üzere Teknoloji Bakanlığı, yetkin üniversitelerle ortak doktora plan döneminde doktora Üniversiteler programı açmaları teşvik edilecektir. mezun sayısı yıllık ortalama 15 2. Doktora programlarının bine çıkarılacaktır. kalitesinin artırılmasına yönelik kriterler belirlenmesini müteakip program ve kontenjan hedefleri belirlenecektir. 3. YÖK 100/2000 Projesi geliştirilerek devam etürilecektir. Tedbir 561.3. Üniversitelerin | YÖK (S), Üniversiteler 1. Ülkemizdeki bütün dijital çağa ayak uydurması ve üniversitelerde uluslararası bilgiye ulaşımda açık erişim ve standartlarda Açık Akademik Arşiv açık bilim uygulamalarının Sistemi kurulacaktır. hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır. Tedbir 561.5. Yükseköğretim | YÖK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim kurumlarının kurumlarının kontenjanları, kontenjanları sektörel ve bölgesel sektörel ve bölgesel beceri beceri ihtiyaçları, üniversitelerin ihtiyaçları, üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep dengesi ve kapasiteleri, arz-talep dengesi mevcuttaki programların asgari ve mevcuttaki programların doluluk oranları dikkate alınarak asgari doluluk oranları dikkate belirlenecektir. alınarak belirlenecek; eğitimistihdam bağlantısı güçlendirilecektir. Tedbir 561.6. Mezuniyet YÖK (S), Üniversiteler 1. Meslek icra yetkisi veren hukuk, sonrasında doğrudan meslek sağlık ve mühendislik alanlarının icra yetkisi veren asgari başarı puan şartı artırılacak yükseköğretim programlarında ve bu uygulamanın kapsamı asgari başarı puanı Şartı genişletilecektir. uygulaması genişletilecektir. Tedbir 561.8. Yükseköğretim | YÖK (S), Üniversiteler 1. YÖK bünyesinde üniversitelerin kurumlarının eğitim, araştırma verilerini düzenli olarak takip eden, ve yenilik çıktılarına ilişkin raporlayan ve bu bilgileri kamuoyu verileri düzenli olarak takip ile paylaşan mevcut izleme ve edilecek ve raporlanacaktır. değerlendirme sistemine ilişkin tanımlanan kriterler iyileştirilecek, veri bütünlüğü sağlanacaktır. Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563) Tedbir 563.1. Etkili tanıtım YÖK (5), Üniversiteler 1. “Study in Turkey” internet çalışmalarıyla yükseköğretim sayfasının düzenli olarak sistemine uluslararası erişim güncelleme çalışmalarına devam kolaylaştırılacaktır. edilecektir. 2. Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi (2023-2027) çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 563.2. Yükseköğretim | YÖK (S), Dışişleri 1. Yükseköğretim sistemindeki sistemindeki nitelikli Bakanlığı, Gençlik ve nitelikli uluslararası öğrenci sayısını uluslararası öğrenci sayısı Spor Bakanlığı, artırmak için kabul ve başvuru artırılacaktır. Üniversiteler kriterleri konusunda çalışma yapılacaktır. Tedbir 563.4. Yabancı dilde (| YÖK (S), Gençlik ve Spor | 1. Uluslararası öğrenci ve eğitim veren programların Bakanlığı, Üniversiteler akademisyenlerin değişim sayısı artırılacak, programlarından en üst düzeyde yükseköğretim kurumlarının yararlanması amacıyla işbirlikleri uluslararası öğrencilere geliştirilecektir. yönelik barınma imkânları geliştirilecek ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasite artırılacaktır.

d) Hedefler

2021 | 2022(1)

Performans Göstergeleri

2020

712

58,5 89

5 Yaş Net Okullaşma Oranı (2)

İlkokul 63,4 62,7 92

Tekli Eğitimdeki Öğrenci Oranı (3) | Ortaokul Yüzde 71,7 72,4 92 | Lise Yüzde 97,1 95,8 97,5 Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (4) (5) (6) Yüzde 5,8 7 7,5

(1) Program (2021-2022 Eğitim Öğretim Dönemindeki Program Hedefidir)

(2) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

3) Resmi ve özel okullarda tekli eğitim gören öğrenci oranıdır.

(4) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son 4 hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır. (Kaynak: Eurostat)

5) Program (2021 ve 2022 yılı için Program hedefidir.)

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hayat Boyu Öğrenme Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı

a) Mevcut Durum

2020 yılının ilk yarısında başlayan Covid-19 pandemi süreci 2021 yılında da devam ederek işgücü piyasası üzerindeki olumsuz etkilerini sürdürmüştür. Pandemi nedeniyle işyerlerine ve çalışanlara verilen desteklerin süreleri uzatılmış, işyerlerinde üretimin ve istihdamın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla pandemi koşullarındaki değişimlere bağlı olarak dönem dönem uzaktan çalışma uygulamalarına başvurulmuştur. Bu dönemde işverenlere; kayıtlı sigortalılar ile kadınlar, gençler ve engelliler gibi dezavantajlı grupların istihdamının artırılması, bölgesel, büyük ölçekli yatırımlar ile stratejik yatırımların özendirilmesi, bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılması gibi amaçlarla yürürlükte olan 19 ayrı prim desteği, teşvik ve indirimlerinden yararlanabilme imkânı sağlanmıştır. Pandemi döneminde verilen teşvik ve destekler kapsamında toplam 75 milyar TL kaynak aktarılmıştır. 2020 yılı içerisinde sektör ayrımı yapılmaksızın işverenlere, ödeyecekleri sigorta priminden mahsup edilerek aylık 75 TL asgari ücret desteği verilmiş, 2021 yılında da aynı uygulamaya devam edilmiştir. Bu kapsamda 2021 yılı ilk yedi ayı için 2,8 milyar TL ödeme yapılmıştır. İstihdamın korunması ve üretim tedarik zincirlerinin idame ettirilmesi amacıyla 2020 yılının Nisan ayında başlatılan sözleşme fesih kısıtı uygulaması 30/06/2021 tarihine kadar uzatılmıştır. Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında talepte bulunan işletmelere kısa çalışma ödeneği verilmeye başlanmıştır. 19/03/2020 tarihinde başlatılan kısa çalışma uygulaması 30/06/2021 tarihine kadar devam ettirilmiştir. Ayrıca, 25/03/2020 tarihinde 4447 sayılı İş Kanununa eklenen Geçici Madde 23 ile salgın döneminde kısa çalışma ödeneğinin kapsamı genişletilmiş, şartları kolaylaştırılmış ve süreç hızlandırılmıştır. İş Kanununa tabi işçi çalıştıran kamu ve özel işyerleri için uzaktan çalışma modelinin usul ve esaslarının belirlendiği Uzaktan Çalışma Yönetmeliği 10/03/2021 tarihinde yayımlanmıştır. İşgücü piyasasında yaşanan pandemi kaynaklı olumsuz gelişmeler uzun süredir uygulanan politika ve teşviklerin etkisiyle yükselmekte olan kadınların işgücüne katılım oranlarını da olumsuz şekilde etkilemiştir. Kadınların işgücüne katılma oranı 2020 yılında yüzde 30,9 olarak gerçekleşmiş bir önceki yıla göre 3,5 puan azalmıştır. Bahse konu oranın AB-27 ortalaması yüzde 50,8'dir. TABLO 11: 54- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri (15 Yaş, Yüzde) Türkiye AB-27 Gösterge 2018 2019 2020 2018 2019 2020

İstihdamın Sektörel Dağılımı

Tarım 18,4 18,2 17,6 4 3,9 4,4

Sanayi 19,7 19,8 20,5 17,2 15,6 14,7

Hizmetler 54,9 56,5 56,2 72 73 74

İnşaat 6,9 5,5 5,7 6,8 6,8 6,9

Kaynak: TÜİK, Eurostat, OECD

Onuncu ve On Birinci Kalkınma Planları süreçlerinde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2014 yılındaki yüzde 19,6 seviyesinden 2020 yılında yüzde 27,6 seviyesine yükselmiştir. TABLO II: 55- İşgücünün Eğitim Düzeyi (Yüzde) Eğitim Düzevi 2014 2020 | gitim Düzeyi İşgücü İstihdam (İşsiz İşgücü İstihdam (İşsiz

aynak: TÜİK

2020 yılında 2015 yılına göre İŞKUR'un aktif işgücü programları kapsamında yaptığı harcamalar yaklaşık iki kat artmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla söz konusu harcamalar yaklaşık 4,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Pandemi sürecinde aktif işgücü programları kapsamında verilen mesleki eğitim kurslarının bir kısmı uzaktan eğitim şeklinde gerçekleştirilmiştir. TABLO II: 56- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı Mesleki Toplum İşbaşı Girişimcilik Yıllar Eğitim Yararına Eğitim Eğitim Toplam Harcama Kursları Programlar O Programı Programı (Kişi) (Bin TL) (Kişi) (Kişi) (Kişi) (Kişi)

2020 87372 126 344 335 761 - 549 477 5 096 950

2021(1) 72 661 10 405 257 123 - 340 189 4 479 657

aynak: İŞKUR

(1) 2021 yılı Ocak-Eylül dönemi verileridir.

2021 yılında 2.825 TL olarak belirlenen ortalama aylık net asgari ücret bir önceki yılın asgari ücreti olan 2.324 TL'ye göre nominal olarak yüzde 21,5 artmıştır. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2021 yılında yüzde 15,3 artmıştır. TABLO 11: 57- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler | 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021(4 İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 1044 1091 1077 1149 1186 1223 1070 1073 1069 78,3(5) Memur 1423 1461 1254 O1281 1404 1325 1202 124 1243 1059 Asgari Ücret(3) 124,8 1308 o 131,9 140,6 179,5 167,2 150,3 161,2 o 170,0 153,0 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 1,0 4,5 -1,3 6,5 3,3 3,1 -12,5 0,2 4,3 -26,8(5) Memur 6,6 2,7 0,9 2,2 9,6 -5,6 -3 1,0 2,4 -14,9 Asgari Ücret(3) Li 48 09 6,6 27,6 68-101 72 54 -100 NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (2) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003100) Kamu İşçisi 100,2 101,2 100,7 105,1 105,0 111,0 1063 1133 1108 95,0(5) Memur 1466 Oo 1463 1479 1481 1573 1546 1534 1586 1580 1554 Asgari Ücret(3) oo 1514 O1541 O 1800 O 1877 257,5 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi -14 1,0 -0,5 4,4 -1 5,7 -4,2 6,6 -2,3 -14,2(5) Memur 4,5 0,2 Li 0,1 6,2 -1,7 -08 3,4 -0,4 -1,6 Asgari Ücret(3) 2,7 1,8 12 4,2 23,8 -2,9 -1,9 9,5 2,4 3,7 Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır. Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir.

(1) Reel hesaplamalarda Yİ-ÜFE (2003-100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(2) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003-100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(3) Yıllık ortalamalar esas alınmıştır.

(4) Gerçekleşme Tahmini

(5) 696 sayılı KHK gereği alt işveren işçilerinin sürekli işçiliğe geçirilerek toplu iş sözleşmesinden yararlandırılmasıyla 2021 yılı çerçeve anlaşması protokolündeki Türk Ağır Sanayii ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikasına üye kuruluşlardaki işçi sayısı yaklaşık üç kat artmıştır. Alt işveren işçilerinin ücretlerinin daha düşük olması, ortalama ücretleri aşağı çekmiş, 2021 yılında geçmiş yıllara oranla yüksek reel gelir kaybı görünmesine neden olmuştur. Bilişim ve imalat sektörlerinde nitelikli işgücünün yetişmesi amacıyla kurs ve programlara ağırlık verilerek Ocak 2021-Ağustos 2021 döneminde 157 bin kişi bilişim ve imalat alanında düzenlenen kurs ve programlardan faydalanmıştır. Başta dijital beceriler olmak üzere, piyasanın ihtiyaç duyduğu alanlarda işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinliğinin artırılması, esnek çalışma biçimlerinden daha geniş kesimlerin faydalanması, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıt dışı istihdamın azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş fırsatlarının sunulması ile başta kadın ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren grupların istihdamının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

m i Sorumlu İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler |

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler |

Özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımları artırılacaktır. | (Kalkınma Planı p.569) Tedbir 569.1. İş ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. İşyeri ziyaretleri gerçekleştirilerek | meslek danışmanlığı Bakanlığı (S) işverenler özel politika gerektiren | kapsamında yürütülen gruplar hakkında bilgilendirilecektir. | işveren danışmanlığı hizmetleri geliştirilerek işverenlere, özel politika | gerektiren gruplara ilişkin | uygulamalar hakkında bilgilendirme programları | düzenlenecektir. ğ | Tedbir 569.2. Özel Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Özel politika gerektiren gruplarda | politika gerektiren Bakanlığı (S) yer alan vatandaşlarımızın katılım | gruplara yönelik işe sağlayabileceği sanal istihdam | yerleştirme hizmetleri, bu fuarları düzenlenecektir. İl grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir. Tedbir 569.3. Özel Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. İş Kulüplerinin sayısı artırılarak, ||| politika gerektiren Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal | özel politika gerektiren gruplara | gruplara daha nitelikli Hizmetler Bakanlığı, Sağlık (| dahil olanlardan daha fazla sayıda | danışmanlık hizmeti Bakanlığı, Üniversiteler, vatandaşımızın işgücü piyasasına sunulabilmesi maksadıyla Belediyeler, Yeşilay erişim konusunda hizmet almaları İş Kulüpleri ve bu sağlanacaktır. kulüplerden yararlanan İl kişi sayısı artırılacaktır. | Kadınların işgücü piyasasına katılımlarını kolaylaştırıcı ve istihdamlarını artırıcı uygulamalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.570) Tedbir 570.2. Kadınların | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Kadınların istihdam edilebilirliğinin | işgücüne ve istihdama Bakanlığı (5), Kamu artırılması amacıyla İş'te Anne | katılımlarının artırılmasını Kurumları, Üniversiteler Projesi ve çocuk bakım desteği teminen bakım uygulamasıyla kadınların işgücü | hizmetlerine erişimin piyasasına katılımları teşvik kolaylaştırılması başta edilecektir. | olmak üzere iş ve aile yaşamını uyumlaştıran uygulamalar dinamik bir | biçimde hayata geçirilecektir. Gençlerin işgücü piyasasına aktif katılımları desteklenecek ve istihdam edilmeleri | kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571) | Tedbir 571.2. Staj, Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Gençlerin istihdam edilebilirliğinin | girişimcilik ve işbaşı Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal | artırılması amacıyla gençlere yönelik | eğitim programlarının Hizmetler Bakanlığı, Milli mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim | etkinleştirilmesi yoluyla Eğitim Bakanlığı, programları düzenlenmeye devam gençlerin işe geçişleri Cumhurbaşkanlığı İnsan edilecektir. | kolaylaştırılacaktır. Kaynakları Ofisi, Yerel İl Yönetimler, TOBB, TİSK, | TESK | | Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572) Tedbir 572.2. Çalışma ve Sosyal Güvenlik O 1. Engellilerin işgücüne katılımını ve , Engellilerin işgücüne Bakanlığı (S), Adalet istihdam edilebilirliğini artırmak | ; katılımını ve istihdam Bakanlığı, Aile ve Sosyal amacıyla kendi işini kuranlara destek | edilebilirliğini artırmak Hizmetler Bakanlığı, TİSK, verilmesine devam edilerek aktif | için genel ve mesleki TURK-IŞ, Türkiye Sakatlar işgücü piyasası programlarından | i eğitim, mesleki Konfederasyonu daha fazla yararlanmaları ! rehabilitasyon, kendi sağlanacaktır. işini kurma hibe desteği ve iş ve meslek i danışmanlığı hizmetleri , geliştirilecektir. | Tedbir 572.4. İş ve | Çalışma ve Sosyal Güvenlik © 1. Engelli iş koçu olarak görev yapan | i meslek danışmanlarının Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal ( İş ve Meslek Danışmanına engellilere | | nitelikleri engellilere Hizmetler Bakanlığı yönelik hizmet sunum kapasitelerinin | | daha iyi bir hizmet artırılması için eğitimler verilecektir. | sunabilecek şekilde gelşrlecektr i iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliiğinin | | | artırılmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.576) | | Tedbir 576.1. İş sağlığı Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. İş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili | ve güvenliği ile ilgili Bakanlığı (S), Sağlık sektörel veri setleri hazırlanacaktır. | j farklı kurumlar Bakanlığı, İşçi ve İşveren | | tarafından toplanan Sendikaları | verilerin tek bir veri Konfederasyonları, | i tabanına aktarılmasını, Üniversiteler, TOBB, TESK, | işyerlerinden alınacak STK'lar, Meslek Kuruluşları, | verilerin belirlenmesini İlgili Kamu Kurum ve vetüm bu verilerin iş Kuruluşları | | kazası ve meslek | hastalıklarını önleme i odaklı kullanılmasını i temin edecek bir sistem i geliştirilecektir. | | Tedbir 576.2. İş sağlığı Çalışma ve Sosyal Güvenlik (1. İş sağlığı ve güvenliği alanında | ve güvenliği kültürünün Bakanlığı (S), İlgili Kamu rehberlik ve bilgilendirme amaçlı | | geliştirilmesi ve Kuruluşları, Üniversiteler, materyaller hazırlanacaktır. yaygınlaştırılmasına Sendikalar, İlgili STK'lar 2. İlgili kurum ve kuruluşlarla iş | | yönelik ilgili kamu sağlığı ve güvenliği istişare | kurumları, üniversiteler, toplantıları gerçekleştirilecektir. | i sendikalar ve STK'lar ile i eğitim, seminer ve | bilgilendirici faaliyetler | i düzenlenecektir. | | Tedbir 576.3. İş | Çalışma ve Sosyal Güvenlik © 1. İş ekipmanlarının periyodik | ekipmanlarının iş sağlığı Bakanlığı (S), Sanayi ve kontrol formlarının standardizasyonu | | ve güvenliği Teknoloji Bakanlığı sağlanacaktır. | standartlarına uygun 2. İş ekipmanlarının güvenli | hale getirilmesine kullanımı ve periyodik kontrolleri | yönelik çalışmalar konusunda farkındalık oluşturmak | i yürütülecek ve yerli amacıyla video rehber ve ileri eğitim üretim özendirileceküir. modülleri oluşturulacaktır. Bilinçlendirme faaliyetleri ve denetimler yaygınlaştırılarak kayıt dışı istihdamla etkin | mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.577) | i Tedbir 577.1. Kayıtlı Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Kalifiye mesleklere ilişkin prime | | yönelik olarak veri Maliye Bakanlığı, Milli bildirim riski olduğu belirlenen | istihdamın teşvikine Bakanlığı (S), Hazine ve esas kazançlar analiz edilerek eksik | | analizine dayalı risk Eğitim Bakanlığı, Sağlık işyerlerine yönelik denetimler | odaklı denetim Bakanlığı, TÜİK, SGK yapılacaktır. | faaliyetleri | yaygınlaştırılacakır. | | Tedbir 577.2. Kayıt Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Yabancı uyruklu şahısların kayıt | dışılığın yaygın olduğu Bakanlığı (S), İçişleri dışı çalışmalarının önlenmesi sektörler öncelikli olmak Bakanlığı amacıyla rehberlik ve denetim | üzere yönlendirici ve faaliyetleri gerçekleştirilecektir. | rehberlik edici denetim | faaliyetleri artırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

İşgücüne Katılma Oranı (3) Yüzde 49,3 51,4 52,4

İşgücüne Katılma Oranı, Kadın (3) | Yüzde 30,9 32,9 34,9 İstihdam Oranı (3) Yüzde 42,8 44,9 46,1 İşsizlik Oranı Yüzde 13,2 12,6 12,0 Kısmi Süreli Çalışan Oranı Yüzde 113 201) — 130 Kayıt Dışı İstihdam Oranı Yüzde 30,6 29,0 28,5 Ölümlü İş Kazası Oranı Yüz Binde 6,8 6,3 5,9

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.3. Sağlık

a) Mevcut Durum

Sağlık hizmet sunumunda fiziki altyapı, insan kaynağı ve erişimde sağlanan kolaylıklar neticesinde hizmet kalitesinde ve halk sağlığının korunmasında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Bu iyileşmeler sayesinde sağlık hizmetlerinden duyulan memnuniyet oranı 2020 yılında yüzde 72,1'e yükselmiştir. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıkların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Covid-19 pandemisi dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de etkisini sürdürmektedir. Ülkemizde kısa süre içerisinde oluşturulan Covid-19 Bilim Kurulu, ulusal düzeyde ve illerde Pandemi Koordinasyon Kurulları ve Operasyon Merkezleriyle hızlı, etkin ve sürekli güncellenen kararlar ve tedbirler aracılığıyla pandemiyle mücadeleye devam etmektedir. Pandemiyle mücadele kapsamında Halk Sağlığı Yönetim Sistemi (HSYS) yazılım programı altında oluşturulan vaka takip modülü ile vakaların ve temaslılarının takibine imkan sağlayan sistemin değişen ihtiyaçlara göre güncellenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Hayat Eve Sığar (HES) mobil uygulamasıyla üretilen kod ile bireysel bazlı bilgilendirme ve takip sağlanmaktadır. E-Nabız Kişisel Sağlık Kaydı sistemi üzerinden vatandaşlar, kendilerine dair tüm sağlık hizmetlerine yönelik işlemleri izleyebilmektedir. Hekimlerin ve sağlık personelinin, vatandaşların aşılanma sürecini kolay ve hızlı bir şekilde takip edebilecekleri AŞILA isimli mobil uygulama devreye alınmıştır. Aşı uygulamalarının Merkezi Hekim Randevu Sistemi'nde (MHRS) randevulu şekilde verilebilmesi sağlanmıştır. Ayrıca Covid-19 salgınıyla mücadelede görüntülü muayene imkanı sağlayan Dr. e-Nabız Sistemi hizmet vermeye başlamıştır. Bu sayede evden çıkmaması gereken koronavirüs hastaları ve izolasyon kapsamındaki temaslı vatandaşların sağlık kuruluşuna gitmeden hekimle internet üzerinden görüşmesine imkan sağlanmaktadır. Covid-19'a ilişkin olarak evde takibi yapılan vakalar dâhil tüm vakalar ile temaslılar ve risk grubunda olan kişilerin saha ekipleri ve aile hekimliği birimleri tarafından takibine devam edilmektedir. Bu kapsamda, filyasyon ekiplerinin sayısı artırılmakta, vaka ve temaslılar yakından takip edilmekte, kişiler evlerinde ziyaret edilmekte, telefonla aranmakta ve hastalığın bulaşmasına engel olunmaya çalışılmaktadır. Sağlık hizmet sunumuna yönelik kişisel koruyucu ekipman, laboratuvar ve numune alım malzemeleri ve diğer malzemelerin yanı sıra endikasyonu olan tüm hastalara tedavide gerekli ilaçlar temin edilmektedir. Covid- 19 pandemisiyle birlikte 2020 yılında 319'a çıkarılan tanı laboratuvarı sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 498'e yükselmiştir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada toplam uygulanan aşı sayısı 15 Ekim 2021 tarihi itibarıyla 6,6 milyarı aşmıştır. Ülkemizde aşı uygulamaları Ocak ayı itibarıyla başlamıştır. Aşı uygulaması hastanelerde, aile hekimliklerinde ve İlçe Sağlık Müdürlükleri/Toplum Sağlığı Merkezleri tarafından oluşturulan mobil sağlık ekiplerince yapılmaktadır. Ülkemizde 15 Ekim 2021 tarihi itibarıyla toplam yapılan aşı sayısı 113,7 milyondur. 1. doz uygulanan aşı sayısı 54,8 milyon, 2. doz uygulanan aşı sayısı 47,1 milyon ve 3. doz uygulanan aşı sayısı 10,8 milyondur. Ekim itibarıyla aşı hakkı tanımlanan kişi sayısı ise 69,5 milyonu geçmiştir. Salgının başlamasından 15 Ekim 2021 tarihine kadar DSÖ verilerine göre dünyada 239,4 milyon Covid-19 kesin vakası bildirilmiş ve bunlardan 4,8 milyonunun hayatını kaybettiği açıklanmıştır. Ülkemizde ilk vakanın tespit edildiği 11 Mart 2020 tarihinden 15 Ekim 2021 tarihine kadar 91,6 milyon test yapılmış, 7,6 milyon vaka tespit edilmiş ve bu kişilerden 67,2 bini hayatını kaybetmiştir. Covid-19 pandemisiyle mücadelenin yanı sıra genel sağlık hizmetlerinin aksamamasını sağlamak üzere yeni hastaneler hizmete alınmıştır. Pandeminin başlangıcından itibaren yatak kapasitesi 12.931 artırılmış, söz konusu kapasite artışıyla 6.935 ilave erişkin yoğun bakım yatağı hizmete alınmıştır. TABLO TI: 58- Sağlık Alanında Gelişmeler 2016 2017 2018 2019 2020(4)

Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda)(5) 14,7 14,5 13,6 13,1 - Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.

2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.

(3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır.

(4) 2020 yılı verileri Sağlık İstatistiği Yıllığı 2020 ön sonuçlarıdır.

(5) Pandemi süreci nedeniyle hesaplama çalışmaları devam ettiği için 2020 yılı verisi verilememektedir. Anne ve bebek sağlığına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağlığına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2016 yılında, bin canlı doğumda 9,7 olan bebek ölüm hızı 2020 yılında 8,5'e düşmüştür. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2019 yılı itibarıyla OECD'de 3,7 ve AB'de 3,2 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı 2020 yılında yüzde 98 seviyesine ulaşmıştır. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2016 yılında 14,7 olarak gerçekleşen oranın 2019 yılında 13,1'e düştüğü görülmektedir. Aynı oran, 2019 yılı itibarıyla OECD ve AB-23'te sırasıyla yüz bin canlı doğumda 8,5 ve 5,9 olarak gerçekleşmiştir. Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2019 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 73'ü dolaşım sistemi hastalıkları, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir. Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Ağustos 2021 itibarıyla 211'e çıkarılmıştır. Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısı iyileşmiş olup 2016 yılında 27,3 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2020 yılında 30 olmuştur. Nitelikli yatak sayısı da aynı yıllarda ülke genelinde 113.166'dan 159.765'e; Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde ise 62.237'den 101.388'e yükselmiştir. Ayrıca nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2016 yılında ülke genelinde yüzde 61,3 iken 2020 yılında yüzde 78,5'e yükselmiş; aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığında ise yüzde 52,2'den yüzde 76,2 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2019 yılında 9,8 düzeyine yükselen kişi başı hekime müracaat sayısı, 2020 yılında pandeminin de etkisiyle 7,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 59- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları 2009 2015 2016 2017 2018 2019 2020 OECD(i) AB(1) Yatak Sayısı (Bin) 2178 2258 231,9 Nitelikli Yatak Oranı (Yüzde)(2) 613 672 71,9 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı 273 279 28,3 43,9 48,2 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde)(3) 68,1 68,1 66,9 75,4 73 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat

(1) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-28 ile AB-28, yatak doluluk oranı ise OECD-28 ile AB-22'nin 2019 yılına veya en yakın yıla ait verileridir.

(2) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.

(3) OECD ve AB'nin 2019 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir. TABLO TI: 60- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı | 2003 2007 2011 2014 2019 5080 Bin Sağlık Bakanlığı 113 849 209 630 254 343 292 100 391 526 242701 Üniversite 9 638 15 025 24 437 32 144 46211 31 726 Özel 6 158 24 486 59 069 72333 72 669 60 906 Toplam 129645 249141 337850 396578 510407 335333 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2020 Haber Bülteni KÖİ yöntemiyle toplam 27.137 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla söz konusu projelerden Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ, Manisa, Eskişehir, Ankara Bilkent, Bursa, Istanbul Başakşehir Çam ve Sakura, Konya Karatay ve Tekirdağ şehir hastaneleri toplam 17.835 yatak kapasitesi ile hizmet vermektedir. Ayrıca toplam 12.000 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımına devam edilmektedir. TABLO TI: 61- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler, 2020 Ameliyat Ameliyat m Yatan > Sayısının Yatak Uzman Yatak Müracaat Hasta Ameliyat Müracaat Sayısının Doluluk Hastanın Devir Hekim Kurum Sayısı Sayısı Ort Kalış Sayısı (Bin) Sayısı (Bin) Sayısına Sayısına ral Günü Hızı Sayısı (Bin) Oranı y (Yüzde) (Hasta) (Kişi) m Oranı (Yüzde) Sağlık Bakanlığı | 156 965 (242701 | 5517 1614 0,66 10,3 50,0 5,2 35,2 46 603 Üniversiteler 41987 (31726 | 1546 709 2,23 16,9 57,7 5,7 36,8 15 025 Özel Hastaneler 52230 | 60906 | 3557 1399 2,30 26,8 56,1 3,0 68,1 26 499 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2020 yılı Sağlık İstatistikleri Yıllığı ön sonuçlarıdır. 2020 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 20,8'ine, uzman hekim sayısının yüzde 30,1'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 37,6'sını gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,7'sine ve uzman hekim sayısının yüzde 17'sine sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 19'unu gerçekleştirmiştir. 2020 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 171.259, toplam diş hekimi sayısı 34.830, hemşire sayısı 227.292 ve ebe sayısı 59.040 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 205 iken hemşire ve ebe sayısı 342'dir. 2019 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 394 ve 924, DECD'de 364 ve OECD-35'te 1.038'dir. AB'de 2,3, OECD-35 ortalamasında ise 2,9 olan hekim başına hemşire ve ebe sayısı ise ülkemizde 2020 yılında 1,7 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlık harcamalarının GSYH'ya oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2019 yılında yüzde 4,7 olarak gerçekleşmiştir. Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2019 yılı için yüzde 78'dir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının; pandeminin devam etmesi, bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir. Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2019 yılında ortalama 19 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de aynı yılda 31,9 olarak gerçekleşmiştir. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla; toplam 117 Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Merkezi (AMATEM) ve 20 Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Merkezi (ÇEMATEM) hizmet vermektedir. Halihazırda 81 ilde yataklı ya da ayakta arındırma merkezi bulunmaktadır.

b) Amaç

Bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal hayata aktif ve sağlıklı bir şekilde katılımlarının temin edilebilmesi için kanıta dayalı politikalarla desteklenen, kaliteli, güvenilir, etkin, mali açıdan sürdürülebilir bir sağlık hizmet sunumu ile bölgeler arası dağılımın iyileştirilmesi, fiziki altyapının ve insan kaynağının niteliğinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bulaşıcı olmayan hastalık risklerine yönelik olarak, sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilecek; koruyucu ve tedavi edici hizmet kapasitesi geliştirilecek; çevre sağlığı, gıda güvenilirliği, fiziksel aktiviteye elverişli sahalar, sağlık okuryazarlığı, iş sağlığı ve güvenliği alanlarında sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579) Tedbir 579.1. Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sosyal medya hesapları için içerikler yaşam tarzının teşvik Aile ve Sosyal Hizmetler | hazırlanacak ve paylaşılması edilmesi için sağlıklı Bakanlığı, Çevre ve sağlanacaktır. beslenme ve hareketli Şehircilik Bakanlığı, Mili | 2 Farkındalığı artırmaya yönelik etkinlikler düzenlenecek, ulusal TV yaşam alışkanlıkları N Eğitim Bakanlığı, Tarım kanallarında konuya ilişkin yayınlar kazandırılmasına yönelik ve Orman Bakanlığı, yapılacak, kamu Spotu ve eğitici kısa eğitim, kamu Spotu, YOK, Üniversiteler videolar hazırlanacaktır. kampanyalar gibi bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 579.2. Gıda Sağlık Bakanlığı (5), 1. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu güvenilirliği, obezite, çevre | Çalışma ve Sosyal Geliştirme Programı kapsamında sağlığı gibi konularda çok Güvenlik Bakanlığı, İlgili | Bakanlık ve diğer paydaşlarla ilgili paydaşlı sağlık sorumluluğu | Kurum ve Kuruluşlar bileşenlerin izlenmesi ve modeli güclendirilecektir değerlendirilmesi yapılacaktır. güç ' 2. Bütünsel sağlık yaklaşımı yönetimi ve sağlıklı beslenmenin geliştirilmesinde iş birliklerinin güçlendirilmesi kapsamında Ulusal Beslenme Konseyi Bilimsel Komisyon Raporları yayımlanacaktır. 3. İşyerlerinde sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin teşvik edilmesi amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığıyla işbirliği halinde Beslenme Dostu ve Fiziksel Aktiviteyi Destekleyen İşyeri Programı Uygulama Kılavuzu hazırlanarak programın uygulaması başlatılacaktır. Tedbir 579.3. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Astım, KOAH, koroner arter hastalığı, olmayan hastalıklara ve Sosyal Hizmetler inme, kronik böbrek yetmezliği yönetimi yönelik risk faktörlerinin Bakanlığı, Üniversiteler için klinik tedavi protokolleri basit ve ilmaci iri uygulanabilir hâle getirilerek Le amet erini çeken güncellenecek, tüm süreçlerde bu a protokollerin uygulanması sağlanacaktır. etkinliği artırılacaktır. 2. Birinci basamak sağlık tesislerinde görev yapan hekimlerin diyabet, hipertansiyon, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek yetmezliği, astım, KOAH yönetimi, çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi konularına yönelik hizmet içi eğitimleri tamamlanacaktır. 3. Birinci basamak sağlık tesislerinde kanser tarama merkezi sayısı artırılarak kanser taramalarına fiziksel erişim yaygınlaştırılacak; Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yıla göre artırılacaktır. 4. 6 kanser tarama, tarama sonrası teşhis ve farkındalık eğitimi yapılacaktır. Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580) Tedbir 580.1. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aile hekimliği birim sayısı 2022 yılı hekimlerince sunulan Strateji ve Bütçe sonuna kadar 30.680'e yükseltilecek sağlık hizmetlerini nitelik (| Başkanlığı, SGK olup aile hekimi başına düşen nüfusun ve nicelik olarak sağlanacak rulmesi iyileştirmek suretiyle 2. MHRS üzerinden çalışma planı ihtiyacın bu aşamada oluşturması, gebe, çocuk ve aşı takibi karşılanması gibi işlemler için ilgili birimlere sağlanacaktır. randevu vermesi ve bu işlemlere ilişkin raporlara erişmelerini sağlamak amacıyla MHRS ile Aile Hekimliği Bilgi Sistemi (AHBS) ve Halk Sağlığı Yönetim Sistemi (HSYS) entegre edilecektir. Tedbir 580.2. Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), 1. 20 Sağlıklı Hayat Merkezi (SHM) hayat merkezlerinin sayısı | Strateji ve Bütçe hizmete açılarak toplam 236 SHM'ye artırılacak, bu Başkanlığı, SGK ulaşılacaktır. merkezlerle kuwetlendirilmiş ve entegre edilmiş bir aile hekimliği yapısı oluşturularak gerekli olan birinci basamak sağlık hizmetleri verilecektir. Tedbir 580.3. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (5), 1. Bulaşıcı olmayan hastalıkların erken olmayan hastalıklar başta Hazine ve Maliye teşhisinde, tedavisinde ve süreç olmak üzere, hastalıklara Bakanlığı, SGK yönetiminde birinci basamak sağlık ilişkin tarama ve teşhis hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması amacıyla gibi süreçlerde aile hekimlerinin geliştirilen Hastalık Yönetim Platformu sorumlulukları (HYP) yazılımına Astım Hastalığını artırılacaktır. Değerlendirme ve İzlem Kılavuzu, Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığını Değerlendirme ve İzlem Kılavuzu ve Erken Artrit İzlem Kılavuzu modülleri eklenecektir. Tedbir 580.4. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci basamakta kronik hastalık hekimliği performans Strateji ve Bütçe tarama ve takiplerinin daha etkin sistemi, ikinci ve üçüncü Başkanlığı yapılabilmesi için Aile Hekimliği basamaklardaki Performans Ödeme Sistemine 14 kriter performans sistemiyle eklenecektir. entegre bir biçimde, teşhis ve tedavinin isabetliliği ve hizmet miktarıyla orantılı olarak yeniden tasarlanacaktır. Tedbir 580.6. Birinci Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci basamak sağlık hizmetleri basamak sağlık YOK, Üniversiteler temel eğitimlerinin sürdürebilirliğinin personeline yönelik sağlanmasına yönelik mevcut yazılım hizmet içi eğitimler altyapısı geliştirilecektir. eniden tasarlanacaktır. Bağımlılıkla mücadele alanında yürütülen sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacak, bu alandaki faaliyetlerin etkinliği periyodik olarak izlenecektir. (Kalkınma Planı p.581 Tedbir 581.1. Kamu Sağlık Bakanlığı (S), 1. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kurum ve kuruluşlarının İlgili Kurum ve kapsamında 2018-2023 Uyuşturucu ile bağımlılıkla mücadele Kuruluşlar Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve konusunda etkinliğinin Eylem Planı ve 2018-2023 Tütün artırılması, sunulan Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planı hizmetlerin genişletilmesi doğrultusunda, ihtiyaç duyulan bütçe, ve erişilebilirliğinin Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu artırılması için ihtiyaç (BMYK) üyesi bakanlıklar tarafından duyulan insan kaynağının belirlenecektir. temini, altyapının kurulması ve cari harcamaların karşılanması amacıyla bütçe imkânları artırılacaktır.

hizmetlerin verildiği Bakanlığı, SGK, Yerel

merkezlerin sayısı Yönetimler

artırılacak, sunulan

hizmetin kalitesi

yükseltilecektir.

Spor Bakanlığı, İçişleri hazırlanacak ve paylaşılması

Bakanlığı, Milli Eğitim sağlanacaktır.

Bakanlığı, Diyanet İşleri 2. Uyuşturucu, tütün ve teknoloji Başkanlığı, YÖK bağımlılığının etki ve zararlarını anlatan broşür, afiş, vb. basılı materyaller hazırlanacaktır. 3. Hedef kitle tarafından kullanılan sosyal ağ siteleri, en çok ziyaret edilen internet siteleri ve en çok izlenen videoların içerisine konu ile ilgili hazırlanan görsellerin ve videoların yer aldığı tamamı izlenmeden geçilemeyen açılır pencereler yerleştirilecektir. 4. 2018-2023 Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı kapsamında Halk Eğitim Merkezlerinde verilen kurslara Bağımlılıkla Mücadele modülü eklenerek bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir. 5. Aynı strateji belgesi ve eylem planı doğrultusunda konferans, seminer, panel, vaaz vb. yöntemlerle toplumun bilgilendirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 581.5. Sağlık Bakanlığı (S), 1. 15 yaş üzeri Genel Nüfus Bağımlılıkla mücadeleye Aile ve Sosyal Uyuşturucu Kullanım Araştırması yönelik yürütülen Hizmetler Bakanlığı, yapılacaktır. faaliyetlerin sonuçları ile Çalışma ve Sosyal 2. 14-19 yaş arası eğitime devam eden gençlerde ESPAD Araştırması toplumdaki madde Güvenlik Bakanlığı, yapılacaktır kullanım sıklığı periyodik İçişleri Bakanlığı, Milli 3. 19-25 yaş Türkiye Gençlik Profili olarak yapılacak bilimsel Eğitim Bakanlığı, Araştırması yapılacaktır. araştırmalarla TUİK, STK'lar izlenecektir. Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacak, başta kırsalda yaşayanlar olmak üzere yaşlılara sunulan sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması, yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582) Tedbir 582.1. Evde Sağlık Bakanlığı (S), 1. 560.000 hastaya Evde Sağlık sağlık hizmetleri Aile ve Sosyal Hizmetleri ulaştırılacak ve hasta yaygınlaştırılarak erişim, Hizmetler Bakanlığı, aliş. yapıla ölmesine yönelik rick veyoğun (| Mehalilderder © Evde Sağ Hizmetler eyk ziyaret i sıklığı değerinin 2,6'ya ulaşması baki mM, palyatif bakım ve hedeflenmektedir. geriatri hizmetinin evde 3. Palyatif bakım hizmetleri bakım hizmetleri ile kapsamındaki yatak sayısı 6.100'e entegrasyonu çıkarılacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 582.2. Yaşlılara | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci basamak sağlık yönelik sağlık izlemleri Aile ve Sosyal hizmetlerinde çok yönlü yaşlı gerçekleştirilecek, yaşla Hizmetler Bakanlığı, değerlendirmesi ve izlemi için iş eli İİ süreçlerini tanımlamak amacıyla, basit lişkin kora La ve eğil SGK, Mahalli İdareler ve uygulanabilir rehberler hazırlanarak söz konusu rehberlerin tüm süreçlerde edici hizmeder | uygulanması sağlanacaktır. güçlendirilecek, geriatri 2. Tüm aile hekimlerinin Uzaktan ve palyatif bakım Sağlık Eğitim Sistemi üzerinden hizmetleri sunan yapılacak olan çok yönlü yaşlı merkezlerin sayısı değerlendirmesi ve izlemi eğitici artırılacaktır. eğitimini alması sağlanacaktır. 3. Geriatri Merkezleri açılması çalışmaları kapsamında mevzuat alt yapısı oluşturulacak, buna ilişkin protokoller yürürlüğe konulacaktır. Acil sağlık, yoğun bakım, onkoloji, organ nakli hizmetleri gibi özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak hızı ve kalitesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.583) Tedbir 583.2. Acil servis | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Acil muayene oranını düşürebilecek hasta yoğunluğuna göre Üniversiteler faaliyet planlamaları doğrultusunda ihtiyaç olan yerlerde takip ve veri analizleri yapılacaktır. alternatif muayene alanları oluşturulacaktır. Tedbir 583.4. Kamu Sağlık Bakanlığı (5), 1. Nüfus bazlı hizmet bölgelerine ve özel sağlık hizmet İlgili Kurum ve uygun şekilde tür, seviye ve sektör sunucularında yoğun Kuruluşlar bazlı yoğun bakım planlamalarının bakım hizmetleri amacına revizyonu yapılarak, gerekli mevzuat uygun kullanılacak değişikliklerinin yapılması çalışmaları biçimde yürütülecek ve kurumlardan gelen etkinleşürilecektir. talepler ihtiyaç planlamasına göre değerlendirilecektir. Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584) | Tedbir 584.1.Sağık (oo | Sağlık Bakanlığı(S), | 1. Klinik Kalite Akademisiçalışmaları | hizmetlerinde klinik TÜSEB kapsamında klinik liderlik eğitim kalitenin ölçümü ve rehberi hazırlanacak ve pilot eğitim geliştirilmesi sağlanacak, programına başlanacaktır. klinik rehberlerin uygulanması yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 584.2. Akredite Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yeni akreditasyon programlarında olan sağlık hizmet kuruluşu | TÜSEB, Üniversiteler, | Kullanılmak üzere akreditasyon sayısı artırılacaktır. SGK, YÖK standart setlerinin hazırlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Akreditasyon programlarında görev alacak denetçilerin niteliklerini artırmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilecektir. 3. Sağlık hizmetlerinin kalitesini yükseltecek yeni akreditasyon programları oluşturulacaktır. Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.585) Tedbir 585.2. Kurumlar Sağlık Bakanlığı (S), 1. Muhasebe sistemleri ile sağlık arası veri paylaşımı Üniversiteler, TÜSEB, | Sistemlerine ilişkin bir veri havuzu konusunda işbirliği ve SGK, YÖK oluşturulacak, veriler ilişkilendirilerek; koordinasyon nedensellikleri araştırılacak, istatistik geliştirilecektir modelleriyle analiz edilecek ve SİNA ' platformunda raporlanacaktır. Geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamalarında ürün ve hizmet güvenilirliği ile standardizasyonun sağlanmasına yönelik hukuki düzenlemeler tamamlanacak, kontroldenetim mekanizması oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.586) Tedbir 586.1. Geleneksel Sağlık Bakanlığı (S), 1. Geleneksel ve tamamlayıcı tıp ve tamamlayıcı tıp Tarım ve Orman uygulamaları mevzuat revizyon uygulamalarına ilişkin Bakanlığı, TİTCK, çalışmaları, sertifikalı eğitim di 7 İniyarci standartlarının güncellenmesi, ii zler TUSEB, Üniversiteler yetkilendirme ve akreditasyon yönerge çalışmaları, eğitimci eğitimi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Homeopati ürünleri, apiterapi ürünleri, larva ve sülük gibi ürünlerin standardizasyon ve ruhsatlandırma çalışmaları desteklenecektir. 3. GETAT Uygulama ve Araştırma Merkezleri kurulacak ve bu merkezlerde Ar-Ge, klinik araştırma, ürün geliştirme ve marka oluşturma çalışmaları yapılacaktır. 4. Anadolu tıbbı markasının oluşturulması için çalışmalar yapılarak geleneksel bilgilerin korunması ve kayıt altına alınma çalışmaları desteklenecektir. | Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587) Tedbir 587.1. İhtiyaç || | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Malzeme kaynaklarının yeni planlama, satın alma, İlgili Kurum ve teknolojilere ve değişen ihtiyaçlara sipariş, stok, lojistik ve Kuruluşlar uygun hale getirilmesi amacıyla Varlık Yönetim Sistemi uygulaması altında sözleşme yönetimi Ihtiyaç ve Malzeme Yönetim alanlarında hukuki Sisteminin yazılımı geliştirilecektir. düzenlemeler ve bilişim altyapısı çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 587.2. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık market kapsamında DMO market çalışmaları DMO, SGK, TİTCK, Tedarik İşbirliği Protokolü | | kapsamında; sağlık Üniversiteler çerçevesinde sağlık tesislerinin tüm ilaç, tıbbi sarf ve laboratuvar sarf tesislerinde özellikle sık malzemelerinin temin edilmesi tüketilen ve temininde çalışmaları yürütülecektir. güçlük yaşanılan malzeme gruplarında alternatif alım yöntemleri ile edinme maliyetleri düşürülecektir. Tedbir 587.3. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Simülasyon Destekli Eğitim ve Simülasyon destekli tıp Strateji ve Bütçe Uygulama Merkezlerinin açılabilmesi eğitimi, biyomedikal Başkanlığı, TÜSEB, için gerekli donanım ve teçhizatın mühendislik eğitimi ve Üniversiteler eye Ti iş ve işlemler hastane eczacılığı eğitimi 3. TÜSEB tarafından, sağlık vermek amacıyla profesyonellerine yönelik fiziksel Simülasyon Destekli ortamda uygulamalı olarak ve/veya Eğitim ve Uygulama yapay zeka tabanlı simülasyon Merkezleri açılacaktır. ğitimleri verilecektir. Tedbir 587.5. Akılcı ilaç Sağlık Bakanlığı (S), 1. Akılcı ilaç kullanımı konusunda kullanımı konusunda TİTCK, Üniversiteler eğitim, izleme ve değerlendirme bilinç düzeyi artırılacak, çalışmaları yürütülecektir. N M p 2. Akılcı ilaç kullanımı konusunda izleme ve değerlendirme farkındalığı artırmak amacıyla görsel çalışmaları . materyaller hazırlanarak sosyal medya güçlendirilecektir. hesaplarında paylaşımlar yapılacaktır. Tedbir 587.6. Sağlık Bakanlığı (5), | 1. Antibiyotikler, solunum sistemi Antibiyotikler, solunum TİTCK, TÜSEB, ilaçları ve psikiyatride kullanılan sistemi ilaçları ve Üniversiteler ilaçların akılcı kullanımını teşvik etmek üzere belirli kriterlere göre seçilmiş psikiyatride kullanılan sağlık meslek mensuplarına yönelik ilaçlar başta olmak üzere hedef grup eğitimleri düzenlenecektir. akılcı ilaç Kullanımına 2. Reçete Bilgi Sistemi (RES) yönelik özendirici ve verilerine göre, belirlenen hekimlere zorlayıcı mekanizmalar yönelik küçük gruplarda eğitim oluşturulacaktır. yapılacaktır. Tedbir 587.7. Yaşlı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yaşlılarda ve kronik hastalarda hastalar ve kronik TİTCK,TÜSEB, akılcı ilaç kullanımı konusunda hastalığı olan bireyler Üniversiteler, SGK paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri öncelikli olmak üzere yürütülecektir. kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yoluyla akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalık artırılacaktır. Tedbir 587.8. Hekimlerin | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Antibiyotik ilaç grubunun akılcı ilaç kullanımı TİTCK, TÜSEB, reçetelendirilme sıklığı analiz edilecek konusunda desteklenmesi | Üniversiteler, SGK ve SINA platformunda ve denetimini teminen raporlanacaktır. Ni , 2. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz ara dei sistemi edip değerlendirmek ve hekimlere UTUlaCaKLIr. kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak üzere RBS aracılığıyla, aile hekimlerinin yanı sıra, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 3. Hekimlere yapılacak geri bildirimler kapsamında izleme değerlendirme . faaliyetleri yürütülecektir. Ilaç harcamalarının öngörülebilirliği ve sürdürülebilirliği artırılacak, harcamalarda etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588,2. İlaç geri Çalışma ve Sosyal 1. Ilaç harcamalarının kontrol altına ödeme listesi periyodik Güvenlik Bakanlığı alınmasına yönelik tüketim analizleri olarak gözden (S), Sağlık Bakanlığı, O | Periyodik olarak yapılacak, ülke geçirilecektir. SGK, TİTCK, Oi kelek eruh aaç geri Üniversiteler ödeme ilstesi revize edilecekür. Tedbir 588.3. Yurt Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışından şahsi kullanım dışından temin edilen Güvenlik Bakanlığı amaayla tedarik edilen ilaçların ilaçlar gibi gruplarda etkin | (S), Sağlık Bakanlığı, harcamalarına yönelik ilk etapta bütçe kontrolü SGK, TİTCK, ülkemizde ruhsatlandırılması sağlanacaktır. Üniversiteler muhtemel ilaçlar belirlenecektir. 2. Yurt dışı ilaç statüsünde kalmaya devam edecek ilaçlar için alternatif N ilaç tedarik araştırması yapılacaktır. Ülkemizin sağlık turizmi alanında tanınırlığı ve tercih edilirliği artırılacak ve sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.589) Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık turizmi hizmet sunum Tedbir 589.1. Sağlık turizmine yönelik hukuki Kültür ve Turizm standartlarının, kontrol ve denetim düzenlemeler Bakanlığı, USHAŞ, mekanizmalarının güçlendirilmesine tamamlanacak, Üniversiteler, TÜSEB, alpha çalışmaları a redlasyor ve ei gn ek asyon 2. Yetkilendirilmiş sağlık tesislerinin ealtyapısı güçlendirilecektir. | kuruluşları Nabız Sistemine entegre edilen mevcut sistemler üzerinden veri girişi sağlanacaktır. 3. Sağlık turizmi kapsamında hizmet veren tesislerin kalite standartlarının sürekliliğinin sağlanmasına yönelik saha çalışmaları ve denetimler artırılacaktır. 4. Sağlık turizminde denetim ve şikayet yönetimi için altyapı çalışması yapılacaktır. 5. Akredite hastane ve sağlık kuruluşunun artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 589.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Hedef ülke bazlı tanıtım. turizmi alanında ülkemizin | Dışişleri Bakanlığı, kampanyaları yürütülecektir. tanıtım ve pazarlama Kültür ve Turizm faaliyetleri yürütülecektir. Bakanlığı, USHAŞ, Üniversiteler Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590) Tedbir 590.2. Kamu Çalışma ve Sosyal 1. Kamu kurum ve kuruluşlarıyla SGK kurum ve kuruluşlarıyla SGK | Güvenlik Bakanlığı (S), arasında yapılan global bütçe arasında yapılan global Hazine ve Maliye anlaşmalarının uygulama sürecine bütçe anlaşmalarının Bakanlığı, Sağlık yönelik etkinlik analizi yapılacaktır. hazırlık ve uygulama Bakanlığı, Strateji ve süreçlerinde hizmet, fiyat Bütçe Başkanlığı, SGK ve maliyet etkinlik analizlerinin yapılmasını sağlayacak sistem ve süreçler oluşturulacaktır. Sağlık harcamalarında etkinliğin sağlanması için arz ve talep yönlü düzenlemeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.591) Tedbir 591.1. İhtiyaç dışı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Tıbbi biyokimya, tibbi mikrobiyoloji ve tetkik, tahlil ve diğer Çalışma ve Sosyal tubbi patoloji grubu test istemleri işlemlerin azaltılması için Hizmetler Bakanlığı, yapıldığında, daha önce e-Nabız sisteminde test sonucu olan kişilerin test tıbbi verilerin sisteme daha SGK, Üniversiteler sonuç bilgileri birinci, ikinci ve üçüncü iyi entegre olması basamak sağlık hizmet sunucuları ile sağlanacaktır. paylaşılacaktır. Tedbir 591.2. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Halihazırda kullanımda olan tetkik ve Ortalamanın üzerinde Üniversiteler tahlil işlemlerini gösteren raporlar detaylı yapılan tetkik ve tahlil veri madenciliği analizleriyle birlikte SİNA işlemlerine ilişkin bir izleme platformunda raporlanacaktır. ve bilgilendirme sistemi kurulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

On Bin Kişiye Düşen Hasta Yatağı Sayısı Adet 30 30,5 31,7 Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (3) Kişi 205 221 232 —— —ğ—ğ—ğ—j —ğ— — — Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (3) İN Kişi 342 355 365 Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus(4) Kişi 3137 3 140 2800 Nitelikli Yatak Oranı (Yoğun Bakım Yatakları Hariç; — Sağlık Bakanlığı)(3) Yüzde 78,2 76,9 74 Bebek Ölüm Hızı (Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (5) Binde 8,5 8,5 8,5 Anne Ölüm Oranı (Canlı Doğumda) (5) Ene 13,1(8) 31 13,0 Obezite Görülme Sıklığı (15 Yaş ve Üzeri) (Araştırmaya Yüzde 30,79) 304 Ni Dayalı) m” ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıklığı (6) Yüzde Ni 29,5 N Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2020 Haber Bülteni verileridir.

(4) Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus, aile hekimliğine kayıtlı nüfus üzerinden hesaplanmıştır.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Küresel Yetişkin Tütün Araştırması en son 2019 yılında yapılmış olup 2 yılda bir yapılacaktır. Bu nedenle 2020 yılına ait tahmin verisi yoktur.

(7) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının performans göstergelerinden biridir.

(8) Pandemi süreci nedeni ile hesaplama çalışmaları devam ettiği için 2020 yılı verisi verilememektedir. 2019 yılı verisidir.

(9) 2020 yılı projeksiyonudur.

2.3.4. Ailenin Güçlenmesi

a) Mevcut Durum

Toplumsal birlikteliğin güçlendirilerek devam etmesi, sağlıklı bireylerin yetişmesi ve beşeri sermayenin niteliğinin artırılmasında aile kurumu önemli bir işleve sahiptir. Toplumun çekirdeğini oluşturan aile, sanayileşme ve kentleşme gibi süreçlerin birey üzerine getirdiği baskıların hafiflemesine ve bireyin risklere karşı mücadele etme yetisi kazanmasında yardımcı olmaktadır. Ailenin güçlenmesi ve değişen koşullara uyum sağlaması için yapılacak çalışmalar önem arz etmektedir. Ülkemizde 2020 yılı sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 24.604.086 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, son iki yılda yüzde 65 seviyelerinde seyretmektedir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı ise 2019 yılında yüzde 15 iken 2020 yılında yüzde 14 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı 2019 yılında yüzde 16,9 iken bu oranın 2020 yılında yüzde 17,9'a yükseldiği görülmektedir. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2020 yılında toplam hanehalkının yüzde 9,7'si tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bu oranın yüzde 2,2'lik kısmı baba ve çocuk, yüzde 7,5'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır. TABLO 11: 62- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı Yüzde

Baba ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 1,6 1,9 2 2,2

Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 6,2 7 7,2 7,5

En Az Bir Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden

Oluşan Hanehalkı 16,5 15,8 15 14

Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla

| Kişiden Oluşan Hanehalkı **<«<« 22? 28 3 2,8 |

Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2015-2021 Boşanan çiftlerin sayısı 2019 yılında 156.587 iken 2020 yılında yüzde 13,8 azalarak 135.022 olmuştur. Bin nüfus başına düşen boşanma sayısını ifade eden kaba boşanma hızı 2020 yılında binde 1,62 olarak gerçekleşmiştir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülen Aile Eğitim Programı (AEP) kapsamında Eylül ayı sonu itibarıyla 221.487 kişiye eğitim verilmiş, Aile Danışmanlığı Hizmeti kapsamında 7.018 kişiye hizmet sunulmuş ve Evlilik Öncesi Eğitim Programı kapsamında 8.205 kişiye farkındalık eğitimi verilmiştir. Pandeminin eğitim ve danışmanlık hizmetlerinde aksamaya sebebiyet vermemesi adına kitle iletişim araçları ve dijital platformlar da kullanılmıştır. Sunulan eğitim hizmetlerinin kapasitesinin artırılması, standart ve etkin bir hale gelmesi önem taşımaktadır. Bu kapsamda eğitimlere yeni modüllerin eklenmesi ve uygulamaya ilişkin usul ve esasların düzenlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde ve dünyada meydana gelen sosyokültürel ve ekonomik değişimlerin aileler üzerindeki etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılan Türkiye Aile Yapısı Araştırmasının saha çalışmaları yürütülmektedir. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yürütülmekte olan Kurumsal Çocuk Bakım Hizmetleri Yoluyla Kayıtlı Kadın İstihdamının Desteklenmesi Projesi kapsamında küçük çocuğu olan ve çocuk bakım sorumlulukları nedeniyle istihdamdan uzaklaşma riski bulunan kadınların kurumsal çocuk bakımı konusunda desteklenerek kayıtlı istihdama katılmaları, dönmeleri ya da istihdam piyasasında kalmaları için çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ocak 2020 tarihinden itibaren yapılmakta olan destek ödemelerinden 15.780 kadın faydalanmıştır. İş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik sürdürülebilirlik, uygulanabilirlik esaslarına dayalı olarak iyileştirme çalışmaları devam etmektedir. Aileye yönelik sosyal hizmet ve yardımlarda ailenin ihtiyaçlarını bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmek, bu ihtiyaçlara kapsamlı şekilde rehberlik ve danışmanlık hizmetleriyle cevap verebilmek amacıyla yürütülen Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında 2021 yılında 513.974 haneye ulaşılmıştır. Programın kurumsal kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar başlatılmış, kamu kurum ve kuruluşları ile 2.400'ün üzerinde görüşme gerçekleştirilmiştir. ASDEP'in hukuki, teknik ve bilişim altyapısının güçlendirilmesi ve insan kaynağının geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Hane ziyaretleri kapsamında belirlenen sosyal yardım ihtiyacı olan hanelerin Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemine iletilmesi oamacıyla gerekli çalışmaların önümüzdeki dönemde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

b) Amaç

Toplumsal yapının ve kalkınmanın sağlıklı bir şekilde sürdürülebilirliği için aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtır. il W il - Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Politika / Tedbir — Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler İ i Aileye yönelik verilen hizmetlerin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi | amacıyla araştırma, eğitim ve danışmanlık faaliyetlerine devam edilecektir. (Kalkınma | Planı p.593) | Tedbir 593.1. Aile Eğitim © Aile ve Sosyal 1. Aile Eğitim Programı kapsamında Programı içerikleri ortaya Hizmetler Bakanlığı memnuniyet ölçümü çalışması | çıkan ihtiyaçlar © (5), Milli Eğitim gerçekleştirilecektir. | doğrultusunda yeniden Bakanlığı, Milli | düzenlenecek, yeni modül & Savunma Bakanlığı, | ve eğitim setleri Üniversiteler, Yerel | kullanılarak aile eğitimleri o Yönetimler gerçekleştirilecek, | formatör ve eğitici sayıları artırılacaktır. | Tedbir 593.2, Alle Aile ve Sosyal 1. Türkiye Üniversite Gençliği Profil | yapısını olumsuz etkileyen O Hizmetler Bakanlığı Araştırması (TÜGPA) gerçekleştirilecektir. kötü alışkanlıkların ve - (S), Milli Eğitim 2. Aile Eğitim Programı ve Türkiye bağımlılıkların etkilerinin Bakanlığı, Milli Bağımlılıkla Mücadele (TBM) Eğitimleri / azaltılması amacıyla Savunma Bakanlığı, kapsamında farkındalık eğitimleri | farkındalık eğitimleri, - YÖK, Üniversiteler verilecektir. | araştırmalar ve projeler Yerel Yönetimler | yapılacaktır. Tedbir 593.5. Aile Sosyal | Aile ve Sosyal 1. ASDEP Bilişim Sisteminde tespit edilen Destek Programının Hizmetler Bakanlığı sorunların giderilmesi ve sistemin kullanıcı (ASDEP) kurumsal (S) dostu yönünün geliştirilmesine yönelik kapasitesi artırılacaktır. | çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç | doğrultusunda hizmet içi eğitim programı | düzenlenecektir. Tedbir 593.6. Evliliklerin | Aile ve Sosyal 1. Evlilik Öncesi Eğitimleri artmasını ve devamlılığını Hizmetler Bakanlığı yaygınlaştırılacak ve izlenecektir. teşvik edici eğitimler ve (S), Adalet Bakanlığı, | 2. Aile Danışmanlığı Hizmetinin danışmanlık hizmetleri i Milli Eğitim Bakanlığı, yaygınlaştırılması konusunda Adalet yaygınlaştırılacaktır. | Milli Savunma Bakanlığı işbirliğiyle pilot bir çalışma Bakanlığı, yürütülecektir. Üniversiteler, Yerel i Yönetimler Tedbir 593.7. Göç, afet i Aile ve Sosyal 1. Afet/acil durum hallerinde uygulanacak Hizmetler Bakanlığı psikososyal destek hizmetlerine ilişkin ve acil durumlarda birey, (S), İçişleri Bakanlığı, | Psikososyal Destek Çalışma Kılavuzu aile ve topluma yönelik Milli Eğitim Bakanlığı, | oluşturulacak, 1.000 personele psikososyal psikososyal destek Milli Savunma destek eğitimi verilecektir. | hizmetleri koordineli ve Bakanlığı, Sağlık etkin bir şekilde sunulaca | Bakanlığı, Diyanet ve hizmet sunum İşleri Başkanlığı, AFAD kapasitesi geliştirilecektir. | Başkanlığı, Türk i Kızılayı, STK'lar Aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik programlar geliştirilecek ve yürütülecektir. (Kalkınma Planı, p.594) | Tedbir 594.1. Eğitimin (oO| Milli Eğitim Bakanlığı 1. Evin Okula Yakınlaşması ve Değişen tüm kademelerinde ev içi (5), Sağlık Bakanlığı, Anne Baba Rolleri Projesi kapsamında sorumlulukların adil Emniyet Genel velilere yönelik seminerler paylaşımı konusunda Müdürlüğü, gerçekleştirilecektir. sorumluluk bilincini Ü yükseltici eğitim | Yönetimler, İlgili Kamu faaliyetleri | Kurum ve Kuruluşları | düzenlenecekr..... | N Mi e İ

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) 2022(2)

Aile Eğitim Programı Katılımcı Sayısı Kişi 133 705 250 000 250 000 Evlilik Öncesi Eğitim Katılımcı Sayısı Kişi 23238 9 000 | 150 000 Aile Danışmanlığı Kapsamında Hizmet Sunulan Kişi 34 901 4 000 8 000 Başvuru Sayısı aynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

1) 1 Ocak- 30 Eylül 2021 tarihleri arası verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

2.3.5. Kadın

a) Mevcut Durum

2020 yılında, Türkiye'deki kadın nüfusu 41.698.377, erkek nüfusu ise 41.915.985 kişi olmuştur. Bu çerçevede; toplam nüfusumuzun yüzde 49,9'unu kadınlar, yüzde 50,1'ini ise erkekler oluşturmuştur. Doğuşta beklenen yaşam süresi kadınlarda 81,3 yıl, erkeklerde 75,9 yıl iken doğuşta beklenen sağlıklı yaşam süresi kadınlarda 55,4 yıl, erkeklerde 59,1 yıl olarak hesaplanmıştır. Kadınların istihdam piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmekle birlikte, halen kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür. Pandemi süreci de bu alandaki sorunu daha belirgin hale getirmiştir. 2020 yılında kadın istihdam oranı yüzde 26,2, erkek istihdam oranı yüzde 59,2 olarak gerçekleşirken, kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 30,9, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 68,2 olarak gerçekleşmiştir. Kadınların işteki durumlarına bakıldığında, 2020 yılı sonu itibarıyla işveren ve kendi hesabına çalışan kadın oranı yüzde 16'dır. Aynı oran erkekler için yüzde 84 olarak gerçekleşmiştir. Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımı açısından kritik öneme sahiptir. Bu kapsamda, kadınların kayıtlı iş imkânlarına erişiminin sağlanması ve bunu sağlamak üzere iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik projeler ve çalışmalar sürdürülmekle birlikte, kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdamını artırmak üzere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlık ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerleri kapsamında 467.680 kişiye ulaşılmıştır. Yine kadın istihdamının artırılması ve kadın kooperatiflerinin teşvik edilmesi ve desteklenmesi yoluyla (kadınların o güçlendirilmesini oamaçlayan Kadınların Kooperatifler | Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi 15 Eylül 2021 tarihinde başlatılmıştır. İlaveten, yürütülen çeşitli programlar kapsamında kadın girişimciliğinin de desteklenmesine devam edilmektedir. 2019 yılında KOSGEB tarafından uygulanmaya başlanan Yeni Girişimci Programında kadınlar öncelikli gruplar arasında olup bu kapsamda sağlanan desteklerden faydalanan girişimcilerin yüzde 45'inden fazlasını kadın girişimciler oluşturmaktadır. Endüstri 4.0 ve dünyada yeni gelişen meslek alanları göz önünde bulundurularak, kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik, matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi için çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ancak, bu alandaki politika ve çalışmaların önceliklendirilmesi, sürdürülmesi ve yaygınlaştırılması önem arz etmektedir. 2020 yılı verilerine göre kadınların yüzde 22,8'i tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Tarımda çalışan kadının ücretsiz aile işçisi konumundan çıkarılması ve tarım sektöründe güçlenmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir. Ayrıca, kadın çiftçilere yönelik Bakanlık tarafından kırsaldaki kadının ekonomik ve sosyal konumunu güçlendirmek amacıyla Kadın Çiftçiler Tarımsal Yeniliklerle Buluşuyor Programı ve Kadın Çiftçilere Yönelik İl Özel Projeler çalışmaları yürütülmektedir. Bu çalışmalar kapsamında 2020 yılında toplam 991 kadın çiftçi uzaktan ve yüz yüze eğitim almıştır. Kadına yönelik şiddet günümüzün önemli insan hakları ihlallerinden biri olması yönüyle ciddi bir sorun alanıdır. Bu kapsamda, kadına yönelik şiddetin sebeplerinin araştırılarak alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla 2021 yılında TBMM'de bir araştırma komisyonu kurulmuştur. 2021 yılında kadına yönelik şiddetle mücadele alanında önemli bir gelişme ise, 5 ana hedef, 28 strateji ve 227 faaliyetten oluşan, Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planının (2021-2025) yürürlüğe girmesidir. Ayrıca, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Önleme, Müdahale ve Politika Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve COVID-19 Salgınının Etkileri Araştırma Projesine başlanmıştır. Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunması, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede yasal mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, Teknik Yöntemlerle Takip Sistemlerinin Kullanılmasına Dair Yönetmelik 04/09/2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına, şiddet mağduru kadınların ve beraberindeki çocuklarının gerek güvenlik riskleri, gerekse ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle devam edilmektedir. TABLO TI: 63- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı Yararlanan Kişi Sayısı Kuruluş 2021 Konukevi | Konukevi 2020 (01 Ocak - 30 Eylül) Türü kadın (çocuk Toplamı Kadın | çocuk Toplam Kadın |Çocuk|Toplam Aile ve Sosyal N 112 277938167 27023 65190 33467 19668 53135 41463 18012 59475 Hizmetler Bakanlığı Belediye 33 735 4676 3135 7811 1805 861 2666 1750 863 2613 STK 1 20 37 27 64 16 13 29 0 0 0 Göç Idaresi 3 90 158 0 18 4 9 2 0 0 0 Gn. Md. Toplam 149 3624 43038 30185 7322335331 20551 55882 43213 18875 62088 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı TABLO II: 64- Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden Hizmet Alanların Sayısı YIL SAYISI KADIN ERKEK | ÇOCUK TOPLAM ŞÖNİM 2018 79 107 070 10 642 17 740 135 272 2019 81 164 945 9 494 19 012 193 451 2020 81 189 663 16 648 14 397 220 708 2021 (1) 81 183 534 16 502 12 950 212 986 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

1) 1 Ocak- 30 Eylül 2021 tarihleri arası verisidir.

Ayrıca kadın erkek eşitliği perspektifinin ulusal ve yerel düzeyde politika oluşturma ve bütçeleme süreçlerinin tüm aşamalarına sistematik ve sürdürülebilir entegrasyonu ile Türkiye'de kadınların güçlenmesine ve kadın-erkek eşitliğinin sağlanmasına katkı sunulması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Türkiye'de Kadın Erkek Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi başlatılmıştır. Proje ile merkezi ve yerel yönetimlerde kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak, fırsat ve imkanlara erişimini gözeten plan ve programlar geliştirilme kapasitelerinin artırılması ve denetim ve izlenebilirlik altyapısının güçlendirilmesi hedeflenmekte olup, 2021 yılında kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bütçeleme konusunda kamu kurumlarında farkındalık artırmaya yönelik etkinlikler düzenlenmiş, bu konudaki temel strateji ve politika belgelerinin tarama çalışması yapılmıştır.

b) Amaç

Kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığı önlemek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, fırsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını ve güçlenmelerini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Haklar konusunda kadın-erkek fırsat eşitliğini güçlendirecek şekilde kadınların ekonomik, sosyal, kültürel hayata ve karar alma mekanizmalarının her düzeyine aktif katılımı özellikle yerelden başlayarak teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.600) Tedbir 600.1. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadının Güçlenmesi Farkındalık ekonomik ve sosyal hayatta | Bakanlığı (S), Milli Eğitim Çalışmaları kapsamında farklı güçlenmelerine yönelik Bakanlığı, Tarım ve Orman hedef gruplara yönelik, kadın araştırmalar yapılacak, Bakanlığı, AB Başkanlığı, erkek fırsat eşitliği, finansal okurprojeler yürütülecek, İŞKUR, KOSGEB, YÖK, yazarlık ve kadının güçlenmesi eğitimler verilecektir. Üniversiteler, Türkiye konularında farkındalık ve bilinç Belediyeler Birliği, Meslek artırıcı çalışmalar (eğitim/ Kuruluşları, STK'lar, Özel konferans/ çalıştay/ panel/ Sektör Kuruluşları çevrimiçi etkinlikler vb.) yürütülecektir. 2. Türkiye'de Kadın Erkek Fırsat Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi kapsamında üst düzey yöneticilere yönelik farkındalık artırma seminerleri düzenlenerek, bütçe süreçlerine ilişkin politika dokümanları gözden geçirilecektir. 3. Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesinde hedef gruba yönelik eğitim ve hizmetler, kurumsal kapasite geliştirme ve farkındalık artırmaya yönelik hazırlık çalışmaları ile bilimsel ve teknik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 600.2. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadınların siyasete aktif siyasete aktif katılımlarının Bakanlığı (S), Yerel katılımlarının artırılmasına ilişkin artırılmasına ilişkin teşvik Yönetimler, STK'lar, Siyasi farklı hedef gruplarına yönelik edici çalışmalar Partiler, Sendikalar (muhtarlar/sivil toplum yürütülecektir. kuruluşları/sendikalar vb.) farkındalık ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.

önünde bulundurularak,

eğitim, staj, işbaşı eğitimi

gibi uygulamaların etkin

olarak devam etmesi

sağlanacaktır.

Tedbir 600.8. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadınların kamuda yönetim ve kamuda yönetim ve karar Bakanlığı (S), İlgili Kamu karar organlarında daha fazla yer organlarında daha fazla Kurum ve Kuruluşları, almalarının sağlanması oranda yer almalarını STK'lar kapsamında kamu personeline sağlayamaya yönelik yönelik farkındalık ve bilinç artırıcı farkındalık artırılacak, çalışmalar yürütülecektir. yönlendirici ve teşvik edici yöntemler geliştirilecektir. Tedbir 600.9. Kırsal | Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kadın çiftçilerin girişimcilik kesimde kadın (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | kapasitelerinin artırılmasına girişimciliğinin artmasına Bakanlığı, Sanayi ve yönelik program ve projeler yönelik destek Teknoloji Bakanlığı, yürütülecektir. mekanizmaları Üniversiteler, STK'lar, Özel sağlanacaktır. Sektör Kuruluşları, Uluslararası Kuruluşlar Kız çocukları ile kadınların eğitimin tüm kademelerine tam erişimleri ve etkin katılımları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.601) Tedbir 601.1. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadının Güçlenmesi Strateji ve kız çocuklarının eğitimin Bakanlığı (S), Adalet Belgesi ve Eylem Planının (2018tüm kademelerinde kayıt, Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | 2023) eğitime ilişkin 2022 yılı devam ve tamamlama Güvenlik Bakanlığı, Gençlik eylemleri hayata geçirilecektir. oranları artırılacaktır. ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, RTÜK, TRT, TÜİK Kadına yönelik şiddetin, erken yaşta zorla evliliklerin ve her türlü istismarın önlenmesine yönelik, toplumsal farkındalık yaratma çalışmaları hızlandırılacak, koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkinliği ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.602) Tedbir 602.1. Kadına yönelik | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadın Konukevlerinin Açılması ve şiddet, erken yaşta ve zorla Bakanlığı (S) Adalet Bakanlığı, | İşletilmesi Hakkında Yönetmelik ile evliliklerin önlenmesine İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri yönelik düzenlemelerin etkin Bakanlığı, Milli Savunma Hakkındaki Yönetmelik yeni uygulanmasını sağlamak Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, ihtiyaçlar ve ihtisaslaşma çalışmaları amacıyla gerekli çalışmalar Diyanet İşleri Başkanlığı, Yerel | kapsamında gözden geçirilecektir. yapılacaktır. Yönetimler, STK'lar, 2. Önleme, Müdahale ve Politika Uluslararası Kuruluşlar Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve Covid-19 Salgınının Etkileri Araştırması yürütülecektir. 3. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı'nın uygulanması sağlanarak izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4. Alle ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) ile birlikte dezavantajlı çocukların korunması, gelişimi ve katılım haklarından yararlanabilmelerinin güçlendirilmesi faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 602.2. Kadına yönelik | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kamu personeline, vatandaşlara şiddet, erken yaşta ve zorla Bakanlığı (S) İlgili Kamu (kadın ağırlıklı, erkek ağırlıklı gruplar evliliklerin önlenmesi amacıyla | Kurum ve Kuruluşları olarak) ve şiddet uygulayanlara tüm kamu kurum ve kuruluş yönelik olmak üzere farkındalık personeli dâhil olmak üzere çalışmaları yürütülecektir. farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalık artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına yönelik | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Sosyal Hizmet Merkezlerinde yer şiddetle mücadelede şiddet Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, | alan Şiddetle Mücadele İrtibat mağduruna ve şiddet İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Noktalarının hizmet standartları, uygulayana yönelik hizmet Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı yönergeler ve hizmet içi eğitim sunan kurum ve kuruluşların programları ile kapasiteleri kapasiteleri ve kurumlar arası güçlendirilecektir. koordinasyon artırılacaktır. 2. Şiddete ilişkin verilerin entegrasyonu kapsamında ilgili kuruluşlarla çalışmalar devam edecektir. 3. Ulusal düzeyde Kadına Yönelik Şiddet İzleme Komitesi ve yerel düzeyde Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele İl Koordinasyon İzleme ve Değerlendirme Komisyonu toplantıları gerçekleştirilecektir. 4. Kadın konukevlerinin ihtisaslaşması kapsamında oluşturulan asgari standartların ülke geneline yaygınlaştırılması sağlanacak, ilgili mevzuat ve oluşturulan standartlara uygun ihtisaslaşmış kadın konukevi binası yapımına başlanacaktır. Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603) Tedbir 603.1. Ülke Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kanserden korunma konusunda, genelinde kanser tarama görsel, yazılı ve sosyal medya programına uygun hedef hesapları için bilgilendirici içerikler gruptaki kadınların programa hazırlanacak ve paylaşılması katılımlarının artırılması için sağlanacaktır. farkındalık çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 603.2. Kadınlarda Sağlık Bakanlığı (S) 1.Kadınlarda sağlık okuryazarlığının sağlık okuryazarlığının artırılmasına yönelik olarak sosyal geliştirilmesi amacıyla medya hesapları için görsel içerikler farkındalık çalışmaları hazırlanacak ve paylaşılması gerçekleştirilecektir. sağlanacaktır. Medyada kadın temsili iyileştirilecek ve kadınların medya okuryazarlığının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.604) Tedbir 604.3. Medya RTÜK (S), Aile ve Sosyal 1. Üst Kurul personeline medyada alanında düzenleyici veya Hizmetler Bakanlığı, Kültür ve kadın temsili konusunda farkındalık denetleyici kamu kuruluş Turizm Bakanlığı eğitimi verilecektir. personeline yönelik medyada kadın temsili konusunda farkındalık eğitim programları düzenlenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) | 20222)

Kaynak: TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Orta Öğretim Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kadının Güçlenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.6. Çocuk

a) Mevcut Durum

Türkiye'de 2020 yılsonu itibarıyla, 83.614.362 kişi olan nüfusun 22.750.657'sini (yüzde 27,2) 0-17 yaş grubu oluşturmaktadır. AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18,2 ile karşılaştırıldığında ülkemiz, çocuk nüfus oranının en yüksek olduğu ülke konumundadır. Çocukların sağlık, bakım ve eğitim gibi alanlarda çok boyutlu gelişimlerine odaklanan erken dönem çocukluk gelişimi konusunda ülkemizde mevcut programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürmektedir. Ailelerin bu konudaki bilinç düzeyinin ve okul öncesi eğitim ve bakım kurumlarının artırılması, bu kurumlara erişim sorunlarının giderilmesi, okul ve okul sonrası sanatsal, sportif ve kültürel etkinlikler için mekânların artırılması gibi konularda politikaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılması, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici hizmetlerin yaygınlaştırılması ve okullarda sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla faaliyet gösteren Mobil Çocuk Sosyal Hizmet Birimlerinin sayısı 323'e ulaşmış olup bu birimlerin 8.662 okul ile eşleşmeleri yapılmış ve 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla risk grubunda olduğu değerlendirilen 27.060 çocuğa yönelik hizmet sunularak gerekli görülen koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alınmıştır. Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında 2018 yılında başlatılan çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındalıklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimlerden 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 104.197 kişi faydalanmıştır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubu, çocukların dijital ve görsel medyada karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve zararlı olan içeriklerin kaldırılmasına yönelik çalışmalar yürütmüş, 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 1.256 içeriğe müdahale etmiştir. Aynı kapsamda, özel kreş ve gündüz bakımevi çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere, bilişim teknolojilerinin çocuklar için fırsatları ve riskleri ile çocukları bu risklerden korumak için dikkat edilmesi gereken konulara ilişkin eğitimlere devam edilmektedir. Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, o hizmet (standartlarının (oluşturulmasına, bakım (hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.371 yatılı kuruluşta 13.361 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler o yürütülmektedir. - Çocukların (Okurum bakımı sonrası oyaşamlarında karşılaşabilecekleri sorunlara karşı dayanıklılıklarını da artıracak destek hizmetlerinin çeşitlendirilmesi faaliyetleri devam etmekte olup bu kapsamda 2828 sayılı Sosyal Hizmet Kanunuyla tanınan istihdam hakkından yararlanarak kamu kurumlarına yerleştirilen gençlere iş hayatına uyum seminerleri düzenlenmiştir. Çocuk destek merkezlerindeki çocuklara sunulan hizmetlerin etkinleştirilmesine yönelik çalışmalar kapsamında ANKA Çocuk Destek Programı yaygınlaştırılarak uygulanmış, merkezler ihtiyaçlar doğrultusunda ihtisaslaştırılmış ve personelin mesleki yeterliliğini artırmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilmiştir. Ekonomik yoksunluk nedeniyle kurum bakımına alınma riski bulunan çocukların öz aile veya yakınları yanında desteklenmesi amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetlerinden 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 138.816 çocuk yararlanmaktadır. 2021 yılı için SED hizmeti kapsamında ödenen aylık destek miktarı ortalama 1.259 TL olup 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 1.272.041.720 TL ödeme yapılmıştır. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 21.670 çocuğa ulaşılmış, ailelerde farkındalık oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İŞKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarını sürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır. 2021 yılında aile odaklı hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânı kalmamış ama evlat edinilme koşullarını taşıyan 243 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 8.214 çocuk 6.757 koruyucu aile yanında yaşamaktadır. Koruyucu aile hizmetinin bilinirliğini artırmak amacıyla 24/06/2021 tarihli ve 31521 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle 30 Haziran günü Koruyucu Aile Günü ilan edilmiştir. Rehber Koruyucu Aile uygulaması hayata geçirilmiş, Acil/Geçici Koruyucu Aile Projesi kapsamında acil durumlardaki müdahalelere yönelik taslak plan oluşturulmuştur. Maddi yoksunluk içinde bulunan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya, yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla Şartlı Sağlık Yardımından 753.186 anne ve 1.198.259 çocuk, Şartlı Eğitim Yardımından 2.357.932 çocuk yararlanmıştır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 2.586 çocuk özel kreş ve gündüz bakımevi ile çocuk kulüplerince sunulan ücretsiz bakım hizmetinden yararlanmıştır. En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılması ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çalışma yürütülmesi amacıyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programı kapsamındaki çalışmalar devam etmektedir. Bu bağlamda sorumlu ve ilgili kuruluşların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi ve mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ile telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları yürütülmektedir. Sokaktaki çocukların ve ailelerinin sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirilmesi, psikososyal destek ve bilinçlendirme hizmetlerinden yararlandırılması yönünde çalışmalar 228 mobil ekip tarafından yürütülmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla sokakta risk altında bulunan 26.910 çocuğa ve 16.094 aileye yönelik müdahale gerçekleştirilmiştir. Yapılan müdahaleler çerçevesinde 607 çocuk kurum bakımına alınmış, 7.444 çocuğa SED veya sosyal yardım yapılmış, 6.107 çocuğa eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbiri uygulanmış, 16.024 aileye ise rehberlik hizmeti sunulmuştur. Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinin sayısı 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 116'ya yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen, mağdur, tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer kırılgan gruplara mensup mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 110'a çıkmıştır. Çocuk mahkemelerinin fiziki koşullarının çocuk adalet sisteminin amacına uygun hale getirilmesi ve çocuklara yönelik tüm adli işlemlerin çocuk dostu şekilde tek bir merkezde gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Ülkemizde bulunan uluslararası ve geçici koruma altındaki çocuklara yönelik yürütülmekte olan Sosyal Uyum Programı kapsamında yüz yüze ve çevrimiçi sosyo-kültürel etkinlikler yoluyla 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla ülke genelinde 227.102 çocuğa ulaşılmıştır. Suriyeli ve diğer mülteci çocuklarına yönelik Şartlı Eğitim Yardımı Programı kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 571.261 çocuğa destek sağlanmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Çocuklara ilişkin hizmet ve politikalarda önemli gelişmeler sağlanmakla beraber mevcut sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, suça sürüklenme, çocuğa yönelik şiddet, cinsel istismar ve çocuk evlilikleri, sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı, teknolojinin sorunlu kullanımı gibi alanlar çocuklar için önemli risk faktörleri olmaya devam etmektedir.

b) Amaç

Çocukların üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması ve fırsat eşitsizliğinin azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a , Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Erken dönem çocuk bakım, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.606) Tedbir 606.2. Anne Sağlık Bakanlığı (S), Aile | 1. Erken çocukluk dönemine yönelik babalara yönelik olarak ve Sosyal Hizmetler beslenme, büyüme, gelişme çocukların yaş ve gelişme Bakanlığı, Milli Eğitim konularında içerik hazırlanarak düzeylerine uygun beslenme, | Bakanlığı sagligim.gov.tr adresinde büyüme, eğitim ve oyun paylaşılacaktır. içerikli materyaller geliştirilecektir. Tedbir 606.4. Erken Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kreş, gündüz bakımevi ve çocuk çocukluk dönemi bakım ve Bakanlığı (S) kulüplerine yönelik denetim ve eğitim hizmeti veren rehberlik faaliyetleri artırılacaktır. kurumların sayıları artırılacak ve hizmet sunum modelleri çeşitlendirilecek, denetimleri artırılacaktır. | Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607) Tedbir 607.1. Çocukların Gençlik ve Spor 1. Gençlik merkezleri ve genç sportif, sanatsal, kültürel ve | Bakanlığı (S), İlgili Kamu | ofislerde atölye ve kulüp faaliyetleri bilimsel aktivitelere Kurum ve Kuruluşları, sürdürülecek ve Anadolu Yıldızlar Ligi, yönelmesini özendirmeye Yerel Yönetimler, STK'lar | Yüzme Bilmeyen Kalmasın, GSB Spor yönelik uygulamalar Okulları projeleri gerçekleştirilecektir. geliştirilecektir. Kültür ve Turizm 2. Yerel yönetimlerin ve sivil toplum Bakanlığı (S), İlgili Kamu | kuruluşlarının çocukların sanatsal ve Kurum ve Kuruluşları, kültürel aktivitelere yönelmesini Yerel Yönetimler, STK'lar | özendirmeye yönelik projelerine destek verilecektir. Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609) Tedbir 609.3. Sokakta Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Mobil ekipler aracılığıyla sokakta çalıştırılan veya çalıştırılma Bakanlığı (S), İlgili Kamu | risk altındaki çocuklara yönelik riski olan çocuklara yönelik Kurum ve Kuruluşları, müdahaleler devam ettirilerek olarak koruyucu ve önleyici Yerel Yönetimler çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler kapsamında mobil rehberlik başta olmak üzere uygun ekipler güçlendirilecektir. hizmetler sunulacaktır. Çocuk adalet sistemi önleyici, onarıcı ve geliştirici mekanizmalar doğrultusunda risk takibini içeren bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.610) Tedbir 610.1. Risk altındaki | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile ve Sosyal Hizmetler çocuklara yönelik psikolojik Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı personeline bakım destek programları Bakanlığı, Milli Eğitim hizmetlerinde ihtisaslaşmayı yaygınlaştırılacak ve bakım Bakanlığı, Sağlık sağlamaya yönelik eğitimler hizmetleri ihtisaslaştırılmaya | Bakanlığı, Emniyet Genel | verilecektir. devam edilecek, alanda Müdürlüğü çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır. Tedbir 610.3 Çocuk adalet | Adalet Bakanlığı (S), 1. Çocuk Koruma Kanunu'nun sistemi onarıcı adalet İlgili Kamu Kurum ve Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar yaklaşımıyla yeniden Kuruluşları, STK'lar Hakkında Yönetmelik değişikliğine yapılandırılacak, çocuklara ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. özgü uzlaştırma usulleri gelişürilecek, suça sürüklenen çocuklar yönünden kamu davasının açılmasının ertelenmesi modeli oluşturulacak ve ilk derece yargılama ile kanun yolu incelemelerinin öncelikli olarak yapılması sağlanacaktır. Tedbir 610.4. Çocuklara Adalet Bakanlığı (S), 1. Şiddet içermeyen bazı suçlardan özgü alternatif infaz usulleri | İlgili Kamu Kurum ve hükümlü olan çocuklar için alternatif geliştirilecektir. Kuruluşları, STK'lar infaz usullerine yönelik mevzuat değişiklikleri tamamlanacaktır. Tedbir 610.5. Adli süreçte | Adalet Bakanlığı (S), 1. Adli görüşme odalarının ülke çocuklara özgü koruma İlgili Kamu Kurum ve geneline yaygınlaştırılmasına ve mekanizmaları Kuruluşları, STK'lar buralarda görevli personele eğitim güçlendirilecek, çocuk dostu verilmesine devam edilecektir. mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırılacaktır. Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611) Tedbir 611.1. Çocuk Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Destek Gelişim ve Eğitim Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Programının etkin şekilde Programının etkinliği Kurum ve Kuruluşları, uygulanmasına ve ilgili personele artırılacaktır. Yerel Yönetimler eğitim verilmesine devam edilecektir. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.1. Koruma Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Korunma ihtiyacı olan çocuklar altındaki çocukların aile Bakanlığı (S), İlgili Kamu | öncelikli olarak aile odaklı hizmetlere odaklı hizmetlerden Kurum ve Kuruluşları, yönlendirilecek, koruyucu aile hizmet faydalanması artırılacak, Yerel Yönetimler, STK'lar | modelinin güçlendirilmesi çalışmaları koruyucu aile hizmet sürdürülecek ve yaygınlaşmasına modelinin güçlendirilmesi ve yönelik eğitim ve tanıtım faaliyetleri yaygınlaştırılmasına yönelik artırılacaktır. eğitim, bilinçlendirme ve tanıtım faaliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 612.2. Sosyal ve Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. SED Hizmetinden yararlanan Ekonomik Destek Hizmetinin | Bakanlığı (S), İlgili Kamu | ortaokul çağındaki çocuklara yönelik sosyal destek boyutu Kurum ve Kuruluşları, akademik, sosyal, sportif ve bilişsel güçlendirilecektir. Yerel Yönetimler, STK'lar | faaliyetler yaygınlaştırılacaktır. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psiko-sosyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.613) Tedbir 613.2. Erken Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuklara yönelik ihmal, istismar çocukluk döneminden Bakanlığı (S), Milli Eğitim | ve şiddet konularında farkındalık başlamak üzere çocuklara Bakanlığı, İlgili Kamu eğitim programı modülleri ihmal, istismar ve şiddet Kurum ve Kuruluşları, oluşturulacaktır. konularında farkındalık STK'lar eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir. Tedbir 613.3. Çocuklarla İ Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocukların dijital risklerden çalışan profesyonellerin Bakanlığı (S), Milli Eğitim | korunması amacıyla çocuklara hizmet ihmal, istismar ve şiddeti Bakanlığı, Bilgi sunan personele yönelik olarak tespit etme ve gerekli Teknolojileri ve İletişim farkındalık çalışması, eğitim ve yönlendirmeyi yapma Kurumu Başkanlığı, bilinçlendirme faaliyetleri kapasitelerini artırmaya RTÜK, İlgili Kamu Kurum | uygulanacaktır. yönelik programlar ve Kuruluşları, STK'lar düzenlenecektir. Tedbir 613.4. Çocuk İzem | Sağlık Bakanlığı (S) İlgili | 1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Merkezlerinin hukuki Kamu Kurum ve Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak altyapısı tamamlanacak ve Kuruluşları, Yerel ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı sayıları artırılacaktır. Yönetimler artırılacaktır. Tedbir 613.5. Çocuk Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Koruma İlk Müdahale ve Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Değerlendirme Birimlerinde Değerlendirme Birimlerinin Kurum ve Kuruluşları, uygulanmak üzere değerlendirme güçlendirilmesi ve Yerel Yönetimler, STK'lar | rehberi hazırlanacaktır. etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 613.7. Adliyelerde Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri çocuklara nitelikli destek Müdürlüklerinin Türkiye genelinde sunan Adli Destek ve Mağdur yaygınlaştırılmasına devam Hizmetleri Müdürlükleri edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Çocukların ve ebeveynlerin ihtiyaçları doğrultusunda psiko-sosyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, riskli ve a-tipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler, izlenme ve yönlendirmeler yapılacak, çocuklar arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.614) Tedbir 614.3. Okullarda ve | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Okullardaki gıda işletmelerine sosyal hizmet merkezlerinde | Gençlik ve Spor sağlıklı beslenmeye yönelik eğitim ve sağlık, beslenme, hukuk ve Bakanlığı, Sağlık farkındalık faaliyetleri sosyal medya okuryazarlığı Bakanlığı, Tarım ve gerçekleştirilecek, bu işletmelerin becerilerini güçlendirecek Orman Bakanlığı, Türk gıda güvenilirliği ve hijyen şartları program ve faaliyetler Standartları Enstitüsü, bakımından denetimi, izlenmesi ile yürütülecektir. Yerel Yönetimler, STK'lar | değerlendirilmesi yapılacaktır. 2. Eğitim Kurumlarında Güvenilir Gıdaya Erişim ve Sağlıklı Beslenme Alışkanlığının Geliştirilmesi Kontrol Kılavuzu hazırlanacaktır. Çocukların, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap, sosyal medya gibi yayın içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.615) Tedbir 615.1. Çocukların Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Ailelere ve çocuklara rehberlik dijital risklerden, yazılı ve Bakanlığı (S), Gençlik ve | edilmesi amacıyla dijital bağımlılığın görsel medyanın Spor Bakanlığı, Milli önlenmesi konusunda çalışmalar zararlarından korunmasına Eğitim Bakanlığı, Bilgi yapılacaktır. yönelik çalışmalar Teknolojileri ve İletişim artırılacaktır. Kurumu Başkanlığı, RTÜK, Yerel Yönetimler, STK'lar

oyun derecelendirme sistemi | Teknolojileri ve İletişim çalışmalarıyla platformun içeriğinin oluşturulacaktır. Kurumu Başkanlığı, İlgili | geliştirilmesine devam edilecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar —|j|———...—.,pup Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616) Tedbir 616.1. Uluslararası Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal Uyum Programı veya geçici koruma altında Bakanlığı (5), İlgili Kamu | kapsamında gerçekleştirilen eğitsel, olan çocuklara yönelik sosyal | Kurum ve Kuruluşları, sosyal, kültürel ve sportif uyum programları Yerel Yönetimler, STK'lar | uygulamalara devam edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Çocukların bağımlılık yaratan davranış ve maddelerden korunmalarına yönelik tedbirler alınacak, tedavi merkezlerinin nitelik ve niceliği artırılacak, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.617) Tedbir 617.3. Bağımlılıkla Sağlık Bakanlığı (S), İlgili | 1. Bilişim teknolojilerinin bilinçli, mücadele amacıyla Kamu Kurum ve güvenli etkin kullanımı konusunda çocuklara, ailelere ve Kuruluşları, Yerel çocuklar, gençler ve ailelerle çalışan çocuklarla çalışan Yönetimler, STK'lar profesyonellere yönelik eğitimler profesyonellere yönelik düzenlenecek, davranışsal bağımlılıkla bilinçlendirme çalışmaları ve mücadeleye yönelik uzaktan eğitimler sürdürülecektir. eğitimlere başlanılacak, çocuklarda, akranlarına gerektiğinde “hayır” diyebilme davranışının geliştirilmesine yönelik animasyon, çizgi filmler ile çevrimiçi içerikler dijital ortamlarda paylaşılacaktır. Aile ve Sosyal Hizmetler | 2. Dijital bağımlılığa ilişkin farkındalık Bakanlığı (S), İlgili Kamu | çalışmaları ile eğitim faaliyetleri Kurum ve Kuruluşları, gerçekleştirilecektir. Yerel Yönetimler, STK'lar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021 | 2022(1)

5 Yaş Net Okullaşma Oranı Yüzde 71,2 58,5 89,0

15-17 Yaş Grubunda İstihdam Oranı Yüzde 17,1 16,8(2) 16,4 MAN Kİ MA

(1) Program

(2) Gerçekleşme Tahmini

2.3.7. Gençlik

a) Mevcut Durum

Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2020 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,4'ünü oluşturmaktadır. Genç nüfus ortalaması yüzde 10,6 olan AB ülkeleriyle karşılaştırıldığında Türkiye, genç nüfus oranının en yüksek olduğu ülkedir. Söz konusu demografik yapının ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik, teknolojinin doğru kullanımı, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun güçlendirilmesi ve bağımlılıkla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bir sağlık krizi olarak başlayan ancak tüm alanları etkileyerek büyük bir krize dönüşen Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen grupların başında gençler gelmektedir. Gençler, Covid-19'dan sağlık anlamında etkilenme riskleri düşük olsa da, işgücü piyasasının ve sosyal etkilerin orantısız bir yükünü üstlenmişlerdir. Dünyada ve ülkemizde genç işsizliği önemli ölçüde artmış, eğitim ve iş temelli öğrenme büyük ölçüde kesintiye uğramış ve birçok genç finansal, mekânsal ve ruhsal düzeyde sorunla karşı karşıya kalmıştır. Bu nedenle krizin uzun vadeli etkileri çalışılarak yaşanan sürecin kuşaklar arası eşitsizlikleri genişletmemesine ve potansiyel sorun alanları üzerinde önemli çalışmalar yapılmasına öncelik verilmesi önem arz etmektedir. OECD verilerine göre, 2019 yılında ülkemizde 15-29 yaş grubu nüfusun yüzde 40,5'i eğitimde, yüzde 30,7'si istihdamdadır. Söz konusu yaş grubu içerisinde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı ise ülkemizde yüzde 28,8 olup yüzde 12,8 olan OECD ortalamasının üzerindedir. OECD ortalaması erkeklerde yüzde 10,7, kadınlarda yüzde 15,3 olan bu oran ülkemizde erkeklerde yüzde 17,9, kadınlarda ise yüzde 40'tır. Bu alanda, kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalışmalara devam edilmektedir. Gençlerde genel işsizlik ve tarım dışı işsizlik oranları, yetişkinlerdeki işsizlik oranlarının yaklaşık iki katıdır. TÜİK verilerine göre 2020 yılında genel işsizlik oranı 13,2 iken gençlerde bu oran 25,3 olmuştur. 15-24 yaş işsizlik oranları 2020 yılında erkeklerde yüzde 22,6, kadınlarda yüzde 30,3 olup tarım dışı işsizlik oranları ise sırasıyla 26,1 ile 36,1'dir. Ayrıca genç nüfus içinde kadınların işgücüne katılım ve istihdam oranları sırasıyla yüzde 27,5 ve yüzde 19,2 iken erkeklerde sırasıyla yüzde 50,1 ve yüzde 38,8'dir. 2020 yılında 15-24 yaş grubunda eğitimde ve istihdamda olmayan erkeklerin oranı yüzde 21,2, kadınların oranı ise yüzde 35,7 olmuştur. Covid-19 pandemisi nedeniyle 2020 yılında yaşanan daralma ülkemizde genç işsizliğini olumsuz etkilenmiştir. Gençlerin işgücü piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından staj faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. 02/10/2021 tarihli Resmi Gazete'de Ulusal Genç İstihdam Stratejisi ve Eylem Planı (2021-2023) ile ilgili Genelge yayımlanmıştır. Stratejinin temel politika alanları eğitim istihdam ilişkisinin güçlendirilmesi, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin istihdamının artırılması, geleceğin işleri ve önemli sektörler olarak belirlenmiştir. Strateji ve Eylem Planı ile 2023 yılında genç işsizlik oranının yüzde 17,8'e düşmesi, işgücüne katılım oranının yüzde 46'ya çıkması ve eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranının ise yüzde 20'ye düşmesi hedeflenmektedir. Gençlik merkezleri ve kamplarında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programları ve sosyokültürel faaliyetler vasıtasıyla gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılması, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi, gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Gençlerin (obulunduğu yerlerde faaliyetlerin (Odüzenlenmesi ve hizmetlerin yaygınlaştırılması amacıyla gençlik merkezlerine bağlı olarak okullarda, üniversitelerde, mahallelerde, spor salonlarında ve yurtlarda 2019 yılı Ocak ayı itibarıyla genç ofisler kurulmaya başlanmıştır. Genç ofisler, daha fazla gencin gençlik faaliyetlerine katılımını sağlamakta, daha düşük maliyetlerle gençlik merkezi faaliyetlerine (yaygınlık kazandırmaktadır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 384 gençlik merkezi ve 264 genç ofis ile gençlere hizmet sunulmaya devam edilmektedir. Uygulanan programlar kapsamında atölye ve kulüp faaliyetlerine ilişkin olarak 2021 yılında yaklaşık 174 bin faaliyet düzenlenmesi ve bu faaliyetlerle 2 milyon gence ulaşılması beklenmektedir. Gençlik merkezlerinin üye sayısı 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 1.223.945'i kadın, 1.319.925'i erkek olmak üzere toplam 2.543.870'tir. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesiyle faaliyetlerin gençlerin taleplerini ve zamanın gerekliliklerini (karşılayacak şekilde geliştirilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmektedir. 2019 Gönüllülük Yılı kapsamında başlatılan bir uygulamayla gençleri gönüllülük faaliyetlerine yöneltmek, gönüllülük çalışmalarına ağırlık vermek amacıyla gençlik merkezlerinde ve genç ofislerde mavi oda-gönüllü ofisleri kurulmaktadır. Gönüllü gençler, üye oldukları gönüllülük timinin faaliyetlerine yönelik planlama, uygulama ve geliştirme çalışmalarını mavi odalarda yürütmektedirler. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla bu odaların sayısı 190'a ulaşmıştır. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sıra 2019 yılından beri gönüllülük, dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC) katılım sağlamaktadır. Bu çerçevede 2014-2020 yıllarında 15-29 yaş arasında yaklaşık 183 bin genç Erasmus* ve ESC Programları kapsamında yurt dışında eğitim, staj, iş başı gözlem, gönüllülük, kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmıştır. Söz konusu projelerle, yaklaşık 27 bin genç 2014-2020 yıllarında diğer Program ülkeleri Ulusal Ajansları tarafından finanse edilmiş projelerle hareketlilik programlarından yararlanmıştır. Ulusal ve uluslararası platformlarda gençlerin daha aktif ve söz sahibi hale gelmesi, taleplerini dile getirmesi ve karar alma mekanizmalarına katılım sağlamasında önemli bir araç olma potansiyeli taşıyan Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine yönelik ikincil mevzuat düzenlemesi ile Konseye işlevsel bir yapı kazandırılmasına yönelik hazırlıklar devam etmektedir. Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda gençlerin ve gençlerle çalışanların madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara ilişkin farkındalık ve bilgi düzeylerini artırmaya yönelik programlara, pandemi koşulları çerçevesinde devam edilmiştir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla yataklı hizmet veren 11 ÇEMATEM ve 48 AMATEM'de yataklı, 9 ÇEMATEM ve 69 AMATEM'de ise ayaktan hizmet verilmektedir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunanların yüzde 71,2'si 30 yaş altıdır. Bunların 15-29 yaş arası 1.145 binini (yaklaşık yüzde 31) gençler oluşturmaktadır. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkat alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç

Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, insani ve milli değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayata ve karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği

Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar

ve Projeler

Gençleri okul-sınav-iş bulma döngüsünden çıkartan, fiziksel, sosyal ve bilişsel gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen kültürel, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.619) Tedbir 619.2. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezlerinin inşasına merkezlerinin sayısı ihtiyaca (S), İlgili Kamu Kurum ve | yönelik faaliyetlere devam göre artırılacak ve benzer Kuruluşları, Yerel edilecek, başka kurumlarca tahsis faaliyetler yürütülen Yönetimler, STK'lar edilen tesisler bakım onarımları kuruluşlarla ortaklıklar yapılarak gençlerin kullanımına geliştirilecektir. uygun hale getirilecektir. Tedbir 619.4. Ders dışı Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezleri ve genç zamanlarda gençlerin fiziksel, (S), Aile ve Sosyal ofislerde yürütülmekte olan sosyal, sanatsal, sportif, Hizmetler Bakanlığı, Milli sanatsal, sosyal, kültürel ve bilişsel ve kültürel gelişimlerini | Eğitim Bakanlığı, Vakıflar eğitsel faaliyetler ile tarihi ve destekleyici faaliyetlerin Genel Müdürlüğü, YTB, kültürel geziler, kamplar ve spor okullarda sunulmasına yönelik | Yunus Emre Enstitüsü, faaliyetlerine devam edilecek, bir model geliştirilecek, bu Yerel Yönetimler, STK'lar hayat becerileri eğitim model içerisinde kurgulanan programının tanınırlığı hizmetler okulların fiziki ve artırılacaktır. insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafından sunulacaktır. Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında aktif rol almaları desteklenecek, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.620) Tedbir 620.1. Başta Gençlik (| Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezleri, gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından (S), Adalet Bakanlığı, Aile kampları, yurtlar, okullar ve gençlik merkezleri ve gençlik ve Sosyal Hizmetler üniversitelerde gençlerle çalışan kamplarında yürütülen Bakanlığı, Milli Eğitim profesyonellere eğitici eğitimleri programlar olmak üzere, Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | verilecek, bilim ve teknoloji kulüp gençlerin kişisel ve sosyal BTK, İlgili Kamu Kurum ve | ve atölyelerinde gerçekleştirilen gelişimine katkı sağlamasına Kuruluşları, STK'lar faaliyetlerin kalite ve Sayısı yönelik düzenlenen programlar artırılarak gençler için bu alanlar ile faaliyetlerin sayısı ve özendirilecek ve ulusal, tematik kalitesi artırılacaktır. ve sosyal uyum kampları düzenlenmeye devam edilecektir. Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Türkiye Ulusal Gençlik Gençlik Konseyinin aktif hale (S), Üniversiteler, Yerel Konseyinin Kurulmasına ilişkin getirilmesine yönelik çalışmalar | Yönetimler, STK'lar Cumhurbaşkanı Kararı'nın tamamlanacaktır. yayımlanmasını müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır. Tedbir 620.3. Hareketlilik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Biz Anadoluyuz ve Şehirler programları özellikle (S), İçişleri Bakanlığı, Kültürler-Üniversite projeleri dezavantajlı gençlerin ihtiyaç Avrupa Birliği Başkanlığı, uygulanmaya devam edilecek, ve taleplerine uygun biçimde İlgili Kamu Kurum ve gençlik çalışmalarının yerinde genişletilip çeşitlendirilecektir. || Kuruluşları, Yerel görülmesi ve gençlerin yurtdışı Yönetimler, STK'lar deneyimi kazanmaları amacı ile hareketlilik ve uluslararası gençlik ve uzman değişim programları uygulanacaktır. Tedbir 620.4. Gençler Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gönüllülük konusunda gönüllülük faaliyetleri (S), Aile ve Sosyal farkındalığın artırılması için kapsamında bilinçlendirilecek Hizmetler Bakanlığı, İçişleri | bilgilendirme toplantıları yapılacak ve yönlendirilecek, gençlerin Bakanlığı, Milli Eğitim ve Gençlik Radyosu aracılığıyla gönüllü faaliyetlere katılımı Bakanlığı, YÖK, Yerel eğitimler verilecek, Genç teşvik edilecektir. Yönetimler, STK'lar Gönüllüler Platformunun kurumsal kapasitesi güçlendirilerek STK'ların Platforma kurumsal üyelikleri teşvik edilecek ve Damla Gönüllülük Hareketi çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 620.5. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik Projeleri Destek alanında faaliyet gösteren (S), İçişleri Bakanlığı, Programı kapsamında 34 farklı STK'ların kurumsal kapasiteleri | Avrupa Birliği Başkanlığı, spor branşında proje desteği geliştirilecektir. İlgili Kamu Kurum ve verilecektir. Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Gençlerin bilişsel, fiziksel ve psikolojik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen faktörler ile etkilerinin azaltılmasını teminen gençlerin ve ebeveynlerin özelliklerine uygun psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, gençler arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.621) Tedbir 621.1. Okullarda, Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Hukuk kampı, ombudsmanlık yükseköğrenim öğrenci (S), Adalet Bakanlığı, Aile (| konferansları, yeni medya ve yurtlarında ve gençlik ve Sosyal Hizmetler gazetecilik atölyeleri, sağlık ve merkezlerinde sağlık, sosyal Bakanlığı, Milli Eğitim hijyen konularında farkındalık medya ve hukuk okuryazarlığı || Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | konferansları vb. bilinç artıcı konularında farkındalık artırıcı (o| Sanayi ve Teknoloji faaliyetler düzenlenecek ve faaliyetler ile beceri Bakanlığı, AFAD, Valilikler, | desteklenecektir. güçlendirecek programlar Yerel Yönetimler, STK'lar yürütülecektir. Tedbir 621.2. Gençler ve Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Tüm yurtlarda uyuşturucu ebeveynler sanal platformlarda | (S), İlgili Kamu Kurum ve madde, tütün ve davranışsal karşı karşıya oldukları riskler Kuruluşları, Valilikler, Yerel | bağımlılıklar konulu farkındalık konusunda bilgilendirilecektir. (| Yönetimler, STK'lar konferansları düzenlenecek ve farkindayiz.gov.tr internet sitesinin görünürlüğü artırılacaktır. Tedbir 621.3. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezlerinde psikolog merkezlerinde psikolojik (S), İlgili Kamu Kurum ve | istihdam edilecek, sosyolog ve danışmanlık ve rehberlik Kuruluşları, STK'lar sosyal çalışmacı sayıları alanlarında uzman istihdamı artırılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, bu maddelerin kullanım durumunu tespit etmeye yönelik araştırma ve hizmetlere devam edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.622 Tedbir 622.1. Bağımlılık Sağlık Bakanlığı (5), İçişleri | 1. 2018-2023 Tütün Kontrolü yapıcı maddelerin ilgi çekici Bakanlığı, Tarım ve Orman | Strateji Belgesi ve Eylem Planında olmaktan çıkarılması, sigara ve | Bakanlığı belirlenen yıllık hedeflere göre alkol gibi maddelerin kimlik belgelerinin istenilmesi erişilebilirliğinin konusunda satıcıların zorlaştırılmasına yönelik bilgilendirilmesi sağlanacaktır. tedbirler alınacaktır. Tedbir 622.3. Bağımlılığa Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinde yönelik olarak gençlerle çalışan görev yapan çocuk gelişim profesyonel sayısı artırılacaktır. uzmanlarının yanı sıra psikolog, sosyolog ve sosyal çalışmacılara bağımlılıkla mücadele eğitimi verilmeye devam edilecektir. Tedbir 622.2. Gençlerin ve Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Bağımlılıkla mücadele gençlik alanındaki (S), Adalet Bakanlığı, Aile (| uygulayıcı ve farkındalık eğitimleri profesyonellerin bağımlılıkla ve Sosyal Hizmetler gençlik merkezleri, gençlik mücadele konusunda Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, | kampları ve yurtlarda gençlere ve bilgilendirilmesi ve Milli Eğitim Bakanlığı, gençlerle çalışanlara verilmeye bilinçlendirilmesi yönünde Sağlık Bakanlığı, Diyanet devam edilecek, Gençlik çalışmalara devam edilecektir. | İşleri Başkanlığı, YÖK, Radyosunda bağımlılıkla STK'lar mücadele konusu ele alınacaktır. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623) Tedbir 623.1. Uluslararası Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Geçici koruma altında yer alan veya geçici koruma altında (S), İlgili Kamu Kurum ve | gençlere yönelik yürütülen Sosyal olan gençlere yönelik sportif, Kuruluşları, Yerel Uyum ve Gençlik Katılımı Projesi kültürel, eğitsel faaliyet ve Yönetimler, STK'lar gibi çalışmalar kapsamında spor programlar uygulanacak ve ve sosyal uyum eğitimleri ve desteklenecektir. etkinlik kampı gibi sportif, sosyal ve kültürel faaliyetler düzenlenecektir. Tedbir 623.2. Uluslararası Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Uygulamalı Girişimcilik veya geçici koruma altında (S), İlgili Kamu Kurum ve | Çalışmaları kapsamında olan gençler bilişsel, bedensel, | Kuruluşları, Yerel uluslararası veya geçici koruma duygusal yönden kişisel ve Yönetimler, STK'lar altında olan gençlerin KOSGEB ve sosyal gelişimleri artırılacak, İŞKUR'un mesleki yönlendirme, bu gençlere istühdama yönelik girişimcilik ve meslek edindirme mesleki yönlendirmeler hizmetlerine katılımları ve bu yapılacaktır. hizmetlere yönelik faaliyetlerden yararlanmaları yönünde çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 623.11. Gençlere Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlere ilişkin gerçekleştirilen ilişkin toplanan verilerin (S), TÜİK, İlgili Kamu ve desteklenen araştırma ve kalitesi artırılacak, uluslararası | Kurum ve Kuruluşları, İlgili | incelemelerin sayısı artırılacaktır. karşılaştırmalara imkân STK'lar tanıyan veri setleri oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) | 2022(2)

Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaş) Yüzde 29,2 28,0 29,6

Gençlik Merkezi Sayısı Adet 350 384 390

Kaynak: TÜİK, Gençlik ve Spor Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.8. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele

a) Mevcut Durum

Uygulanagelen politikaların etkisiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması konularında ülkemizde önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Bu kapsamda, Gini katsayısı 2006 yılındaki 0,428 seviyesinden 2020 yılında 0,410'a gerilemiştir. Bunun yanı sıra, en zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2006 yılında 9,6 iken 2020 yılında 8'e düşmüştür. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı, 2006 yılında yüzde 25,4 iken 2020 yılında yüzde 21,9'a gerilemiştir. TABLO II: 65- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısı ve Yoksulluk Oranları (Yüzde) 2006 2016 2017 2018 2019 2020

Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(1) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son yıllarda dikkate değer bir gelişme göstermiştir. Türkiye 2005 yılında Orta Insani Gelişme kategorisinde yer alırken, 2018 yılında 0,806'lik endeks değeriyle 189 ülke arasında 59'uncu olmuş ve ilk kez En Yüksek Insani Gelişme kategorisine yükselmiştir. 2019 yılında ise Türkiye beş sıra yükselerek 189 ülke arasında 0,820'lik endeks değeri ile 54'üncü sırada yer almıştır. Ülkemizde son dönemde sosyal yardım ağının önemli ölçüde genişletilerek eğitim ve sağlık alanlarında sosyal yardıma ihtiyaç duyan her kesime ulaşması sağlanmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen sosyal yardım programları kapsamında yapılan yardım harcamaları bu doğrultuda artırılmış ve söz konusu harcamaların GSYH'ya oranı 2008 yılında 1,02 iken bu oran 2020 yılında 1,3'e yükselmiştir. Söz konusu geniş yardım ağı, pandemi döneminde ortaya çıkan sorunların giderilmesinde ve ilave yardım programlarının etkin bir biçimde uygulanmasında önemli rol oynamıştır. Salgın döneminde oluşturulan Sosyal Koruma Kalkanı kapsamında sosyal yardım faydalanıcılarına ilave destekler verilmiş ve mevcut durumda sosyal yardım faydalanıcısı olmayıp yardıma muhtaç duruma düşen hanelere belirli kriterler doğrultusunda doğrudan nakit desteği sağlanmıştır. 2021 yılı Mart ayı itibarıyla üç faz halinde yürütülmüş olan Sosyal Destek Programı kapsamında 6,5 milyar TL, Biz Bize Yeteriz Türkiyem Kampanyası kapsamında 2,1 milyar TL, normalleşme desteği kapsamında 4 milyar TL, kısa çalışma ödeneği kapsamında 31,5 milyar TL, nakdi ücret desteği kapsamında 10,2 milyar TL, işsizlik ödeneği kapsamında ise 5,6 milyar TL olmak üzere yaklaşık toplam 60 milyar TL destek sağlanmıştır. Salgının ortaya çıkmasıyla birlikte, 81 ildeki sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına (SYDV) her ay gönderilen periyodik paylar 135 milyon liradan 180 milyon liraya çıkarılmış ve vakıflara ilave iki periyodik pay aktarılmıştır. Ayrıca sokakta yaşayan kişiler tespit edilerek öncelikli olarak il sınırları içerisinde bulunan kamu kurumu misafirhanelerine yerleştirilmekte, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise pansiyon, otel vb. yerlerde konaklamaları sağlanmaktadır. Konaklatılan bu kişilerin temizlik, sağlık, temel gıda, giyim ve diğer ihtiyaçları SYDVlerin imkânları çerçevesinde giderilmektedir. TABLO II: 66- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları 2018 | 2019 | 2020 Kurum Yardım Türü Yararlanıcı | Tutar | Yararlanıcı | Tutar (| Yararlanıcı | Tutar Sayısı (1) | (Bin TL) | Sayısı(1) | (BinTL) | Sayısı(1) | (Bin TL) Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane 3 494 932 3 282 975 6 630 682 Sayısı Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022) 1412857 (6270340 1510293 10191085 1527019 11 595 559 Sosyal ve Ekonomik Destek 185 766 o1096121 198907 o1389135 220022 1639909 Aile ve Sosyal ( (Çocukları Muhtaç Aileler) Hizmetler Bakanlığı Evde Bakım 513276 6675740 Oo 514158 8158669 Oo 529427 9266679 SYDV'ler (Fon) Tarafından Verilen Tüm Sosyal 5 957 458 7371671 16 802 348 Yardımlara Aktarılan Kaynak Bak Sigortası 6945909 8973991 7524138 12118762 7810588 14454887 engelle) > (yetim ve 4869 36276 4956 44241 4598 O 50949 Vakıflar Genel | ayet Hizmetleri 84 280 36 757 80 780 42 808 82 280 52712 Müdürlüğü O Burs (ik ve ortaöğretimdeki 20741 oo 29730 oo 21453 o 32068 0 20659 24948 muhtaç öğrenciler) MEB Burs (ik ve ortaöğretimdeki | soy o 665672 o 147166 o 472765 o 185159 56912 muhtaç öğrenciler) YuRT-KuR O ( Purs Öükseköğretimdeki 557475 2253784 Oo 569747 2401727 Oo 414282 2728942 muhtaç öğrenciler) (2) TKİ-TTK Kömür Yardımı 2084746 o1435809 1878413 Oo 980180 1774130 (o 983249 Belediyeler Tüm Sosyal Yardımlar 4821827 7 141703 8 045 646 TOPLAM 38 253405 50 344 814 65 702 735 TOPLAM/GSYH (Yüzde) 1,02 1,17 1,30 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) SYDV'ler (Fon) tarafından verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanıcı sayısı hane sayısını, diğer yardım programlarında ise kişi sayısını ifade etmektedir.

(2) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir. Her il ve ilçede bulunan sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları aracılığıyla yürütülen sosyal yardım programlarının etkinliğini artırmaya yönelik analiz çalışmaları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca yapılmaktadır. Bu kapsamda 2021 yılında Sosyal Yardım Analiz Raporu ve Sosyal Yardım Yararlanıcılarının Çalışabilirlik Durumları ve İstihdam Bağlantısı Raporuna ilişkin veritabanı sorgulama işlemleri tamamlanmış olup raporlama aşaması devam etmektedir. Sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalar kapsamında vatandaşların ihtiyaç duydukları konularda sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmak ve karşılaştıkları sorunların çözümü için destek sağlamak amacıyla ülke genelinde hizmet veren sosyal hizmet merkezlerinin sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 370'e ulaşmıştır. Diğer yandan, aile ve bireylerin kamu hizmetlerinden etkin bir şekilde faydalanabilmeleri için arz odaklı sürdürülen ASDEP kapsamında çalışan personel sayısı 2017 yılından bu yana 3.444'e ulaşılmış olup toplam 2,8 milyon hanede görüşmeler yapılmıştır. ASDEP kapsamında yürütülen çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek devam etmesi planlanmaktadır. Engelli vatandaşlarımıza yönelik Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na bağlı yatılı hizmet veren engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 104'e, gündüzlü bakım hizmeti veren merkez sayısı 280'e çıkmıştır. Engelli vatandaşların istihdamını artırmak amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjanı Programı kapsamında engelli memur sayısında önemli artış sağlanmış olup 2002 yıl sonu itibarıyla 5.777 memur olarak istihdam edilen engelli birey sayısı 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla 58.520'ye ulaşmıştır. Toplam nüfus içindeki oranı giderek artan yaşlı nüfusa yönelik hizmetlerin alanının genişletilmesi ve kalitesinin artırılması amacıyla çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı huzurevi sayısı ve kapasitesi 2002 yılına göre yaklaşık 2,5 kat artmış ve huzurevi sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 1602'ye çıkmıştır. Yaşlılara yönelik yürütülen hizmetlerde yerel yönetimlerin rolünün ve hizmetlerinin artırılmasını amaçlayan Yaşlı Destek Programı (YADES) kapsamında 2021 yılı için 3 milyon TL kaynak ayrılmıştır. Büyükşehir belediyeleri ve valiliklerce hazırlanan proje taleplerinin değerlendirilmesi sonrasında uygun görülen projeler için kaynak aktarımı yapılmaktadır. TABLO TI: 67- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 2019 2020 2021(1) Kuruluş Türleri ———-———— Sayı Kapasite Sayı Kapasite Sayı (o Kapasite Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2) 1197 6853 1193 6847 1193 6 847 Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) 112 7097 1 7097 112 7137 Çocuk Destek Merkezleri (3) 65 2147 65 2107 66 2147 Huzurevi 153 15385 158 15 975 162 Oo 16488 Engelli Bakım ve Rehabilitasyon 258 8 008 279 8312 280 8247 Merkezi (4) Sosyal Hizmet Merkezi 333 - 354 - 370 - Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi 110 2717 11 2743 112 2779 ŞÖNİM 81 - 81 - 81 - Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

1) Eylül 2021 itibarıyla

2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

3) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Çocuk Destek Merkezleri Yönetmeliğiyle Çocuk Destek Merkezine Dönüştürülmüştür.

4) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezleri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşları toplamıdır. TABLO II: 68- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı (Bin TL) Harcama Yapılan Kesim Kuruluş 2018 2019 2020 Çocuk-Genç ASHB 2432161 2878 199 3 250 068 Yaşlı ASHB 757 225 898 170 1033739 Kurum Bakımı ASHB 702 822 790 363 860 588 Engelli Özel Kuruluşta Bakım ASHB 544 347 770 699 999 057 Özel Eğitim MEB 2747316 2239 754 3 680 000 Toplum-Aile-Kadın ASHB 353 411 324 182 363 805 Toplam 7537277 7901 367 10 187 257 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı

b) Amaç

Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin fırsatlara erişiminin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği (| (OO Yürütülecek Faaliyetler

| Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

| Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, | | p.626) | Tedbir 626.6. Bütünleşik | Aileve Sosyal / 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi | Sosyal Koruma Dönemine | Hizmetler Bakanlığı | veri tabanından, sosyal yardım | geçilerek sosyal yardım (S), İlgili Kamu Kurum | faydalanıcısı vatandaşlardan diğer kamu | faydalanıcısı vatandaşların | ve Kuruluşları, Yerel (| | hizmeti ihtiyacı (sosyal hizmet, istihdam, | diğer kamu hizmetlerine Yönetimler i eğitim, sağlık vb.) olanlar tespit edilerek | (sosyal hizmet, istihdam, i Aile Bilgi Sistemi üzerinden ASDEP | eğitim, sağlık vb.) / görevlilerine bildirilecek, uygun hizmetlere | erişimleri artırılacaktır. yönlendirilmeleri ve danışmanlık hizmeti ii, i almaları sağlanacaktır. | Sosyal yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı, p.627) | Tedbir 627.1. Sosyal Aile ve Sosyal | 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi i yardım programlarının Hizmetler Bakanlığı | Sisteminde yer alan veriler kullanılarak | etkinliği analiz edilerek, | (S), İlgili Kamu Kurum © analiz çalışmaları gerçekleştirilecektir. i elde edilen sonuçlar ve Kuruluşları, | doğrultusunda Üniversiteler, Yerel | programlarda gerekli Yönetimler | revizyonlar yapılacaktır. | | Tedbir 627.2. Başta yerel | Aile ve Sosyal ; 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi | yönetimler olmak üzere Hizmetler Bakanlığı | Sistemiyle e-Belediye Sisteminin | diğer kamu kurum ve (S), Yerel Yönetimler (o( entegrasyonu kapsamında veri paylaşımı i kuruluşlarıyla karşılıklı veri | yapan belediye sayısı artırılacaktır. | paylaşımı sağlanacaktır. | | İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve | yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628) | Tedbir 628.1. Engelli ve | Aile ve Sosyal | 1. Bakım Hizmetleri Kalite Standartlarına | | yaşlı bakımı hizmetlerine Hizmetler Bakanlığı | ilişkin yeni değerlendirici eğitimleri | ilişkin standartlar (S), Sağlık Bakanlığı oo | verilecektir. | geliştirilecek ve bu | 2. Bakım Hizmetleri Kalite Standartları esas i hizmetleri veren personelin i olmak üzere, yetkilendirilen | niteliği ve niceliği i değerlendiriciler tarafından; 150 engelli ve | artırılacaktır. | yaşlı bakım kuruluşunda değerlendirme | | yapılacaktır. Tedbir 628.2. Sosyal Aile ve Sosyal 1. Sosyal içerme alanında, desteğe ihtiyacı hizmetler yaygınlaştırılarak | Hizmetler Bakanlığı olan kişilere sunulacak hizmetler daha etkin hale getirilecek, | (S), Çalışma ve Sosyal | konusunda eğitim verilen personel sayısı kırılgan kesimlere yönelik (| Güvenlik Bakanlığı, artırılacaktır. sosyal hizmet Çevre ve Şehircilik 2. Sosyal hizmet merkezi sayısı bütçe programlarının niteliği ve Bakanlığı, Milli Eğitim imkânları çerçevesinde artırılacaktır. niceliği artırılacaktır. Bakanlığı, Sağlık 3. Roman Strateji Belgesi için Etkili Bir Bakanlığı, İŞKUR, İzleme, Değerlendirme ve Koordinasyon Türkiye Belediyeler Mekanizması Kurulması Projesi (ROMSİD) Birliği kapsamında farkındalık artırma çalışmaları, personelin izleme ve değerlendirme kapasitesinin artırılması faaliyetleri yürütülecektir. 4. Bölgeler itibarıyla Sosyal Durum ve Yaşam Koşulları Araştırması gerçekleştirilecektir. Tedbir 628.3. Toplum Aile ve Sosyal 1. Yaşlılara yönelik gündüz yaşam temelli bakım hizmetleri Hizmetler Bakanlığı merkezlerinin, yurt genelinde evde desteğe kapsamında gündüzlü (S), İlgili Kamu Kurum | ihtiyaç duyan yaşlılar ve ailelerinin bakım hizmetleri ve Kuruluşları, Yerel talepleri, ildeki ihtiyaç ve ilin yapısına yaygınlaştırılacaktır. Yönetimler, STK'lar uygun bir şekilde planlamaları ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kuruluşlarda yaşlılara yönelik gündüzlü hizmet standartları, eğitim, rehberlik ve yönlendirme çalışmaları koordineli şekilde gerçekleştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) | 2022(2)

| | A |)

Gini Katsayısı - 0,41 0,41 0,39

Göreli Yoksulluk (3) Yüzde 21,9 21,9 20,9

ASDEP'le Ulaşılan Hane Sayısı Adet 586 760 600 000 400 000 P80/P20 (4) - 8,0 | 8,0 7,5 Kaynak: TÜİK ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.

(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirine oranı. 2.3.9. Kültür ve Sanat

a) Mevcut Durum

Covid-19 pandemisi nedeniyle tüm sektörlerde meydana gelen sorunlar, insan-insan etkileşiminin en yoğun olduğu sektörlerden biri olması nedeniyle kültür sektöründe de fazlasıyla hissedilmiş ve birçok kültürel faaliyet, etkinlik ve projenin aksamasına neden olmuştur. Pandeminin en çok etkilediği kurumlardan olan Devlet Tiyatroları pandemi koşulları nedeniyle bir önceki sezona göre temsil sayısında yüzde 77, seyirci sayısında yüzde 87 oranında azalma yaşamış olup sezonu 1.106 temsil ve 175.285 seyirci sayısı ile kapatmıştır. Pandemi önlemleri çerçevesinde yeni sezonda 42 sahnede koltuk kapasitesi yüzde 50 düşürülmek suretiyle oyunlar sahnelenecektir. Bu nedenle 2021-2022 sezonunda temsil ve seyirci gerçekleşmelerinin potansiyelin oldukça altında olması beklenmektedir. Bununla birlikte pozitif bir önlem olarak kamyon tiyatrosu, açık hava yaz oyunları gibi projeler hayata geçirilmiş olup sanatseverlere erişim kanalları açık tutulmuştur. Kamyon Tiyatrosu projesi kapsamında 2021 yılında 4 farklı çocuk oyunu İç Anadolu, Marmara ve Karadeniz bölgelerindeki 26 il 80 ilçede 80 temsil gerçekleştirerek 47.395 çocuk izleyici ile buluşmuştur. Bunun yanı sıra Açıkhava Yaz Oyunları kapsamında Ankara İrfan Şahinbaş Açıkhava ve Bornova Kültür Sanat Merkezi Bozkurt Kuruç Açıkhava sahnelerinde 71 temsil ile 11.799 seyirciye ulaşılmıştır. Bunların yanı sıra pandemiden en çok etkilenen sektörler arasında bulunan özel tiyatrolarla ilgili de farklı şekillerde çok sayıda destek mekanizması geliştirilmiştir. Buna göre; 2020 yılında özel tiyatroların projelerine her yıl yapılan yardımlara ilişkin ödenek miktarı iki katına çıkarılmış, toplamda 12 milyon TL ödenek 328 özel tiyatroya dağıtılmıştır. 2021 yılında ise 13,5 milyon TL'ye yükseltilen bu ödenek 428 özel tiyatronun projesine dağıtılacaktır. Ayrıca, pandemi döneminde özel tiyatrolara destek olmak amacıyla Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdindeki özel hesaptan sağlanan kaynakla; Dijital Tiyatro Arşivi Projesi kapsamında 467 özel tiyatroya 9,5 milyon TL, Tiyatrolarımız DT Sahnelerinde Projesi kapsamında 112 özel tiyatroya toplam 6,2 milyon TL, Dijital Tiyatro Projesi kapsamında 420 özel tiyatroya toplam 12,6 milyon TL, Özel Tiyatrolar Yaz Turnesinde Projesi kapsamında ise 25 milyon TL olmak üzere toplam 53,3 milyon TL ilave destek sağlanmıştır. Böylelikle Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilanı yapılan 11 Mart 2020 tarihinden bu yana 25,5 milyon TL genel bütçeden, 53,3 milyon TL Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdindeki özel hesaptan olmak üzere özel tiyatrolara yapılan desteklerin toplamı 78,8 milyon TL olarak gerçekleşmiş olup pandemi koşullarının meydana getirdiği zorluklar telafi edilmeye çalışılmıştır. Diğer yandan yurt içinde ve dışında somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacı bulunmaktadır. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, dünya kültür mirası listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2020 yılında Dünya Miras Listesi'nde 18, geçici listede ise 78 kültür varlığımız bulunmakta iken 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 19'a, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 84'e yükselmiştir. Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 116 kültür merkezi, 1.225 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi hizmet vermektedir. 2021 yılı sonu itibarıyla hizmet veren kültür merkezi sayısının 122'ye ulaşması beklenmektedir. Bu alandaki en önemli gelişme İstanbul Atatürk Kültür Merkezi'nin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nda hizmete açılacak olmasıdır. 15 Temmuz Demokrasi Müzesi'nin 15 Temmuz 2021 tarihinde hizmete açılmış olması diğer bir önemli gelişmedir. 2019-2020 sezonunda 720 tiyatro salonu, 13 opera-bale salonu mevcuttur. Bunun yanı sıra hâlihazırda 308 Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müze, 142 ören yeri, 310 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi ve 2.537 sinema salonu hizmet vermektedir. Genel olarak nicelikte görünen bu gelişmelerle birlikte kültürel altyapı unsurlarının mimari, işletme modeli, fiziki büyüklük planlaması ve alanın verimli kullanımı açısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. TABLO II: 69- Kültürel Altyapı İstatistikleri Gösterge 2005 2010 2015 2017 2019 2020 202i(1)

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı

(1)Gerçekleşme Tahmini

Okuma kültürünün geliştirilmesi amacına yönelik olarak, halk kütüphaneleri yeni bir konsept dâhilinde daha kullanıcı dostu olacak şekilde inşa edilmekte olup mevcut kütüphanelerin de aynı anlayış çerçevesinde rehabilite edilmesi sağlanmaktadır. Çocuk ve Halk Kütüphanelerinin Rehabilitasyonu Projesi kapsamında 2021 yılı itibarıyla 161 çocuk ve halk kütüphanesi yeni konseptle okuyucuların hizmetine sunulmuştur. Bunun yanı sıra okuma alışkanlığının erken çocukluk döneminde kazandırılması, okuma kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla 0-3 yaş bebekler ve ebeveynlere yönelik Bebek Kütüphanesi konsepti geliştirilmiş, bu kapsamda müstakil Bebek Kütüphaneleri kurulmuş ve Halk Kütüphanelerinde bebek bölümleri oluşturulmuştur. Ayrıca değişen, dönüşen talepler ve ihtiyaçlar doğrultusunda, kitaba erişimin kolaylaştırılması ve okuma kültürünün geliştirilmesi amacıyla, sekiz AVM Kütüphanesi, yedi Bebek ve Çocuk Kütüphanesi, dokuz Edebiyat Müze Kütüphanesi, bir Gar Kütüphanesi, bir Bilimler Tarihi Kütüphanesi, bir Havalimanı Kütüphanesi hizmete açılmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde kütüphanelerin toplumsal imajları açısından önemli bir mesafe alınmış; üye sayıları önemli ölçüde artmış ve kullanıcı profili değişmiştir. Diğer yandan Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 2020 yılında 115 artarak 1.714'e ulaşmıştır. Ayrıca DAP Bölge Kalkınma Idaresi Başkanlığı tarafından 2018-2020 yılları arasında 148 semt kütüphanesi kurulmuş, bunlar bilhassa dezavantajlı bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olmuştur. Aynı dönemde KOP Bölge Kalkınma Idaresi Başkanlığı tarafından da 166 çeşitli nitelikte kütüphanenin kurulması desteklenmiştir. Ancak okuma kültürünün yaygın hale getirilmesi, bu alandaki hizmetlerin verim ve etkinliğinin artırılabilmesi için bahse konu kütüphaneler arasındaki işbirliği ve eşgüdümü sağlayacak bir ağ kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu entegrasyonun sağlanmasıyla şehirlerde kütüphanelerin üçüncü mekân olarak insan hayatındaki yeri güçlenecek, okuma becerisi ve okuma kültürü bilgiye ulaşmanın ve yeniden üretmenin temel kaynağı olacaktır. Edebiyat ve yayıncılık alanında; Türk Edebiyatı'nın Dışa Açılımı (TEDA) Projesi kapsamında desteklenen eser sayısı 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 3.494'e, destek miktarı ise 35 milyon TL'ye ulaşmıştır. Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Projesi kapsamında ise 2014 yılından beri toplam 314 esere yaklaşık 3,9 milyon TL destek verilmiştir. Son yıllarda yüksek bir ivme ile büyüyen yayıncılık sektöründe 2020 sonu itibarıyla üretilen başlık sayısı (ISBN) 78.500'e, verilen bandrol sayısı (üretim) ise 433 milyon adede ulaşmıştır. 2021 yılı sonunda ISBN verilen eser sayısının 80.000'i aşması beklenmektedir. 2020 yılında ISSN verilen süreli yayın sayısı ise 744 olarak gerçekleşmiştir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü ve Uluslararası Yayıncılar Birliği tarafından hazırlanan rapora göre Türk yayıncılık sektörü perakende pazar büyüklüğü bakımından dünyada dokuzuncu, üretilen başlık sayısı bakımından ise altıncı sırada yer almaktadır. GRAFİK II: 1- ISBN ve ISSN Verilen Yayın Sayısı 2020 90.000 i i 1000 80.000 - 900 70.000 - 800 60.000 a . ii. 700 Z 50.000 şap. Şi 8 .* soo | YV Ü 40.000 91 a, a Yi gk 400 | 30.000 A 5 zag 0 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 sesğğes İSBN oi İŞSN Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ekonomisi, yaratıcı düşünceye dayalı olması, yüksek katma değer potansiyeli, toplumsal kimlik ve değerlerin de taşıyıcısı olması nedeniyle ekonomik büyüme, istihdam ve ticaret ile birlikte sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri kalkınmaya da katkıda bulunmaktadır. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler cirolarına oranla yüksek katma değer üretmekte olup bu bakımdan imalat, inşaat ve ulaştırma gibi geleneksel sektörleri geride bırakmaktadır. Bu sebeple yaratıcı sektörün ülkemiz kalkınması için stratejik alanlardan biri olarak kabul edilip gelişimi için zamanlı tedbirlerin alınmasına ve desteklerin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda ülkemizde Türk sinemasında devlet desteğiyle sağlanan gelişme ve büyümenin sürdürülebilirliği için uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 30/01/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7163 numaralı Kanun çerçevesinde ikincil mevzuat çalışmalarına 2021 yılında da devam edilmiştir. Diğer yandan sinema sektöründe sağlanan desteklerde artış yaşanmaktadır. 2005 yılından bu yana 281,8 milyon TL'si 595 uzun metraj film projesine olmak üzere sektöre nominal olarak toplam 612 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2021 yılı içerisinde sağlanan kaynak Ekim ayı itibarıyla 70,2 milyon TL'ye ulaşmıştır. Bununla birlikte Covid-19 pandemisi nedeniyle; sinema salonlarının altı ay kapalı kalması, film üretiminin yavaşlaması ve vizyon tarihlerinin ertelenmesine bağlı olarak Ekim 2021 itibarıyla vizyona giren yerli film, izleyici sayısı ve hasılatta, pandemi öncesi yıllara kıyasla düşüş meydana gelmiştir. 2020 yılında toplam seyirci sayısı 17,4 milyon kişi, gişe gelirleri ise 299 milyon TL olmuştur. Buna rağmen Ülkemiz sineması yüzde 80'lik yerli film izleme oranı ile önceki yıllarda elde ettiği Avrupa'daki birincilik konumunu 2020 yılında da sürdürmüştür. İlaveten son yıllarda nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. 2021 yılında Berlin, Toronto ve Belgrad gibi dünyanın önemli uluslararası film festivallerinde ödüller kazanılmış, Türk sinemasının ve Ülkemizin tanıtımına önemli katkı sağlanmıştır. TABLO II: 70- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler N Vizyona m Sinema Vizyona Giren Yerli Film Toplam Yerli Film (| Toplam Sektörüne Giren Seyirci Seyirci N Yıllar Yerli Film Toplam Sayısı Sayısı Hasılat Hasılat Verilen Sayısı Film (Bin) (Bin) (Bin TL) © (Bin TL) Destek Y Sayısı (Bin TL) 2005 27 221 o 11000(1) (o 27 000(1) 69811 177374 8 816

aynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü

(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 30 Eylül 2021 itibarıyla verilmiştir.

Sahne sanatlarına yönelik destekler son yıllarda artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, Kültür ve Turizm Bakanlığınca ilgili yönetmelik kapsamında her yıl özel tiyatroların projelerine sağlanan yardımlarda pandemi döneminde 78,8 milyon TL'ye ulaşılmıştır. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasıdır. Tiyatro sayısı ve verilen desteklerin artışına paralel olarak pandemi öncesi koşullarda seyirci sayılarında artış gözlenmiştir. Ancak pandemi koşullarıyla birlikte tiyatro salon sayısı 2019-2020 sezonunda, 2018-19 sezonuna göre yüzde 20,1 azalırken, tiyatro salonu koltuk sayısı da yüzde 24,5 azalmıştır. Buna göre; 2019-2020 sezonunda tiyatro salon sayısı 720 olurken, tiyatro salonu koltuk sayısı 267 bin 857 olmuştur. 5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi önem arz etmekte olup devletin kültür ve sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir. Kültüre katılım konusunda kapsamlı ve düzenli bir araştırma yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür alanında yayımlanan istatistiklerin uluslararası raporlarda yayımlanan biçimler ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta da sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek gerekli güncellemelerin yapılması, Kültür İstatistiklerini Geliştirme Projesinin tamamlanması ve Kültüre Katılım Araştırmasının yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç

Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması, kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, milli kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesiyle kültürün kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak kurulular ve Projeler

Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.630 Tedbir 630.2 Yurt içi ve yurt | Kültür ve Turizm 1. Önceliklendirilmiş 125 vakıf dışında taşınmaz vakıf kültür Bakanlığı (S), Çevre ve | eserinin restorasyonu uluslararası varlıklarımızı korumaya yönelik | Şehircilik Bakanlığı, standartlara göre tamamlanacaktır. restorasyon ve onarım Dışişleri Bakanlığı, faaliyetleri nitelik ve nicelik Vakıflar Genel olarak geliştirilecektir. Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar, TİKA, Türk Tarih Kurumu, Diyanet İşleri Başkanlığı, Yunus Emre Enstitüsü, Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajansları

iyileştirilecektir. Kalkınma İdareleri, Bitlis | 2 eisaman Han, Bitlis Eren Eren Üniversitesi, Üniversitesi tarafından sanatçı Üniversiteler, Kalkınma konukevi, kültür sanat merkezi ve Ajansları, Yerel ihtisas kütüphanesi olarak Yönetimler, STK'lar işlevlendirilmek üzere yeniden projelendirilecektir. 3. Ahlat kümbetlerinin onarım ve restorasyonları gerçekleştirilecek, Sahil Kalesinde yüzey araştırması yapılacak, tarihi mezarlıktaki arkeolojik kazı çalışmaları artırılacak ve kentin açık hava müzesi haline gelmesi için kültürel mirasın korunması çalışmaları bir iş programı dahilinde gerçekleştirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasındaki diğer kümbet, mezarlık gibi Selçuklu eserlerinin durumları tespit edilecek ve onarım koruma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 630.4. Yurt içi ve yurt | Kültür ve Turizm 1. Kapadokya Alan Başkanlığı dışındaki taşınmaz kültür Bakanlığı (5), Kapadokya | sınırları içindeki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına Alan Başkanlığı, Dokuz varlıkları ile sit alanlarına ilişkin yönelik olarak yürütülen tespit | Eylül Üniversitesi tespit ve tescil işlemleri ve envanter çalışmalarına tamamlanarak envanter çalışmaları devam edilecek ve elde edilen dijital ortama aktarılacaktır. veriler dijital ortama 2. Kapadokya Alan Başkanlığı aktarılacaktır. sınırlarında koruma amaçlı imar planları hazırlanacaktır. 3. Dokuz Eylül Üniversitesi SUDEMER'de sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynakları geliştirilecek ve ihtisas kütüphanesi kurulacaktır. Tedbir 630.5. Çeşme, Kültür ve Turizm 1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf imaret, aşevi gibi taşınmaz Bakanlığı (S), Vakıflar eserlerinin vakfiye esasları vakıf kültür varlıklarına vakfiye | Genel Müdürlüğü, Yerel | doğrultusunda yeniden şartları doğrultusunda Yönetimler, Kamu Kurum | işlevlendirilmesi sağlanacak ve işlevsellik kazandırılacaktır. ve Kuruluşları, Benzer denetimler artırılacaktır. Amaçlı Vakıflar, Kamu Yararına Çalışan Dernekler Tedbir 630.8. Çanakkale Kültür ve Turizm 1. Seddülbahir Kalesinin ihyası şehitlikleri ve savaş alanları Bakanlığı (S), Çanakkale | kapsamında Bab-ı Kebir'e ait ahşap ihya edilerek Tarihi Alan açık Savaşları Gelibolu Tarihi || tamamlama ve çevre düzenleme işi hava müzesine Alan Başkanlığı ile teşhir tanzim projesi hazırlık dönüştürülecektir. çalışmaları sürdürülecektir. 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen 2 şehitliğin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazırlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) geliştirilecektir. Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.631) Tedbir 631.1. Kültür Kültür ve Turizm 1. Kültür yapılarında büyük ve yapılarının şehir yaşamında Bakanlığı (S) merkezi yapılardan makul büyüklük üçüncü mekân olarak ve muhtelif yerlere dağılmış esnek benimsenmesi için ulaşılabilir, yapılara geçiş sağlanacak; kültür yaygın ve cazip yapılar merkezi tasarım ve yapımına tasarlanacaktır. yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak konuya ilişkin standart belirleme çalışması yapılacaktır. Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633) Tedbir 633.1. Kültür ve Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Okuma kültürünün oluşturulması sanatın bir yaşam alışkanlığı Kültür ve Turizm ve yaygınlaştırılması amacıyla olarak gelişmesi için erken Bakanlığı, Üniversiteler, okullardaki kütüphane sayısı yaşlardan itibaren kültür ve Yerel Yönetimler, STK'lar | artırılacaktır. sanat eğitimi verilecektir. Tedbir 633.3 Gezici Kültür ve Turizm 1.10 gezici kütüphane hizmete kütüphane sayısı artırılacaktır. | Bakanlığı (S) alınacaktır. Tedbir 633.4 Kültür ve sanat | Kültür ve Turizm 1.Kütüphanelerin yaygınlaştırılması hizmetlerinin sunumunda Bakanlığı (S) konusunda yerel idarelerle işbirliği mahalli idareler, özel sektör ve yapılacaktır. sivil toplumun rolü güçlendirilecektir. Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. Kalkınma Planı p.634 Tedbir 634.1 Türk-Islam Kültür ve Turizm 1.Türk-Islam tarihinin farklı tarihinin farklı dönemlerine ait | Bakanlığı (S), Vakıflar dönemlerini kültürel, sanatsal ve kültürel mirasımıza öncelik Genel Müdürlüğü, Türk toplumsal açıdan araştıran verilmek suretiyle, kültürel Tarih Kurumu, İstanbul arkeolojik kazı çalışmaları ve mirasımızın araştırılması, Universitesi bilimsel araştırmalar yapılacaktır. korunması, günümüz 2. Kosova, Makedonya ve Kıbrıs'ta toplumuna ve gelecek bulunan vakıf eserlerinin tespiti ile kuşaklara aktarılması ilgili envanter çalışmaları sağlanacaktır. kapsamında arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yapılacaktır. 3. Yaygın kültürel eğitim faaliyetleri kapsamında Türk süsleme sanatları ve geleneksel el sanatları kursları açılacak, Geleneksel El Sanatları Festivallerinin devam ettirilmesi sağlanacaktır. 4. Istanbul Üniversitesi OMAR'da sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynaklarını geliştirme süreci tamamlanacaktır. Türkçe'nin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır. , (Kalkınma Planı p.635) Tedbir 635.1 Türkçe'nin Kültür ve Turizm 1. Türk Dil Kurumu Etimolojik zenginliğinin kayıt altına Bakanlığı (S), Atatürk Sözlük çalışması belirlenen program alınması için etimolojik sözlük | Kültür, Dil ve Tarih dahilinde devam ettirilecektir. tamamlanacaktır. Yüksek Kurumu/TDK 2. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası | Projesi tamamlanacaktır. Tedbir 635.2 Yurt dışında Kültür ve Turizm 1.Tercihim Türkçe Projesinin Türk dili ve kültürünün Bakanlığı (S), Yunus uygulandığı ülkelerin ve okulların öğretimi ve tanıtımı faaliyetleri | Emre Enstitüsü sayısı artırılacaktır. gelişürilecektir. 2. Türkçenin dijital platformlarda öğretilmesi için Türkçe Öğretim Portalı geliştirilecek, çevrim içi Türkçe kursları düzenlenecektir. 3. Yabancılara Türkçe öğretimi alanında yetişmiş insan kaynağını geliştirmek üzere eğitimci eğitimleri düzenlenecek ve yeni materyal geliştirme çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 635.4 Türk kültür ve | Kültür ve Turizm 1. Yazma eserlerden 15 temel Türkmedeniyetine dair referans Bakanlığı (S), Yazma Islam klasiğinin içeriği incelenecek niteliğindeki metinler belirli bir | Eserler Kurumu ve tıpkıbasım, transkripsiyon, çeviri program dâhilinde akademik Başkanlığı, Atatürk gibi yöntemlerle yayınlanması niteliği haiz üniversiteler, Kültür, Dil ve Tarih sağlanarak bu çalışmaların tematik yayınevleri ve ilgili kamu Yüksek Kurumu farklılaşmayla birlikte akademik kurumlarınca yayınlanacaktır. olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2. Türk Tarih Kurumunca 50 tıpkı basım, 35 yeni yayın ve 3 süreli yayın yapılacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 3. Çanakkale ruhunun işlenerek Çanakkale Savaşları ve kalıcı eserler ortaya çıkarılması Gelibolu Tarihi Alan amacıyla gerçekleştirilecek Başkanlığı Çanakkale Kahramanlarını Öyküleştirme Çalışması doğrultusunda 10 kitap yazılacaktır. Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636) Tedbir 636.2 Kültür Kültür ve Turizm Bakanlığı | Veri paylaşımını sağlamak üzere dış istatistikleri uluslararası (S), kurum entegrasyonlarına ilişkin standartlara uygun bir şekilde çalışmalar yürütülecek ve kurum içi geliştirilecek ve tek bir veri veri girişlerine ilişkin eğitim ve tabanında toplanacaktır. koordinasyon çalışmaları gerçekleştirilecektir. Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.637 Tedbir 637.2 Kültür Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kültür sanat alanına yönelik sanat endüstrilerine sağlanan (S), Hazine ve Maliye ve tasarım parkları ile kuluçka destekler, bilhassa eğitim, Bakanlığı merkezlerinin kurulumu için istişare sertifikasyon ve Ar-Ge toplantısı, farkındalık çalışması ve faaliyetleri artırılacaktır. proje desteği gibi çalışmalar yapılacaktır. 2. 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında verilen destekler kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir mekanizmalarla yürütülecektir. Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilecek, kamu ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1 Yurt dışında Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yunus Emre Türk Kültür kültürel diplomasi alanında (S), Yunus Emre Enstitüsü | Merkezlerinin sayısı artırılacaktır. faaliyet gösteren kuruluşlara 2. Yunus Emre Enstitüsü personelinin verilen destekler artırılacak ve kültürel diplomasi konusunda eğitimler bu kuruluşların idari kapasiteleri alması sağlanacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 643.2 Dünya Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Türk kültürünün yerinde kamuoyunda olumlu bir Türkiye | (5), Yunus Emre Enstitüsü | tanınmasına imkân tanımak amacıyla algısı oluşmasına yönelik tarih, edebiyat, müzik, sinema, kültürel faaliyetler arkeoloji, mutfak gibi farklı alanlarda gerçekleştirilecektir. yaz okulları düzenlenecektir. 2. Koca Sinan Operası sahnelenecektir. Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.644) Tedbir 644.2 Nitelikli kültürel Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Türk Klasik Eserlerinin Dijital yayınlara daha fazla sayıda (S) Ortama Aktarılması Projesi okurun ulaşımını temin etmek kapsamında Bakanlıkça yayınlanan üzere e-kitap formatında daha eser sayısı 250'ye çıkarılacaktır. fazla sayıda eserin kamu yayını olması sağlanacaktır Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yayımcılık sektörünü desteklemek Tedbir 644.4 Edebi üretimi teşvik etmek ve yayımlanma

(5) üzere Edebiyat Eserlerinin

imkânı bulamamış nitelikli edebi

Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik'te

değişiklik yapılacaktır.

üretimlerin okura ulaştırılmasını

sağlamak üzere uygulanan ilk

eser desteği geliştirilecektir.

d) Hedefler

2020 | 2021(1)

Performans Göstergeleri Birim 2022(2)

3

Yıl İçerisinde Restorasyonu/Konservasyonu

Tamamlanan Taşınır Kültür Varlığı Sayısı Bin 26,5 39 5İ (Kümülatif) | Gezici Kütüphane Sayısı (Kümülatif) Adet 57 62 72 Desteklenen Sinema Projesi Sayısı Adet 390 585 595 ——İ

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.10 Spor

a) Mevcut Durum

Türkiye'de spora ilgi artan şekilde devam etmektedir ve bunun yansıması olarak lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla lisanslı sporcu sayısı 10.535.792, faal sporcu sayısı 1.317.648, spor kulübü sayısı 19.082 ve antrenör sayısı 269.393 olarak gerçekleşmiştir. Covid-19 pandemisi nedeniyle yeni normal hayat şartlarına ilişkin tedbirler, spor salonları ve antrenman alanları ile tesislerde bulunan tüm alanların mevcut fiziki durumları göz önünde bulundurularak sporcu sağlığı başta olmak üzere tesislerde görevli tüm personele yönelik olarak Sağlık Bakanlığınca güncellenen Salgın Yönetimi ve Çalışma Rehberine istinaden uygulanmaktadır. Engellilerin spora katılımını artırmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz spor okullarının açılmasına devam edilmektedir. Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanterinin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılması çalışmaları devam etmektedir. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle her eğitim-öğretim yılı içerisinde ülke çapında yaklaşık 1,3 milyon 3'üncü sınıf öğrencisi sporla tanıştırılmaktadır. Projenin devamıyla nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılmasına devam edilecektir. Spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılması, sporcu sağlığına yönelik hizmetlerin geliştiriimesinde kritik önem arz eden spor hekimi yetiştirilmesinin sağlanması, ithal ikamesine yönelik sportif mal üretiminde markalaşmanın desteklenmesi, başarılı sporcuların yetiştirilmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Sporun sağlıklı yaşam alışkanlığının bileşenlerinden olduğu ve tüm vatandaşların spor faaliyetlerine eriştiği, uluslararası platformlarda başarı elde eden, prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle tüm spor branşlarında dünya ölçeğinde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek; örgün eğitimde beden eğitimi ve spor derslerinin niteliği artırılacak; mahallinde spor imkânları geliştirilerek her yaştan vatandaşların sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.646) Tedbir 646.1. Halkın spora Gençlik ve Spor 1. Anadolu Yıldızlar Ligi (ANALİG), olan ilgisini artıracak proje ve | Bakanlığı (), RTÜK, Yüzme Bilmeyen Kalmasın,

kolaylaştırmak, sporun Sosyal Hizmetler

birleştirici gücü sayesinde Bakanlığı, Çalışma ve

topluma entegrasyonlarını Sosyal Güvenlik

hızlandırmak ve kulüplere Bakanlığı, Milli Eğitim

sporcu kaynağı oluşturmak Bakanlığı, Spor

amacıyla 81 ilde GSB Engelsiz | Federasyonları, İlgili

Spor Okulları açılacaktır. STK'lar

Tedbir 646.5. Okul ve Gençlik ve Spor 1. Sporcu sayıları ve faaliyet mahalle spor kulüplerinin Bakanlığı (S), Milli Eğitim | gösterdikleri spor dalları takip dijital ortamda da Bakanlığı, Spor edilecek; performans entegrasyonu ile bu kulüplerin | Federasyonları göstergelerinin takibi için planlama izleme ve değerlendirme ve çalışmalara devam edilecektir. işlemi kolaylaştırılacak ve 2. Tesis Elektronik Geçiş Sistemi performans göstergelerinin uygulamasına devam edilecek olup doğrulanabilir olması sporcu ve kulüplerin performansları sağlanacaktır. takip edilecektir. İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647) Tedbir 647.1. Elit Gençlik ve Spor 1.81 ilde gündüzlü statüde Sporcu kategorisinde yer alma Bakanlığı (S), Milli Eğitim | Eğitim Merkezlerinin açılması ile potansiyeli taşıyan sporcuları Bakanlığı, Üniversiteler, | Sporcu Eğitim Merkezleri seçme, yönlendirme ve Spor Federasyonları Yönetmeliğinin yeniden normlandırma sistemleri düzenlenmesi çalışmalarına devam geliştirilecektir. edilecektir. Tedbir 647.2. Ülke genelinde | Gençlik ve Spor 1. Türkiye Sportif Yetenek Taraması uygulanacak standart yetenek | Bakanlığı (S), Milli Eğitim | ve Spora Yönlendirme Programı tarama modeli Bakanlığı, Üniversiteler, | Talimatının onayına müteakip oluşturulacaktır. Spor Federasyonları standart yetenek tarama modeli çalışmaları tamamlanacaktır. Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648) Tedbir 648.1 Tesislerin Gençlik ve Spor 1. FRIT TI kapsamında Avrupa yapımı ve özellikle etkin Bakanlığı (S), Avrupa Birliği ile sağlanan işbirliği işletimine dair modeller Birliği Başkanlığı, Yerel sonucunda hazırlanan Savunmasız geliştirilecektir. Yönetimler Gençlerin Daha İyi ve Kapsayıcı Gençlik ve Spor Altyapısı ile Güçlendirilmesi Projesi yürütülecektir. Spor turizminin uzun vadeli ve sağlıklı gelişmesini sağlamak üzere bölge potansiyelini ve rekabet gücü yüksek spor branşlarını dikkate alan Türkiye Spor Turizmi Stratejisi hazırlanarak ülkemizin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.651) Tedbir 651.1. Spor turizmine | Gençlik ve Spor 1. Türkiye Spor Turizmi Strateji elverişli bölgelerin ve alanların | Bakanlığı (S), Kültür ve Belgesi ve Eylem Planı için ilgili tespiti ve değerlendirilmesi Turizm Bakanlığı, Yerel paydaşlardan görüş alınarak elde için kapsamlı bir envanter Yönetimler, Spor edilen veriler analiz edilecek, analiz çalışması hazırlanarak Federasyonları referans dokümanlar hazırlanacak, spor turizmi yol haritası proje örgütlenme ve yapılanması oluşturulacaktır. oluşturulacak olup iş adımları belirlenmesi, görevler ve yetkilerin tanımlanması çalışmaları yürütülecektir. Sporun bir iş kolu ve meslek haline getirilerek kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla spor sektöründe mesleki yeterlilikler ve alt meslek tanımları belirlenecek, sporun birincil iş kolu rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.652) Tedbir 652.4. Antrenörlüğe (| Gençlik ve Spor 1. Antrenör Eğitim Yönetmeliği ilişkin eğitimler mevzuat, Bakanlığı (S), kapsamında antrenör eğitimleri yöntemler, eğitim sonrası Üniversiteler, temel eğitim ve uygulama eğitimi sınav ve değerlendirme Spor Federasyonları olarak iki aşamalı yapılan çevrimiçi süreçleri yeniden eğitimlere devam edilecektir. düzenlenecek ve 2. Gençlik ve Spor Bakanlığı antrenörlüğün niteliği bünyesinde görev yapan artırılacaktır. antrenörlere yönelik hazırlanan kapasite geliştirme eğitimleri çevrimiçi olarak verilecektir. 3. Antrenör Çalışma Usul ve Esasları Yönergesi hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Spor Tesislerinden Yararlanan Kişi Sayısı Milyon Kişi 4,5 5,1 5,3 Sportif Yetenek Taramasından Geçirilen , ii Öğrenci/Genç Sayısı Milyon Kişi 0,08 1,0 13 Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan Madalya Adet 1833 2.000 9000 Sayısı (3)

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sporun Geliştirilmesi ve Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.11. Nüfus ve Yaşlanma

a) Mevcut Durum

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2020 yılı sonunda 83.614.362'ye ulaşmıştır. 2010 yılından sonra kadın başına 2,1 çocuk olan yenileme seviyesi civarında durağanlaşan toplam doğurganlık hızı, 2019 yılında 1,88'e, 2020 yılında ise 1,76'ya gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki aşağı yönlü hareketin temel nedenleri şehirleşme, geniş aile yapısının azalması, ortalama evlenme yaşının yükselmesi, kadınların işgücüne katılım oranının artmasıdır. Nitekim eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olduğu toplum kesimlerinde toplam doğurganlık hızı genel düzeyden daha düşük gerçekleşmektedir. Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlık yanlısı nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirlerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO TI: 71- Demografik Göstergeler Gösterge 2011 2018 2019 2020 Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına) 2,05 2,00 1,88 1,76 Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl) (1) 76,6 78,3 78,6 78,6 Erkek 74,4 75,6 75,9 75,9 Kadın 78,9 81,0 81,3 81,3 Nüfus Artış Hızı (Binde) 13,5 14,7 13,9 5,5 Nüfus (Bin) 74 724 82 004 83 155 83 614 0-14 Yaş 18 886 19 184 19212 19 068 15-64 Yaş 50347 55 634 56 392 56 593 654 Yaş 5491 7 186 7551 7953 Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.

1) 2017 ve 2018 yılları verileri 2016-2018 dönemine, 2019 yılı verisi 2017-2019 dönemine aittir. Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması ve toplam doğurganlık hızının düşmesi sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2020 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65 yaş) yaklaşık 8 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 9,5'e ulaşmıştır. TÜİK nüfus projeksiyonlarına göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payının, 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2040 yılında yüzde 16,3'e, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı; 2020 yılında yüzde 67,7 olan çalışma çağı nüfusunun (15-64 yaş) toplam nüfus içindeki payının ise 2060 yılında yüzde 60'a gerileyeceği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte özellikle uzun süreli bakım hizmetine ihtiyaç duyan ileri yaşlardaki yaşlı nüfus da hızla artmaktadır. 2018 yılında 1,5 milyon kişiyle toplam nüfus içindeki payı yüzde 1,81 olan ileri yaşlardaki (80 yaş) nüfusun payının 2023 yılında yüzde 1,9'a, 2060 yılında ise yüzde 7,1'e ulaşacağı öngörülmektedir. Bu demografik dönüşümün, çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu yaşlı nüfusu ve yaşlanan nüfusun ihtiyaçlarını artırması beklenmektedir. Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Genç ve dinamik nüfus yapısının korunması; yaşlıların yaşam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin bir şekilde katılabilmesi, aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürebilmesi, yüksek kalitede uzun süreli bakım, sağlık ve diğer hizmetlerden yararlanabilmesi ve aktif yaşlanma ortamlarının oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yaşlılar için sağlık hizmetlerinin sunumu etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.656) Tedbir 656.2. Alzheimer- | Aile ve Sosyal 1. Alzheimer-demans hastası yaşlı demans hastalığı ile Hizmetler Bakanlığı bireylere hizmet vermek üzere bir adet mücadele sağlık, bakım, (S), Sağlık Bakanlığı, huzurevi ihtisaslaşmış bakım kuruluşu Ar-Ge gibi konunun tüm Üniversiteler olarak hizmete alınacaktır. yönlerini içeren bir yaklaşımla yürütülecektir. Tedbir 656.3. Yaşlıların o | Aile ve Sosyal 1. Yaşlılarda Ev Kazalarının Nedenleri ve karşılaşabileceği düşme ve | Hizmetler Bakanlığı Önlenmesi Sempozyumu kazaların asgari düzeye (S), Çevre ve Şehircilik | gerçekleştirilecektir. indirilmesi için konut içi ve | Bakanlığı, Sağlık çevreye yönelik Bakanlığı, Üniversiteler düzenlemeler yapılacaktır. Yaşlıların kendilerini dışlanmış ve yalnız hissetmedikleri bir ortam oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.658) Tedbir 658.3. Nesiller Aile ve Sosyal 1. Yaşlıların gündüz bakım hizmetlerinden arası kültür paylaşımı ve Hizmetler Bakanlığı daha etkin yararlanabilmeleri için Aktif Yaşam Merkezi Yönetmeliği dayanışmanın artırılması (S), Hazine ve Maliye amacıyla yaşlıların aile Bakanlığı, İlgili Kamu hazırlanacaktır. içinde bakımı Kurum ve Kuruluşları, desteklenecektir. STK'lar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

m Kadın Başına

Toplam Doğurganlık Hızı Çocuk Sayısı 1,76 2, 2,1

65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma

Beklentisi (5) Yıl 18,0(3) 18,0 18,0

Kadın | Yıl 19,6(3) 19,6 19,6

Erkek Yıl 16,3(3 16,3 16,3

Yaşlı Nüfusun İşgücüne Katılma Yüzde 12,0(4) 130 135

Oranı (5)

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

3) 2017-2019 dönemine aittir. (4)2019 yılı verisidir.

5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Aktif ve Sağlıklı Yaşlanma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.12. Dış Göç

a) Mevcut Durum

Türkiye, 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşı karşıya kalmış ve insani yardım refleksi ile hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve yasal düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır. Ülkemizdeki yabancı sayısı 2021 yılı Eylül ayı verilerine göre 5,4 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,71 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,22 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı ise yaklaşık 350 bindir. Ülkemizde yaşayan geçici koruma altındaki Suriyeli nüfusun sadece 52 bini geçici koruma merkezlerinde yaşamakta olup kalan Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 80'i aralarında İstanbul, Gaziantep, Hatay ve Şanlıurfa'nın da bulunduğu 10 ilde yaşamaktadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 40'ını 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 58, yaşlı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 68'i İstanbul, Ankara ve Antalya'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 632 bin, 103 bin ve 124 bin kişidir. 2021 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Irak, Suriye, Türk Cumhuriyetleri, İran ve Afganistan uyruklular ön sıralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2020 yılında büyük ölçüde azalarak 31 bin olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu düşüşe rağmen Türkiye bu başvuru sayısıyla AB ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ülkeleri arasında en çok uluslararası koruma başvurusu alan beşinci ülke olmuştur. 2020 yılındaki başvuruların yüzde 94'ü Afganistan, Irak ve İran uyruklu yabancılar tarafından yapılmıştır. Coğrafi konumu ve sosyoekonomik gelişmişlik seviyesi ülkemizi düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumuna getirmektedir. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı artarak 2010 yılında 33 bin iken 2019 yılında 455 bin olmuştur. 2021 yılı içerisinde yakalanan düzensiz göçmen sayısı ise Eylül ayı itibarıyla 106 bin düzeyindedir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Pakistan ve Suriye uyruklular yoğunluktadır. Göç alma, göç verme ve transit ülke konumunda olması nedeniyle karmaşık bir göç dinamiğine sahip ülkemizin göç yönetiminin etkinliğinin artırılması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, göç yönetiminin etkinleştirilmesi amacıyla Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı olarak yeniden yapılandırılmakta, göç yönetimi alanında kurumsal kapasitenin güçlendirilmesiyle koordinasyonun ve uluslararası işbirliğinin artırılması, güvenilir ve kapsamlı veri üretimi ile politikaların kanıta dayalı geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim, hem sosyal uyumu artırmaları hem de çocukların potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin gelişimine katkıda bulunmaları açısından kritiktir. Okul çağında yaklaşık 1,4 milyon yabancı çocuk bulunmakta olup bu çocukların 914 bini eğitimdedir. Yabancı çocukların genel okullaşma oranı yüzde 67 düzeyinde iken bu oran ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde sırasıyla yüzde 77, 82 ve 33,2'dir. Geçici koruma altındaki ihtiyaç sahibi ailelerin çocuklarının okula devamını teşvik etmek ve okul terk oranlarını düşürmek amacıyla 486 bin öğrenciye Şartlı Eğitim Yardımı yapılmaktadır. 2014-2020 döneminde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen yaygın eğitim kurslarına yaklaşık 1,1 milyon Suriyeli katılmıştır. Bu sayının 890 bini genel kurslara (Türkçe dil eğitimi vb.) katılan kursiyerler oluştururken 200 bini mesleki ve teknik eğitim kursiyerleridir. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Göçmen akınına mali destek sağlanması ve sorumluluk paylaşılması amacıyla Türkiye ile AB arasında yapılan mutabakat sonucunda Türkiye'deki Mültecilere Yardım Programı oluşturulmuştur. İki aşaması olan bu program ülkemizdeki mültecilerin insani ve kalkınmaya yönelik ihtiyaçları için toplam 6 milyar Avro tutarında yardımı içermektedir. Programın ilk aşamasını oluşturulan 3 milyar Avroluk desteğin tamamı sözleşmeye bağlanmış ve 2,7 milyar Avro kullanılmıştır. İkinci aşama kapsamında ise 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla 2,2 milyar Avro sözleşmeye bağlanmış ve 2021 yılında bu fonun kullanımına devam edilmiştir. Göç alanındaki uluslararası yardımların etkisinin artırılması için bu fonların planlama, yönetim ve izleme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir. Yurt dışında 6,5 milyon Türkiye kökenli göçmenin yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmını 1960'lı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü antlaşmaları çerçevesinde yurt dışına göç eden vatandaşlarımız ile aile fertleri oluşturmaktadır. Yurt dışına göç eden Türk vatandaşı sayısı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2 artarak 330 bin olarak gerçekleşmiştir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarını artırmaya yönelik olarak gençlik kampı, Diaspora Gençlik Akademisi, Türkiye Stajları, gençlik buluşmaları, kültür gezileri ve çeşitli eğitim programları düzenlenmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatanlarına aidiyetlerinin korunması, anadil, kültür ve kimliklerinin muhafaza edilmesini teminen bu faaliyetler artarak devam etmektedir.

b) Amaç

İnsan haklarına uyumlu, insan onuruna yakışır, güvenli, düzenli, veriye dayalı ve kontrol edilebilir dış göç yönetimi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

i N Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Göç yönetiminin kurumsal yapısı güçlendirilecek ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.661) Tedbir 661.4, Göç İçişleri Bakanlığı (5), 1. Göç yönetiminde ihtiyaç duyulan alanında güçlü ve kanıta Üniversiteler konularda rapor hazırlanması, çalıştay, dayalı politika toplantı, eğitim vb. faaliyetlerde oluşturulmasına yönelik akademisyenlerle işbirliği yapılacaktır. bilimsel araştırmaların yapılabilmesini teminen üniversite ve araştırma kuruluşlarının çalışmaları desteklenecektir. Tedbir 661.5. Düzensiz | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Ukrayna ve Kırgızistan ile Düzensiz göçün engellenmesi ve Dışişleri Bakanlığı Göçle Mücadele başlıklarını da içeren göçün düzenli olarak niyet beyanlarının imzalanması için gerçekleşmesi için çalışmalar yürütülecektir. uluslararası işbirliği 2. Düzensiz göçe kaynaklık eden ülke geliştirilecektir. yetkilileriyle tematik toplantılar gerçekleştirilecektir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.663) Tedbir 663.1. Yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurtdışında yaşayan dışındaki (S), Aile ve Sosyal vatandaşlarımızın anavatan ile bağlarını vatandaşlarımızın Hizmetler Bakanlığı, Çevre | güçlendirmek amacıyla eğitim ve sorunlarının çözümüne ve Şehircilik Bakanlığı, kültürel hareketlilik programları, yönelik faaliyetler ve Dışişleri Bakanlığı, Gençlik | toplantılar, buluşmalar, sosyal hizmetler artırılacak ve ve Spor Bakanlığı, Kültür | ziyaretler ve temsil faaliyetleri ülkemizle bağlarını ve Turizm Bakanlığı, Milli (| gerçekleştirilecektir. güçlendirmeye yönelik Eğitim Bakanlığı, Diyanet programlar İşleri Başkanlığı, STK'lar oluşturulacaktır. Tedbir 663.2. Yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt dışında yaşayan dışında yaşayan (S), Aile ve Sosyal vatandaşlarımızın kültürel kimliklerini vatandaşlarımızın Hizmetler Bakanlığı, Çevre | korumak ve sosyal gelişimlerini akademik, sosyal ve ve Şehircilik Bakanlığı, desteklemek üzere çeşitli kurs ve kültürel gelişimlerine Dışişleri Bakanlığı, Gençlik | eğitimler verilecek ve proje destekleri destek olunacaktır. ve Spor Bakanlığı, Kültür (| sağlanacaktır. ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, STK'lar Tedbir 663.3. Yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt dışında yaşayan çocuklarımızın dışında yaşayan çocuk ve | (5), Aile ve Sosyal anadillerini öğrenmeleri, kültürel gençlerimizin anadillerini || Hizmetler Bakanlığı, değerlerimizi tanımaları ve Türkiye'yle öğrenmeleri ve kültürel Gençlik ve Spor Bakanlığı, | olan aidiyetlerini artırmak amacıyla değerlerimizi tanımaları Yunus Emre Enstitüsü, Yunus Emre Kültür Merkezleri ile sağlanacaktır. STK'lar STK'ların eğitim ve kültür programları gibi çeşitli etkinlikleri desteklenecektir. Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 2. Yurt dışında yaşayan Dışişleri Bakanlığı vatandaşlarımızla daha yakın ilişkiler kurulması ile Türkçe ve Türk kültürünün tanıtılması ve aktarılması amacıyla proje ve programlar hayata geçirilecek ve destek öğretim materyalleri hazırlanacaktır. 2.4. YAŞANABİLİR ŞEHİRLER, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.4.1. Bölgesel Gelişme

a) Mevcut Durum

2014-2023 yıllarını kapsayan Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisiyle (BGUS) ulusal ve bölgesel düzeyde bölgesel gelişmeye yönelik stratejiler belirlenmiş, strateji öncelikleri çerçevesinde tüm Düzey-2 bölgeleri için kalkınma ajanslarının koordinasyonunda katılımcı bir süreçle bölge planları hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur. Bölgesel gelişme politikası, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklılaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin tüm sektörlerle ilişkili olması nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. 2023 sonrası dönem için yeni BGUS ve bölge planlarının, yapılan bölgesel analizler, bölgesel kalkınma alanında merkezi ve yerel düzeyde gerçekleştirilen çalışmalar ve diğer uygulama tecrübeleri dikkate alınarak katılımcı bir şekilde hazırlanması için çalışmalara başlanmıştır. 26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek refahın ülke sathına dengeli yayılması hedeflenmektedir. Bu kapsamda, ajanslar sunmuş olduğu destek araçlarıyla bölgelerinin öne çıkan sektörlerini desteklemekte ve bu suretle bölgelerin potansiyelleri harekete geçirilmektedir. İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDO), araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlık, tanıtım, promosyon ve organizasyon faaliyetleri yürütülmektedir. Kalkınma ajanslarına ilişkin mevzuat çalışmalarına 2021 yılında da devam edilmiştir. 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Hizmetlerine İlişkin Kanun ve ikincil mevzuatta düzenlemeler yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. 14/07/2021 tarihli ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulan 80 sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesi ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde kalkınma ajanslarının genel koordinasyonu, kalkınma kurulları, yönetim kurulları, genel sekreterlerin görev ve yetkileri, yatırım destek ofisleri, gelir ve giderleri, bütçeleri ve denetimleri konularına ilişkin kalkınma ajanslarının daha etkin ve verimli çalışmalarına yönelik değişiklikler yapılmıştır. Diğer taraftan, 2020 yılında güncellenen Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliğine uyumlu olarak 2021 yılında Destek Yönetim Kılavuzu ve Program Uygulama Rehberi güncellenmiştir. Ajansların okurumsal (o performanslarının (o değerlendirilmesine yönelik çalışmalar sonuçlandırılmıştır. Ayrıca bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirmek, kaynakları daha etkin bir şekilde kullanmak üzere kalkınma ajanslarında sonuç odaklı program (SOP) yönetimi yaklaşımına geçilmiştir. 2021 yılı çalışma programları SOP yaklaşımıyla hazırlanmış olup imalat sanayi, girişimcilik, sosyal kalkınma, mesleki eğitim, turizm, tarım ve kırsal kalkınma gibi temalarda 73 SOP oluşturulmuştur. Önümüzdeki dönemde de SOP'ların uygulanmasına devam edilecektir. 2008-2020 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 12,6 milyar TL, yerel paylardan ise 5,6 milyar TL (2021 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2021 yılı için ise 332 milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 550 milyon TL olacağı tahmin edilmektedir. Kalkınma ajansları, bölgelerindeki kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2021 döneminde 23.284 projeye 2021 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 11 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 18,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 72- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Ekim 2021) N Eş-Finansman Dâhil Proje Destek Programı Türü Desteği (1) Totem | 0 sayisi Proje Sarı Proje Teklif Çağrısı 8 976 15 676 48 384 11 050 Güdümlü Proje Desteği 1476 2297 178 176 Dedeği Faaliyet ve Fizibilite 344 379 6 639 2307 Teknik Destek 188 188 19 546 9 654 Diğer Destek Türleri 45 85 3 508 97 Genel Toplam 11029 18 625 78 255 23 284

(1) 2021 yılı fiyatlarıyla, Milyon TL

2021-2023 dönemini kapsayan eylem planı niteliğindeki DAP, DOKAP, GAP ve KOP Bölge Kalkınma Programları 19/02/2021 tarihinde Cumhurbaşkanı onayıyla yürürlüğe konulmuştur. 20/05/2021 tarihli ve 7319 sayılı Kanun uyarınca 642 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede yapılan değişiklikle, Bölge Kalkınma İdareleri Başkanlıklarının görev sürelerini üç defa ile sınırlı olmak üzere beşer yıllığına uzatmaya Cumhurbaşkanının yetkili olduğu hükme bağlanmıştır. 04/06/2021 tarihli ve 31501 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4072 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 08/06/2026 tarihine kadar uzatılmıştır. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2021 yılında toplam 418 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2021 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 5./31 proje için 2021 yılı fiyatlarıyla toplam 5,8 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Ülke sathında daha dengeli bir yerleşme düzeninin sağlanması ve göçün kademeli olarak yönlendirilebilmesi için nispeten geri kalmış ve göç veren bölgelerde, bölgesel çekim merkezi niteliğini haiz şehirlerin katma değeri yüksek üretim, ihracat, istihdam, verimlilik, teknoloji ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması amacıyla BGUS çerçevesinde Cazibe Merkezleri Destek Programı (CMDP) uygulanmaktadır. 2021 yılında CMDP ödeneği 130 milyon TL olup bu ödenekle 11 proje desteklenmiştir. Ayrıca bugüne kadar CMDP kapsamında 2021 fiyatlarıyla 1.548 milyon TL ödenekle 103 proje desteklenmiştir. Tamamlanan 65 proje kapsamında yaklaşık 5.500 kişiye istihdam sağlanmıştır. 2019 yılında yürütülmeye başlanan Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı (SOGEP) kapsamında istihdam edilebilirliğin artırılması, sosyal girişimcilik ve yenilikçiliğin desteklenmesi, sosyal içermenin artırılması ve sosyal sorumluluk bileşenleri altında desteklenecek projelerle mevcut sosyal sorunların kamu ve özel kesim işbirliğinde çözüme kavuşturulması hedeflenmektedir. Programla; genç, kadın ve engellilerin sosyal sorunlarına çözüm getirilirken aynı zamanda yetenek gelişimi ve istihdam imkânlarını da artıran projeler desteklenmektedir. Bu kapsamda 2019-2021 döneminde 2021 fiyatlarıyla 597 milyon TL ödenekle 398 proje desteklenmiştir. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede; bölge, il ve ilçe düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmalarının güncelleme çalışmaları devam etmektedir. Çalışma sonuçlarının sunulacağı internet platformunun altyapısı hazırlanmıştır. Bölgesel gelişmişlik farkları raporu hazırlıkları devam etmektedir. Raporun önümüzdeki yıl tamamlanması hedeflenmektedir. Yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) Projesi tamamlanarak üç araştırma raporu yayınlanmış ve araştırma verileri ile tüm analiz sonuçlarının yer aldığı Karar Destek Sistemi oluşturulmuştur. Sistemin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. TABLO II: 73- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler ERİ 8. İREE ŞİR e Ulen g5 | 5 | İstihdamın Sektörel Yapısı -2020(2) . SER Ş . E'm a5 — N 'z mi z W bi ii 'N ETE ON E AZI REzSi İirdaş Sai? SRE ni Pali Hizmetler İBİZA oz) 528 |orrölezesi > eaga en | aş5 | seri 9ri | sektörüPayı| öŞZLEöPEİ Şu 555 |nse>li>te | ga Şa giğe| a5 p P; y ömsgte VüğE) ZE“ İRE<ÜİR ö5A|ŞOL—-U özür) gm ayı ayı (Yüzde) > öğe j Oğ 4 A» N Zr 0 Ru (Yüzde) (Yüzde) o ö TR10 Istanbul 1 18,5 -0,4 1,5 30,7 0,9 312 67,9 7,9 TRSİ Ankara 2 6,8 0,4 1,7 9,2 3,2 23,5 73,3 1,4 TR31 İzmir 3 53 0,6 Lİ 6,1 8,2 334 58,4 44 TR61 Antalya, Isparta, Burdur 4 3,9 0,9 19 4,1 20 144 65,5 0,8 TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik 5 5,0 Li 1,6 5,5 10,2 40,4 49,4 1,3 TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova 6 4,8 1,6 2,2 5,9 12,8 35,9 51,2 5,0 TR32 Aydın, Denizli, Muğla 7 3,8 0,9 1,4 3,4 23 22,2 54,7 0,8 TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 8 2,2 yl 2,0 2,6 15,8 36,2 48 1,3 TR52 Konya, Karaman 9 3,0 0,8 LI 2,4 25,1 27,8 47,1 0,6 TR22 Balıkesir, Çanakkale 10 21 0,6 0,8 1,9 25,1 211 53,8 0,7 TR62 Adana, Mersin 11 4,9 12 1,0 3,7 76,9 13,4 21 21,5 57,5 1,3 TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın 12 1,2 -0,9 0,0 0,9 69,4 9,3 26,4 254 48,3 1,3 TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 13 3,7 0,4 0,4 3,2 84,6 8,3 30,3 29,4 40,3 0,7 TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat 14 3,0 0,4 0,5 22 74,8 128 22,6 261 | 51,3 0,4 TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 15 3,4 -0,4 03 2,1 62,3 8,3 37,6 17,8 44,6 0,5 TRCI Gaziantep, Adıyaman, Kilis 16 3,4 1,3 1,7 2,2 64,7 13 18,9 30,6 50,5 0,4 TR90 Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, iyi 32 0,5 06 22 67,1 88 41,3 15,5 43,2 0,5 Gümüşhane TR7İ Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, 20 02 07 14 700 2 27 A4 519 0,5 Kırşehir 18 TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye 19 4,0 1,6 12 2,5 61,8 15,2 18,3 24,5 57,2 1,0 İTRBI Malatya, Elâzığ, Bingöl, Tunceli 20 2,1 0,2 0,8 13 60,0 10,6 29,1 17,7 53,2 0,2 TR82 Kastamonu, Çankırı, Sinop 21 0,9 -1,0 0,6 0,7 39,2 17,9 42,9 0,3 TRA1 Erzurum, Erzincan, Bayburt 22 13 -0,7 0,1 0,9 35,3 11,7 53 0,3 TRC2 Şanlıurfa, Diyarbakır 23 4,7 1,8 2,0 18 35,8 16,6 47,6 0,3 TRA2 Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 24 1,4 0,0 0,1 0,6 51,6 11,7 36,7 0,2 TRC3 Mardin, Batman, Şırnak, Siirt 25 2,8 1,6 1,7 1,4 5i,i 33,5 16,5 22,2 61,2 Ol TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri 26 2,6 0,8 0,8 LI 41,4 23,6 40,6 16,9 42,5 Ol Türkiye 100 0,6 1,3 100 100 13,2 17,6 26,2 56,2 0,9 Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.

(2) Inşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.

b) Amaç

Bölgelerimizi, yeniliğe ve işbirliğine dayalı şekilde imkân ve kabiliyetlerini yönetişim temelinde geliştirerek dönüştürmek ve böylece ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkıyı sağlamak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bölgesel kalkınmanın kurumsal yapısı ve yönetişimi merkezi ve bölgesel düzeyde etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669) Tedbir 669.1. Bölge kalkınma | Sanayi ve 1. 388 ve 642 sayılı KHK'lerde değişiklik idareleri ve kalkınma Teknoloji Bakanlığı | | yapılmasına yönelik gerekli hazırlıklar ajanslarının yapıları, görev ve (), Kalkınma tamamlanacaktır. yetkileri gözden geçirilerek, Ajansları, Bölge daha etkin ve verimli Kalkınma İdareleri çalışmalarına yönelik düzenleme yapılacaktır. Tedbir 669.5. Bölgesel Sanayi ve 1. BGUS ve Bölge Planlarının yenilenmesi gelişme politikalarının tasarım | Teknoloji Bakanlığı | | çalışmaları kapsamında ilgili tarafların ve uygulama aşamalarında (5), Çevre ve katılımıyla toplantılar düzenlenecektir. karar destek süreçlerini Şehircilik 2. Bölge planlarının hazırlanmasına yönelik güçlendirecek il ve ilçe Bakanlığı, Enerji bir kılavuz oluşturularak kalkınma ajansları ile düzeyinde Sosyo-Ekonomik ve Tabii Kaynaklar (|| paylaşılacaktır. Gelişmişlik Sıralaması Bakanlığı, Kültür 3. YER-SİS Projesi Karar Destek Sistemi Araştırmasının güncellenmesi ve turizm idame ettirilip sistemde iyileştirme çalışmaları de dâhil olmak üzere Bakanlığı, Tarım yapılacaktır. araştırma, analiz ve raporlama | ve Orman 4. Daha önce pilot olarak yürütülen Kırsal ve çalışmaları yapılacaktır. Bakanlığı, Kentsel Ekonomilerin Entegrasyonu Araştırma | Ulaştırma ve Projesi, 973 ilçeyi kapsayacak şekilde Altyapı Bakanlığı, (| | yürütülecektir. Kalkınma Ajansları | 5, Kalkınma ajansları desteklerinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalar koordine edilecek ve mevcut destek uygulamaları gözden geçirilerek kapsamlı bir değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 6. Bölgesel gelişmişlik farkları raporu tamamlanacaktır. Görece geri kalmış bölgelerde kentsel ve sınai altyapıların geliştirilmesi, gelişme potansiyeli haiz sektörlerde istihdamın artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.670) İ Tedbir 670.1. Kalkınma | Sanayi ve 1. Kalkınma ajansları tarafından yönetim ajansı destekleri, yerel Teknoloji Bakanlığı | | danışmanlığı alanında destek programları düzeydeki kurumların (S), Kalkınma tasarlanacak ve uygulanacaktır. kapasitesinin geliştirilmesi, özel Ajansları 2. Kalkınma ajansları tarafından tasarlanan sektörün kurumsallaşması, yeni destek araçları uygulamaya geçirilecektir. sürdürülebilirliği ve verimliliğinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı alanına odaklanacaktır. Tedbir 670.2. Görece geri Sanayi ve 1. Programın 2022 yılı uygulama usul ve kalmış bölgelerde çevresine (| Teknoloji Bakanlığı || esasları hazırlanacaktır. hizmet verme bakımından (2), Kalkınma 2. Program kapsamında desteklenmesi merkez olma işlevi taşıyan Yasan Yerel teklif edilen projeler incelenecektir. ilerde Cazibe Merkezlerini onemi 3. Desteklenmesi uygun görülen projeler Destekleme Programı için onay ve kaynak aktarım süreçleri uygulanmasına devam tamamlanacaktır. edilecektir. Sosyal Destek Programı yeniden yapılandırılacak ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.671) Tedbir 671.1. Sosyal Sanayi ve 1. Programın 2022 yılı uygulama usul ve Gelişmeyi Destekleme Teknoloji Bakanlığı | | esasları hazırlanacaktır. Programı adıyla yeniden (5), Kalkınma 2. Program proje başvurularının alınması, tasarlanan Programın, Ajansları desteklenmesi uygun görülen projelerin | | özellikle toplumun seçilmesi ve bütçelerinin tahsis edilmesi dezavantajlı kesimlerinin sağlanacaktır. ekonomik ve sosyal hayata daha aktif katılımlarını sağlamak, üretkenlik ve yetenek gelişimini destekleyerek istihdam edilebilirliği artırmak amacıyla, sosyal girişimciliği ve sosyal sorumluluk faaliyetlerini de teşvik edecek şekilde uygulanmasına devam edilecektir.

d) Hedefler

e

Performans Göstergeleri Birim 2020(1) 2021(2) 2022(3)

1

İ En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin

-

En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine Oran 4,28 4,26 4,1 Oranı (4) Eğitim Düzeyi En Düşük Beş Bölgede N Yüksekokul ve Üzeri Mezunların Oranı Yüzde 3 26 3, En Düşük Gelirli Beş Bölgenin Sanayi ve Hizmetlerinin Ekonomideki Paylarının 81,4 82 82,5 Ortalaması

(1) 2019 yılı verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bölgesel Kalkınma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.2. Şehirleşme

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve çevre politikaları ile stratejilerini mekânla ilişkilendirerek; insan odaklı, kimlikli, yaşanabilir ve üreten şehirler oluşturulması yolunda mekânsal planlamayı yönlendiren Türkiye Mekânsal Strateji Planı çalışmalarının 2021 yılı sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Mekansal planların uygulanması, izlenmesi, denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm sorunlarının ve plan değişikliklerinin şehirlerdeki yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemesini engellemek amacıyla, yapımı büyük ölçüde tamamlanan imar planlarının günün şartlarına uygun olarak bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde güncellenmesi çalışmaları devam etmektedir. 15/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalışmalarına başlanmıştır. 6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesiyle birlikte, il sınırı içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılıp mahalleye dönüştürülmesi şehirleşme oranı göstergelerinde kırılmaya sebep olmuştur. 2012 yılında kent tanımı kriteri olarak kullanılan nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2020 yılında il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı yüzde 93 olarak gerçekleşmiştir. Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları devam etmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 12,7 milyon m? Millet Bahçesi yapımı tamamlanmıştır. 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kurulan Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Kurulu, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında toplanmakta olup Kurulun 2021 yılı çalışmalarında coğrafi verilerin gizlilik derecelerinin belirlenmesi, coğrafi veri erişim, paylaşım ve kullanım kurallarının hazırlanması, Ulusal Coğrafi Bilgi Platformunun alt yapısının geliştirilmesi yönünde kararlar alınmıştır. Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağlıklı işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Merkezi kurumların plan yetkilerinin genişletilmesinden ziyade planlama, yapılaşma ve denetim sürecinde dikkate alınacak nesnel kuralların geliştirilmesi, teknik olarak detaylandırılması ve yerel yönetimlerin kapasitelerinin geliştirilerek planlamanın mahallinde yapılması çalışmaları sürdürülmektedir. Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırları, yoğunlukları ve uygulama esaslarının afet risk faktörlerine göre belirlenmesi ile kıyı alanları ve tarımsal alanlar başta olmak üzere kontrolsüz kentsel genişlemenin doğal, tarihi ve kültürel alanlar üzerinde oluşturduğu tahribatın önlenmesi yönündeki çalışmalar önemini korumaktadır.

b) Amaç

İnsan odaklı, doğal hayata ve tarihi mirasa saygılı, temel kentsel hizmetlerin adil ve erişilebilir bir şekilde sağlandığı, yaşam kalitesi yüksek ve değer üreten şehirler ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu/ İşbirliği İ Yürütülecek Faaliyetler p Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Şehirlerimiz kalkınma vizyonuyla eşgüdüm içerisinde, çok merkezli, karma kullanımı destekleyen, özellikle erişilebilirliği sağlayan bir yaklaşımla planlanacak; mekânsal planlarda topoğrafyayla ahengin sağlanması ve afet riski, iklim değişikliği, coğrafi özellikler ve tarihi değerlerin gözetilmesi esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.674) Tedbir 674.2. Şehirlerin Çevre ve Şehircilik 1. Afyonkarahisar (Merkez) sokak özgün kimliğini geliştirmek Bakanlığı (S), sağlıklaştırma uygulamaları üzere; doğal, tarihi ve İLBANK , Yerel gerçekleştirilecektir. kültürel değerlerin Yönetimler 2. Diyarbakır İçkale surları korunması ve yeniden restorasyonu ikinci etap yapım İşi canlandırılması için İller gerçekleştirilecektir. Bankası A.Ş Genel Müdürlüğü (İLBANK) tarafından yerel yönetimlere yönelik destek programı geliştirilecektir. Yeşil şehir vizyonu kapsamında yaşam kalitesinin artırılması ve iklim değişikliğine uyumu teminen şehirlerimizde Millet Bahçeleri yapılacak ve yeşil alanların miktarı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676) Tedbir 676.1. Çevre ve Şehircilik | 1.81 ilde8i milyon m? Millet Bahçesi Şehirlerimizde sağlıklı yaşam (| | Bakanlığı (S), için yer seçimi, projelendirme, ihale ve alanları oluşturmak, kentsel İLBANK, TOKİ, Yerel yapım çalışmaları devam edecektir. yeşil alan standartlarını ve Yönetimler yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri 81 ile yaygınlaştırılacak, 2023 yılına kadar 81 milyon m? alanda Millet Bahçesi çalışmaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TOKİ, İLBANK ve belediyelerin finansmanıyla yürütülecektir. İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678) Tedbir 678.1. İmar Çevre ve Şehircilik 1. Altı ilde örnek imar uygulama uygulamalarında kırsal ve Bakanlığı (5), Yerel çalışmaları tamamlanacak ve beş kentsel yerleşmeleri Yönetimler ilde çalışmalara başlanacaktır. dikkate alan katılımcılık ve 2. İmar uygulamalarının finansman alanında benimsenmesi ve mevzuata uygun yenilikçi yaklaşımlar yapılması için belediyelere teknik geliştirilecektir. destek verilecektir. Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680) Tedbir 680.1. Ulusal Çevre ve Şehircilik 1. Konumsal jeodezik verilerin eharita üretimi işlerinde baz (| Bakanlığı (S), devlet altyapısı üzerinden alınacak olan kentsel Me e Frlecekii; yönelik çalışmalar üdürlüğü, Tapu alanlardaki konumsal ve Kadastro Genel 2. Konumsal hassasiyetin hassasiyet altyapısı Müdürlüğü iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yenilenecektir. kapsamında planlanan alanların jeodezik çalışmaları yapılacak ve kentsel alanlarda ihtiyaç duyulan yüksek konumsal hassasiyetli harita verisi üretimi gerçekleştirilecektir. Tedbir 680.2. Çok Çevre ve Şehircilik 1.2021 yılında görüntü alımları boyutlu kadastro/harita Bakanlığı (S), tamamlanan Adıyaman, Bingöl, Muş, üretimi tamamlanacaktır. Harita Genel Tunceli ve İstanbul ili kentsel alanlarının Müdürlüğü, sayısal arazi modeli ve dijital şehir Tapu ve Kadasiro modelleri üretimi yapılacaktır. Genel Müdürlüğü Kamu ve özel sektör kuruluşlarınca yapılacak yatırımlara temel oluşturmak üzere sayısal hale gelmiş güncel, güvenilir kadastro verileri sunulacak, mülkiyet verileri elektronik ortama aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.681) Tedbir 681.2. Tüm Çevre ve Şehircilik 1. Ülke genelinde toplam 58 milyon Türkiye'de tek koordinat Bakanlığı (S), DSİ, parselde tek koordinat sistemine sistemine geçilerek Karayolları Genel gem amacyla Kadastro i Müdürlüğü, Orman odernizasyon Projesi kadastro modemizasyonu Genel Müdürlüğü, tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler Yerel yönetimlerin akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamaları teşvik edilecek, akıllı şehir projelerinin ulusal katmanda önceliklendirilen alanlar ve kabiliyetler dikkate alınarak seçilmesi ve hayata geçirilmesi sağlanacak, akıllı şehir uygulamalarına yönelik yerli üretimin geliştirilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.683) Tedbir 683.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Akıllı şehir uygulamalarının bir yönetimlere akıllı şehir Bakanlığı (S), Yerel strateji doğrultusunda stratejilerini ve Yönetimler planlanabilmesi, | | izleyecekleri yol haritalarını gerçekleştirilebilmesi ve gerekli hazırlamalarına yönelik yetkinliğin kazanılması için yerel Ulusal Akıllı Şehir Stratejisi yönetimlere standardizasyon ve ve Eylem Planı esas uygulama rehberliği yapılacaktır. alınarak rehberlik sağlanacaktır. Gayrimenkul değer artışlarının etkili yönetimiyle kentsel mekân ve hizmet kalitesinin artırılması, kentsel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetlere kaynak oluşturması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.684) Tedbir 684.1. Tapu Çevre ve Şehircilik 1. Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul değer bilgi işlemlerinde gerçekleşen Bakanlığı (5), Gelir fiyatın kaydedilmesi, değer (o | İdaresi Başkanlığı, merkezi kurulacak ve taşınmazların değişimlerinin takip Tapu ve Kadastro değerlerine yönelik veriler mülkiyet edilebilmesi, kamu Genel Müdürlüğü, bilgileri ile tutulacaktır. yatırımları ve Yerel Yönetimler düzenlemeleri sonucu ortaya çıkan değer artışlarının tespit edilmesi, yer seçim analizlerine katkı verilmesi ve taşınmaz değer haritalarının oluşturulabilmesi için Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul değer bilgi merkezi kurulacak ve taşınmazların değere yönelik verileri mülkiyet bilgileri ile birlikte tutulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

Yenilenen/Sayısallaştırılan Parsel Sayısı (3) | Adet 12 750 | 14 750 | 16 750 Kadastro Modernizasyonu Kapsamında Bin

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.3. Konut

a) Mevcut Durum

2020 yılında belediyeler tarafından 219 bin daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2021 yılının ilk altı aylık döneminde ise 328.042 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. Yapı ruhsatı verilen daire sayısı bakımından değerlendirildiğinde 2021 yılının ilk altı ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 49,8 oranında artış olmuştur. 2020 yılında yapı kullanma izni alan konut sayısı 270 bindir. 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla yaklaşık 280 bin konut için yapı kullanma izni alınmış olup bir önceki yılın aynı dönemiyle kıyaslandığında yüzde 3,4 artış olmuştur. Türkiye genelinde konut satışları Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 17 azalarak 141.400 olmuştur. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde 243.189'u ilk defa, 558.806'sı ikinci el olmak üzere toplam 801.995 konut satılmıştır. 2020 yılında ise aynı dönemde 317.832'si ilk defa, 706.702'si ikinci el olmak üzere toplam 1.024.534 konut satışı gerçekleşmiştir. İpotekli konut satışları 2021 yılı Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 64 azalarak 27.375 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 19,4'ü ipotekli konut satışıdır. Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOKİ) 2003 yılından itibaren 1.052.152 konutun inşaatına başlanmış olup 898.570 konut 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte tamamlanmıştır. TOKİ tarafından üretilen konutların yüzde 86,75'i sosyal konut niteliğindedir. Toplam sosyal konut üretiminin içinde alt, dar ve orta gelir grubuna yönelik üretilen konutların oranı yüzde 61,82, kentsel dönüşümün oranı yüzde 17, afet konutlarının oranı yüzde 7,27, tarım köy konutlarının oranı da yüzde 0,71'dir. TOKİ tarafından yürütülen Sosyal Konut Programı kapsamında 2021 yılı sonunda 80 bin konut üretilmesi öngörülmektedir. 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla Ulusal Adres Veri Tabanı verilerine göre Türkiye'de toplam konut sayısı (konut, lojman, yazlık/mevsimlik konut, kapıcı dairesi ve konut inşaatları) 40,2 milyondur. Konut arzındaki son yıllardaki artışın etkisiyle toplam konut açığı azalmıştır. Konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesi ve yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinin kurulabilmesi için konut stokunun konutların nitelikleri de dâhil olmak üzere ortaya konulması, güncel, sürekli, güvenilir ve doğru verileri sunmak üzere veri altyapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Ülkemizde, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişimi önceliğini korumaktadır. Bu kapsamda kamu kurumları ve özel sektör aktörlerinin işbirliği ile karşılanabilir konut finansman yöntemlerini de içerecek şekilde uygulama stratejilerinin geliştirilmesi öngörülmektedir. Konut yapımının, yerleşmelerin gelişme eğilimlerine ve özelliklerine göre yönlendirilmesi; alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi; yaşlı, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanması hedeflenmektedir.

b) Amaç

Dar gelirliler başta olmak üzere, herkesin yeterli, yaşanabilir, dayanıklı, güvenli, kapsayıcı, ekonomik olarak karşılanabilir, sürdürülebilir, iklim değişikliğine dirençli, temel altyapı hizmetlerine sahip konuta erişiminin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

vi , Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentleşme, nüfus artışı, yenileme ve afetten kaynaklanan konut ihtiyacı arz-talep dengesi gözetilerek karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.2. Plan Çevre ve Şehircilik 1. Sosyal Konut Programı döneminde dar gelirlilere ve Bakanlığı (S), Aile ve kapsamında 50 bin konut sosyal ve dezavantajlı gruplara yönelik (o | Sosyal Hizmetler teknik donatılarıyla birlikte 250 bin sosyal konut Bakanlığı, TOKİ üretilecektir. üretilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2020 | 2021(1) | 2022/2) TOKİ Tarafından Üretilen Sosyal Konut Sayısı 98891 | 80000 | 50000

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.4. Kentsel Dönüşüm

a) Mevcut durum

Başta afet riskleri olmak üzere, standartlara uygun olmayan yapı stoku ile işlevleri değişen kentsel alanlardaki yıpranma nedenlerine bağlı olarak ülkemizde kentlerin dönüşüm çalışmaları devam etmektedir. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 276 Riskli Alan, 38 ilde 175 Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı ve 11 ilde 17 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 56 ilde 52 bin hektar büyüklüğünde Rezerv Yapı Alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapı laboratuvarının da bulunduğu 1.100 kurum/kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 786.086 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiştir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren, başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere (cari fiyatlarla) yaklaşık 18,2 milyar TL ödenek sağlanmıştır. Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü artmış olup dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme çalışmaları önemini korumaktadır. Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 45 ilde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, 15 ilde ise kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmaları sürdürülecektir.

b) Amaç

Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve araziler, fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülecektir.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentsel dönüşüm; yatay mimari anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ve kentlilik bilincini geliştirme amacı çerçevesinde tarihi merkezlerin yenilenmesini içerecek şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.690) Tedbir 690.1. Kentsel dönüşüm Çevre ve Şehircilik 1. 25 ilde Tarihi Kent uygulamalarında tarihi kent Bakanlığı (S), Merkezi çalışmalarına merkezi alanlarının İLBANK, TOKİ, Yerel devam edilecek ve 20 yeni yenilenmesinin yaygınlaştırılması, (| Yönetimler ilde çalışmalara bu kapsamda yerel yönetimlerle başlanacaktır. paylaşımlı bir finansman modeli oluşturulması sağlanacak ve 81 ilde tarihi kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımları gerçekleşlirilecektir. Kentsel dönüşüm uygulamalarında il bazında hazırlanan kentsel dönüşüm stratejileri esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.691) Tedbir 691.1. İl ve ilçe bazında Çevre ve Şehircilik 1. 15il için Kentsel riskli ve rezerv alanlara İlişkin Bakanlığı (S), Yerel Dönüşüm Strateji Belgesi verileri, sosyal yapı analizini, Yönetimler hazırlanacaktır. ekonomik bütünleşme, altyapı durumu, finansman modelleri ve il bazında dönüşüm hedeflerini içeren kentsel dönüşüm stratejileri hazırlanacaktır. Afet riskli alanların tespiti ve ilanına ilişkin mevcut kriterler geliştirilecek ve netleştirilecek; yüksek öncelikli alanlar çok ölçütlü değerlendirme sistemiyle önceliklendirilerek ivedilikle dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.693) Tedbir 693.1. Kentsel dönüşüm Çevre ve Şehircilik i. Kentsel Dönüşüm uygulamalarında yerleşim alanı Bakanlığı (S), AFAD Strateji Belgesinin bazında önceliklendirme için çok Hazırlanmasına Yönelik İlke ölçütlü değerlendirme modeli, can ve Esaslar doğrultusunda ve mal kaybına neden olma yerleşim alanlarında açısından afet riskleri, tehlikesi, önceliklendirme çalışması etkilediği nüfusun büyüklüğü, tamamlanacaktır. mali ve finansal gereksinim, rezerv alanın mevcudiyeti gibi parametrelerin esas alındığı kriterler ve puanlama sistemi çerçevesinde geliştirilecek ve yerleşim alanları bu kapsamda önceliklendirilecektir. Tedbir 693.7. İstanbul'da Çevre ve Şehircilik 1. İstanbul'un altyapı mevcut yapılaşmış alanlarda yapı Bakanlığı (), AFAD, sisteminde afet risk stoku dikkate alınarak, kentsel İLBANK, TOKİ, önceliklendirilmesi dirençliliğin artırılması amacıyla İstanbul Büyükşehir değerlendirmesi yapılacaktır. mevcut altyapı sistemlerinde afet Belediyesi risk önceliklendirme çalışması yapılarak ihtiyaç duyulanlar yenilenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022/2)

Tarihi Kent Merkezi Projesi Kapsamında Yer Alan

Adet 20 25 45

İl Sayısı (Kümülatif)

Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan

Adet 21 45 60

İl Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.5. Kentsel Altyapı

a) Mevcut Durum

İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atıksularının arıtılmadan deşarjı, tarımsal ilaç ve gübre kullanımı, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapımı ihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2019 yılında 629'a çıkmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yılında yüzde 91 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla atıksu arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 89'dur. DSİ Genel Müdürlüğünün finansman yapısının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik belediyeler ve diğer kuruluşlar adına DSİ tarafından tamamlanan altyapı yatırımlarına ait geri ödemelerin iyileştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır. Atıksu arıtma tesislerinin verimli şekilde çalıştırılması için bu tesislerin yap-işlet-devret modeli çerçevesinde işletilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanmıştır. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2021 itibarıyla 1.464'e ulaşmış olup 2011-2021 döneminde yaklaşık 5,3 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 7,7 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir. 2021 yılında, ilki gerçekleştirilen Su Şurası kapsamında, önümüzdeki 30 yıl için kayıp kaçakların azaltılması, sulamadan dönen suların yeniden kullanılması, bireysel farkındalığın artırılmasıyla Su tasarrufunun sağlanması, borulu şebeke sulama sistemleriyle sulama randımanının yükseltilmesi vb. hedeflere ulaşılabilmek için çeşitli tedbirler belirlenerek uygulamaya konulacaktır. Ayrıca Su Kanunu teklifi taslağının Türkiye Büyük Millet Meclisinde kanunlaşması beklenmektedir. İçmesuyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliğiyle büyükşehir ve il belediyeleri su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 30, 2028 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine; diğer belediyelerin su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 35, 2028 yılına kadar yüzde 30, 2033 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine indirmesi hedeflenmektedir. Bununla birlikte, içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerinde çeşitli belediyeler tarafından su kayıplarını azaltıcı faaliyetler yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan 2020 Yılı İçmesuyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıpları Raporuna göre içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki 2020 yılı su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 35,4 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. TÜİK verilerine göre 2018 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,2 milyon tondur. Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı (2016-2023) kapsamında çalışmalar sürdürülmekte olup Ağustos 2021 yılı itibarıyla atıkların yüzde 22,4'ü geri kazanılmaktadır. Mevcut atık yönetim planlarının sıfır atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılması, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çalışmaları başlatılmıştır. 2021 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 90'a yükselmiş olup bu tesislerle 1.194 belediyede 65,6 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında iki yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla üç yakma ve 68 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle 81 ilde hizmet verilmektedir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 26/02/2021 tarihinde yayımlanan 2019 yılı Ambalaj Bültenine göre piyasaya sürülen yaklaşık 4,8 milyon ton ambalajın yüzde 48'i geri kazanılmıştır. Son yıllarda özel sektör tarafından işletilen ambalaj atığı işleme tesisi sayısında önemli gelişmeler kaydedilmiş, 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla söz konusu tesis sayısı 2.912'ye ulaşmıştır. Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunmaktadır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 596 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalışmaları yürütülmektedir. 2021 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 47 beraber yakma ve 18 atık yakma, 469 tehlikeli atık geri kazanım ve 10 birinci sınıf düzenli depolama tesisi bulunmaktadır. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılması faaliyetleri devam etmektedir. Covid-19 pandemi sürecinde tek kullanımlık eldiven ve maske gibi tıbbi atıklarla ilgili Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2020/12 sayılı Tek Kullanımlık Maske, Eldiven Gibi Kişisel Hijyen Malzeme Atıklarının Yönetiminde Covid-19 Tedbirlerine İlişkin Genelge yayımlanmış olup bu atıkların yönetimine ilişkin düzenleme getirilmiştir. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapımına devam edilmektedir. Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projeleri artmakla beraber kurulan tesislerin etkin işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atık Programı (KAP) kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla bir düzenli depolama tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımı tamamlanmış, beş aktarma istasyonu, üç ön işlem tesisi, iki yeni lot ve bir entegre tesis uygulama projesi hazırlanması işi tamamlanmıştır. Üç entegre atık yönetim tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem tesisi ve üç aktarma istasyonu yapım işi devam etmektedir. Ayrıca, bir düzenli depolama tesisi yeni lot yapımı, iki yeni lot uygulama projesi hazırlanması, yedi aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir. Atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek engellenmesi veya en aza indirilmesi, atığın kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüme kazandırılması amacıyla 2017 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Sıfır Atık Projesi başlatılmıştır. Uygulamanın başladığı Haziran 2017'den itibaren Ekim 2021'e kadar 109.000 kurum/kuruluş binasında Sıfır Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Sıfır Atık Projesi kapsamında uygulama hakkında bilgi vermek, yol göstermek ve farkındalık oluşturmak amacıyla 2017 yılından itibaren 13,6 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlü bina ve yerleşkeler ile mahalli idareler sıfır atık belgesi almak zorunda olup bu kapsamda Ekim 2021'e kadar 59.000 binaya temel seviyede sıfır atık belgesi düzenlenmiştir. Sıfır atık yönetim sisteminin; idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurları ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kısa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sıfır Atık Yönetim Planları hazırlanmıştır. Belediyeye ait hizmet binaları ve tesislerinde sıfır atık yönetim sistemini kurarak belge başvurusunda bulunan belediye sayısı 60 olup bu belediyelerden 38'ine Temel Seviye Sıfır Atık Belgesi verilmiştir. Ayrıca kurum kuruluşlar ile mahalli idarelerin envanterinin oluşturulması, sistem üzerinden belge düzenlenmesi amacıyla Sıfır Atık Bilgi Sistemi kurulmuş olup sistem kullanıcı sayısı 120 bine ulaşmıştır. Sıfır atık uygulamasının başladığı 2017 yılından itibaren ise 16,5 milyon ton kağıtkarton, 4,1 milyon ton plastik, 1,7 milyon ton cam, 0,4 milyon ton metal ve 1,5 milyon ton organik ve diğer geri dönüştürülebilir atıklar olmak üzere toplamda yaklaşık 24,2 milyon ton geri kazanılabilir atık Çevre ve Şehircilik Bakanlığından lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırılmıştır. Sıfır atık projesi başladığında yüzde 13 olan geri kazanım oranı 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla yüzde 22,4'e çıkarılmış olup 2023 yılında bu oranın yüzde 35'e çıkarılması hedeflenmektedir. Plastik poşetlerin ücretlendirilmeye başlandığı 2019 yılından itibaren ülkemizde plastik poşet kullanımı yüzde 75 oranında azalmış olup plastik poşet kaynaklı 354.000 ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithalatı azaltılmış ve yaklaşık 2,44 milyar TL tasarruf edilerek 14.640 ton sera gazı salınımı da engellenmiştir. Plastik poşet, lastik, akümülatör, pil, madeni yağ, bitkisel yağ, elektronik ve elektronik eşya, ilaç, ambalaj ürünlerini kapsayan Geri Kazanım Katılım Payına İlişkin Yönetmelik 31/12/2019 tarihli ve 30995 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmelikle satış noktalarından poşetler için tahsil edilecek geri kazanım katılım payları ile yönetmelikte belirtilen diğer ürünler için piyasaya sürenlerden veya ithalatçılardan tahsil edilecek geri kazanım katılım paylarının belirlenmesi, beyan edilmesi, tahsilatı, izlenmesi ve bu yönetmelik kapsamında uyulacak hükümlere ilişkin idari ve teknik usul ve esaslar belirlenmiştir. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Atıkların işlenmesi için faaliyet gösteren atık ön işlem ve geri kazanım tesislerinin teknik kriterlerinin ve bu tesislerde bulunması gereken asgari şartlara ilişkin usul ve esasların belirlenmesi amacıyla Atık Ön İşlem ve Geri Kazanım Tesislerinin Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik 9/10/2021 tarihli ve 31623 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Piyasaya arz edilen akümülatörlerin kullanımları sonrasında geri kazanımının sağlanması amacıyla iade alınmasını içeren Akümülatör Depozito Bilgi Sistemi uygulamaya alınmıştır. Kent içi ulaşımda trafik sıkışıklığına bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının asgari seviyeye indirilebilmesi için ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Bununla birlikte kentlerimizde kaliteli ve konforlu bir ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik ihtiyaç devam etmektedir. Türkiye'de 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 12 büyükşehirde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun) raylı sistemlerle (metro, hafif raylı sistem, tramvay) toplu taşıma hizmeti verilmektedir. Ülkemizde en yaygın raylı sistem ağına sahip şehir olan İstanbul'da toplam uzunluğu yaklaşık 250 km olan 13 hatta (Marmaray dâhil) raylı sistem işletmeciliği yapılmakta olup bunu yaklaşık 177 km ile İzmir ve 102 km ile Ankara takip etmektedir. Kent içi ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik olarak 2021 Yılı Yatırım Programına yeni projeler alınmıştır. Bu kapsamda, büyükşehir belediyelerince dış kredi finansman ve hibe katkısıyla yürütülmek üzere Konya ve Mersin CNG Yakıtlı Otobüs Alımı Projeleri ile İzmir ve Ankara Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı (SUMP) Projeleri dâhil edilmiştir. Diğer taraftan, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla finanse edilmek üzere Altunizade-Ferah Mahallesi-Çamlıca Camii Raylı Sistem Hattı ile Kazlıçeşme-Sirkeci Kentsel Ulaşım ve Rekreasyon Projeleri de Programa eklenmiştir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı Metro Bağlantıları ve Başakşehir-Kayaşehir Metro Hattı Projeleri ile Ankara AKM-Gar-Kızılay Metro Hattı ve Kayseri Anafartalar-YHT Tramvay Hattı Projelerinin 2022 yılı içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. Diğer taraftan, İstanbul Büyükşehir Belediyesince yürütülmekte olan Dudullu-Bostancı Metro Hattı Projesinin de tamamlanarak hizmete alınması beklenmektedir. Raylı sistem yatırımlarının yanı sıra gerek belediyeler gerekse Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmektedir. Söz konusu yatırımlarla kent içi ulaşımda toplu taşımayı destekleyen sürdürülebilir ulaşım türlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi; atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi için azaltılması, geri dönüşüm ve geri kazanımın sağlanması ve bertaraf edilmesi; erişilebilir, güvenli, zaman ve maliyet yönünden etkin ve sürdürülebilir kent içi ulaşım sistemlerinin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

MW i Sorumlu / İşbirliği | o Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | ve Projeler

Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planları bir bütünlük içinde uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.697) Tedbir 697.3. Yeraltı suyu Tarım ve Orman Bakanlığı (5), | 1. Yeraltı Sularının Miktar ve kütlelerinin kalite ve miktar DSI, Yerel Yönetimler | Kalite Özelliklerini Belirleme durumu belirlenecektir. | çalışmaları; yedi havzada | | (Marmara, Doğu Karadeniz, | | Batı Karadeniz, Antalya, Doğu | Akdeniz, Kızılırmak, Ceyhan) | Nehir Havza Yönetim | Planlarının Hazırlanması Projesi | kapsamında sürdürülecektir. İçmesuyu ve atıksu hizmetlerinin verimli, yeterli ve standartlara uygun şekilde sunulması sağlanacak, sorumlu kurumların işletme performansı ve yatırım verimliliği iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.698) | Tedbir 698.2. İçmesuyu - Tarım ve Orman Bakanlığı (5), | 1. 1053 sayılı Belediye yatırım ve hizmetlerinin DSİ, İLBANK, Yerel Yönetimler | i Teşkilâtı Olan Yerleşim sağlanmasında DSİ'nin | Yerlerine Içme, Kullanma ve içmesuyu proje | Endüstri Suyu Temini finansmanının sürdürülebilir | Hakkında Kanun'da değişiklik bir yapıya kavuşturulmasını i yapılarak, tesis yapım teminen geri ödeme sistemi | maliyetlerinin tahsilinde geliştirilecektir. | iyileşme sağlanmasına yönelik | çalışma yapılacaktır. İ Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf safhaları ve düzensiz/vahşi döküm alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecektir. Katı atık yönetiminde kaynak | verimliliğinin ve çevresel sorumluluğun sağlanmasını teminen KOT başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.699) Tedbir 699.2. Sifir Atık Projesi | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Sıfır Atık Yönetmeliği uygulamaları Ilgili Kamu Kurum ve kapsamında 250 bin nüfusun yaygınlaştırılacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler üzerindeki büyükşehir ilçe belediyeleri, kamu kurum ve kuruluşları, organize sanayi bölgeleri, havalimanları, limanlar, akaryakıt istasyonları ve dinlenme tesisleri, 100 ve üzeri ofis/büro kapasiteli iş merkezi ve ticari plazalar, 5 bin m? ve üzeri AVM'ler, ÇED Yönetmeliği Ek-1'de yer alan sanayi tesisleri, 250 ve üzeri öğrencisi olan eğitim kurumları ve yurtlar, 100 oda ve üstü konaklama kapasiteli işletmeler, 100 yatak ve üzeri sağlık kuruluşları, 300 ve üzeri konuta sahip siteler ve zincir marketler sıfır atık yönetim sistemlerini kuracaklardır. Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700) Tedbir 700.1. Katı Atık Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. Bir düzenli depolama tesisi Programının uygulanmasının ILBANK, Yerel Yönetimler yeni lot yapımı, iki yeni lot yaygınlaştırılması sağlanacaktır. uygulama projesi hazırlanması, yedi aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması ihale çalışmalarına başlanacaktır. 2. Yapılması planlanan katı atık tesislerine yönelik uygulama projeleri hazırlanacaktır. Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve yatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701) Tedbir 701.1. İmar planları le | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Görev ve sorumluluk ulaşım ana planlarının uyumlu (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı | paylaşımına yönelik çalışmalar olmasını sağlayacak bir (S), Yerel Yönetimler tamamlanacaktır. koordinasyon mekanizması 2. Koordinasyon kurulacaktır. mekanizmasının kavramsal çerçevesi ile hukuki ve kurumsal tasarımı tamamlanacaktır. Tedbir 701.2. Kent içi raylı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Kent içi raylı sistem sistem projelerinin incelenmesi, | (S), Çevre ve Şehircilik projelerinin incelenmesi ve onaylanması ve belediyelerin Bakanlığı, Yerel Yönetimler onaylanmasına ilişkin mevzuat raylı sistem projelerinin tamamlanacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 2. Belediyelerin raylı sistem tarafından devralınmasına ilişkin projelerinin Ulaştırma ve Altyapı usul ve esasları düzenlemeye Bakanlığı tarafından yönelik yönetmelikler devralınmasına ilişkin usul ve hazırlanacak, raylı sistem esasları düzenlemeye yönelik tasarım kılavuzları yönetmelik hazırlanacaktır. güncellenecek, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır. Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kent içi ulaşımda arz yönlü politikalardan ziyade talep yönlü politikaların uygulanmasıyla özel araç yerine toplu taşıma sistemlerinin kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.702) Tedbir 702.3. Toplu taşıma Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ortak elektronik ücret sistemleri kullanımının (S), Yerel Yönetimler toplama sistemi pilot illerde yaygınlaştırılmasını teminen tek devreye alınacaktır. kart ödeme sistemi hayata geçirilecektir. Çevreci ulaşım modları geliştirilecek ve kent içi ulaşımda motorsuz ulaşım türleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.703) Tedbir 703.1. Yaya trafiğinin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Yaya yolları ve kaldırım kesintisiz hale getirilmesi için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, standartlarına ilişkin yönetmelik yaya yolları ve kaldırımlar ile Yerel Yönetimler hazırlanacaktır. ilgili standartlar oluşturulacaktır. Tedbir 703.2. Kent Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Çevre Dostu Sokak Projesi merkezlerinde tarihi ve kültürel || Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, kapsamında toplam 12 km cazibe noktaları ile alışveriş Yerel Yönetimler uzunluğundaki alan motorlu bölgelerinde motorlu taşıtlardan taşıtlardan arındırılmış bölge arındırılmış yaya bölgeleri olarak hayata geçirilecektir. oluşturulacaktır. Tedbir 703.3. Bisiklet Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Bisiklet Yolları Yönetmeliği kullanımını teşvik etmek Yerel Yönetimler çerçevesinde 1.000 km amacıyla yasal ve finansal uzunluğunda kent içi bisiklet destek mekanizmaları hayata yolu projesine finansman geçirilecektir. desteği sağlanacaktır. Tedbir 703.4. Bisiklet yolu Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), | 1. 1.700 km uzunluğundaki master planı ve uygulama planı | Yerel Yönetimler Birinci Etap Bisiklet Yolları hazırlanacak, bu kapsamda yeni Uygulama Planı yayınlanacaktır. bisiklet yolları yapılacaktır. 2. Belediyelerden gelecek talepler doğrultusunda yeni bisiklet yolları yapılmasına yönelik destek sağlanacaktır. Tedbir 703.5. Bisiklet paylaşım | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Belediyelerden gelecek sistemleri kurulacaktır. Yerel Yönetimler talepler doğrultusunda bisiklet paylaşım projeleri hayata geçirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2020 2021(1) | 2022(2)

Içme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet

Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Yüzde 99(3) | 99 99 Nüfusuna Oranı | | Içme ve Kullanma Suyu Arıtma Tesisi Sayısı Sayı 629(3) 650 670 Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Yüzde 91(3) 93 94 Oranı Atık Su Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye N Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı (4) Yüzde 8 >! ii Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı Yüzde 2,5 3 4 İçmesuyu Kayıp Kaçak Oranı Yüzde 35,4 | 32 30 Sifir Atık Programı Uygulanan Bina Sayısı Bin 50 100 200 Kümülati Düzenli Depolama Hizmeti Verilen Belediye N | Nüfusu Oranı (4) Yüzde 83,2 | 85 88 OK Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Yüzde > 26 30 Kent İçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülati km 774 | 813 855 Bisiklet Yolu Uzunluğu (Kümülatif) km 1514 | 2 100 3 100

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2018 yılı TÜİK verisidir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.6. Kırsal Kalkınma

a) Mevcut durum

Sürdürülebilir kırsal kalkınmanın ana unsurunu köy tüzel kişilikleri oluşturmaktadır. Tüzel kişiliği kaldırılarak mahalleye dönüştürülen 16 binden fazla köyle birlikte, toplam köy sayısı 35 bine yakındır. Halen 18.290 köy ve 23.917 köy bağlısı bulunmaktadır. Köylerin yaklaşık 23 bini orman köyü olup bunların 10.500'ünün tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Kırsal nüfusun demografik yapısı incelendiğinde; Türkiye'de 2012 yılı itibarıyla 20 bin nüfus eşiğini esas alan kır-kent tanımına göre toplam nüfusun yüzde 27,7'sine karşılık gelen 20,9 milyon kişi kırsal yerleşimlerde yaşamaktadır. İdari statü ölçütünü esas alan köy-şehir tanımına göre ise nüfusun yüzde 22,7sine karşılık gelen 17,2 milyon kişi köylerde yaşamaktadır. Buna mukabil, TÜİK'in 2020 yılı itibarıyla Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2020 yılında belde ve köy nüfusu 5.878.321 kişi olmuştur. Yaş grubu ve cinsiyete göre köy nüfusunun homojen dağılmadığı yaşlı nüfus lehine bir artış olduğu görülmektedir. Cinsiyete göre köy nüfusunun yaklaşık üç milyonu erkek, 2,9 milyonu kadındır. Köy nüfusunun dörtte birini 65 yaş ve üzerindekiler oluşturmaktadır. Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yürütülen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES), kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içmesuyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik olarak 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2021 döneminde yaklaşık 16,8 milyar TL kaynak tahsis edilmiş, 1.935 km ham, 87.099 km stabilize; 127.713 km asfalt ve 4.864 km beton yol olmak üzere 283.121 km uzunluğunda yol; köy içi yollarda ve köy meydanı düzenlemelerinde 39.800 milyon m? parke yatırımı gerçekleştirilmiştir. Küçük sulama yatırımlarıyla 74 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşmuş, 82 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmış, 1.118 ünitede de atıksu yatırımı gerçekleştirilmiştir. Ağustos 2021 sonu itibarıyla KÖYDES kapsamında yapılan köy yolu uzunluğu (kümülatif) 132.577 km olarak gerçekleşmiş olup içmesuyu tesisi yapılan ve yenilenen ünite sayısı (kümülatif) ise 70.383'e ulaşmıştır. 27/10/2020 tarihli ve 31287 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2020/14 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi'ne istinaden, ülkemiz kırsalındaki beşeri ve doğal kaynak potansiyelini sürdürülebilir kalkınma yaklaşımıyla değerlendirmek suretiyle Avrupa Birliği üyelik hedefi de gözetilerek kırsal nüfusun iş ve yaşam koşullarının kendi yöresinde iyileştirilmesini hedefleyen Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (UKKS) (2021-2023) belgesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının teknik desteği ile Tarım ve Orman Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanmıştır. On Birinci Kalkınma Planı dönemi başında yüzde 21,1 düzeyinde olan tarım istihdamı 2021 yılı Temmuz itibarıyla yüzde 17,2'ye gerilemiş, mutlak büyüklüğü 4.921 bin kişi civarında aşağı yönlü bir seyir göstermiştir. Bu durum, ülkemizde çalışma hayatındaki yaklaşık her altı kişiden birinin tarımda istihdam imkânı bulmaya devam ettiğini göstermektedir. Ülkemizde kırsal ekonominin omurgasını oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. 2,2 milyon civarında işletmeye kayıt temelli sunulan tarımsal desteklerde olduğu gibi, proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında da çeşitlilik artmıştır. Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri kapsamında, 2016 yılı sonunda uygulamasına başlanan IPARD II (2014-2020) Programının yaklaşık bütçesi, kesintiler sonrası 615,5 milyon Avro AB katkısı, 198 milyon Avro ulusal katkı olmak üzere toplam 813,5 milyon Avrodur. IPARD II uygulamaları kapsamında 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla tamamlanan 5.567 projeye yaklaşık 333 milyon Avro destek verilmiş bu tutarın yaklaşık 249,2 milyon Avrosu AB tarafından karşılanmıştır. Tamamlanan proje sayısı 16.787, devam eden proje sayısı 3.783, desteklenen genç yatırımcı sayısı 10.882, desteklenen kadın yatırımcı sayısı 4.483 kişi, oluşturulan toplam istihdamın büyüklüğü 76.888 kişi olmuştur. Avrupa Birliği ile IPARD II (2021-2027) programlamasına ilişkin müzakereler devam etmektedir. Bu kapsamda sektör analizleri çalışması 2021 yılı Mart ayında tamamlanmıştır. Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP) kapsamında 2021 yılında 3.456 kırsal kalkınma projesinin yaklaşık 1,1 milyar TL'si hibe olmak üzere, toplam 2,3 milyar TL yatırım yapılmakta olup 9.824 istihdam sağlanmıştır. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Söz konusu kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra, bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafından kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır.

b) Amaç

Sürdürülebilir kırsal kalkınma anlayışıyla, üretici birlikleri ve aile işletmelerinin üretim kapasitesinin ve kırsal işgücünün istihdam edilebilirliğinin artırılması, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ile kırsal toplumun düzenli ve yeterli gelir imkânlarına kavuşturularak refah düzeyinin artırılması ve nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

| Yapılacak Kuruluşlar ve Açıklama

Kırsal yerleşimlerin sosyal ve fiziki altyapısı, iskânı ve yeniden yerleşim işleri için yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti, takibi ve bu ihtiyaçların giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.706)

| ve beldelerin kaliteli ve üzere Valiliklerden gelen ve erişilebilir yol ağı, içme suyu, Bakanlıkça onaylanan programlar atık su tesisi, küçük sulama doğrultusunda kullandırılacaktır. tesisi yapım işleri için finansal i destek sağlanacaktır. Tedbir 706.2. KÖYDES Çevre ve Şehicilik 1. KÖYDES Projesi kapsamında kapsamında kırsal altyapı Bakanlığı (S), Hazine yapılan yatırımların CBS tabanlı hizmetleri için ayrılan ve Maliye Bakanlığı, takibi yapılacaktır. Ödenek kaynakların verimli ve etkin İçişleri Bakanlığı, dağılımları, izlemeler gibi diğer iş kullanımı için KÖYDES izeme (| Strateji ve Bütçe ve işlemler sistem üzerinden

yerleşim ve iskân faaliyetleri Başkanlığı

kapsamında can ve mal

güvenliğini tehdit eden

i yapıların yerine, köyün

bitişiğinde veya belirlenecek

alanlarda uygun yapılar

yapılacaktır.

| Kırsal kalkınma destekleri, çiftçi ve çevre odaklı programlanacak; desteklerin i yürütülmesinde mevcut çok başlılığı giderecek düzenlemeler yapılacak, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.707)

kırsalda bilişim

uygulamalarına yönelik

| destekler sürdürülecektir.

AN DD

Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.1. Kırsal kalkınma (| Tarım ve Orman 1. Yöresel ürünlerin bölge dışındaki destekleri kapsamında aile Bakanlığı (), İçişleri pazarlara erişimini artırmaya yönelik işletmeleri ile küçük ve orta Bakanlığı, Ticaret çalışmalara devam edilecektir. ölçekli üreticilerin üretim ve Bakanlığı, Strateji ve 2. Tarımsal amaçlı kooperatiflerin finansal yapısını güçlendirmek | Bütçe Başkanlığı pazarlama ve tanıtım alanlarında ve ölçek ekonomilerinden rekabetçiliğini geliştirmek amacıyla faydalanılmasını sağlamak ihtiyaç analizi yapılacak, coğrafi üzere örgütlenmeleri teşvik işaret ve geleneksel ürün adı tescili edilecek; üretim ve lojistik konularında farkındalık artırılacaktır. altyapıları ile markalaşma ve pazarlama faaliyetlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 708.2. Kırsalda Tarım ve Orman T 1. İşletmelerin tarımsal kirliliğini yaşam kalitesini artırmaya, Bakanlığı (S), Çevre ve | önlemeye ve çevresel kırsalı korunan, yaşanan ve Şehicilik Bakanlığı performansını arürmaya yönelik üreten alanlar haline destekleme modelleri in oluşturulacaktır. getirmeye yönelik çevresel 2. Tarım - Çevre uygulamaları destek ve teşvikler kapsamında, IPARD Programı artırılacaktır. çerçevesinde çevre ve iklim dostu tarımsal faaliyetlerin desteklenmesi çalışmalarına devam edilecektir. 3. Iklim dostu tarımsal uygulamaların yaygınlaştırılması için destekleme ve teşvik modelleri oluşturulacaktır. A Kırsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması kapsamında köylerde yoksullukla mücadele çalışmaları üretim ve istihdam odaklı sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.709) Tedbir 709.1. Kırsal Tarım ve Orman 1. Kırsal alanda yaşayan kadınlar toplumun beşeri sermayesinin | Bakanlığı (S), Aile ve tarımsal konularda ve ekonomik geliştirilmesi için aile Sosyal Hizmetler faaliyetlerde eğitim-yayım işletmelerine yönelik çiftçi Bakanlığı, Milli Eğitim yöntemleriyle eğitilecek, kalkınmada eğitimi ve tarım danışmanlığı Bakanlığı, Üniversiteler kadınların daha aktif rol almalarını konularındaki faaliyetler sağlamaya yönelik yeni program ve güçlendirilecek, kadın ve genç projeler başlatılacaktır. girişimciler başta olmak üzere yetişkin nüfusun yaygın eğitim kurslarına erişimi sağlanacak, mesleki eğitim programları katma değeri yüksek yerel ürünler esas alınarak programlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2020 2021(1) 2022(2)

KÖYDES ve KIRDES

Kapsamında Yapılan Köy Yolu | km 131 150 135 480 137 220 Uzunluğu (Kümülatif) (3) Köylerde İçmesuyu Tesisi Yapılan ve Yenilenen Ünite Adet 67 700 70 383 72 245 Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

(3) Program dönemi sadece KÖYDES kapsamında yapılacak yolları içermektedir. 2.4.7. Çevrenin Korunması

a) Mevcut Durum

Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve iklim değişikliği, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi çevre problemleri her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemektedir. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır. Ülkemizde çevre sorunlarına duyarlı politikalar, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde, küresel sürdürülebilir kalkınma amaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal yapı, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını içeren BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) kapsamında kabul edilmiş olan Paris Anlaşması ülkemiz tarafından 2016 yılında imzalanmıştır. Türkiye, uluslararası iklim değişikliği müzakere sürecine; ülkemizin gerçeklerini gözeten bir yaklaşımla ve küresel çapta adil bir uluslararası çerçeveye ulaşılması amacıyla katılım sağlamakta ve sorunun çözümü için müzakerelerde yerini almaktadır. Bu kapsamda Türkiye 2030 yılında sera gazı emisyonunda yüzde 21'e kadar artıştan azaltım yapabileceğini gösteren Niyet Edilen Ulusal Katkısını 2015 yılında BM'ye sunmuştur. 07/10/2021 tarihli ve 31621 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7335 sayılı Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Bununla birlikte, 07/10/2021 tarihli ve 31621 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ve ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmeden uygulanacağı beyan edilmiştir. Tüm bu gelişmeler bağlamında iklim değişikliği ile mücadeleye yön vermek ve ilgili çalışmaları tek bir çatı altında eşgüdüm içerisinde yürütmek amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yeniden yapılandırılarak İklim Değişikliği Başkanlığının kurulmasına karar verilmiş olup, konuyla ilgili mevzuat çalışmaları başlatılmıştır. Türkiye, gelişmekte olan bir ülke olarak enerji, sanayi ve ulaştırma sektörleri başta olmak üzere ilgili alanlarda iklim değişikliğiyle mücadele stratejileri belirlemekte, yeşil büyümenin sağlanması ve emisyon artış trendinin sınırlandırılması yönünde bir politika izlemektedir. Bu bağlamda yeşil dönüşüm konusu 2022-2024 dönemini kapsayan Orta Vadeli Programda ve 2021-2023 yıllarını kapsayan Ekonomik Reform Programında da yer almıştır. Aynı zamanda 15 Temmuz 2021 tarihinde yayımlanan Yeşil Mutabakat Eylem Planı kapsamında öngörülen eylemler de yeşil dönüşüm yolunda önemli faaliyetler içermektedir. Yeşil dönüşümün etkin bir şekilde planlanması kapsamında Türkiye'nin uzun vadeli sıfır emisyon stratejisinin çalışılması önem arz etmektedir. Ayrıca iklim değişikliğine yönelik çalışmalar bağlamında coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, ülkemizin iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığının artırılması hedeflenmektedir. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2020 yılında 4.537'ye çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 7 milyon hektara ulaşmıştır. 2020 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanın ülke yüzölçümüne oranı yüzde 6,94'tür. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştirilmektedir. Ayrıca, biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte ve konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır. Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon Sayısı 2021 yılı itibarıyla 355 istasyona ulaşmıştır. Denizlerdeki kirliliğin önlenmesine yönelik ulusal mevzuatımız ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde denizlerimiz 423 noktada izlenmektedir. Bu noktaların 150'si Marmara Denizi'nde bulunmaktadır. Bu bağlamda Marmara Denizi'nde yaşanan ve Mayıs 2021'den itibaren etkisi yoğunlaşan müsilaj sorununa yönelik Çevre ve Şehircilik Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan 22 maddelik Marmara Denizi Koruma Eylem Planı uygulanmaya başlanmıştır. 2019 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 1,2 artış göstererek 38,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 57,8'i özel sektör, yüzde 34,2'si kamu ve kâr amacı olmayan kuruluşlar, yüzde 8'i ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 6,4 milyar TL olarak kayda geçmiştir. Mevzuatla getirilen çevresel yükümlülüklerin uygulanabilmesi için denetim ve yaptırım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Çevre ve doğal kaynakların korunması, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanması, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlılığının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Çevre konusunda kurum ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilerek kamu, özel sektör, mahalli idareler ve STK'lar arasında koordinasyon ve işbirliği geliştirilecek, toplumun çevre bilinci artırılacak ve etkin çevre yönetimi sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.713 Tedbir 713.2. Çevresel etki Çevre ve Şehircilik 1. Çevre Referans Laboratuvarı değerlendirmesi, stratejik çevresel Bakanlığı (S), Tarım ve altyapısı iyileştirilecektir. değerlendirme, izin, lisans, izleme ve Orman Bakanlığı, Yerel denetim mekanizmaları ve Yönetimler kapasiteleri geliştirilecek ve bu konularda mevzuat güçlendirilerek gerekli yazılım, makine ve teçhizat ihtiyacı giderilecektir. Tedbir 713.3. Toplumun çevre Çevre ve Şehircilik 1. Büyükşehir, il ve ilçe bilincini artırmaya yönelik çevre ve Bakanlığı (5), Yerel belediyesindeki sıfır atık doğa koruma ile sürdürülebilir üretim | Yönetimler sorumlularına eğitim verilecektir. ve tüketim konularında eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Tedbir 713.4. Çevre etiket sistemi Çevre ve Şehircilik 1. Çevre etiketi konusunda Bakanlığı (5), Ilgili Kamu farkındalığı artırmaya ve yaygınlaştırılacaktır. işbirliğini geliştirmeye yönelik Kurum ve Kuruluşları etkinlikler yapılacaktır. Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecek, ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik kapasite artırımı sağlanarak ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.714) Tedbir 714.1. Sera gazı emisyonuna | Çevre ve Şehircilik 1. Uluslararası iklim değişikliği sebep olan binalar ile enerji, sanayi, Bakanlığı (5), İklim müzakereleri ortak fakat ulaştırma, atık, tarım ve ormancılık Değişikliği ve Hava farklılaştırılmış sorumluluklar ve sektörlerinde emisyon kontrolüne Yönetimi Koordinasyon göreceli kabiliyetler ilkeleri ile yönelik Niyet Edilmiş Ulusal Katkı Kuruluna Üye Bakanlıklar || Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde çalışmalar çerçevesinde sürdürülecektir. yürütülecektir. 2. Ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin Çevre ve Şehircilik 1. İklim değişikliğinin olumsuz olumsuz etkilerine uyum sağlama Bakanlığı (S) etkilerinin tespiti ve iklim kapasitesini artırmaya yönelik ulusal değişikliğine uyum kapasitesini ve bölgesel uyum stratejilerini içeren artırmaya yönelik ulusal ve planlama, uygulama ve kapasite bölgesel stratejilerin geliştirilmesi geliştirme çalışmaları yürütülecektir. çalışmaları yürütülecektir. Üretim, ısınma ve trafik kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek, emisyonların kontrolü sağlanarak hava kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.715) Tedbir 715.1. Yerel düzeyde hava Çevre ve Şehircilik 1. Emisyon envanteri ve hava kalitesi eylem planları oluşturulacak, Bakanlığı (S), Yerel kalitesi modellemesi çalışmaları kirlilik ve emisyon kontrolüne yönelik | Yönetimler tamamlanan 31 ilde Temiz Hava mevzuat güncellenecektir. Eylem Planlarının güncellenmesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği güncellenecektir. Tedbir 715.2. Bölgesel temiz hava Çevre ve Şehircilik 1. Hava Emisyon Yönetimi (HEY) merkezlerini güçlendirerek hava Bakanlığı (5) Portalı aracılığıyla stratejik hava kalitesi yönetim kapasitesi kalitesi haritaları ile illerin ve geliştirilecektir. ilçelerin hava kalitesi durumları belirlenecektir. 2. HEY Portalı kapsamında ilçe düzeyinde 150 farklı parametre için hava kalitesi bilgisi elde edilecektir. Tedbir 715.3. Hava kalitesinin Çevre ve Şehircilik 1. On hava kalitesi izleme modellenmesi ve izlenmesine yönelik | Bakanlığı (5) istasyonu kurulacaktır. araştırmalar yapılacak ve altyapı 2. Ülkenin stratejik hava kalitesi geliştirilecektir. haritaları km çözünürlüğünde hazırlanacaktır. 3. HEY Portalının teknolojik açıdan iyileştirilmesine yönelik araştırma-geliştirme çalışmaları yürütülecektir. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.716) Tedbir 716.1. Araştırma ve izleme Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Biyolojik çeşitliliği izlemenin çalışmalarıyla ulusal biyolojik çeşitlilik | (5), Çevre ve Şehircilik geliştirilmesi amacıyla kurumsal envanteri düzenli olarak Bakanlığı, Üniversiteler, ve teknik kapasite artırılarak güncellenecek, biyolojik çeşitliliğe İlgili Kamu Kurum ve Arazi Uygulamalı Teknik Eğitim dayalı geleneksel bilgi kayıt altına Kuruluşları, İlgili STK'lar ve İzlenecek Tür Teşhis Kılavuzu alınarak Ar-Ge amaçlı kullanıma hazırlanacaktır. sunulacaktır. 2. Biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alınmaya devam edilecektir. Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin | Tarım ve Orman 1. Biyolojik çeşitliliğin ve ve genetik kaynakların korunması, | Bakanlığı (S), Çevre ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, Şehircilik Bakanlığı, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının Ticaret Bakanlığı geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat önlenmesine yönelik yasal geliştirilecektir. altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 716.3. Genetik kaynaklara | Tarım ve Orman i. Genetik kaynaklara erişim erişim ve bu kaynaklar ile Bakanlığı (S), Çevre ve ve bu kaynaklar ile geleneksel geleneksel bilgilerden elde edilen Şehircilik Bakanlığı bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımına faydaların eşit ve adil paylaşımı yönelik mekanizma konusunda idari ve teknik oluşturulacaktır. ihtiyaçların tespiti ve karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Gen bankalarının çalışma usul ve esaslarını belirleyen mevzuat hazırlanacaktır. Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.717) Tedbir 717.1. Kara ve denizdeki Çevre ve Şehircilik 1. Potansiyel koruma alanları korunan alan miktarı artırılarak bu | Bakanlığı (5), Tarım ve | ile yeşil koridorların alanların etkin yönetiminin Orman Bakanlığı, belirlenmesine yönelik teknik sağlanması için yeşil koridor Üniversiteler, Yerel çalışmalar yapılacaktır. oluşturulması, planlama ve altyapı | Yönetimler, İlgili STK'lar çalışmaları gibi uygulamalar gerçekleştirilecektir. Büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik risk yönetimi uygulamaları geliştirilecek ve kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718) | Tedbir 718.2. Uluslararası Çevre ve Şehircilik 1. İzne tabi kimyasallara ilişkin yükümlülükler kapsamında Bakanlığı (S), Ticaret prosedürü uygulayabilmek için kimyasalların etkin yönetimine Bakanlığı Kimyasalların Kaydı, yönelik mevzuat çalışmaları Değerlendirilmesi, İzni ve yapılacaktır. Kısıtlanması Hakkında Yönetmelikte revizyon yapılacaktır. Çevresel gürültünün değerlendirilmesi ve yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.719) Tedbir 719.1. Türkiye genelinde Çevre ve Şehircilik 1. Stratejik gürültü haritası yerleşim alanlarının stratejik Bakanlığı (S), Yerel hazırlık çalışmaları Çevresel gürültü haritaları hazırlanacaktır. Yönetimler Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği çerçevesinde yürütülecektir. Çevresel veri ve göstergelerin standartlara uygun bir şekilde düzenli olarak üretimi, kamuoyu ile paylaşımı ve karar alma süreçlerinde etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.720) 1. İzleme ve değerlendirme Tedbir 720.1. Toplama, izleme ve | Çevre ve Şehircilik değerlendirme süreçleri ile kalitesi o| Bakanlığı (5), Tarım ve süreçlerinin kalitesinin açısından çevresel veri geliştirilecek | Orman Bakanlığı, TÜİK artırılmasına yönelik ilave ve kullanımına yönelik kapasite göstergeler eklenerek gösterge artırılacaktır. sayısı 95'e ulaştırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı

(Kümületi) Adet 355 355 370

Hava Kalitesi Bilgisinin Vatandaş Erişimine

Sunulduğu İlçelerin Toplam İlçeler İçindeki Payı | Yüzde 57 62,25 85,7 (Kümülatif) Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı Adet 1 249 891 2 060 Yeni Kurulan Yenilenebilir Enerji Santralleri ile Milyon 115 57 126 Kaçınılan CO> Emisyonu (Kümülatif) (3) Ton ' ' ' Korunan Alan Sayısı (Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanı, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ramsar Alanı, Ulusal Öneme Adet 1834 2219 2257 Haiz Sulak Alan ve Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanlar, Doğal Sit, Özel Çevre Koruma Bölgesi) (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uhdesinde olup azaltılacak kümülatif karbondioksit miktarı doğalgazdan elektrik üretiminin yenilenebilir elektrik üretimi ile ikamesi yöntemiyle hesaplanmıştır. 2.4.8. Afet Yönetimi

a) Mevcut Durum

İklim ve çevre koşullarındaki bozulmanın da etkisiyle dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmaktadır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artması sonucunda ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Ülkemizde yaşanan afetler neticesinde meydana gelen can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulanması esas alınmaktadır. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında kentsel dönüşüm uygulamalarına devam edilmektedir. 2019 yılında yürürlüğe konulan Bina Deprem Yönetmeliği ve Deprem Tehlike Haritasına uygun olarak yapıların inşa edilmesine yönelik bilgilendirme ve tanıtım çalışmaları sürdürülmektedir. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda 2019 yılında yapılan değişiklik doğrultusunda yapı denetimi bağımsız ve etkin bir şekilde yürütülmektedir. 2020 yılı Ekim ayında TBMM'de Depreme Karşı Alınabilecek Önlemlerin ve Depremlerin Zararlarının En Aza İndirilmesi İçin Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonunun hazırladığı rapor TBMM Genel Kurulunda 5 Ekim 2021 tarihinde görüşülmüştür. Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla 9,8 milyon olan sigortalı sayısı 2021 yılında aynı dönem itibarıyla 10,3 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalılık oranı yüzde 58,8'dir. En fazla sigortalılık oranı, yüzde 70,4 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 47 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanları belirlenmiş olup altyapı oluşturmaya yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik Türkiye Afet Risk Azaltma Planının (TARAP) hazırlanması çalışmalarına devam edilmektedir. Yerel afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin azaltılmasına yönelik hedef ve eylemleri tanımlayan İl Afet Risk Azaltma Planları (IRAP) 61 ilde tamamlanmış olup geri kalanının 2021 yılı sonuna kadar hazırlanması hedeflenmektedir. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) etkin olarak uygulanmasına yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir. Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilmesi ve daha hızlı ve etkin yönetilmesine yönelik oluşturulan Afet Yönetim ve Karar Destek Sisteminin (AYDES) geliştirilmesine devam edilmektedir. Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının ülke genelinde tamamlanması çalışmaları devam etmektedir. Kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. 2021 yılı Afet Eğitim Yılı olarak ilan edilmiş olup afetlere karşı toplumsal farkındalık düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmalar ülke geneline yaygınlaştırılmaktadır. Taşkın riski altındaki yerleşim yerlerinin yeniden düzenlenmesine ve taşkın risk yönetim planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Afetlere karşı toplumsal bilincin artırılması, afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşim yerlerinin oluşturulması ve risk azaltma çalışmaları yapılarak afetlerin neden olabileceği can ve mal kaybının asgari düzeye indirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yapılacak | o Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Kuruluşlar ve Projeler Bölgelerin sosyo-ekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak, farklı afet türlerine göre önceliklendirme yapılarak ve ülke genelinde işbirliği faaliyetleri artırılarak afet risk ve zarar azaltma çalışmaları yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.722) Tedbir 722.1. Afet risk ve zarar | İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili | 1. İl Afet Risk Azaltma azaltma çalışmalarına yönelik Kamu Kurum ve Kuruluşları | Planlarının incelenmesinin Türkiye Afet Risk Azaltma Planı tamamlanmasının ardından hazırlanacaktır. TARAP hazırlanacaktır. Tedbir 722.4. Doğal afet Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), (| 1. DASK'ın teminat sunduğu sigortası bütün afet türlerini AFAD, İlgili Kamu Kurum ve risklere başta sel olmak üzere kapsayacak şekilde genişletilerek | Kuruluşları, İlgili STK'lar deprem dışında kalan diğer yaygınlaştırılacak, zorunlu doğal afet türlerinin dahil deprem sigortası beyanı ve | edilmesine yönelik mevzuat ödemesinin etkin bir şekilde çalışmaları yapılacaktır. takibi sağlanacaktır. Ülke genelinde iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin senaryolar da dikkate alınarak afet tehlike ve risk haritaları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.723) Tedbir 723.2. Afet tehlike İçişleri Bakanlığı (5), Çevre ve 1. Heyelan risk modeli yazılımı derecesi yüksek olan yerlerde Şehircilik Bakanlığı, AFAD, | tamamlanacak ve afet türlerine göre risk haritaları | Belediyeler, Üniversiteler yaygınlaştırılacaktır. hazırlanacaktır. | İstanbul'da olması muhtemel bir deprem sonrasında oluşabilecek can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için gerekli risk azaltma ve güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.724) Tedbir 724.2. İstanbul'da afet | İçişleri Bakanlığı (S), Çewve ve — | 1. Geçici barınma alanlarının ve acil durumlarda kullanılması Şehircilik Bakanlığı, AFAD, vaziyet planlarının ilçe planlanan geçici barınma İstanbul Valiliği, İstanbul | belediyeleri tarafından alanlarının hizmet vereceği Büyükşehir Belediyesi, İlgili | tamamlanması, vaziyet planları kapasite dikkate alınarak sosyal | Kuruluşlar tamamlanan alanların da donatılarının tamamlanması ve projelendirme çalışmaları kapasitelerinin artırılması ! başlatılacaktır. sağlanacaktır. | Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.725) Tedbir 725.1. Kamu hizmet Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (5), | 1. Ülke genelindeki kamu hizmet binalarının envanterini çıkarma İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | binalarının envanterinin ve afetlere karşı güçlendirme | çıkarılması ve çalışmalarına devam edilecektir. | önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Öncelik sırasına göre riskli olan binaların güçlendirilmesi veya yeniden yapılmasına yönelik çalışmalar | sürdürülecektir. Tedbir 725.2. Kritik altyapı | İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, 1. Belirlenecek üç sektör için tesislerinin önceliklendirilmesi | İlgili Kamu Kurum ve kritik altyapı risk için yöntem belirlenecektir. Kuruluşları değerlendirme metodolojisi | çalışması yapılacaktır. Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726) Tedbir 726.1. Afet sonrası (o | Içişleri Bakanlığı (5), Çevreve | 1. iyileştirme planının amaç, iyileştirme planı / Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İlgili | kapsam, temel ilkeleri, hazırlanmasının usul ve Kuruluşlar hedefleri, metot ve çerçeve esasları belirlenerek ulusal eylemleri belirlenecektir. iyileştirme planının çerçevesi hazırlanacaktır. Tedbir 726.2. Afet riski İçişleri Bakanlığı (5), Çevre ve | 1. İyileştirme planı yüksek olan yerler için yerel (| | Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İlgili | çalışmalarıyla uyumlu kapasite afet sonrası iyileştirme planları | Kuruluşlar dâhilinde en az bir ilde pilot hazırlanacaktır. çalışma başlatılacaktır. Afet yönetiminin etkinliğini artırmak üzere i kurumlar arasında sürdürülebilir iletişim altyapısı üzerinden karar desteği sağlamaya yönelik veri paylaşımını iyileştirecek kesintisiz haberleşme altyapısı ile afet yönetimi bilgi ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.727) Tedbir 727.1. Afetlere daha | İçişleri Bakanlığı (5), Çevreve | 1. Sayısal Telsiz Sisteminin etkin müdahale için kesintisiz (| Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve sekiz ilde kurulumu ve güvenli haberleşme | Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve | tamamlanacaktır. altyapısı kurulmasına yönelik Altyapı Bakanlığı, AFAD, çalışmalar tamamlanacaktır. o | Jandarma Genel Komutanlığı Tedbir 727.2. Afetlerin daha | İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, 1. AYDES'in geliştirilmesine ve etkin yönetimi için coğrafi bilgi | İlgili Kamu Kurum ve gerekli bilgilerin sisteme sistemi üzerinde kurulan ve Kuruluşları girilmesine yönelik faaliyetlere afet anında tüm kaynakları devam edilecek, 34 modül etkin bir şekilde yönetebilen devreye alınacaktır. karar destek mekanizması geliştirilecektir. Afet ve acil durumlara karşı toplumsal farkındalık artırılacak ve yerel düzeyde afet yönetiminden sorumlu birimlerin kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.728) Tedbir 728.1. Afet ve acil i İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve 1. Meslek grupları, durumlara karşı ülke genelinde | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, vatandaşlar, öğrenciler, sivil bilinçlendirme çalışmaları Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli | toplum kuruluşları gibi çeşitli yapılacak, eğitim ve farkındalık | Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve hedef gruplarına afet merkezleri aracılığı ile Teknoloji Bakanlığı, AFAD, farkındalık eğitimleri verilmeye toplumsal farkındalığın Valilikler, Yerel Yönetimler devam edilecektir. artırılması sağlanacaktır. Tedbir 728.3. | İçişleri Bakanlığı (5), AFAD 1. Afet ve acil durumlarda İhtiyaç duyulan lojistik kullanılmak üzere lojistik barınma malzemelerinin barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır. tedariki yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 | 2021(1) | 2022(2)

Zorunlu Deprem Sigortasına Dahil Olan Konut ve Milyon 99 104 1 Işyeri Sayısı Adet Risk Azaltma Planı Hazırlanacak İl Sayısı (Kümülatif) sayı 7 gi) 8i Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı Sayı 5 12 8

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.5. HUKUK DEVLETİ, DEMOKRATİKLEŞME VE İYİ YÖNETİŞİM

2.5.1. Hukuk Devleti ve Demokratikleşme

a) Mevcut Durum

Ülkemizde insan hakları standartlarının yükseltilmesi amacıyla hazırlanan ve yol haritası niteliğinde olan İnsan Hakları Eylem Planı 02/03/2021 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. Uygulama süreci iki yıl olarak öngörülen Eylem Planı 11 temel ilke etrafında, 9 amaç, 50 hedef ve 393 faaliyetten oluşmaktadır. 29/04/2021 tarihli ve 2021/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle, Eylem Planının etkin şekilde uygulanması ve şeffaf bir anlayışla izlenmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarının o çalışmalarını en üst düzeyde takip ve koordine etmek üzere, Cumhurbaşkanının başkanlığında İnsan Hakları Eylem Planı İzleme ve Değerlendirme Kurulu oluşturulmuştur. Ayrıca, İnsan Hakları Eylem Planı Uygulama Takvimi Adalet Bakanlığının resmi internet sitesinde Türkçe, İngilizce, Fransızca ve Arapça olarak yayımlanmıştır. 11/03/2021 tarihli ve 7299 sayılı Kanunla, 27/06/2013 tarihinde imzalanan Kör, Görme Engelli veya Başka Bir Nedenle Basılı Materyal Okuma Engelli Kişilerin Yayımlanmış Eserlere Erişiminin Kolaylaştırılmasına Dair Marakeş Anlaşması'nın onaylanması uygun bulunmuştur. Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Evrensel Bildirgesine ve BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmeye doğrudan atıf yapan ilk anlaşma olan Marakeş Anlaşması, basılı materyalin, engelli kişilerin kullanımına uygun formatta kopyalarının üretilmesi, dağıtımı ve sınır ötesi değişimini kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda Anlaşma, taraf ülkelere iç hukuklarında, “erişilebilir format” üretimi ve bunların ulusal ve uluslararası düzeyde dağıtımına olanak veren istisna hükümleri kabul etme yükümlülüğü getirmektedir. 07/04/2021 tarihli ve 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunuyla, statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın ilk defa veya yeniden memuriyete yahut kamu görevine atanacaklar hakkında arşiv araştırması yapılacağı hükme bağlanmış; ayrıca arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması birlikte yapılacak kişiler de sayılmıştır. Kanunla, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının yapılmasına ve elde edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler, kimler hakkında yapılacağı, araştırma konusu edilecek bilgi ve belgelerin neler olduğu, bu bilgilerin ne şekilde kullanılacağı, hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacağı, veri güvenliği ile verilerin saklanma ve silinme süreleri düzenlenmektedir. 17/06/2021 tarihli ve 7328 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla tutuklu ve hükümlü haklarına ilişkin de bazı düzenlemeler yapılmıştır. Buna göre; -Hükümlüler, usul ve esasları Adalet Bakanlığınca belirlenmek suretiyle, gerekli teknik altyapının bulunduğu kurumlarda elektronik yöntemlerle de mektup alıp gönderebilecektir. -Hükümlülerin ziyaret süresi 1 saatten 1,5 saate çıkarılmış; ayrıca, tutuklu ve hükümlüler bakımından hasta ziyareti amacıyla verilen mazeret izinleri arasında beklenmesi gereken asgari bir aylık süre şartı kaldırılmıştır. -Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri İzleme Kurulları tarafından ceza infaz kurumları ve tutukevlerinin yönetim, işleyiş ve uygulamalarına yönelik düzenlenen raporların bir örneği Kamu Denetçiliği Kurumu ile Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna da gönderilecektir. -Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri İzleme Kurulları ayrıca hükümlü ve tutukluların naklinde kullanılan araçlar ile adliye binalarında bekletildikleri veya sağlık kuruluşlarında tedavi gördükleri bölümleri yerinde görmek, incelemek, yönetici ve görevlilerden bilgi almak, hükümlü ve tutukluları dinlemekle görevlendirilmiştir. Kamuoyunda Dördüncü Yargı Paketi olarak bilinen 08/07/2021 tarihli ve 7331 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, kadına karşı şiddetin azaltılması ve kadına karşı işlenen suçlarda cezaların artırılmasına yönelik düzenlemeler getirilmiştir. Buna göre, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda düzenlenen, aile bireylerine karşı işlenen kasten öldürme, kasten yaralama, eziyet, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlarında “failin boşandığı eş” de madde kapsamına alınmıştır. Böylece, failin boşandığı eşe karşı yukarıda anılan fiilleri gerçekleştirmesinin cezada artırım sebebi olarak kabul edileceği hükme bağlanmıştır. Öte yandan, Kanunla somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin tutuklama nedeni olabileceği kabul edilmiştir. Kanunla mağdur hakları da güçlendirilmiştir. Bu kapsamda ceza Soruşturması sonucunda düzenlenen iddianamenin mağdura da tebliğ edilmesi, mağdurun duruşma öncesinde suçun hukuki olarak nitelendirilmesinden haberdar olması sağlanmıştır. Ayrıca, davetiye tebliğine rağmen duruşmaya gelemeyen mağdurların farklı iletişim kanallarıyla duruşmaya çağrılabilmesine ilişkin düzenlemeler de getirilmiştir. 09/07/2021 tarihli ve 7332 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla hayvanlara iyi muamele edilmesini sağlamak, hayvanların acı ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını ve mağduriyetlerinin önlenmesini temin etmek amaçlanmıştır. 30/04/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Yönetmeliğiyle, adli süreçte suç mağdurlarına ve adli desteğe ihtiyaç duyan kişilere sağlanacak hizmetler ile Cumhuriyet başsavcılıkları ve mahkemelere sunulacak hizmetlerin yerine getirilmesine dair görev, yetki ve sorumluluklar ile buna ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. 14/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutukluların Ödüllendirilmesi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle çocuk hükümlü ve tutuklulara verilecek ödüller ile ödüllendirilecek tutum ve davranışlar yeniden düzenlenmiştir. Yine aynı tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle hükümlülerin, milli bayramlar ve mensubu bulundukları dinin bayramları ile özel günlere mahsus olmak üzere, ziyaretçileriyle açık görüş yapabilmelerine ilişkin düzenlemenin kapsamı genişletilmiştir. Ayrıca, kapalı ceza infaz kurumunda bulunan çocukların ziyaretçileriyle görüşmelerinde uygulanan kapalı görüş usulüne son verilerek, çocukların ziyaretçi görüşlerinin tamamının açık usulde yapılmasına karar verilmiştir. Bunun yanı sıra, çocuğu bulunan kadın hükümlülerin talebi halinde eş, altsoy ve üstsoyları ile yapacakları kapalı ziyaretlerin açık görüş şeklinde yaptırılması ve bu amaçla müstakil odalar oluşturulmasına olanak sağlanmıştır. Yönetmelikle, altı ay boyunca ziyaretçisi gelmeyen hükümlüye, ziyaret listesini değiştirebilme imkânı getirilmiş, hükümlülerin görüş sürelerinin üst sınırı bir saatten bir buçuk saate çıkarılmıştır. Ayrıca, çocuk hükümlülerin ziyaret süreleri de en az bir, en fazla üç saat olarak belirlenmiştir. 21/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutuklulara Yakınlarının Ölümü veya Hastalığı Nedeniyle Verilebilecek Mazeret İzinlerine Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle, ceza infaz kurumlarında mazeret izinlerine yönelik düzenlemeler getirilmiştir. Buna göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkum olanlar hariç, yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar da dâhil olmak üzere, güvenlik bakımından sakınca oluşturmayan hükümlülerin ilk ve ikinci derece akrabalarından birinin ya da eşinin ölümü halinde, cenazeye katılması için tutuklu ya da hükümlünün talebi ve Cumhuriyet savcısının onayı isteneceği hükmü düzenlenmiştir. Bu kişilere yol süresi hariç iki güne kadar cenazeye katılma izni verilmesine devam edilecektir. Yönetmelikle ayrıca, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler hariç olmak üzere, yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında kalan tutuklu ve hükümlülerin ana, baba, eş, kardeş, çocuk ile eşin anne veya babasının yaşamsal tehlike oluşturacak önemli ve ağır bir hastalığı bulunduğunun sağlık kurulu raporuyla belgelendirilmesi durumunda her bir yakını için verilen hasta ziyareti izin sayısı birden ikiye çıkarılmıştır. Adalet Bakanlığının Adli Görüşme Odaları konulu, 01/04/2021 tarihli ve 176 sayılı Genelgesiyle, yargı mensuplarından mağdurların adli süreçte şiddet failleriyle yüz yüze getirilmeden, hazırlanan özel ortamlarda ifade ve beyan işlemlerinin tamamlanması konusunda hassasiyet gösterilmesi talep edilmiştir. Genelgede ayrıca boşanma, velayet ve çocukla kişisel ilişki tesisine ilişkin davalar başta olmak üzere hukuk muhakemesinde de çocukların tanık olarak beyanlarının Adli Görüşme Odalarında alınmasının çocuğun üstün yararına uygun olacağı ifade edilmiştir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla ülke genelindeki adliyelerde toplam 110 Adli Görüşme Odası bulunmaktadır. 27/04/2021 tarihli ve 1283 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararıyla, ABD Başkanı Joe Biden'ın 24/04/2021 tarihli açıklamasıyla 1915 olaylarına ilişkin Ermeni lobilerinin iddialarını içeren tezleri sahiplenmesi kınanmış, reddedilmiş ve yok sayılmıştır. Ayrımcılık ve nefret suçlarıyla mücadele kapsamında 25-26/05/2021 tarihlerinde Ankara'da 1. Uluslararası Medya ve Islamofobi Sempozyumu düzenlenmiştir. 2021-2025 yıllarını kapsayan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı 01/07/2021 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. Vatandaşları haksız suç isnatlarına karşı korumak amacıyla hayata geçirilen “lekelenmeme hakkı” düzenlemesi kapsamında 2017 yılında Ceza Muhakemesi Kanununda yapılan değişiklik sonrasında, 2021 yılı Eylül ayına kadar yapılan 606.650 ihbardan 410 bin dosyada soruşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir. 07/04/2021 tarihli ve 2021/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle, sekiz Nisan gününün ülkemizde de Romanlar Günü olarak kutlanılmasına karar verilmiş, gün kapsamında yapılacak etkinliklerin Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde ilgili kamu kurum ve kuruluşlarıyla birlikte yürütüleceği ifade edilmiştir. Ceza infaz kurumlarında okuma kültürü oluşturulması, hükümlü, tutuklu, personel ve ailelerinin okuma alışkanlığı kazanmaları ve kütüphaneleri etkin olarak kullanabilmeleri için Ceza İnfaz Kurumu Yerleşkelerinde Kütüphane Kurulmasına İlişkin İşbirliği Protokolü 2021 yılı Mart ayında Adalet Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanmıştır. Ceza infaz kurumlarında annelerinin yanında kalan çocuklar ile 18 yaş altındaki hükümlü, tutuklu ve denetimli serbestlik yükümlüsü çocukların psikososyal gelişimlerine destek olmak amacıyla Adalet Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Temmuz 2021'de imzalanan işbirliği protokolüyle çocukların eğitim, barınma ve ayni ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan ortak çalışmaların kapsamı genişletilmiştir. Maddi gücü yeterli olmayan kişilerin, adli yardıma başvuru usulünün kolaylaştırılarak, adalete erişimlerinin güçlendirilmesi amacıyla, özel hukuk alanında mahkemelere yapacakları adli yardım başvurularında kullanılmak üzere oluşturulan Adli Yardım Başvuru Formu, e-Devlet üzerinden erişime açılmıştır. 2.5.1.1. Adalet Hizmetleri

a) Mevcut Durum

17/06/2021 tarihli ve 7328 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, Cumhuriyet savcılarının soruşturmayı sonlandıran kararları arasında oluşabilecek farklılıkların giderilmesi ile bu kararların kanuna uygunluğunun denetlenmesinde Cumhuriyet başsavcılarına görev ve yetki verilmiştir. Kendi istekleriyle başka bir ceza infaz kurumuna nakledilen hükümlülerin maddi durumlarının yetersiz olduğunu belgelendirmeleri halinde nakil gideri ödememeleri esası getirilmiştir. Terör suçları ile örgütlü suçlardan mahkum olan veya tehlikeli halde bulunan ya da ceza infaz kurumu dışındaki kişilerle iletişimi tehlikeli görülen hükümlülerin haberleşmelerinin ve dışarıdan gelen kişilerle ceza infaz kurumunda gerçekleştirdikleri görüşmelerin kaydının belirli amaçlar ve sınırlamalara uygun olmak kaydıyla saklanabilmesi ve bu kayıtların silinmesi hususları düzenlenmiştir. 24/06/2021 tarihli ve 7329 sayılı Askeri Ceza Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla askeri suçun ve sırf askeri suçun tanımı yapılmış, asker kişilerin yakalanması ve tutuklanmasında izlenecek usuller düzenlenmiş, askeri suçların soruşturulması ve kovuşturulmasında uygulanacak usul hükümlerine ilişkin düzenlemeler getirilmiş, soruşturma ve kovuşturma mercileri belirlenmiş ve Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır. Kamuoyunda Dördüncü Yargı Paketi olarak bilinen 08/07/2021 tarihli ve 7331 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, üst makamın veya üst makam yoksa idari işlemi yapmış olan makamın cevap verme süresi 60 günden 30 güne indirilmiş, idari eylemler nedeniyle dava açmadan önce idareye yapılan zorunlu başvurulara ilişkin idareye tanınan 60 günlük cevap verme süresi de 30 güne düşürülmüştür. Yargılamada yaşanan gecikmelerin önüne geçilmesi ve makul sürede yargılanma hakkı ile hak arama hürriyetinin daha etkin korunması için idari yargı mercilerince verilen nihai kararların gerekçesiyle birlikte en geç 30 gün içinde yazılması kuralı getirilmiştir. Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının ya da banka veya kredi kartlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen suçlarda, davaya bakma yetkisi bakımından suçun işlendiği yer mahkemesine ilave olarak mağdurun yerleşim yeri mahkemeleri de yetkili kılınmıştır. Soruşturma evresinde, şüphelinin adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç 4 aylık aralıklarla Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından hakkında adli kontrol kararı bulunan sanığın bu yükümlülüğünün devam edip etmeyeceğine en geç 4 aylık süre içinde re'sen karar verilmesi düzenlenmiştir. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimince incelenmesi esası getirilmiş, sulh ceza hâkimliği işlerinin asliye ceza hâkimi tarafından görülmesi halinde itirazı inceleme yetkisinin ağır ceza mahkemesi başkanına ait olacağı düzenlenmiştir. Hukuk yargılamalarında aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla tarafın veya vekilinin bulundukları yerlerden duruşmaya katılmalarını ve usuli işlemleri yapabilmelerini; tanığın, bilirkişinin, uzmanın ve diğer ilgililerin dinlenilmesini amaçlayan e-duruşma uygulamasının usul ve esaslarını belirleyen Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik 30/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulunun tavsiyesi doğrultusunda 17/03/2020'de ara verilen Nöbetçi Noterlik uygulaması 31/07/2021 tarihinde yeniden başlatılmıştır. 09/09/2021 tarihi itibarıyla noterlik işlemlerinde sahteciliği ve dolandırıcılığı önlemek amacıyla Ankara'da altı noterlikte Parmak İzi ile Kimlik Doğrulama Sisteminin pilot uygulaması başlatılmıştır. 2021 yılı içinde beş icra dairesi yeni icra dairesi modeli kapsamında faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modelinin uygulandığı yer sayısı 67'ye yükselmiştir. Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde “hukuk ve adalet” dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısı 2017- 2018 eğitim-öğretim yılında 89.082 iken 2020-2021 eğitim-öğretim yılında 149.614'e yükselmiştir. 01/10/2021 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 21.844'tür, Bunların 14.976'sı hâkim, 6.868'i ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç /4.802'dir. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı ise 70.510'dur. 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla ülkemizde 154.077 avukat bulunmaktadır. Avukatların 83.601'i erkek, 70.476'sı kadındır. 01/10/2021 tarihi itibarıyla adli yargıda 6.836, idari yargıda ise 20/7 mahkeme bulunmaktadır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van), Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) ise dokuz yerde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. 2021 yılı Ocak-Eylül döneminde adli yardım kapsamında 351.459.653 TL harcama yapılmıştır. Diğer yandan 01/10/2021 tarihi itibarıyla 412.280 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 162.763'ü uzlaşmayla sonuçlanmıştır. UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 2.976 duruşma salonu ve 793 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 3.769 mahalde sistem kurulumu bulunmaktadır. Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde de iyileşmeler sağlanmıştır. 2021 yılında 3.357 kişi kapasiteli 13 ceza infaz kurumu kapatılırken, 8.305 kişi kapasiteli 13 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. 30/09/2021 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 292.004 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 251.229 kişidir. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 352.091 olmuştur.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargılamanın hızlı, adil ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu / Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Hâkim ve savcıların atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.749) Tedbir 749.1. Hâkim ve Hakimler ve Savcılar Kurulu 1. Gerekli mevzuat savcıların atama, nakil ve terfi | (S), Adalet Bakanlığı değişikliğinin yapılabilmesi için sisteminin nesnel, önceden komisyon oluşturularak belirlenmiş ölçütlere ve çalıştay düzenlenecektir. liyakate dayalı olarak 2. Mevzuat taslağı geliştirilmesi sağlanacaktır. hazırlanacaktır. Hâkim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hakim ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.750) Tedbir 750.1. Hâkim ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Durum analizi çalışmaları savcılar hakkındaki disiplin (S), Adalet Bakanlığı neticesinde gerekli mevzuat süreci nesnel ölçütlerle değişikliği için taslak yeniden düzenlenecek, hâkim hazırlanacaktır. ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. Hâkim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.752) Tedbir 752.1. Hâkim ve Adalet Bakanlığı (S) 1. Hakim ve savcı savcı yardımcılığının yardımcılığına ilişkin mevzuat oluşturulması yönünde değişikliği önerisinin düzenleme yapılacaktır. kanunlaşmasını müteakiben hâkim ve savcı yardımcılarının eğitim ve çalışma usul ve | esasları belirlenecektir. Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753) Tedbir 753.1. Hakimlik, Adalet Bakanlığı (S) 1. Hukuk Mesleklerine Giriş savcılık, avukatlık ve noterlik Sınavının hayata geçirilmesine meslekleri için yeni bir yönelik ikincil mevzuat mesleğe giriş modeli ve sınav çalışmaları tamamlanacaktır. getirilecektir. 2. Hukuk Fakültesi mezunlarının istihdam edileceği noter yardımcılığı müessesesi getirilecektir. 3. Noterliğe giriş sınavı getirilecektir. Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.756) Tedbir 756.1. Hukukun Adalet Bakanlığı (S) 1. Avukatlık stajının süresi ve üstünlüğü ilkesinin en temel verimliliği hususlarında koşullarından biri olan adalete çalışmalar yapılacaktır. erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.757) Tedbir 757.1. Adli yardım Adalet Bakanlığı (5) 1. Adli yardım sistemini sistemi, kırılgan gruplara tanıtan broşür ve sosyal öncelik verilecek biçimde medya materyalleri yeniden düzenlenecektir. hazırlanacaktır. Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.758) Tedbir 758.1. Avukatların Adalet Bakanlığı (5) 1. Avukatların bilgi ve belge yargılamaya daha aktif temin etmelerine ilişkin yasal katılımının sağlanması için yetkilerinin genişletilmesi düzenleme yapılacaktır. sağlanacaktır. 2. Hukuki güvenliğin artırılması için bazı İş ve işlemlerin avukat aracılığıyla yapılması sağlanacaktır. 3. Avukatların sundukları belgelere güvenin esas olduğuna, makul gerekçeye dayanan taraf itirazı halinde belgenin inceleme konusu yapılacağına ilişkin düzenleme yapılacaktır. Hakimlerin meslek hayatları boyunca ceza ve hukuk hakimi olarak ayrışmaları ve bu yönde uzmanlaşmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759) Tedbir 759.1. Hakimlerin Hakimler ve Savcılar Kurulu 1. Çalışma Grubu kurularak meslek hayatları boyunca ceza | (S), Adalet Bakanlığı “Tike Kararına” ilişkin taslak ve hukuk hakimi olarak metin oluşturulacaktır. ayrışmaları ve bu yönde uzmanlaşmaları sağlanacaktır. Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763) Tedbir 763.1. Kamunun Adalet Bakanlığı (S) 1. Mevzuat değişikliği taraf olduğu uyuşmazlıkların yapılmasından sonra çözümünde sulh uygulamanın usul ve müessesesinin esaslarına yönelik ikincil yaygınlaştırılması için mevzuat düzenlemeleri düzenleme yapılacaktır. hazırlanacaktır. Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak ve sanal icra dairesi uygulamasına başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.765) Tedbir 765.1. Yeni icra Adalet Bakanlığı (S) 1. Üç mahalde yeni icra dairesi modeli öncelikle iş dairesi modeline geçilecektir. yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak ve sanal icra dairesi uygulamasına başlanacaktır. Bazı çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.767) Tedbir 767.1. Bazı | Adalet Bakanlığı (5) 1. Mevzuat değişikliği önerisi çekişmesiz yargı işlerinin hazırlanacaktır. noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. 2.5.1.2. Güvenlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Güven ve huzur ortamının sağlanması, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir. Artan uluslararası düzensiz kitlesel göçün önlenmesi amacıyla 2015 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemi projesi kapsamında, ülkemizin toplam 2.949 km olan kara sınırlarından; 1.295 km'lik güney sınırımızın 837 km'si 2015-2021 yılları arasında, 1.182 km'lik doğu sınırımızın 168 km'si 2017-2021 yılları arasında sınır duvarı örülerek kapatılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla kara sınırlarımızın yüzde 34'ü olan toplam 1.005 km'sinde sınır duvarı örülmüştür. 2.477 km'lik doğu ve güney kara sınırlarımızın, tamamı İran sınırında olmak üzere 73 kmllik kısmında sınır duvarı yapımına devam edilmiştir. Doğuda İran sınırındaki 238 km'lik, güneyde Irak sınırındaki 33 km'lik kısımda sınır duvarı ve çit yapımı projelendirme çalışmaları devam etmektedir. İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezinin (GAMER) ana hizmet binası 2020 yılı sonunda tamamlanmıştır. Birden fazla olan acil çağrı numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen Acil Çağrı Merkezleri Projesi kapsamında 2021 yılı Temmuz ayı itibarıyla 11 ilin teknik donanım işleri tamamlanarak 81 ilde Acil Çağrı Merkezleri faaliyete başlamıştır. 2022 yılında mevcut yazılımın yeni nesil 112 yazılımına dönüşümünün sağlanması ve sistemin bakım onarımının yapılması planlanmaktadır. Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında ülke genelinde ve büyükşehirlerde olmak üzere zaman zaman sokağa çıkma kısıtlaması getirilmiş ve çeşitli tedbirler alınmıştır. Bu kapsamda, Umumi Hıfzıssıhha Kanununa göre denetimler yapılmış ve gerekli durumlarda çeşitli yaptırımlar uygulanmıştır. Acil Çağrı Merkezlerine 2020 yılında yapılan toplam 88.341.131 çağrının 2.906.423'ü (yüzde 3,29) ile 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla yapılan 74.248.746 çağrının 1.374.642'si (yüzde 1,85) salgın ile ilgili olmuştur. Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında tüm il merkezlerinde ve 921 ilçede 24.003 KGYS, 3.461 Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 200 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk bölgesinde 69 ilde 304 PTS, 364 ilçede 364 MPTS olmak üzere toplam 24.003 KGYS, 3.765 PTS, 564 MPTS noktası bulunmaktadır. 81 ilde faaliyette olan Narkotimler, 2020 yılında 50.563, kurulduğu 2015 yılından 2021 yılı Eylül ayına kadar 237.114 olaya müdahale etmiştir. 2020 yılında 327.446 olan özel güvenlik personeli sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 322.446 olmuştur. 27/12/2020 tarihinde 7262 sayılı Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun, 26/02/2021 tarihinde de Kanunun uygulamasına ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer Tehdit ve Tehlikelere Dair Görev Yönetmeliği 01/10/2020 tarihli ve 31261 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş, bu tehdit ve tehlikelere karşı ilgili kurum ve kuruluşların olay öncesi, sırası ve sonrasına ilişkin görev ve sorumlulukları ile gerekli işbirliği ve koordinasyonun esasları belirlenmiştir. Afet ve Acil Durum Arama ve Kurtarma Birlik Müdürlükleri ile İl Afet ve Acil Durum Arama ve Kurtarma Ekiplerinin Kuruluşu, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik 13/07/2021 tarihli ve 31540 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Türkiye'de Suç Gelirlerinin Aklanması ve Terörizmin Finansmanı ile Mücadele ve Müsadere Uygulamalarında Etkinliğin Artırılması Strateji Belgesi (2021-2025) Hazine ve Maliye Bakanlığınca yayımlanmıştır. Ayrıca konuya ilişkin Cumhurbaşkanlığının 2021/16 sayılı Genelgesi 17/07/2021 tarihli ve 31544 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 07/10/2020 tarihli ve 31267 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Yapılan değişiklikle uyuşturucu maddelerin ayrımlanması ve belirlenmesi konuları mevzuata eklenmiş; uyuşturucu maddelerin ayrıntılı fişlerini içerecek uyuşturucu veri bankasının Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı tarafından kurulması hükme bağlanmıştır. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı (2020-2023) Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yayımlanmıştır. Ayrıca konuya ilişkin Cumhurbaşkanlığının 2020/15 sayılı Genelgesi 29/12/2020 tarihli ve 31349 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. 17/04/2021 tarihinde 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Özel Güvenlik Görevlileri Sağlık Şartları Yönetmeliği 26/06/2021 tarihli ve 31523 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak, güvenlik hizmetlerinde kalite ve etkinliğin artırılması ve suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacak, güvenlik birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.770) Tedbir 770.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sahil-NET Kara projesinin birimleri arasında işbirliği Emniyet Genel geliştirilmesine yönelik çalışmalara ve ortak bilgi sistemleri Müdürlüğü, Jandarma devam edilecektir. altyapısı geliştirilecek, Genel Komutanlığı, Sahil | 2. Sahil-NET Deniz Projesinin Ege ulusal ve uluslararası o | Güvenlik Komutanlığı Bölgesi'nde kurulumu kapsamında 27 kurumlar arasında İşbirliği bot alımı, 16 istasyon ve iki merkeze ve koordinasyon sistem kurulumu yapılacaktır. artırılacaktır. 3. 3.000 Uluslararası Eğitim Kataloğu basılacaktır. 4. Covid-19 pandemisinden dolayı 2021 yılında yapılamayan 10 Ortak Komisyon Toplantısı farklı ülkelerle yapılacaktır. 5. Başta INTERPA ve AEPC kapsamında olmak üzere uluslararası kongre, konferans, toplantı ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 770.3. Asayiş İçişleri Bakanlığı (S), 1. Huzur Güven Uygulamaları artırılacak, suçlarıyla mücadelede etkinlik | Emniyet Genel Müdürlüğü, | bu uygulamalarda ve planlı artırılarak ülke genelinde Sahil Güvenlik Komutanlığı | operasyonlarda havadan destek huzur ve güvenlik ortamına sağlanacaktır. katkı sağlanacaktır. 2. Parmak izine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 3. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin yazılımı Medya Arşiv Sistemi ile bütünleştirilecektir. Tedbir 770.4. Suçların İçişleri Bakanlığı (S), 1. Asayiş Suçları Analiz Rehberi Projesi soruşturulması ve Savunma Sanayii çalışmalarına devam edilecektir. aydınlatılması kapsamında Başkanlığı, Bilgi 2. İl Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri bilgi teknolojileri daha etkin Teknolojileri ve İletişim Analiz Büro Amirliklerince 20.000 analiz kullanılarak, analiz yöntemleri | Kurumu, Emniyet Genel yapılacak ve 100 personele Analiz geliştirilecektir. Müdürlüğü, ASELSAN, Yöntemleri Temel Eğitim/Geliştirme HAVELSAN, TÜBİTAK, Kursu verilecektir. 3. Kriminal İnceleme Sistemi (KİS) Projesi ile birlikte olay-fail-mekân ilişkisi ortaya çıkarılacaktır. 4. Suç analizi alanında Analiz Merkezi Projesinde toplam modül sayısı 23'e çıkarılacaktır. Tedbir 770.5. Siber suçlarla | İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Siber suçlarla mücadele kapsamındaki mücadele birimlerinin Eğitim Bakanlığı, Emniyet | operasyon sayısı artırılacaktır. etkinliği artırılacaktır. Genel Müdürlüğü, 2. Jandarma Genel Komutanlığında Siber Jandarma Genel Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı ile 10 Komutanlığı, ilde Şube Müdürlükleri kurulacaktır. Türkiye Radyo Televizyon | 3. Teknoloji bağımlılığı, siber zorbalık ve Kurumu, Gazi Üniversitesi, | güvenli internet kullanımı, bilgi kirliliği, Hacı Bayram Veli kişisel verilerin güvenliğine yönelik Üniversitesi konularda önleyici ve bilinçlendirici çalışmalar artırılacaktır. 4, Sanal veri inceleme oranı yüzde 97,2'ye çıkarılacaktır. Tedbir 770.7. Kent Güvenlik | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Bütçe imkânları çerçevesinde 600 Yönetim Sistemi, Plaka Savunma Sanayi görüntüleme noktası ve 200 Plaka Tanıma Sistemi ve Mobil Başkanlığı, Emniyet Genel | Tanıma Sistemi noktasında kurulum, Plaka Tanıma Sistemi Müdürlüğü, Jandarma genişleme ve modernizasyon ile 100 yaygınlaştırılacaktır. Genel Komutanlığı Mobil Plaka Tanıma Sistemi alımı yapılacaktır. Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı madde ile bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların; ulusal ve uluslararası boyutta üretimi, ticareti, kullanımı ve taşınması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.772) Tedbir 772.2. İçişleri Bakanlığı (S), 1. Uyuşturucuyla mücadele rehberleri Uyuşturucuyla mücadele Emniyet Genel Müdürlüğü, | hazırlanarak 50 bin kişiye dağıtılacaktır. konusunda halkı Jandarma Genel bilinçlendirme çalışmalarının o | Komutanlığı, Sahil desteklenmesine devam Güvenlik Komutanlığı, İlgili edilecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773) Tedbir 773.2. Sahil İçişleri Bakanlığı (5), 1. Sahil Gözetleme Radar Sistemi Gözetleme Radar Sistemi Sahil Güvenlik (SGRS) Projesi Faz-i kapsamında Projesi ile Türk deniz yetki | Komutanlığı Marmaris-Bozburun'da istasyon alanlarında teknolojik kurulumuna, Çeşme ve Haseki'de gözetleme, tespit ve teşhis elektro optik sistem kurulumuna imkân ve kabiliyeti başlanacaktır. artırılacaktır. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.774) Tedbir 774.1. Vatandaşla | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Toplum Destekli Polislik Faaliyetleri kolluk güçleri arasındaki Emniyet Genel kapsamında 5 bin sorumluluk alanı ilişkinin güven esasına Müdürlüğü, Jandarma huzur toplantısı ve 5 bin suç mağduru dayandırılması amacıyla Genel Komutanlığı destek ziyareti olmak üzere 50 bin toplum destekli kolluk vatandaşa ulaşılacaktır. yaklaşımı güçlendirilecektir. Tedbir 774.2. Suçla İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sekiz güven huzur uygulaması mücadelede önleyici kolluk || Emniyet Genel yapılacaktır. tedbirleri artırılacaktır. Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı 2.5.1.3. Sivil Toplum

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin özellikle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleştirdiği ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum, önemli bir toplumsal aktör konumuna gelirken, sivil toplum kuruluşları (STK) toplumsal gelişimin ve ekonomik kalkınmanın dinamik bir gücü haline gelmiştir. STK'ların toplum içindeki öneminin ve kapsamının yaygınlaşması, çeşitliliğinin ve sayısının giderek artması, karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanmasına yönelik çalışmalar öncelik kazanmıştır. Diğer taraftan STK'ların birbirleriyle, kamu kurumlarıyla ve özel sektörle işbirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Gönüllülük temelinde ve geniş tematik yelpazede faaliyet gösteren STK'lar yereldeki toplumsal taleplerin kamu idarelerine aktarılmasında önemli bir araçtır. Bu doğrultuda yerel nitelikli hizmetlerin etkin bir biçimde karşılanması ihtiyacına yönelik olarak STK'lar yerel taleplere uygun politika üretme ve etkili uygulama için kolaylaştırıcı rol üstlenebilecek ve işbirliği yapılacak ortakların başında yer almaktadır. Yönetişim mekanizmasının önemli bir unsuru olan STK'lar yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili işleyişine de katkı sağlamaktadır. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte, günümüz koşullarıyla uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Türkiye'de STK'ların sayısı, faaliyetlerinin kapsam ve içeriğinde artış kaydedilmiştir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla toplam dernek sayısı 318.520'ye ulaşmış olup faal derneklerin sayısı 121.865, yeni vakıf sayısı ise 5.479'dur. Derneklerin çalışma alanı yüzde 31,3 oranında mesleki ve sosyal dayanışma alanında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir. Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STK'larla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanması, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri ile ilgili alanlarda çalışmalar devam etmektedir. TÜİK tarafından 2020 yılı itibarıyla 6 bin derneğin COPNI ve NACE kodları verilmiştir. Yeni kurulan derneklerin kayıtlarının uluslararası standartlara uygun şekilde kaydedilmesi için İçişleri Bakanlığının kapasitesinin geliştirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılması, merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler sağlanmıştır. Ülkemizde sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanması amacıyla İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü (STİGM) bu alanda kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Bu çerçevede, görev alanıyla uyumlu olacak şekilde STİGM'nin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmekte olup hâlihazırda çalışma yönetmeliği uygulamaya konulan Sivil Toplum İstişare Kurulunun düzenli olarak toplanmasının sağlanması ve katılımcı bir yaklaşımla kamu, akademi ve STK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politikaların geliştirilmesine ilişkin çalışmalar yapılması planlanmaktadır. Covid-19 pandemisi sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamaktadır. Önümüzdeki dönemde de pandeminin yol açabileceği toplumsal ve çevresel etkilere yönelik olarak STK'larla işbirliği yapılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Covid-19 pandemisi STK'lar üzerinde önemli ölçüde etki yapmış olup bu dönemde STK'ların kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme, proje hazırlama, hibe kullanımı ve fon toplama konularında sorunlar yaşamasına neden olmuştur. Pandeminin sivil toplum üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yeni ihtiyaçlar ışığında, STK'ların işleyişi ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınması gerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programları uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Sivil toplum ve gönüllülük alanında ihtiyaç duyulan yasal, mali ve idari hususlara ilişkin kapsayıcı bir düzenleme yapılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanması ile sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ve uygulamaların hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin yasal statülerinin belirsiz olmasının yarattığı sorunların giderilmesi ve STK'ların hukuki statüleri, kurumsal yapıları, faaliyetleri, kamu-STK işbirliği modellerinin çeşitlendirilmesi ile kamu yararı statüsünün tanımı ve edinilmesine ilişkin sürecin yeniden değerlendirilmesi çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

Sivil toplum bilincinin gelişmesi, örgütlü sivil toplumun güçlenmesi, STK'ların saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun bir yapıya kavuşması ve devletin karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü bir sivil toplumun oluşumunu güçlendirecek düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.776) Tedbir 776.1. Sivil toplum ve | İçişleri Bakanlığı (S), Strateji 1. Tespit edilen ihtiyaçlar gönüllülük alanını güçlendiren | ve Bütçe Başkanlığı, Avrupa doğrultusunda gönüllülükle kapsayıcı bir çerçeve Birliği Başkanlığı, Vakıflar ilgili mevzuat çalışmalarına düzenleme yapılacaktır. Genel Müdürlüğü, devam edilerek, kamu İlgili Kamu Kurum ve kurumları ve STK Kuruluşları, temsilcileriyle yasal çerçevenin STK'lar geliştirilmesine yönelik görüş alışverişi yapılacak ve öneriler eliştirilecektir. Tedbir 776.2. Uluslararası İçişleri Bakanlığı (5), TÜİK, 1. TÜİK ile işbirliği içinde standartlarla uyumlu bir STK (| Avrupa Birliği Başkanlığı, derneklere COPNI ve NACE veri tabanı oluşturulmasına Vakıflar Genel Müdürlüğü, kodlarının verilmesine ilişkin yönelik çalışmalar Ilgili Kamu Kurum ve sınıflandırma çalışmaları tamamlanacak, sivil toplum Kuruluşları, Yerel Yönetimler, | tamamlanacaktır. alanında güvenli ve düzenli STK'lar veri toplanacak ve | yayımlanacaktır. Tedbir 776.3. STK'ların iç ve | İçişleri Bakanlığı (5), Hazine 1. Dernekler Yönetmeliği dış denetimine ilişkin süreçler | ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve | başta olmak üzere şeffaflık ve hesap verebilirlik Bütçe Başkanlığı, Avrupa güncellenen mevzuat ilke ve uygulamaları Birliği Başkanlığı, Vakıflar çerçevesinde ilgili paydaşlara çerçevesinde yeniden Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu | yönelik eğitim ve bilgilendirme düzenlenecektir. Kurum ve Kuruluşları, çalışmaları yapılacaktır. STK'lar Tedbir 776.4, Karar alma ve | İçişleri Bakanlığı (5), Strateji | 1. STK temsilcileri ve ilgili mevzuat hazırlama ve Bütçe Başkanlığı, Avrupa kurumlarla 2021 yılında süreçlerinde STK'ların Birliği Başkanlığı, Vakıflar yapılan çalışmalardan elde katılımını ve etkinliğini Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu | edilen veriler ışığında sivil artıracak çalışmalar Kurum ve Kuruluşları, Yerel toplumun karar alma ve yürütülecektir. Yönetimler, STK'lar mevzuat hazırlama süreçlerine katılımını ve etkinliğini artıracak düzenlemeler yapılacaktır STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777) Tedbir 777.1. Gerçek ve İçişleri Bakanlığı (5), Hazine 1. STK'lara yapılacak tüzel kişilerin STK'lara ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve | desteklere ilişkin vergisel yapacağı desteklere yönelik Bütçe Başkanlığı, Avrupa düzenlemeler ile sosyal ve vergisel düzenlemeler sosyal Birliği Başkanlığı, Gelir İdaresi | ekonomik faydayı artırmaya ve ekonomik faydayı artıracak | Başkanlığı, Vakıflar Genel yönelik çalışmalar yapılacak ve şekilde yeniden Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum | çalışma sonuçları ilgili değerlendirilecektir. ve Kuruluşları, STK'lar kurumlarla paylaşılacaktır. Sivil toplum-kamu işbirliği güçlendirilecek, kamunun ve STK'ların kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.778) Tedbir 778.2. STK'lara İçişleri Bakanlığı (5), Avrupa 1. STK temsilcilerine ve Sivil yönelik proje hazırlama, fon Birliği Başkanlığı, Vakıflar Toplumla İlişkiler Genel bulma gibi alanlar başta olmak | Genel Müdürlüğü, Müdürlüğü merkez ve taşra üzere kapasite geliştirme İlgili Kamu Kurum ve teşkilatı personeline yönelik eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. | Kuruluşları, kapasite geliştirme eğitimleri Yerel Yönetimler, STK'lar gerçekleştirilecektir. Sivil toplum faaliyetlerine yönelik farkındalık artırılacak, bu alandaki araştırmalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.779) Tedbir 779.1. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), Avrupa 1. Sivil toplum alanının görünürlüğü, başarılı Birliği Başkanlığı, Vakıflar görünürlüğünü artırmak üzere faaliyetleri kamuoyuyla Genel Müdürlüğü, kamu spotu hazırlanarak paylaşılarak artırılacaktır. İlgili Kamu Kurum ve yayımlanacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Tedbir 779.2. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Dernekler Bilgi Sistemi faaliyetlerinin ekonomik ve Eğitim Bakanlığı, Gençlik ve (DERBİS) verileri analiz sosyal boyutuna yönelik Spor Bakanlığı, Vakıflar Genel | edilerek derneklerin ekonomik veriler derlenecek, bu Müdürlüğü, ve sosyal boyutuna ilişkin faaliyetlerin yarattığı etkinin İlgili Kamu Kurum ve çalışmalar yapılacaktır. ölçülmesine yönelik çalışmalar | Kuruluşları, yapılacaktır. Yerel Yönetimler, STK'lar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020

2021 (1)

2022 (2)

Dernek Sayısı Adet 121223

121 865

126 000

Vakıf Sayısı 5352

Kamu Yararına Dernek Sayısı Adet 354

390

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5.2. İyi Yönetişim

2.5.2.1. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik, İdari Yapılanma ve Politika Yapımı

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere kurulan Kamu Denetçiliği Kurumuna 2020 yılında yapılan başvuru sayısı, 2019 yılına göre yüzde 330 artarak, 90.209'a ulaşmıştır. 2020 yılında yapılan 90.209 şikayet başvurusunun yanında, 2019 yılından devreden 3.830 dosyayla birlikte toplamda 94.039 adet dosya 2020 yılında incelemeye alınmış olup 91.100'ü sonuçlandırılmıştır. Vatandaşların yaşadığı sorunları ve kamu hizmetlerine ilişkin hususları aktarmakta etkin bir araç olarak kullanılan Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine (CİMER) 66 Sayılı İletişim Başkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin 7'nci maddesi ile vatandaşların kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetlerine ilişkin başvurularına yönelik işlem süreçlerinin doğru bir şekilde yürütülmesi ve hızlı sonuçlandırılması amacıyla kurumsal takip ve inceleme faaliyetlerini yürütme görevinin verilmesiyle birlikte “CİMER Aylık Bülten Çalışması”nın adı "CİMER Kurumsal Takip Bülteni" olarak değiştirilmiştir. 2021 yılının ilk dokuz ayında 200 adet Kurumsal Takip Bülteni hazırlanmıştır. Kamu harcamalarında etkinliğin ve şeffaflığın artırılmasına yönelik kamu ihale mevzuatında yapılan düzenlemelerle e-ihale uygulamalarının geliştirilmesine devam edilmiştir. Ocak-Haziran 2020 döneminde yaklaşık 8,1 milyar TL tutarında 5.789 e-ihale sözleşmeye bağlanmış, 2021 yılının aynı döneminde ise yaklaşık 62,8 milyar TL tutarında 13.759 e-ihale yapılmıştır. Kamu ihalelerinin süreç ve sonuçlarının internet üzerinden yayınlanması sağlanmıştır.

b) Amaç

Kamu yönetiminde hesap verme sorumluluğunun yerleştirilmesi, katılımcılığın güçlendirilmesi, kamu hizmet sunumunda eşit ve adil muamele yapılmasının sağlanması ve şeffaflığın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

T

|

| Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler | Vatandaşların ve ilgili tüm tarafların politika yapma süreçlerine aktif katılımı | sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.782) A | Tedbir 782.1. Kent Çevre ve Şehircilik 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerinin daha aktif Bakanlığı (S), İçişleri konseylerinin daha aktif hale | hale getirilmesine yönelik Bakanlığı, Yerel getirilmesine yönelik hususlar | düzenleme yapılacaktır. Yönetimler belirlenecektir. | 2. Elde edilen çıktılar doğrultusunda gerekmesi halinde mevzuat çalışması yapılacaktır. Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784) Tedbir 784.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Vatandaşların bütçe okuryazarlığını harcamaları ile ilgili Başkanlığı (S), Hazine artırmaya katkı sağlamak üzere bütçe verilerin bütüncül ve ve Maliye Bakanlığı ve harcama verilerinin yer aldığı kullanıcı dostu bir formatta bütüncül ve kullanıcı dostu bir sistem paylaşılması amacıyla bir oluşturulacaktır. internet portalı açılacaktır. Demokrasinin standartlarını yükseltmek için devlet-vatandaş ilişkisini güçlendirecek yeni mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.787) Tedbir 787.4. Bilgi ve İletişim Başkanlığı (S9) (| 1. Engelsiz CİMER Projesi hayata iletişim teknolojilerine geçirilecek, bu suretle işitme, konuşma dayalı yeni iletişim ve görme engelli bireylerin CİMER'e kanalları geliştirilecektir. şikâyet, talep, görüş-öneri, istek, ihbar, bilgi edinme ve teşekkür amaçlı başvuru yapabilmeleri kolaylaştırılacaktır. 2.5.2.2. Kamuda Stratejik Yönetim

a) Mevcut Durum

13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik planlama, performans programı ve faaliyet raporu gibi daha önce farklı bakanlıkların sorumluluğu altında bulunan stratejik yönetim bileşenlerine ilişkin merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. 16/10/2020 tarihli ve 7254 sayılı Kanunla 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapılan değişikliklerle program bütçeye geçiş süreci tamamlanarak kamu idarelerinin performans programlarını program bütçeye uygun olarak hazırlamasına yönelik düzenlemeler yasal altyapıya kavuşturulmuştur. 7254 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler doğrultusunda düzenlenen Kamu İdarelerince Hazırlanacak Stratejik Planlar ve Performans Programları ile Faaliyet Raporlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 22/04/2021 tarihli ve 31462 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Yönetmelikle stratejik planlama, performans programları ve faaliyet raporlarına ilişkin hususlar bütüncül bir şekilde düzenlenmiştir. Ayrıca program bütçeye uyum çalışmaları kapsamında stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberlerde güncelleme çalışmaları tamamlanmıştır. Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, KİTler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazırlanmaktadır. Stratejik planlar, performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporları ile de izlenmektedir. Ekim 2021 tarihi itibarıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 13'ü merkezi kamu idaresine, 35'i devlet üniversitesine ve biri KİT'e ait olmak üzere toplam 49 stratejik plan değerlendirilmiştir. Söz konusu planlar üst politika belgelerine ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, Başkanlığımızdan talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalışmalarına rehberlik etmek amacıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (Www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.

b) Amaç

Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.790) Tedbir 790.1. Kamu Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. Kamuda stratejik yönetim idarelerinde stratejik yönetime | (5), İlgili Kamu Kurum ve | kapasitesinin güçlendirilmesi ilişkin idari ve beşeri Kuruluşları amacıyla eğitim dokümanları kapasiteyi geliştirmeye yönelik hazırlanacaktır. eğitim programları tasarlanacaktır. Üst politika belgeleri ile kurumsal stratejik planlar daha etkin bir biçimde izlenerek bu belgelerin uygulanma ve birbirlerini yönlendirme düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.792) Tedbir 792.1. Başta Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. Cumhurbaşkanlığı Plan kalkınma planı olmak üzere (S), Hazine ve Maliye Program İzleme ve üst politika belgeleri ve Bakanlığı, Sayıştay, İlgili Değerlendirme Sistemi (CPPİDS) kurumsal stratejik planların Kamu Kurum ve Kuruluşları | vasıtasıyla kalkınma planı, etkin bir biçimde Cumhurbaşkanlığı yıllık programı raporlanmasına yönelik bir ve orta vadeli program izlenecek, izleme ve değerlendirme değerlendirilecek ve sistemi oluşturulacaktır. raporlanacaktır. 2. Kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı, yatırım programı, bütçe ve kurumsal stratejik planların ilişkisi CPPİDS vasıtasıyla güçlendirilecektir. | Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği | güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793) Tedbir 793.1. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. İç denetçi aday belirleme idarelerinde, iç kontrol (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili || sınavı gerçekleştirilecektir. sistemlerinin ve iç denetim Kamu Kurum ve Kuruluşları | 2. İç denetçi adaylarına yönelik uygulamalarının etkinliğini sertifika eğitimi düzenlenecektir. artırmaya yönelik eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yoluyla kapasite artışı gerçekleştirilecektir. Politika oluşturma ve karar alma süreçlerini güçlendirmek amacıyla daha sistematik ve güvenilir veri, istatistik ve bilgi üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.795) Tedbir 795.1. Politika Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Bina ve Konut Nitelikleri oluşturma süreçlerinde karar (| (S), Türkiye İstatistik Araştırması verileri, nüfusun alma, planlama ve izleme Kurumu Başkanlığı, sosyal ve demografik niteliklerine süreçlerinin kanıta dayalı İlgili Kamu Kurum ve ilişkin idari kayıtlara entegre olarak gerçekleştirilebilmesini o! Kuruluşları edilecek; bina/konut, hanehalkı teminen ülkemizde yaşayan ve fert verilerini içeren çok nüfusun sosyo-ekonomik değişkenli istatistiklerin yapısına ilişkin konularda üretilebileceği bütünleşik bir yapı bütünleşik bilgi sağlayacak bir oluşturulacaktır. sistemin kurulması ve düzenli olarak güncellenmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

Eğitimlerden Memnuniyet Oranı 93 84

İç Denetçi Adayları Sertifika Eğitimine Katılan

Adet 0 182 150

Aday Sayısı

Düzenlenen İç Denetçi Aday Belirleme Sınavı

Sayısı

Cumhurbaşkanlığı Plan ve Programlar İzleme ve

Yüzde 60 100 -

Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmesi

Kapsama Giren İdari Kayıtların

Adet 90 95 100

Entegrasyonunun Tamamlanma Oranı

1) Gerçekleşme tahmini

2) Program

2.5.2.3. Yerel Yönetimler

a) Mevcut Durum

2020 yıl sonu itibarıyla, 51 il özel idaresi, 1.390 belediye, 18.286 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üye oldukları 699 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan 2020 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 78.929.602 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,4'tür. Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2020 yılı Aralık ayı itibarıyla 204.569'a düşmüştür. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiş olup bu kapsamda Aralık 2020 itibarıyla belediye ve bağlı idarelerinin şirketlerinde 494.329 kişi istihdam edilmektedir. Belediye birlikleri de dâhil edildiğinde bu sayı 494.997 olmaktadır. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde geliştirilmesi kapsamında mevzuat önerisine ilişkin çalışmalar başlatılmıştır. Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalarla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir. Yerel yönetimler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için büyük finansman gerektiren yatırım projelerinin yanı sıra diğer projeleri için kredi imkanlarını kullanmaktadır. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır. Yerel yönetimlerin mevcut şirketleri ya da yeni kurulacak şirketlerinin faaliyetleri ile kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmaların kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaç ilkeleri gözetilerek yürütülmesi hususunda çalışmalar sürdürülmektedir. Köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve köy yerleşik alanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu kapsamda devam eden sorunların giderilmesi amacıyla 16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa Ek 3'üncü madde eklenerek köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir. 14/07/2021 tarihli ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7332 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nda bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yetmiş beş bini aşan belediyeler 31 Aralık 2022, nüfusu yirmi beş bin ile yetmiş beş bin arasında olan diğer belediyeler ise 31 Aralık 2024 tarihine kadar hayvan bakımevlerini kurmakla yükümlü tutulmuştur. Sokak hayvanlarının rehabilitasyonunun etkinleştirilmesi hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç

Yerel yönetimlerin etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen; dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten; katılımcı, mali sürdürülebilirliği sağlamış, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya kavuşturularak vatandaş memnuniyetinin üst düzeye çıkarılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798) Tedbir 798.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini yönetimlerin hizmetlerinin idari, | Bakanlığı (5), Yerel vatandaşlara standart bir şekilde mali ve teknik asgari Yönetimler sunabilmeleri amacıyla çalışmalar standartları tespit edilecek; bu yürütülecek ve ihtiyaç halinde standartların uygulamasına mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. yönelik mevzuat düzenlemesi apılacaktır. Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.799) Tedbir 799.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Başta yeni kurulan büyükşehir yönetimlerde çalışan personelin | Bakanlığı (S), Yerel belediyeleri olmak üzere yerel niteliğini artırmaya yönelik Yönetimler, Türkiye yönetim personeline eğitimler eğitimler verilecektir. Belediyeler Birliği verilecektir. Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800) Tedbir 800.1. Dezavantajlı Çevre ve Şehircilik 1. Belediyelerin karar alma ve kaynak kesimlerin yerel yönetimlerdeki | Bakanlığı (5), Yerel kullanımında yerindelik ilkesini temsil ve karar alma süreçlerine | Yönetimler sağlamak amacıyla vatandaşların katılım mekanizmaları bilgilendirilmesi ve görüşlerinin güçlendirilecek, kent alınmasını temin edecek konseylerinde belirli bir oranda mekanizmalar geliştirilecek ve katılımı sağlanacak, alınacak denetim rolünü güçlendirecek önemli kararlarda halk düzenlemeler yapılacaktır. oylamasına başvurulabilmesi 2. Kent konseylerine dezavantajlı gibi yollarla yerel hizmet kesimlerin de katılımını sağlamaya sunumunda bu kesimlerin yönelik mevzuatta düzenleme ihtiyaçlarının daha fazla dikkate yapılacaktır. alınması sağlanacaktır. Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801) Tedbir 801.1. Yerel Çevre ve Şehircilik 1. Belediyelerin sundukları hizmetlere yönetimlerde optimum hizmet (| Bakanlığı (5), Yerel vatandaşların erişimini kolaylaştırmak ve coğrafi alan büyüklüğü tespit | Yönetimler ve hizmetlerin sunumunda maliyetleri edilerek yerel hizmet düşürmek için yöntem ve araçların gereklerine uygun, çoklu ölçüt geliştirilmesine yönelik bir analiz tasnif sistemine dayalı yerel çalışması yapılacak olup bu çalışmayı yönetimlerin yeniden takiben ihtiyaca göre mevzuat yapılandırılmasına ilişkin çalışması yapılacaktır. modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 801.3. Büyükşehir Çevre ve Şehircilik 1. Büyükşehir ve büyükşehir ilçe belediyeleriyle büyükşehir ilçe Bakanlığı (5), Yerel belediyelerinin çakışan görev, yetki ve belediyelerinin çakışan yetki ve | Yönetimler sorumluluklarını açık bir şekilde sorumlulukları nedeniyle ortaya tanımlamaya yönelik somut önerileri çıkan hizmet aksamalarının içeren bir rapor hazırlanacak olup bu giderilmesi için görev tanımları çalışmayı takiben ihtiyaca göre etkinlik temelli olarak yeniden mevzuat çalışması yapılacaktır. değerlendirilecektir. Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802) Tedbir 802.3. Sokak Tarım ve Orman i. Belediyeler tarafından yürütülen hayvanlarına yönelik yapılacak (| Bakanlığı (5), Yerel sokak hayvanlarının rehabilitasyonu düzenlemelerin ve önlemlerin Yönetimler projeleri kapsamında en az 10 barınak etkinleştirilmesini sağlayacak projesi desteklenecektir. mekanizmalar oluşturulacak, yerel yönetimlerin sokak hayvanlarının rehabilitasyonu projeleri desteklenecektir. 2.5.2.4, Kamuda İnsan Kaynakları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla kamuda istihdam edilen 4.834.208 personelin 2.960.924'ü kadrolu, 529.037'si sözleşmeli ve 1.237.220si işçi statüsündedir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş sonrasında kamu personel rejimine ilişkin olarak kamu kurumları arasındaki görevlerin düzenlenmesine devam edilmiştir. 21/04/2021 tarihli ve 31461 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 73 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Söz konusu Kararnameyle kamu personel rejimine ilişkin Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Ale ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına görev, yetki ve sorumluluklar verilmiştir. Covid-19 pandemisiyle birlikte kamu kurumlarında da çalışma yöntemlerinde farklılıklara gidilmiştir. Uzaktan çalışma süreci sona erdikten sonra da kamu kurumlarında toplantılar ve işlemler kısmen çevrimiçi uygulamalar üzerinden gerçekleştirilmeye devam edilmiştir. Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin artırılması, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. Covid-19 pandemisi ile beraber kamu (personeline oyönelik (eğitimlerin oteknolojik (ilerlemeler (o doğrultusunda çeşitlendirilmesinin Önemi artmıştır. Kamu personelinin işe alımı, terfisi, disiplin ve ödüllendirme sistemi, personel dağılımında dengenin sağlanması gibi kamu personel yönetimine ilişkin süreçlerin gözden geçirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Topluma kaliteli hizmet sunan, değişen koşullara uyum yeteneği yüksek ve daha verimli bir kamu personel sistemi oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

w , Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasiteleri güçlendirilecektir (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 805.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Kamuda liyakat esaslı, veriye dayalı | kurum ve kuruluşlarındaki (o Kaynakları Ofisi (5), ve yenilikçi bir insan kaynakları | personel birimlerinin insan (| Çalışma ve Sosyal sisteminin yaygınlaştırılması amacıyla kaynakları yönetimi Hizmetler Bakanlığı, Bakanlıkların personel birimlerinin anlayışıyla yapılandırılması | Hazine ve Maliye kapasiteleri güçlendirilecektir. ve bu birimlerin Bakanlığı, Strateji ve 2. Kamu İş Envanteri oluşturulacaktır. kapasitesinin Bütçe Başkanlığı, Kamu (| 3. Kamudaki istihdam ihtiyaçlarının güçlendirilmesi Görevlileri Sendikaları, şeffaf ve nicel yöntemlerle sağlanacaktır. İlgili Kamu Kurum ve öngörülebilir şekilde belirlenmesi Kuruluşları amacıyla çalışmalar yapılacaktır. Strateji ve Bütçe 4. Kamu personeli bilgi sistemi, Başkanlığı (S), İlgili istihdam edilen kamu personeline Kamu Kurum ve ilişkin bilgilerin T.C. kimlik numarası Kuruluşları esas alınarak tutulmasına ve kamu kurum ve kuruluşlarının kadro/pozisyon durumları, atama izinleri gibi diğer hususlara yönelik anlık veri paylaşımına izin verecek şekilde yenilenecek ve bu sistemin kamu kurum ve kuruluşlarınca kullanılan diğer sistemler ile entegrasyonu sağlanacaktır. 2.5.2.5. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. e-Devlet Kapısına yeni hizmetler dâhil edilmiştir. Ekim 2021 itibarıyla; e-Devlet Kapısı üzerinden 824 kurum ve kuruluşun 6.001 hizmetine ulaşılabilmekte, Kapının mobil uygulamaları üzerinden de 3.205 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Bu hizmetlerden aynı dönem itibarıyla 56,7 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade edebilmektedir. 2021 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı ise geçtiğimiz yıla göre yaklaşık 7,5 puan artarak yüzde 58,9 olmuştur. AB tarafından yayımlanan 2020 e-Devlet Kıyaslama Raporuna göre Türkiye, kullanıcı odaklılık ve temel sağlayıcılar başlıklarında sırasıyla yüzde 90 ve yüzde 73'lük oranlarla yüzde 86,5 ve yüzde 61,4 seviyesinde olan AB (27-49) ortalamalarının üzerinde bir performans ortaya koyarken; şeffaflık başlığında yüzde 62'lik bir oran ile yüzde 65,6 olan AB (27-9) ortalamasına yakın bir seviye elde etmiştir. 2021 Yılı Yatırım Programında 297 BİT yatırım projesi için yaklaşık 5,9 milyar TL ödenek ayrılmıştır. Bu toplamdan en fazla payı, yüzde 51 ile İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, SGK ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin de yer aldığı Diğer Kamu Hizmetleri sektörü almıştır. Bu sektörü yüzde 23'lük payla Eğitim sektörü takip etmiştir. BİT içerikli projelerde, bilgi sistemlerinin idamesine yönelik harcamaların ağırlığı artmıştır.

b) Amaç

Kamu hizmetlerinin kullanıcı odaklı bir bakış açısıyla, etkinliği ve birlikte işlerliği sağlayacak modernizasyon ve süreç iyileştirmeleri yapılarak elektronik ortama taşınması ve e-Devlet Kapısından hizmet sunumu ve kullanımının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

e-Devlet çalışmaları kullanıcı odaklı hizmet sunumu ve kamu yönetiminin etkinleştirilmesi bakış açısıyla yürütülecek, hizmet sunum kanalları iyileştirilecek ve kanal çeşitliliği artırılacak, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.808) Tedbir 808.4. Hizmet Cumhurbaşkanlığı 1. e-Devlet Mobil Platformunda sunumunda mobil hizmetler Dijital Dönüşüm Ofisi sunulması planlanan hizmetlerin başta olmak üzere kanal (S), TÜRKSAT analizleri yapılacak ve kurumların çeşitliliği artırılacak ve entegre hizmetleri mobil platform dezavantajlı kesimlerin üzerinden sunulacaktır. erişimini artırmaya yönelik çalışmalara öncelik verilecektir. e-Devlet çalışmalarına ilişkin yönetişim ve koordinasyon yapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.810) Tedbir 810.2. e-Devlet Cumhurbaşkanlığı 1. Gelişen teknolojiler ile yeni çalışmalarında merkezi Dijital Dönüşüm Ofisi (o | eğilimler doğrultusunda, kamuda yönetim ve yerel yönetimler | (5) dijital dönüşümü hızlandıracak arasında işbirliği ve politika önerilerini geliştirmek üzere, koordinasyon artırılacaktır. OECD ile işbirliği içerisinde Dijital Devlet Incelemesi çalışması gerçekleştirilecektir. 2. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Planının hazırlanması çalışmalarına başlanacaktır. e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812)

gerçekleştirilebileceği Merkezi Kamu

Veri Alanının hayata geçirilebilmesi için

hedef mimarilerin hazırlanmasına

yönelik çalışmalara başlanacaktır.

3. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem

| Planının hazırlanmasına yönelik

alışmalara başlanacaktır.

Tedbir 812.4. Kamu iş | Cumhurbaşkanlığı 1. Platformun geliştirilmesine yönelik süreçlerini iyileştirmek i Dijital Dönüşüm Ofisi kavramsal ve terminolojik yapı üzere Merkezi Servis (S), TÜRKSAT belirlenerek doğrulama testleri Tasarım Platformu yapılacaktır. kurulacaktır. | 2. Doğrulama testlerinden alınacak | sonuçlar doğrultusunda Platformun kurulumuna ilişkin yol haritası hazırlanacaktır. Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılımlar yaygınlaştırılacak ve bu alanda kurumsal kapasite geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.813) Tedbir 813.2. Açık kaynak Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Kamu kurumlarının açık kaynak kodlu kodlu yazılımlara geçişe | Dönüşüm Ofisi (5), İlgili | yazılım kullanımına geçiş planlarının yönelik kurumsal planlar | Kurum ve Kuruluşlar hazırlanması için ilgili kurum ve hazırlanacaktır. | kuruluşların koordinasyonu | sağlanacaktır. Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve kamu hizmetlerinin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.814) Tedbir 814.2. Kamu | Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Kamu kurum ve kuruluşlarına ait alan kurumlarında bilgi güvenliği | Dönüşüm Ofisi (S), TSE, adlarının kullanımı ve takibiyle ilgili yönetim sistemi kurulması ve (| TÜBİTAK mevzuat ve altyapı çalışmaları denetlenmesine yönelik usul (|| yürütülecektir. , ve esaslar belirlenecek, | 2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve hazırlanacak rehberlerle bu denetlenmesine ilişkin usul ve esaslara konuda kamu kurumlarına yol yönelik düzenleme yapılacaktır. gösterilecektir. 3. Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi kapsamında kamu personeline çevrimiçi | eğitimler verilecektir. Tedbir 814.3. Siber | Ulaştırma ve Altyapı 1. Siber güvenlik tatbikat altyapısına güvenlik tatbikatları | Bakanlığı (5), yeni senaryolar dahil edilecek ve bir düzenlenecektir. | Cumhurbaşkanlığı Dijital | siber güvenlik tatbikatı | Dönüşüm Ofisi, BTK gerçekleştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2020 2021(1) 2022(2)

e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3) Yüzde 51,2 58,9 (4) 60 e-Devlet Hizmetleri Memnuniyet Oranı (5) Yüzde 98,3 99 99 e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı Milyon Kişi 52 57 60 e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısı Adet 5167 6100 6500 (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığında bulunan bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlananların oranıdır.

(4) 2021 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonucudur.

(5) Çok memnun, memnun ve orta düzeyde memnun olanların toplamıdır. 2.5,2.6. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.2.6.1. Uluslararası İşbirliği için Ulusal Kapasite

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları (RKY) bölgede yaşanan siyasi gelişmelerin getirdiği insani yardım boyutu odağa alınarak son yıllarda hızlı bir artış göstermiştir. Bu kapsamda 2013 yılında 3,3 milyar ABD doları olan RKY tutarı 2020 yılında 8,13 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyeleri arasında yer alan Türkiye, 2016 yılından itibaren BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları alt hedeflerinden birisi olan binde 7 RKY/GSMH oranına ulaşan ülkeler arasında lider konumunu sürdürmektedir. 2013 yılında binde 4 olarak gerçekleşen Türkiye'nin RKY/GSMH oranı 2020 yılında binde 11,3 olmuştur. TABLO 11: 74- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2013 | 2014 ( 2015 ( 2016 | 2017 | 2018 | 2019 2020 RKY (Milyon ABD 3308 | 3591 | 3919 o 6488 | 8143 | 8612 8667 | 8130 Doları) RKY / GSMH (Binde) 4,0 4,5 5,0 7,6 9,5 11,0 11,5 113 | Kaynak: TİKA, Dünya Bankası, OECD 2020 yılında Türkiye'nin ikili resmi kalkınma yardımlarının toplamı 8 milyar ABD dolarını aşmıştır. Bu yardımlardan yararlanan ilk 10 ülke sırasıyla Suriye, Arnavutluk, Irak, Afganistan, Filistin, Somali, Kazakistan, Kırgızistan, Bosna Hersek ve Tunus'tur. Türkiye'nin kalkınma yardımları, 2010 yılından bu yana bölgede yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle büyük oranda insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. Bu durum, Türkiye'nin söz konusu alanda sürdürmekte olduğu özgün uygulamalarına kritik bir insani kalkınma boyutu eklemiştir. Bunun bir yansıması olarak 2020 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen resmi kalkınma yardımlarının yüzde 90'ı insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2020 yılında 7,27 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. TABLO II: 75- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı (Milyon ABD Doları 2013 | 2014 | 2015 | 2016 (o 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | İl | Güney / Orta Asya oo| 484 | 454| 256, 1s o 124) 256, 166) 106) İ . Orta Doğu 1770 | 2500 | 2988 | 5943 o 7325) 6745) 7666 | 7474 | Amana Doğu 98 | 14| 222 | 180 o 227) 218) 233 | 98 Afrika 782 | 383 | 163 | -306(1) 153 | 135) 4103) o 75| Uzak Doğu 18 | 26 6) 13 20 | 8 13 | 9 Amerika Kıtası 4 4) ©) 6 0) 21 2, 5. Diğer 3 1, 169| 198 540 | 1.050) 267) 266| Toplam, | | 3160 3502 | 3845 | 6237 79512), 8433) 8469) 8037| Kaynak: TIKA

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.

(2) Net iki taraflı kalkınma yardımı miktarıdır.

Resmi kalkınma yardımlarına ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STK'ların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiye'nin toplam yardımlarının büyüklüğü 2020 yılında 8,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalamasının üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumuna gelen Türkiye'de, sivil toplumun ve özel sektörün kalkınma işbirliklerindeki rolü de artma eğilimindedir. 2014 ile 2020 yılları arasında Türk STK'lar tarafından 3,7 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar şeklinde 5 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir. 2020 ve 2021 yılları içerisinde Covid-19 pandemisi nedeniyle oluşan ortam ve zorluklardan dolayı gelişmekte olan ülkeler dâhil çoğu ülke sağlık ve acil sağlık hizmetlerinde yardım alır ülke konumuna gelmiştir. Konjonktürün oluşturduğu zorluklara rağmen Türkiye tarafından Afrika'da 44, Avrupa'da 43, Asya'da 33, Amerika'da 22, Okyanusya'da da 15 ülke olmak üzere toplam 157 ülkeye ve sekiz uluslararası kuruluşa yardım gerçekleştirilmiştir. Önümüzdeki dönemde ülkemiz kalkınma yardımı ve insani yardımlar alanındaki aktif tutumunu yeni yaklaşımlarla sürdürmeye devam edecektir. Bu kapsamda, insani yardım alanında düzenlenen uluslararası toplantılarda Türkiye'nin özellikle Suriyelilere yaptığı yardımlar dâhil olmak üzere gerçekleştirilen insani yardım ve müdahale çalışmaları hakkında bilgi paylaşımı ve farkındalık artırılmasına yönelik çabalar sürdürülecektir. Kalkınma yardımlarının hacminin ve kapsamının genişlemesiyle birlikte yeni planlama, uygulama, koordinasyon, izleme ve değerlendirme araçlarına duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Bu doğrultuda, On Birinci Kalkınma Planında yer alan Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği bölümü altındaki kalkınma işbirliği mevzuatı ve Türkiye'nin kalkınma işbirliği temel politika ve strateji belgesi hazırlanması eylemleri ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bunlara ilaveten ülkemizin her alanda artan imkân ve kabiliyetleriyle orantılı olarak dış politikamızın genişleyen perspektifi doğrultusunda, açılım ve ortaklık politikalarımızla uzak coğrafyalarla bağlarımızın güçlendirilmeye devam edilmesi, hâlihazırda dünya üzerindeki en geniş beşinci diplomatik temsilcilik ağımızın daha da genişletilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Türkiye'nin insani yardımları da içeren uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerinin, ülkemizin ve bölgemizin istikrarı ve ihtiyaçları ile uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan mevcut yükümlülüklerimiz dikkate alınarak, kapsayıcı ve stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülerek ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— . Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerine ilişkin ülke ve bölge bazında öncelik ve stratejiler belirlenecek, kamu kurumlarının bu kapsamdaki çalışmalarının bu öncelik ve stratejiler doğrultusunda, birbiriyle uyumlu bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.818) Tedbir 818.1. Türkiye'nin Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Kalkınma işbirliği ve dış yardım kalkınma yardımları alanında (S), Dışişleri Bakanlığı, konularında kurumlar arası kullanageldiği yöntem ve Hazine ve Maliye Bakanlığı, koordinasyonun sağlanması ile yetki uygulamalardaki esnekliği AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu | ve sorumluluk alanlarının yitirmeden kalkınma Kurum ve Kuruluşları düzenlenmesi amacıyla başlatılan yardımlarının etkinliğini kalkınma işbirliği mevzuatına ilişkin artırmak; bu alandaki kurumsal, çalışmalar tamamlanacaktır. beşeri, mali, hukuki altyapıyı güçlendirmek ve ilke ile öncelikleri ortaya koymak üzere hazırlıkları devam eden kalkınma işbirliği mevzuatı tamamlanacaktır. GN Tedbir 818.2. Türkiye'nin Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Ulusal Strateji Belgesi çalışmaları kalkınma yardımlarının etkinliğini | (), Dışişleri Bakanlığı, tamamlanacaktır. artırmak üzere bir ulusal strateji | Hazine ve Maliye Bakanlığı, belgesi hazırlanacaktır. AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 818.3. Ülkemiz Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Program döneminde bir ülkeye tarafından yapılan yardımların, (5), yönelik strateji belgesi hazırlanacaktır. EAGÜ'ler de dâhil olmak üzere Dışişleri Bakanlığı, 2. Hazırlanan ülke stratejilerinin hedef ülkelerde kapasite artırma | Kültür ve Turizm Bakanlığı, uygulamaya yönelik izleme ve ve karşılıklı ekonomik ve ticari Ticaret Bakanlığı, değerlendirmesi yapılacaktır. ilişkilerin geliştirilmesine de katkı | AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu sunacak bir anlayış çerçevesinde | Kurum ve Kuruluşları kullandırılmasını teminen ülke stratejileri geliştirilecektir. NN Kamu, özel sektör ve STK'ların kalkınma yardımlarının eşgüdüm içerisinde verilmesi, verilerin sağlıklı bir şekilde toplanabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.819) Tedbir 819.1. Türk STK'ları ve | Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Ulusal strateji çalışmaları özel sektörünün müstakil yardım / (5), Dışişleri Bakanlığı, Kültür | çerçevesinde ülkemizde kalkınma faaliyetlerinin stratejik bir ve Turizm Bakanlığı, yardımı faaliyetinde bulunan STK'lar yönelimle ele alınması ve kamu (| Hazine ve Maliye Bakanlığı, ve özel sektör kuruluşlarıyla istişare ile koordinasyon içerisinde Ticaret Bakanlığı, toplantıları gerçekleştirilecek ve yürütülmesi sağlanacaktır. TİKA, YTB, AFAD, TMV, sonuçları raporlaştırılacaktır. TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 819.2. Kamu Kültür ve Turizm 1. Kalkınma yardımlarına ilişkin kurumları, mahalli idareler ve | Bakanlığı (S), verilerin toplanması ve STK'lar tarafından sağlanan Dışişleri Bakanlığı, raporlanmasına yönelik kalkınma yardımlarına ilişkin Hazine ve Maliye düzenlemeleri içeren verilerin toplanması ve Bakanlığı, İçişleri Cumhurbaşkanlığı Genelgesi hazırlık raporlanmasına ilişkin mevcut | Bakanlığı, Strateji ve çalışmaları tamamlanacaktır. mevzuat güncellenecektir. Bütçe Başkanlığı, AFAD, YTB, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 819.3. Kalkınma Kültür ve Turizm 1. Kalkınma yardımlarına ilişkin yardımlarına ilişkin verilere Bakanlığı (S), Strateji ve | verilerin toplanması ve raporlanması yönelik bilişim altyapısı Bütçe Başkanlığı, işlemlerinde kullanılan TİKA Faaliyet güçlendirilecektir. Dışişleri Bakanlığı, Bilgi Portföy Sistemi, ihtiyaç analizi Hazine ve Maliye yapılmak suretiyle geliştirilecektir. Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, YTB, AFAD, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarının koordinasyonu ülke içi ve uluslararası planda güçlendirilecek, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.820) Tedbir 820.2. Türkiye'nin İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnsani yardımların daha verimli uluslararası insani Dışişleri Bakanlığı, yapılabilmesi için çalışmalara temel yardımlarının mevcut durum Hazine ve Maliye oluşturacak mevcut durum analizi değerlendirmesi yapılacaktır. Bakanlığı, Sağlık hazırlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk Kızılayı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 820.5. İnsani İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnsani yardımlar hakkında yapılan yardımlarımızın tanıtımında Dışişleri Bakanlığı, güncel haber ve açıklamalar sosyal medya araçlarının daha | Hazine ve Maliye AFAD'ın kurumsal sosyal medya etkili ve yaygın kullanılmasını | Bakanlığı, Sağlık hesaplarında ve internet sitesinde teminen ilgili kuruluşlarımızın o | Bakanlığı, Strateji ve farklı dillerde uluslararası internet sayfalarında yabancı (| Bütçe Başkanlığı, İletişim ( kamuoyuyla paylaşılacaktır. dilde ve güncel bilgilere yer Başkanlığı, TİKA, verilmesi sağlanacaktır. Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk Kızılayı, İlgili Kamu | Kurum ve Kuruluşları

bu alandaki faaliyetleri Maliye Bakanlığı, Sağlık

hakkında uluslararası topluma | Bakanlığı, TİKA, Diyanet yönelik düzenli bilgilendirme İşleri Başkanlığı, Türk yapılacaktır. Kızılayı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821) Tedbir 821.1. Türk STK'ların (| | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Ülkemizde yer alan STK'ların

tarafından bu kriterlere uyan AFAD, Türk Kızılayı,

STK'ların akreditasyonu İlgili Kamu Kurum ve

yapılacaktır... Kuruluşları Ni Ni Ni

Tedbir 821.2. Uluslararası Strateji ve Bütçe 1. Uluslararası Kalkınma İşbirliği Bilgi kuruluşlar, yabancı yardım Başkanlığı (S), Dışişleri Sistemi (UKİBS), göç alanında kuruluşları, yabancı diplomatik Bakanlığı, İçişleri gerçekleştirilecek program ve projeleri misyonlar ve uluslararası STK'lar | Bakanlığı, AFAD, Göç kapsayacak şekilde geliştirilecek ve gibi kalkınma işbirliği alanındaki | İdaresi Genel Müdürlüğü, | sistemin ilgili ulusal ve uluslararası tüm aktörlerin Türkiye'de İlgili Kamu Kurum ve paydaşlar tarafından kullanımına yürüttükleri faaliyetlerin Kuruluşları imkân sağlanacaktır. ülkemizin ulusal politikalarıyla uyumuna ilişkin işbirliği mekanizması oluşturulacaktır. Ülkemizin yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.822) Tedbir 822.2. Kamu Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Yılda dört dönem halinde Dış Görev kurumlarının dış ilişkiler Strateji ve Bütçe Yönlendirme Kursları düzenlenecektir. birimlerinde çalışan personelin Başkanlığı, İlgili Kamu 2. İhtiyaç halinde kamu kurumlarının yabancı dil, ülke uzmanlığı, Kurum ve Kuruluşlarının dış ilişkilerle görevli personeline diplomasi ve müzakere becerileri | Dış İlişkiler Birimleri yönelik protokol, müzakere teknikleri gibi yetkinlikleri geliştirilecek, bu ve dış politika konularında seminerler birimlerin idari ve teknik düzenlenecektir. kapasitesi güçlendirilecektir. Türkiye'nin çeşitli alanlarda edinmiş olduğu kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle etkin bir şekilde paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.823) Tedbir 823.1. Alıcı ülkelerdeki | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Alıcı ülkelerle diplomatların eğitimi kamu personeline yönelik olarak | Strateji ve Bütçe alanında işbirliğine zemin hazırlayacak kalkınma alanında sistematik ve | Başkanlığı, mutabakat zabıtları imzalanacaktır. düzenli eğitim programları Dışişleri Bakanlığı, 2. Alıcı ülke diplomatlarına protokol, uygulanması amacıyla Hazine ve Maliye dış politika ve müzakere teknikleri kurumsallaşma sağlanacaktır. Bakanlığı, YTB, AFAD, konularında yerinde ve ülkemizde İlgili Kamu Kurum ve ikili/çok taraflı eğitim programları Kuruluşları düzenlenecektir. 3. Alıcı ülkelerle diplomatların eğitimi konusunda fikir alışverişi amacıyla diplomasi akademileri arasında ziyaretler gerçekleştirilecektir. Tedbir 823.2. Bölge ülkeleri (| Kültür ve Turizm 1. Ülkemiz dış politikası öncelikleri başta olmak üzere yakın Bakanlığı (S), çerçevesinde belirlenecek ülkelerin işbirliği içinde olduğumuz Dışişleri Bakanlığı, kalkınma çabalarına destek olmak | | ülkelerin kalkınma çabalarına O Strateji ve Bütçe amacıyla ülkemiz tecrübesi destek verilmek üzere Başkanlığı, TİKA, YTB, aktarılacak, bu bağlamda kalkınma “chirliği Ilgili Kamu Kurum ve işbirliği program, proje ve kalkınma işbirliği programları Kuruluşları faaliyetleri gerçekleştirilecektir. yürütülecektir. 2. Beşeri ve Sosyal Kalkınma | Araştırmaları Destek Programı ile | | ülkemiz tecrübesinden hareketle | hedef ülkelerin kalkınma politikalarında kullanabilecekleri || | nitelikli bilginin üretimini sağlayacak | araştırma projelerine destek | verilecektir. | Tedbir 823.5. Türkiye'nin Kültür ve Turizm 1. Ülkemiz kalkınma tecrübesinin, | kalkınma tecrübesinin diğer Bakanlığı (S), Dışişleri kalkınma işbirliği açısından öncelikli | ülkelere aktarılmasını teminen © Bakanlığı, Strateji ve ülkelere aktarılması amacıyla içerik üretimi, etkinlik Bütçe Başkanlığı, TİKA, | ülkemiz ilgili kurum ve kuruluşlarının | düzenlenmesi gibi farkındalık o YTB, TRT, Anadolu katkılarıyla içerik üretimi çalışmaları | artırıcı faaliyetler Ajansı, İlgili Kamu yapılacak ve etkinlikler | yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları düzenlenecektir. | 2. Hedef kardeş toplulukların sosyoekonomik durumlarının | geliştirilmesi amacıyla eğitim, sağlık, medya ve sivil toplum alanlarında kapasite geliştirme ve mesleki eğitim programları düzenlenecektir. | 2.5.2.6.2. Bölgesel İşbirlikleri

a) Mevcut Durum

Ülkemiz, başta üyesi olduğu bölgesel kuruluşlar nezdinde olmak üzere bölgesinde barış, huzur ve refahın yayılmasına yönelik çok taraflı kalkınma işbirliği kapsamında politikalar üretmeye devam etmektedir. Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) ile Türk Konseyi ve TÜRKSOY gibi hükümetler arası kuruluşların işbirliği çabalarına aktif katkı verilmekte olup bu kuruluşların yürüttükleri faaliyetlerin sonuç odaklı program ve projelere yoğunlaştırılması yönündeki girişimler sürdürülmektedir. . — Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesine katkı sağlayacak Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçüncü Zirvesinin bu yıl gerçekleştirilmesi için Afrika Birliği ile koordineli şekilde gerekli çalışmalar yürütülmektedir. Birleşmiş Milletler Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonundaki (UNESCAP) karar alma süreçlerinde etkili olmak üzere girişimler, Türkiye'nin görünürlüğünün artırılması için ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının eş güdümü sağlanarak sürdürülmektedir. Türkiye-AB Vize Serbestisi Yol Haritasında kayıtlı kriterlerin karşılanması konusunda üst düzey temaslara ve çalışmalara devam edilmiştir. Türkiye-AB arasında kritik tematik konularda işbirliğine yönelik olarak AB ülkelerinin üst düzey temsilcileri ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK), faaliyetlerini İSEDAK Stratejisi çerçevesinde sürdürmektedir. İSEDAK Stratejisi kapsamında, 6 işbirliği alanındaki (Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarım, Yoksulluğun Azaltılması ve Mali İşbirliği) Çalışma Grupları, üye ülke uzmanlarını düzenli olarak bir araya getirmektedir. Söz konusu alanlarda bilgi üretilmesi, iyi uygulamaların paylaşılması ve üye ülkeler arasında politikaların yakınlaştırılması çabaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda, 2013-2021 yılları arasında 101 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilmiş ve 95 araştırma raporu hazırlanmıştır. Stratejinin bir diğer uygulama aracı olan İSEDAK Proje Finansmanı mekanizması kapsamında üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafından hibe desteği sağlanmaktadır. 2014-2019 yılları arasında 24 İİT ülkesi ve üç İİT kuruluşu tarafından toplam 83 proje uygulanmış, bu projelerden 53 İİT ülkesi yararlanmıştır. 2020 yılında uygulanması planlanan 22 projenin uygulanması, Covid-19 pandemisi nedeniyle 2021 yılına ertelenmiştir. Yeni seçilen projelerle birlikte 2021 yılında toplam 26 projenin başarıyla tamamlanması planlanmaktadır. İSEDAK tarafından Covid-19 pandemisinin etkilerini hafifletmek amacıyla çeşitli sektörlerde üye ülkelere mali destek sağlanması öngörülmüştür. İSEDAK Covid-19 Müdahale Programı kapsamında 2021 yılında farklı ülkelerden dokuz projeye destek verilmektedir. İlgili programın 2022 yılında da sürdürülmesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca ülkemizin sahip olduğu bilgi ve tecrübenin Filistin'e aktarılarak Filistin'le siyasi, ekonomik ve kültürel bağlarımızın güçlendirilmesi için Kudüs'e yönelik 2020 yılı içerisinde İSEDAK kapsamında bir mali destek programı başlatılmıştır. Program, Filistin'in başkenti Kudüs'ün turizm destinasyon kapasitesinin artırılarak, Kudüs'ün İslami öneminin ortaya konulmasını ve Kudüs özelinde Filistin kimliğinin güçlendirilmesini hedeflemektedir. Program vesilesiyle, Kudüs'teki ticaret, ekonomi, kültür, din ve eğitim alanları turizm sektörüyle eklemlenerek Filistin'in ekonomik ve sosyal kalkınmasına bütüncül bir katkı verilmesi hedeflenmektedir. Söz konusu program kapsamındaki projeler; Kudüs'teki turizm altyapısını analiz etmeyi, Kudüs'e yönelik yüksek turist potansiyelinin bulunduğu belirli ülkelerin pazar analizini yapmayı; Doğu Kudüs'ün imajının dünya çapında artırılması için görsel, işitsel ve yazılı tanıtım materyali üretmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, turizm sektöründeki kamu, STK ve özel sektör çalışanlarına eğitimler verilerek mesleki standartların ve temel yeteneklerin sektördeki personele kazandırılması hedeflenmektedir. Söz konusu program kapsamında turizm alanında altı farklı projeye destek verilmektedir. Öte yandan her üç program kapsamında 2022 yılında desteklenmesi planlanan projelere ilişkin başvuru, değerlendirme ve seçim aşamalarına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. TABLO 11: 76- İSEDAK Stratejisiyle Artan Faaliyet Hacmi II Ed. © OO | 2013 | 2014 2015 | 2016 (2017 2018 | 2019 2020(1) /2021(2) | Uluslararası Toplantı Sey | 17 | 17 18 16| 16 16 | 16 13 18 | N | l İ | İSEDAK Yayınları | 3) 3, 4) | 3 3, 33 27 24 | Uygulanan Proje Sayısı | | OoO-|o 8 i4 9 3, 17 2 2 41 |

(1) 2020 yılında küresel pandemi nedeniyle sadece Kudüs Programı içerisindeki projeler uygulanabilmiştir.

(2) 2021 Kasım ayı itibarıyla geçerli veriler.

TABLO II: 77- Türkiye'nin İİT Üyesi Ülkelerle Dış Ticareti 2021(1) İhracat 45,1 412 48 | 399 | 243 İthalat 320 28,4 —5 2,6 | 83 | Dış Ticaret Dengesi 34 28 | 200 | 103 | 10 | Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran Dönemi

2019 yılında Türkiye'nin İİT üyesi ülkelere yönelik dış ticaret fazlası 20 milyar ABD doları iken 2020 yılında bu miktar 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021' in ilk altı ayında, İİT üyesi ülkelere yapılan ihracat 24,3 milyar ABD doları, ithalat ise 13,3 milyar ABD dolarıdır. İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC)'dir. Hukuki zemini tamamlanan sistemin fiili işlerlik kazanması için son aşamaya gelinmiştir. Bu kapsamda, 36'ncı İSEDAK Bakanlar Toplantısının ilgili kararları uyarınca, 1-2 Haziran 2021 tarihlerinde düzenlenen Ticaret Müzakereleri Komitesi toplantısında 1 Temmuz 2022 TPS-OIC'in uygulama tarihi olarak kararlaştırılmış ve katılımcı ülkelerden ulusal düzenlemelerini bu tarihe kadar tamamlamaları istenmiştir. TPS-OlC'in fiili işlerlik kazanması için gerekli hazırlıklar sürdürülmektedir. AB'ye katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. AB tarafından 2007-2013 bütçe döneminde sağlanan 4,7 milyar Avroluk fon, ülkemizin AB'ye üyelik hedefleri çerçevesinde kullanılmıştır. AB, 2014-2020 bütçe dönemi için ülkemize başta 4,5 milyar Avro fon tahsis etmişse de, süreç içerisinde yapılan fon kesintileri sonucunda toplam tutar 3,2 milyar Avroya kadar inmiştir. 2021 yılında pandeminin yarattığı etkiler bazı gecikmelere neden olmuş, ancak alınan tedbirler ve AB makamlarıyla sürdürülen işbirliği sayesinde proje ve programların etkin ve etkili bir biçimde uygulanmasına devam edilmiş ve herhangi bir fon kaybı yaşanmamıştır. 2014-2020 dönemine ait proje ve programlar önümüzdeki yıllarda da devam edecek olup uygulamanın etkili, verimli ve sürdürülebilir bir biçimde ve herhangi bir fon kaybına mahal verilmeden devam ettirilmesi yönünde gerekli tüm tedbirler alınmıştır. Mali İşbirliğinin 2021-2027 dönemine ilişkin proje ve program hazırlıkları 2021 yılında da devam etmiştir. 2020 yılında Avrupa Komisyonu'na iletilmiş olan toplam 3,5 milyar Avro bütçeli proje paketi kapsamında, Avrupa Komisyonu tarafından 2021 ve 2022 bütçe dönemlerinden fonlanabileceği belirtilen projelerin uygulamaya hazır hale getirilmesi yönünde çalışmalar yapılmıştır. Ayrıca, 2021- 2027 dönemine ilişkin programlama ve strateji belgelerinin müzakere ve hazırlık süreçleri de tekemmül ettirilmiştir.

b) Amaç

İslam ülkeleri, AB, diğer bölge ülkeleri ve bölgesel oluşumlarla siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlarda ilişkilerin artırılması ile çok taraflı ve bölgesel işbirliklerinden daha etkin yararlanılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler |

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler İl

Ülkemizin uluslararası sekretarya hizmetlerini yürüttüğü İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik | ve Ticari Daimi Komitesinin (İSEDAK), İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarını ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerilerini ele alan, bilgiye dayalı politika diyalog platformu olma özelliği pekiştirilecek ve bu kapsamda milli kurumlar arası eşgüdüm güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.826) | Tedbir 826.1. İSEDAK Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Sekretaryasının kurumsal || Sekretaryasının kurumsal ve Başkanlığı (5) kapasitesinin güçlendirilmesi | beşeri kapasitesi kapsamında internet tabanlı | güçlendirilecekir. | Şi programlar geliştirilecektir. N Tedbir 826.2. İSEDAK Milli Strateji ve Bütçe 1. Milli Koordinasyon Komitesi'nde | Koordinasyon Komitesi Başkanlığı (5), İSEDAK alınan kararların takibi ve uygulanması | aracılığıyla İslam ülkeleri ile Milli Koordinasyon sağlanacaktır. | ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi | Komitesine Üye | bağlamında ulusal eşgüdümün (| Bakanlıklar ve Diğer İlgili | tesisi için ilgili kamu Kamu Kurum ve kurumlarının aktif bir biçimde Kuruluşları İl yönlendirilmesi sağlanacaktır. | Tedbir 826.4. İSEDAK Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Çalışma Grubu | Stratejisi kapsamındaki çalışma Başkanlığı (S), Dışişleri toplantılarının düzenlenmesine devam | grubu faaliyetleri, ISEDAK proje | Bakanlığı, Ticaret edilecek olup Çalışma Gruplarında | finansmanı ve diğer Bakanlığı, Hazine ve ülkemizin tecrübesinin aktarılmasına | mekanizmalar kapsamında üye Maliye Bakanlığı, yönelik ilgili kurum ve kuruluşlarla ülkelerin kapasite geliştirme Ulaştırma ve Altyapı etkin bir koordinasyon sağlanacaktır. | projelerine teknik ve mali Bakanlığı, Aile ve Sosyal 2. İSEDAK Proje Finansmanı | destekler sürdürülecektir. Politikalar Bakanlığı, Kültür kapsamında projeler desteklenecektir. | ve Turizm Bakanlığı, Tarım | 3. ISEDAK Covid-19 Müdahale | ve Orman Bakanlığı, Programı kapsamında küresel salgının | Türkiye Kalkınma ve İİT ülke ekonomileri üzerindeki Yatırım Bankası olumsuz etkisinin azaltılmasına katkı sağlayacak projeler desteklenecektir. | 4. ISEDAK Kudüs Programı | kapsamında Doğu Kudüs'ün turizm | altyapısının güçlendirilmesine ve bu | çerçevede yoksullukla mücadeleye | katkı verecek projeler hayata geçirilecektir. | İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan yada | ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam | ettirilecektir. (Kalkınma Planı p.827) | Tedbir 827.1. Ülkemizde Ticaret Bakanlığı (S), 1. İİT Tahkim Merkezi faaliyetlerine kurulması kararı alınan İİT Dışişleri Bakanlığı, başlayacaktır. | Tahkim Merkezi ve TT Polis Strateji ve Bütçe | Işbirliği ve Koordinasyon Başkanlığı, | Merkezi birimlerinin kurulma (| TOBB | çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 827.2. İslam ülkeleri | Hazine ve Maliye 1. İSEDAK Altın Borsası Projesi ile ekonomik ilişkilerin Bakanlığı (S), Dışişleri kapsamında, İİT Borsalar Forumu | geliştirilmesi kapsamında Bakanlığı, Strateji ve da dahil olmak üzere projenin ülkemizin öncülük yaptığı Bütçe Başkanlığı, SPK, ilerletilebilmesi için işbirliği çabaları | İSEDAK Altın Borsası ile Borsa İstanbul, TCMB, O sürdürülecektir. | İSEDAK Gayrimenkul Borsası | | İlgili Kamu Kurum ve 2. İSEDAK Altın Borsası projesi | projeleri hayata geçirilecektir. || Kuruluşları kapsamında, İSEDAK üyesi ülkeler || arasında altın transferi yapılabilmesi | için BİGA dijital altın transfer sisteminin projeye ilgi duyan İT o | üyesi ülkelerde gerekli altyapının | oluşturulmasına yönelik çalışmalar | yürütülecektir. | 3. İSEDAK Gayrimenkul Borsası | projesi kapsamında kurulan Hilal || | İşlem Linki (Bilgi platformu), İİT | üyesi ülkelerin ilgili kuruluşlarına tanıtılacak ve uluslararası | ortaklıkların kurulması için | girişimlerde bulunulacaktır. Tedbir 827.4. S&P Hazine ve Maliye 1. S&P İİT/İSEDAK Endeksi üzerine İİT/İSEDAK Endeksi Bakanlığı (S), geliştirilen Fonun lansmanı yapılarak kapsamında geliştirilen yatırım | Dışişleri Bakanlığı, Fona yatırımcı bulmak amacıyla İİT ürününün alım satıma konu Strateji ve Bütçe Üyesi ülkelerde tanıtım faaliyetleri olmasına yönelik çalışmalar Başkanlığı, Borsa yürütülecektir. | tamamlanacaktır. İstanbul, İlgili Kamu | “ İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve 7 | Kurum ve Kuruluşları serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828) Tedbir 828.1. Bölge ülkeleri | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Ukrayna, Japonya ve Tayland ile | ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi STA müzakereleri aktif bir şekilde | bölgesel bloklarla hizmet sürdürülecektir. | ücareti ve yatırımlara ilişkin | hükümleri de içeren serbest tücaret anlaşmaları yapılmasına dönük çalışmalar | sürdürülecektir. Tedbir 828.2. Gelişmekte Ticaret Bakanlığı (5), 1. TPS-OIC'in fiilen uygulanmasına Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Dışişleri Bakanlığı, ilişkin ülkemizin ulusal Ticaret Anlaşmasının tüm taraf | Strateji ve Bütçe düzenlemeleri tamamlanacak ve ülkelerce uygulanmaya Başkanlığı, TOBB anlaşmaya taraf olan ülke sayısının başlanması için girişimlere artırılmasına yönelik çabalar devam edilecektir. İİT Üyesi artırılacaktır. Devletler Arasında Tercihli 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve tüm taraf ülkelerce uygulanmaya Ekonomik İşbirliği Teşkilatı başlanması için gerekli girişimlerde (EİT) Ticaret Anlaşması gibi bulunulacaktır. bölgesel ticaret anlaşmalarına 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) işlerlik kazandırmak üzere üye Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği ülkeler nezdinde gerekli Konseyi 9'uncu Toplantısını girişimlerde bulunulacak ve müteakiben EİT Ticaret Bakanları söz konusu anlaşmaların 5'inci Toplantısına ülkemizce ev ülkemizde uygulama zemininin sahipliği yapılması için girişimler oluşturulması sağlanacaktır. a, başlatılacakır. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı veya kurucusu olduğu EİT, Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ), D-8 gibi bölgesel işbirliklerinin daha etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.829) Tedbir 829.1. EİT Bilim Kültür ve Turizm 1. EİT Kültür Enstitüsü çalışmalarına Kurumu ve EİT Kültür Bakanlığı (5), Dışişleri aktif destek verilecektir. Enstitüsüne üyelik süreci Bakanlığı, Sanayi ve tamamlanarak kuruluşların Teknoloji Bakanlığı, çalışmalarına aktif destek Strateji ve Bütçe verilecektir. Başkanlığı Tedbir 829.2. Ülkemizin ev (| Hazine ve Maliye 1. Ülkemizin ev sahibi olduğu EİT sahipliğindeki EİT Ticaret ve Bakanlığı (S), Dışişleri Ticaret ve Kalkınma Bankasından Kalkınma Bankasının üye Bakanlığı, Strateji ve daha etkin faydalanmak için sayısının artırılmasına dönük Bütçe Başkanlığı Bankanın ve Banka yönetiminin çabalar sürdürülecek, faaliyetleri ülkemiz çıkarları Bankanın beşeri ve kurumsal gözetilerek takip edilecektir. kapasitesi güçlendirilecektir. Tedbir 829.3. Ankara'da Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. EİT Eğitim Enstitüsü Ev Sahibi yerleşik EİT Eğitim Dışişleri Bakanlığı, Çevre © Ülke Anlaşması'nın onaylanmasını Enstitüsünün kurumsallaşması | ve Şehircilik Bakanlığı, müteakip EİT Eğitim Enstitüsüne yönündeki çabalar Strateji ve Bütçe tahsis veya kiralama yoluyla çalışma artırılacaktır. Başkanlığı yeri sağlanacaktır. Tedbir 829.4, Ülkemizin KEİ | Dişişleri Bakanlığı (5), 1. KEİ ve D-8 toplantılarına katılım ve D-8 kapsamında yürütülen (O Hazine ve Maliye sağlanacak ve bu iki kuruluşun daha | faaliyetlerden azami fayda Bakanlığı, Ticaret etkin ve proje odaklı birer kuruluş elde etmesi amacıyla Bakanlığı, Strateji ve olması hususunda çalışmalar stratejiler geliştirilecektir. Bütçe Başkanlığı, İlgili sürdürülecektir. Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 829.5. Ülkemizin EİT | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. EİT toplantılarına katılım kapsamında yürütülen Strateji ve Bütçe sağlanarak EİT'in daha etkin ve faaliyetlerden azami fayda Başkanlığı, İlgili Kamu proje odaklı bir örgüt olması elde etmesi amacıyla Kurum ve Kuruluşları kapsamında çalışmalar stratejiler geliştirilecektir. sürdürülecektir. Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. | (Kalkınma Planı p.831),'',,,«<«<c<c<c<co0o 00000 Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. TÜRKSOY'un yüksek düzeyli TÜRKSOY gibi hükümetlerarası (S), Dışişleri Bakanlığı, uzmanlar toplantısına ve Bakanlar kuruluşların işbirliği çabalarına TİKA, Yurtdışı Türkler ve düzeyindeki toplantılarına katılım sağlanan katkılar artırılarak Akraba Topluluklar sağlanacak olup yıl boyunca sürdürülecektir. Başkanlığı, İlgili Kamu düzenlenen kültürel etkinliklere Kurum ve Kuruluşları sanatçı desteği, ayni katkılar, Üst düzey katılım ve uzman desteği verilerek TÜRKSOY çalışmalarına ülkemizin katkısı sürdürülecektir. 2. Türk Konseyi Diaspora Çalışma Grubunda ülkemizin temsili sağlanarak | üye ülkelerin bu alandaki işbirliğine ve diasporalar arası iletişimin güçlendirilmesine katkı sağlanacak ve TÜRKSOY ile Türk Dünyası kültür çalışmaları alanında ortak projeler yürütülecektir. Ülkemizin Asya-Pasifik, Afrika, Güney Asya, Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle yürütmekte olduğu siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel işbirliği faaliyetleri derinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.832) Tedbir 832.1. Türkiye-Afrika Dışişleri Bakanlığı (S) 1. 2021 yılı içerisinde Ortaklığı Üçüncü Zirvesi gerçekleştirilmesi öngörülen Türkiyegerçekleştirilerek alınan Afrika Ortaklığı Üçüncü Zirvesinde kararların takibi yönündeki alınacak kararlar takip edilecek ve bu çabalar artırılacaktır. kararların hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 832.3. BM Asya Dışişleri Bakanlığı (5) 1. BM Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu toplantılarına katılım Komisyonunda, özellikle karar sağlanarak karar alma süreçlerinde mekanizmalarında etkili etkili olmak için teşebbüslerde olmaya yönelik çabalarımız bulunulacak, UNESCAP ve bağlı artırılacaktır. bölgesel kuruluşlarda Türk personel istihdam edilmesine yönelik imkânların değerlendirilmesine ağırlık verilecektir. Türkiye'nin stratejik hedefi olan AB'ye katılıma ilişkin müzakerelerin hızlandırılmasına, AB ile ortak politika ve faaliyetler geliştirilmesine yönelik çalışmalar kararlılıkla sürdürülecek ve Brexit sürecinde ülkemizin menfaatleri doğrultusunda pozisyon alınması sağlanacaktır. | (Kalkınma Planı p.833) Ni N Tedbir 833.2. Türkiye-AB Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye ile AB arasındaki diyalog Zirvelerinde varılan anlaşma İçişleri Bakanlığı, Ticaret kanalları her alanda ve her seviyede uyarınca, Yüksek Düzeyli Siyasi Bakanlığı, AFAD, Avrupa açık tutularak özellikle kritik tematik Diyalog başta olmak üzere kritik | Birliği Başkanlığı, Strateji konularda işbirliğini artırmaya yönelik tematik konularda işbirliğinin ve Bütçe Başkanlığı, İlgili (| temaslar sürdürülecektir. güçlendirilmesi, Vize Serbestisi Kamu Kurum ve Diyaloğu sürecinin Kuruluşları hızlandırılması, göç yönetiminde yük paylaşımı, Gümrük Birliği'nin güncellenmesi gibi önemli alanlarda çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 833.3. AB'ye katılım Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Katılım Öncesi Mali Yardımın süreci çerçevesinde ülkemize (| Hazine ve Maliye (IPA) Etkin Kullanımına İlişkin sağlanan mali yardımların Bakanlığı, Strateji ve Yapılabilirlik Çalışması kapsamındaki ulusal önceliklerimiz dikkate (| Bütçe Başkanlığı, İlgili 43 eylemden geriye kalan 6'sının alınarak etkin ve etkili bir Kamu Kurum ve tamamlanması için gerekli biçimde kullanılmasına yönelik | Kuruluşları çalışmalar yapılacaktır. idari ve mali tedbirlerin ilgili tüm kurumlarca alınması sağlanacaktır... KN A, N A, N NN, Tedbir 833.4. Savunma, Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye ile AB arasındaki diyalog güvenlik, terörle mücadele ve | İçişleri Bakanlığı, Milli kanalları açık tutularak başta düzensiz göç başta olmak Savunma Bakanlığı, savunma, güvenlik, terörle üzere Türkiye ile AB Avrupa Birliği Başkanlığı, O | mücadele ve düzensiz göç olmak arasındaki diyalog kanalları AFAD, Milli İstihbarat üzere ortak politika ve işbirliği Teşkilatı Başkanlığı, Türk açık tutularak ortak politika ve faaliyetlerine ilişkin temaslar Kızılayı, Strateji ve Bütçe işbirliği faaliyetleri geliştirmeye sürdürülerek işbirliği artırılmaya Başkanlığı, İlgili Kamu yönelik temaslar Kurum ve Kuruluşları çalışılacaktır. sürdürülecektir. 2.5.2.6.3. Türkiye'nin Küresel Kalkınma Gündemine Katkısının ve Görünürlüğünün Artırılması

a) Mevcut Durum

Başta Covid-19 pandemisinin dünya ölçeğinde sebep olduğu olumsuz etkiler olmak üzere küresel gündemdeki problemlere yönelik etkili çözüm önerileri üretilebilmesini teminen BM, 620 ve OECD gibi uluslararası platformların girişimlerine aktif katkı sağlanmaya devam edilmiştir. Gelişmekte olan ülkelerin ve en az gelişmiş ülkelerin kalkınma sorunlarının gündeme getirilmesi için çalışmalar sürdürülmüştür. Bu itibarla BM 75'inci Genel Kurulu başkanlığının Türkiye'de olmasından da faydalanılarak BM çatısı altında gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına dönük faaliyetlere destek verilmiştir. BM ve İİT başta olmak üzere uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Filistin gibi ortak meselelerinin gündeme getirilmesine ilişkin etkin tutumumuz sürdürülmüş ve Islam karşıtlığına yönelik Türkiye'nin yaklaşımı BM platformlarında kayda geçirilmiştir. Türkiye'nin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapmasına yönelik çalışmalar o sürdürülmektedir. Bu kapsamda OECD İstanbul Merkezinin açılışı gerçekleştirilmiş ve BM İnsani İşler Eşgüdüm Ofisi'ne (OCHA) ilişkin Ev Sahibi Ülke Anlaşması imzalanmıştır. Ankara'da yerleşik BM Evi inşa edilmesi, BM Gençlik Merkezinin ve BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin Türkiye'de kurulmasına ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Ülkemiz ev sahipliğinde kurulan BM Teknoloji Bankasının, EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu Sorunların uluslararası toplumun gündemine getirilebilmesini teminen kurduğu ortaklıklarının ve faaliyet alanlarının genişletilmesi ve finansmanının güçlendirilmesi için çalışmalar sürdürülmüştür. UNDP ortaklığında başlatılan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hızlandırıcı Projesinin ikinci fazı UNDP Türkiye Ofisi ve BM Teknoloji Bankasıyla birlikte büyük sığınmacı topluluklarına ev sahipliği yapan ve birer FAGÜ olan Bangladeş ile Uganda'da uygulanmaktadır. Türkiye'nin tanıtımına ilişkin olarak yabancı kamuoyu nezdindeki itibar çalışmalarının gerçekleştirilmesi ve koordine edilmesi, ülke imajının uluslararası kamuoyunda olumlu manada güçlendirilmesi ve bu alanda gerekli planlamalar ile düzenlemelerin gerçekleştirilmesi amacıyla hazırlanan Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planı kabul edilerek uygulama aşamasına geçilmiştir. Kara propaganda ve dezenformasyonla mücadele kapsamında Türk dış politikası tezlerinin tanıtıldığı panel, toplantı vb. faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca planlaması daha önceki yıllarda yapılan 1915 Olayları ve Pontus İddialarına Karşı Kamu Stratejisi doğrultusunda 1915 Olayları Uluslararası Konferansı düzenlenmiştir. Türkiye'nin uluslararası alanda takdirle karşılanan uygulaması Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) ile ilgili eğitim, memnuniyet araştırması, teknolojik kapasitenin artırılması, istihdam edilen personelin nicelik ve niteliğinde iyileştirme ve hukuki düzenlemeler şeklindeki faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü etkinliklerinin planlanması ve koordinasyonuyla ilgili faaliyetler yerine getirilmiştir. Söz konusu faaliyetler, yurt genelinde ve yurt dışında hem FETÖ yapılanmasına ve FETÖ'nün hain darbe girişimine karşı farkındalık oluşturulmasını hem de Türkiye'nin gücünün ve potansiyelinin anlatılmasını amaçlayan ortak bir konseptte yapılmıştır. Bahse konu faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi için 15 Temmuz Proje Takip Sistemi (PTS) kurularak projelerin hazırlık, uygulama ve değerlendirme süreçleri dijital ortamda takip edilmiştir. Kamuda yürütülen çeviri faaliyetlerinde söylem birliğinin tesisine yönelik ortak ve tutarlı bir dil oluşturmak amacıyla hazırlanan Kamu Terim Bankası portal projesi, akademisyen ve kamu çalışanlarının üye olarak katkı sunabilecekleri ve bu doğrultuda sürekli güncellenebilecek bir formatta hayata geçirilmiştir.

b) Amaç

Ülkemizin, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının küresel gündeme taşınması ve bu sorunların çözüme kavuşturulması başta olmak üzere küresel nitelikteki sorunların çözümünde aktif rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Mi i Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler |

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler |

BM, 620 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin | etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde İl bulunulacak, ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması | sağlanacak ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmaları daha aktif | kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.836) İl Tedbir 836.1. Gelişmekte Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Uluslararası platformlarca | olan ülkelerin kalkınma Hazine ve Maliye düzenlenen toplantılara katılım | sorunlarının başta BM, 620 ve | Bakanlığı, Ticaret sağlanarak gelişmekte olan ülkelerin | OECD olmak üzere uluslararası | Bakanlığı, Strateji ve kalkınma sorunları gündeme | platformların gündemine Bütçe Başkanlığı, İlgili getirilecektir. | alınmasına yönelik çalışmalar (| Kamu Kurum ve yoğunlaştırılacaktır. Kuruluşları | Tedbir 836.2. Özellikle Dışişleri Bakanlığı (5), (| 1. BM kuruluşlarının Ankara'daki kalkınma alanında faaliyet Hazine ve Maliye tüm ofislerini aynı çatı altında gösteren BM kuruluşlarının Bakanlığı, Strateji ve : toplayacak olan BM Evi'nin inşaatına bölgesel ofislerine ev sahipliği | Bütçe Başkanlığı, İlgili ilişkin çalışmalar takip edilecektir. yapılabilmesi amacına dönük (| Kamu Kurum ve 2. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi uluslararası girişimler | Kuruluşları - kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası yoğunlaştırılacak ve hukuki - nezdinde girişimlere devam altyapının tesisine ilişkin edilecektir. süreçler kolaylaştırılacaktır. 3. BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair - hukuki altyapı çalışmalarına devam | edilecektir. Tedbir 836.4, FAGÜ Dışişleri Bakanlığı (5), Oo 1. 23-27 Ocak 2022 tarihlerinde | statüsünden mezun olan Strateji ve Bütçe - Katar'da düzenlenecek EAGÜ-V | ülkelerin karşı karşıya olduğu (| Başkanlığı, TİKA, Konferansı ve ilgili etkinliklerde, BM | sorunların, İstanbul Eylem TÜBİTAK, İlgili Kamu ((< Teknoloji Bankasının ve | Planı kapsamında gündemde (| Kurum ve Kuruluşları - Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları | tutulmasına yönelik çabalar Etki Hızlandırıcı projesinin tanıtımı | desteklenecektir. - için etkinlikler düzenlenecektir... | Tedbir 836.5. BM ve diğer (| Dışişleri Bakanlığı (), 1. BM ve İİT başta olmak üzere | uluslararası kuruluşlar Strateji ve Bütçe - uluslararası kuruluşlarca düzenlenen nezdinde İslam dünyasının Başkanlığı, Diyanet İşleri | toplantı ve etkinliklere katılım | Kudüs gibi ortak meselelerinin | Başkanlığı, İlgili Kamu O sağlanarak Filistin meselesi dâhil takibine devam edilecektir. Kurum ve Kuruluşları o İslam dünyasının ortak . meselelerinin gündeme getirilmesi , ve takibi için etkin tutum sürdürülecektir. Türk yükseköğretiminin uluslararası kalkınma işbirliğimizin güçlü olduğu ülkeler açısından çekim merkezi haline getirilmesi için orta ve uzun vadeli stratejiler | oluşturulacaktır.(Kalkınma Planı, p.838) 838.2. Türkiye Bursları ; Kültür ve Turizm “1. Türkiye Bursları kapsamında kapsamında özel bir program (| Bakanlığı (S), Dışişleri lisansüstü düzey başta olmak üzere oluşturulacak, nitelikli Bakanlığı, Strateji ve STEM olarak adlandırılan fen işgücünün tespiti yapılacak ve | Bütçe Başkanlığı, YTB, bilimleri, teknoloji, mühendislik ve seçilen öğrencilerin Türkiye'de | Yükseköğretim Kurulu, (o matematik alanlarında daha fazla çalışma izni alması Cumhurbaşkanlığı İnsan © burslandırma yapılacak ve ülkeler kolaylaştırılacaktır. Kaynakları Ofisi, İlgili özelinde STEM bölümleri dağılım Kamu Kurum ve - haritası oluşturulacaktır. Kuruluşları Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılacak, ulusal ve uluslararası alanda Ülkemizin ileri sürdüğü tezler ve politika tercihleri stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyuna 839.1. Ulusal Kamu Diplomasisi | İletişim Başkanlığı (S), 1. Kamu Diplomasisi Koordinasyon Strateji Belgesi hazırlanacak ve | Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kurulu toplantıları düzenlenecektir. bu kapsamda kamu kurum ve Kamu Kurum ve 2. Kamu Diplomasisi Komiteleri kuruluşları ile bütüncül bir Kuruluşları toplantıları gerçekleştirilecektir. anlayışla kamu diplomasisi 3. Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji faaliyetlerinin eşgüdüm Belgesi ve Eylem Planındaki içerisinde yürütülmesi faaliyetlerin takvimlendirmeye uygun sağlanacaktır. bir şekilde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. 4. Kamu diplomasisi alanında faaliyetleri bulunan paydaş kurum ve kuruluşların Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planı doğrultusunda gerçekleştirdikleri faaliyetlerin Kamu Diplomasisi İzleme Sistemine (KADİZ) girişleri ile bunlara ilişkin izleme ve değerlendirme işlemlerinin yapılması sağlanacaktır. 839.2. Geleneksel ve yeni İletişim Başkanlığı (S), 1. Kamu diplomasisi stratejisinin medya araçlarıyla yürütülen Dışişleri Bakanlığı, Kültür (| gerektirdiği takvimlendirme kamu diplomasisi faaliyetleri; ve Turizm Bakanlığı, YTB, | doğrultusunda Türkiye'nin tanıtımı ve uluslararası kamuoyunda etki Yunus Emre Enstitüsü, ülke gündemi bağlamında konferans, uyandıracak seminer, konferans | THY, YÖK, Üniversiteler, panel ve seminerler ve forum gibi etkinlikler Türk Konseyi, TÜRKSOY, | gerçekleştirilecektir. vasıtasıyla sürdürülecek, | Türk Kültür ve Miras 2. NATO İletişim Stratejisi Türkiye'nin tanıtımına katkı Vakfı, TÜRKPA çerçevesinde Türkiye'nin NATO ile sağlayacak uluslararası bağlarını kuvvetlendirecek faaliyetler nitelikteki organizasyonlara gerçekleştirilecektir. | katılım sağlanacak ve dijital 3. Türk Dili Konuşan Ülkeler Işbirliği diplomasi kanallarının Konseyi Sekretaryası ile ortak genişletilmesi vasıtasıyla Söz faaliyetler gerçekleştirilecektir. konusu faaliyetlerin etkinliği 4. Kamu diplomasisi kapsamındaki artırılacaktır. bilgi ve tecrübe paylaşımı için bir platform oluşturmak ve farklı kamu diplomasisi alanlarındaki yönelimler, gelişmeler, yenilikler üzerine fikir alışverişinde bulunmak amacıyla Kamu Diplomasisi Forumu düzenlenecektir. 5. Yabancı halklar nezdinde ülkemize ilişkin olumlu algı oluşturulmasına ve ülkemizin değerlerinin ve politika tercihlerinin yabancı halklara anlatılmasına yönelik girişimlere yön verecek nitelikte yaratıcı kamu diplomasisi fikirleri ortaya çıkarmak ve | uygulamaya koymak amacıyla Kamu | | Diplomasisi Fikir Yarışması düzenlenecektir. 6. Uluslararası Filistin Konferansı düzenlenecektir. 7. Kıbrıs ve Doğu Akdeniz Paneli düzenlenecektir. 8. Gönüllü Kamu Diplomasisi Elçileri programı düzenlenecektir. 839.3. Uluslararası kamuoyu İletişim Başkanlığı (6), 1. Cumhuriyetimizin 100. Yılı Kutlama üzerinde etkili olan ve Türkiye ile | Dışişleri Bakanlığı, İçişleri | Etkinlikleri kapsamında hazırlık ilgili çalışmalar yapan kurum ve | Bakanlığı, İlgili Kamu çalışmaları gerçekleştirilecektir. kuruluşlar, üniversiteler, | Kurum ve Kuruluşları 2. Stratejik iletişim çalışmaları STK'lar ve kişiler ile uluslararası | kapsamında düzenlenecek kampanya, işbirlikleri geliştirilecek, bu eğitim, yayın ve toplantılar ile birlikte kapsamda Türkiye'nin tanıtımına | dijital dönüşüm ve teknolojik gelişim yönelik araştırmalar ve projeler projelerinin yeni medya kanallarını da gerçekleştirilecektir. | gözeterek uygulamaya konulması KA a, J Sağlanacaktır... 839.4. Türkiye hakkındaki | İletişim Başkanlığı (5) 1. Uluslararası düşünce kuruluşlarının olumlu ve olumsuz tüm | Türkiye ile alakalı yayımladıkları rapor, propaganda faaliyetleri yakından | makale ve analizlerin taraması izlenecek, değerlendirilecek ve yapılarak önemli olduğu bu çerçevede karar vericilere | değerlendirilenler Türkçeye etkin bir şekilde anlık bilgi akışı çevrildikten sonra Devlet Enformasyon sağlanacaktır. | Sistemine (DES) yüklenecek ve görüş | değerlendirmesi yapılarak makama | sunulmaya devam edecektir. 839.5. Kara propaganda ile | İletişim Başkanlığı (8), 1. Türkiye'deki Uluslararası Medya mücadele kapsamında ulusal ve | Dışişleri Bakanlığı, TIKA, Mensupları Için Rehber (Çalışma uluslararası platformlarda | YTB, TRT, AA, Yunus Hayatı ve Gündelik Yaşam) yayını kamuoyunun doğru | Emre Enstitüsü, İlgili güncellenerek Ingilizce olarak bilgilendirilmesine yönelik Kamu Kurum ve hazırlanacaktır. , çalışmalar yürütülecek ve bu / Kuruluşları 2. 1915 Olayları ve Pontus Iddialarına itibarla uluslararası topluma | Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi yönelik nitelikli yayınların Stratejisi çerçevesinde koordinasyon yapılması teşvik edilecektir. | çalışmaları yürütülerek uluslararası | kamuoyunun bilgilendirilmesine | yönelik sosyal medyada ve diğer mecralarda paylaşılmak üzere kısa | video, infografik vb. materyaller | hazırlanacaktır. 3. 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü anma etkinlikleri koordinasyonu kapsamında yıl boyunca yapılacak hazırlık çalışmalarının gerçekleştirilmesine devam edilecektir. | 4. Türk medyasının uluslararası habercilik başarıları videoları çekilecektir. 5. Türkçe öğrenen medya mensupları | için her yıl Türkiye'de Yerleşik Uluslararası Medya Mensuplarına Yönelik çevrimiçi Türkçe Eğitimi düzenlenecektir. 6. Dezenformasyon, yalan haber, kara | propaganda ile mücadele için konvansiyonel ve sosyal medya | ölçümleri ile kampanya, eğitim, yayın | ve toplantı faaliyetlerinin | düzenlenmesi sağlanacaktır. | 7. Ulusal ve Uluslararası Medya Buluşması paneli İstanbul'da düzenlenecektir. 839.6. Türk kültürünün Kültür ve Turizm 1. Yurtdışındaki Türkoloji tanıtımı kapsamında seçilmiş (| Bakanlığı (S), Dışişleri bölümlerine materyal ve eğitim ülkelerde Türk dili ve edebiyatı | Bakanlığı, YTB, YÖK desteği verilmeye devam lisans programlarının açılması edilecektir. desteklenecektir. 2. Türkçenin bir bilim dili olarak imajının güçlendirilmesi için anadili Türkçe olup ana dilde eğitim alan ülkelerdeki branş öğretmenlerinin Türkçe terminolojiye hakim olmaları için eğitmen eğitimi programları düzenlenecektir. 2.5.2.7. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları

a) Mevcut Durum

Türkiye, 2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinde 192 ülkeyle birlikte, 17 amaç ve 169 hedeften oluşan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarını (SKA) içeren Dünyayı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma İçin 2030 Gündemi Belgesini kabul etmiştir. Ülkemiz, SKAlların küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) 2016 ve 2019 yıllarında Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporlarını sunmuştur. Ulusal SKA izleme ve değerlendirme sistemi kurulması kapsamında, TÜİK tarafından 2019 yılından bu yana yıllık olarak Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri Haber Bülteni yayımlanmakta olup söz konusu gösterge setinin kapsamının genişletilmesi ve mevcut olmayan göstergelerin üretilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. SKA'arın sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasına, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındalığın artırılmasına ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirecek kurumsal yapının oluşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının önceliklerimiz doğrultusunda politikalara yansıtılması, Amaçlara ilişkin etkili bir takip ve gözden geçirme mekanizması oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu, İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

SKA'ların takip ve gözden geçirilmesi için iyi işleyen ve katılımcı bir kurumsal koordinasyon mekanizması kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.844) Tedbir 844.1. SKA'ların Strateji ve Bütçe 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma uygulanmasının ulusal düzeyde (| Başkanlığı (S) Koordinasyon Kurulunun görev ve takip ve gözden geçirilmesi ile sorumlulukları ile yapısının koordinasyonunu sağlamak düzenlendiği mevzuat üzere Strateji ve Bütçe yayımlanacaktır. Başkanlığı başkanlığında ilgili kamu kurumlarının yanı Sıra yerel yönetimler, akademi, özel sektör ve STK temsilcilerinin katılımı için esnek bir yapıda Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu kurulacaktır.