2023 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 6294

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2023 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.

25 Ekim 2022

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2023 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

Tüm dünyayı derinden etkileyen Covid-19 pandemisiyle mücadelede sağlanan olağanüstü teşviklerin ve ekonomik aktiviteyi destekleyici politikaların uygulanmasıyla güçlenen toplam talebe karşılık olarak gelişen arz sorunları, başta gıda ve enerji olmak üzere, tüm emtia fiyatlarında tarihi yüksek seviyelerin görülmesine yol açmıştır. 2021 yılı boyunca reel ekonominin daha canlı, finansal risk iştahının daha yüksek seyretmesi ve küresel enflasyonun ivme kazanmasıyla ülkeler arası ayrışmalar meydana gelmiş olsa da küresel büyüme beklentilere kıyasla daha güçlü gerçekleşmiştir. Nitekim küresel tedarik zincirlerindeki bozulmalara rağmen iktisadi faaliyet dünya genelinde salgın öncesi dönem seviyelerine yakınsamıştır. IMF verilerine göre 2021 yılında bir önceki yıl ile kıyaslandığında; ABD yüzde 5,7, Almanya yüzde 2,6, Japonya yüzde 1,7, Birleşik Krallık yüzde 7,4, Fransa yüzde 6,8 oranlarında büyüme kaydederken, Avro Bölgesindeki büyüme yüzde 5,2 olmuştur. Aynı dönemde Meksika yüzde 4,8, Hindistan yüzde 8,7, Rusya yüzde 4,7 ve Brezilya yüzde 4,6 büyümüştür. Çin ise yükselen ve gelişmekte olan ülkeler bloku içinde daha iyi performans göstererek yüzde 8,1 oranında büyümüştür. Böylece 2021 yılındaki küresel büyüme yüzde 6,0 olmuştur. Küresel ekonomi 2021 yılındaki güçlü toparlanmasını 2022 yılının ilk çeyreğinde de devam ettirmiştir. Kuvvetli büyümeye eşlik eden ve 2021 sonu itibarıyla yaygın ve kalıcı hale gelmeye başlayan küresel enflasyon görünümü, ekonomiler üzerinde baskı oluşturmuş ve parasal sıkılaşma adımlarının atılmasına yönelik beklentilerin artmasına neden olmuştur. Nitekim 2022 yılının ilk çeyreğinden itibaren küresel düzeyde başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerde politika faiz oranları son yarım asırda görülmeyen sıklıkta yükseltilmiş; ancak bu defa dünya ekonomisinde durgunluk beklentisi güçlenmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak küresel hisse senedi piyasalarında düşüşler ve toplam talebin azalacağı beklentisiyle başta petrol fiyatları olmak üzere emtia fiyatlarında dalgalanmalar görülmüştür. Küresel ekonomi üzerinde olumsuz etki oluşturan bir diğer gelişme ise 2022 yılının başında ortaya çıkan Rusya-Ukrayna savaşı olmuştur. Söz konusu jeopolitik gerilim, Rusya'yla başta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere alınan karşılıklı yaptırımların etkisiyle küresel ölçekte bir dizi politik, ekonomik ve sosyal yansımalara yol açmıştır. Rusya ve Ukrayna'nın başlıca ihracatçısı olduğu gıda, emtia ve enerji arzı ciddi kesintiye uğramış, savaşın etkisiyle doğalgaz başta olmak üzere enerji grubu fiyatlarında ve gıda grubu fiyatlarında rekor artışlar yaşanmıştır. Türkiye'nin öncülüğündeki diplomatik çabaların etkisiyle Ukrayna ve Rusya ürünlerinin uluslararası pazarlara erişiminin artması ve son dönemde küresel resesyon bekleyişlerinin güçlenmesiyle küresel emtia fiyat artışları kısmen dizginlenmiştir. Dünya ekonomisindeki son gelişmeler değerlendirildiğinde, mevsimsel etkilerden arındırılmış OECD verilerine göre ABD bir önceki çeyreğe kıyasla 2022 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,1 oranında küçülmüş, aynı dönemde Birleşik Krallık yüzde 0,2, Almanya yüzde 0,1, İspanya yüzde 1,5, Fransa yüzde 0,5 ve İtalya yüzde 1,1 oranlarında büyümüştür. Bu dönemde Avro Bölgesindeki büyüme oranı yüzde 0,8 olmuştur. Japonya ekonomisi ise yüzde 0,9 oranında görece ılımlı hızda büyüyerek küresel hasılanın daha fazla zayıflamasını sınırlamıştır. Önümüzdeki dönemde küresel ticaretin gidişatını küresel büyüme performansı, Rusya- Ukrayna savaşındaki gelişmeler, süregelen tedarik zincirleri sorunlarının çözümüne dair tedbirler, ticaret savaşlarının yeniden şiddetlenmesi olasılığı, küresel yeşil ekonomiye geçiş çabaları ile sürdürülebilir borçlanma imkânlarının varlığı belirleyecektir. Açıklanan son IMF tahminlerine göre, 2022 yılında küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 4,3 oranında büyüme gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında ise aynı büyüklüğün yüzde 2,5 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmelerle, 2021 yılında yüzde 6,0 oranında büyüyen küresel ekonominin hiz keserek, güncel IMF tahminlerine göre 2022 yılında yüzde 3,2 ve 2023 yılında yüzde 2,7 oranında büyümesi öngörülmektedir. 2021 yılına göre küresel büyüme performansında hissedilir yavaşlamanın olacağı anlaşılmaktadır. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2022 yılında Avro Bölgesi'nin büyüme hızının ivme kaybetmesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nın aynı dönemde yüzde 1,5, Birleşik Krallık'ın yüzde 3,6, Fransa'nın yüzde 2,5, İspanya'nın yüzde 4,3, İtalya'nın yüzde 3,2 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2022 yılında, Japonya ekonomisinde ekonomik büyümenin yüzde 1,7 olması, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yüzde 2,8 büyümesi beklenmektedir. Böylece gelişmiş ekonomilerin toplamda yüzde 2,4 büyüyeceği tahmin edilmektedir. ABD ekonomisindeki parasal sıkılaşma iktisadi faaliyetin ivme kaybetmesine yol açmıştır. ABD, 2022 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerinden arındırılmış verilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,4, ikinci çeyreğinde ise yüzde 0,1 oranında küçülmek suretiyle “teknik resesyon” tanımı kapsamına girmiştir. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla ekonomik güven, istihdam ve imalat sanayii siparişleri gibi öncü veriler ile ekonomik gidişata ilişkin güncel beklentiler, ABD'deki faaliyetlerin zayıflamakta olduğunu ima etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2022 yılında yüzde 1,6, 2023 yılında yüzde 1,0 büyümesi beklenmektedir. Avro Bölgesi ise mevsim etkilerinden arındırılmış olarak 2022 yılının ilk çeyreğinde bir önceki döneme göre yüzde 0,6 ve 2022 yılı ikinci çeyreğinde yüzde 0,8 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanmanın önceki yıla göre daha zayıf seyretmesinde teşvik politikalarının sönümlenmesi ve Rusya-Ukrayna savaşının enerji ve diğer emtia arz ve fiyatlarında oluşturduğu dengesizlikler rol oynamıştır. Yüksek enerji fiyatları gelişmiş Avrupa sanayisini zorlamaktadır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2022 yılında yüzde 3,1, 2023 yılında ise yüzde 0,5 oranında büyümesi beklenmektedir. Küresel finansal koşulların sıkılaşması ile savaş ve jeopolitik gerilimler, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2021 yılına göre zayıflamasına yol açması beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelişmekte olan Avrupa ekonomilerinde büyümenin önceki tahminlere göre daha zayıf olması kuvvetle muhtemeldir. Nitekim 2022'de Rusya'nın yüzde 3,4 küçülmesi öngörülmektedir. Diğer taraftan Hindistan'ın yüzde 6,8, Brezilya'nın yüzde 2,8, Güney Afrika'nın ve Meksika'nın yüzde 2,1 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2022 ve 2023 yıllarında yüzde 3,7 büyümesi beklenmektedir. Söz konusu büyümenin önemli bir oranda Çin, Hindistan ve Suudi Arabistan ekonomilerinin büyüme performansı neticesinde oluşması öngörülmektedir. Bir önceki yılı yüzde 8,1 oranında çok yüksek hızda bir büyümeyle bitiren Çin ekonomisi, artışa geçen Covid-19 vakaları ile “Sıfır Covid” politikasının gereği olarak, gündeme gelen bölgesel kapanmalar ve gayrimenkul sektöründe yaşanan finansal güçlükler nedeniyle 2022 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 2,6 küçülmüştür. Hâlihazırda küresel emtia fiyat artışları, salgınla mücadele politikası ve ABD ile gerilimli dış politika ve ticaret ilişkileri gölgesinde ekonomik ivmesini kaybetme riskiyle karşı karşıya olan Çin, büyümeyi tekrar rotasına yönlendirme ve ılımlı para politikasını olabildiğince sürdürme eğilimi göstermektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz koşullara rağmen 2022 yılında yüzde 3,2, 2023 yılında ise yüzde 4,4 oranında büyümesi öngörülmektedir. TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 2021 o 2022(i) 2023(1) 2022(2) 2023(2) Büyüme (Yüzde Değişim)

Mal ve Hizmet İthalatı

Gelişmiş Ekonomiler 9,5 6,0 2,0 -0,1 -2,5

Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 11,8 2,4 3,0 -1,5 -1,8 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde Değişim) Gelişmiş Ekonomiler 3,1 7,2 4,4 1,5 1,9 ABD 4,7 8,1 3,5 - - Avro Bölgesi 2,6 8,3 5,7 - - Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler 5,9 9,9 8,1 1,2 1,6 İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler 5,6 4,5 5,0 - - ABD 5,4 3,7 4,6 - - Avro Bölgesi 7,7 6,8 7,0 - N Yapısal Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) ABD -9,5 -4,0 -5,3 - - Avro Bölgesi -3,8 -3,5 -2,9 - - Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde) ABD 128,1 122,1 122,9 - - Avro Bölgesi 95,3 93,0 91,3 - - Ortalama Petrol Fiyatları (ABD Doları/Varil) 69,4 98,2 85,6 - - Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2022,

(1) Tahmin

(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2022 Güncellemesinden Farklar Kapsamlı bilanço genişletme programı uygulayan Fed'in bilançosu Nisan 2021'de yaklaşık 8,9 trilyon ABD dolarına yükselerek zirveye tırmandıktan sonra, Fed bir taraftan varlık alımlarını azaltırken diğer taraftan dirençli hale gelen enflasyonla mücadele etmek amacıyla Mart 2022'den itibaren toplamda 300 baz puan faiz artırmıştır. ABD ekonomisinde çekirdek enflasyonunun katı bir görünüm arz etmesi ve diğer öncü göstergeler yüksek faiz artışlarının devam edebileceği beklentilerini desteklemektedir. Fed'in özellikle işgücü piyasasındaki gelişmeleri ve yeni gelecek sık frekanslı verileri izleyerek, 2023 yılında faiz artışlarına devam etmesi muhtemeldir. 2022 yılı itibarıyla küresel ekonomilerde işgücü piyasaları talep ve arz yönlü olarak bir süredir iyileşen görünümünü korumuştur. Bu çerçevede, 2022 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 4,5, ABD'de yüzde 3,7, Avro alanında yüzde 6,8, Almanya'da yüzde 2,9, İspanya'da yüzde 12,7, Japonya'da yüzde 2,6 ve Birleşik Krallık'ta yüzde 3,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin'de yüzde 4,2, Brezilya'da yüzde 9,8 ve Güney Afrika'da ise yüzde 34,6 olması öngörülmektedir. Küresel enflasyon, finansal koşulların talebi sınırlama etkisine rağmen, Rusya- Ukrayna savaşının da etkisiyle 2022 yılında oluşan arz kısıtları ve yüksek enerji maliyetleri nedeniyle dirençli görünümünü korumaktadır. Bununla birlikte, küresel durgunluk belirtilerinin artmasıyla yılın son çeyreği itibarıyla endüstriyel metal fiyatlarında geri çekilmeler yaşanmaktadır. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2021 yılında yüzde 3,1 oranındaki seviyesinden, 2022 yılı itibarıyla yüzde 7,2'ye yükseleceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde ise 2021 yılında yüzde 5,9 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2022 yılında yüzde 9,9 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Salgınla birlikte küresel talebin tarihi bir çöküş yaşaması ve petrol ihraç eden ülkeler arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle Brent petrol fiyatları Nisan 2020'de 18 dolar/varil seviyesine gerilemiş, ancak küresel ekonomideki canlanma ile toparlanan petrol fiyatları, Rusya-Ukrayna savaşının da etkisiyle 2022 yılı Mart ayında 123 ABD dolar/varil düzeyine yükselmiştir. Küresel durgunluk fiyatlamasının ağır basmasıyla üretim kısıtlamalarına rağmen petrol fiyatları aşağı yönlü dalgalanma eğiliminde olup 95 Doları dolar/varil civarında seyretmektedir. Muhtemel küresel durgunluğun derinleşmesi ve savaş dahil jeopolitik gerilimlerin artması, küresel ekonomiye yönelik başlıca riskler arasında yer almaktadır. Küresel ekonomide olası bir sert inişin, küresel ticareti ve büyümeyi kısıtlaması kaçınılmaz görünmektedir. Diğer taraftan Rusya-Ukrayna savaşının uzun bir süreye yayılması, dünya enerji fiyatlarının istikrarsızlaşmasına yol açmaktadır. Özellikle enerji ithalatçısı sanayileşmiş ülkelerde muhtemel üretim aksaklıkları küresel büyümeyi ayrıca tehdit etmektedir. Diğer jeopolitik sorunlar, ticaret savaşları ve olası yeni yaptırımlar ilave risk faktörleri olarak varlığını korumaktadır. Sıkılaşan finansal koşullar, küresel sermaye piyasalarında oynaklıklar, enerji ve diğer emtia fiyatlarının yüksek seviyelerde kalmaya devam etmesi ile jeopolitik gerilimler, ekonomi üzerinde belirli düzeyde baskı unsurlarıdır. Bununla birlikte, uluslararası düzeyde yürütülen diplomatik çabalar, uzlaşı arayışları ve bölgesel ticaret işbirlikleri, Türkiye'nin istikrar kazanan makro politikaları ve dinamik üretim yapısıyla birlikte değerlendirildiğinde, söz konusu olumsuzlukları asgari düzeyde tutacak fırsatlar olduğu düşünülmektedir. Ayrıca, salgının uzun dönemli yansımaları ve Rusya-Ukrayna savaşı çok kutuplu bir ekonomik düzene yol açmakta ve dünya üretim merkezlerinin farklı coğrafyalara dağılmasına neden olmaktadır. Türkiye, coğrafi konum avantajı ve esnek üretim olanaklarıyla küresel ekonominin önemli üreticisi olma yönünde güçlü bir aday olarak ön plana çıkmaktadır. 2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2020 yılının ikinci yarısından itibaren toparlanan Türkiye ekonomisi, 2021 yılının ilk çeyreğinden itibaren aşılamanın ülke genelinde hızla yaygınlaşmasıyla kısıtlayıcı önlemlerin hafifletilmesi ve kademeli normalleşme adımlarının etkisiyle 2021 yılı genelinde yüzde 11,4 oranıyla son elli yılın en yüksek büyüme hızına ulaşarak Küresel Finansal Kriz sonrası kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüştür. Covid-19 salgınının olumsuz etkilerinden ekonomiyi korumak amacıyla salgının başlangıcı olan Mart 2020'den itibaren hanehalkı ve firmalara verilen destekler 2021 yılının ilk yarısı boyunca da devam etmiştir. Kısa çalışma ödeneği, işten çıkarma yasağı, nakdi ücret desteği, bazı sektörlerde uygulanan vergi indirimleri, Sosyal Güvenlik Kurumu prim ödemelerinin ertelenmesi ve işletmelere ve KOBİ'lere yönelik hibe destekleri gibi uygulamalar sayesinde yurt içi talep kapanma önlemlerine rağmen güçlü görünümünü korumuştur. Diğer taraftan, artan dış talep sayesinde imalat sanayi sektöründeki canlılık sürmüş ve Türkiye ekonomisi 2021 yılının ilk yarısında sanayi sektörü öncülüğünde büyümüştür. Yılın kalanında ise kontrollü normalleşme dönemine geçilmesiyle birlikte artan sosyal hareketlilik hizmetler sektörünün de güçlü büyüme ivmesini sürdürmesini sağlamıştır. 2021 yılı üçüncü çeyreği sonunda öne çekilen talebin etkisiyle iktisadi faaliyet yılın son çeyreğinde güçlü seyretmiştir. Artan iç talep hem sanayi hem de hizmetler sektörü büyümesini desteklemiştir. Ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri, yılın ikinci yarısında, GSYH büyümesine yüksek katkı veren sektörler olarak öne çıkmıştır. Bu dönemde bitkisel üretimdeki zayıf görünüm tarım sektörü büyüme performansını olumsuz etkilemiştir. 2021 yılının tamamında kaydedilen yüzde 11,4 oranındaki büyümeye 9,1 puan katkı veren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 12,8 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 7,4 oranında artarken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 4,8 puan katkı yapmıştır. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı bu önemli katkının 5,3 puanı mal ve hizmet ihracatındaki artıştan kaynaklanırken, mal ve hizmet ithalatındaki artışın 0,5 puan negatif katkısı olmuştur. Bu gelişmede turizm gelirlerindeki artış rol oynamıştır. 2021 yılında sanayi sektörü güçlü iç ve dış talep sayesinde yüzde 17,2 oranında büyürken, hizmetler sektörü kısıtlama önlemlerinin yılın ikinci yarısında kaldırılması sonucunda yüzde 12,9 oranında büyüme kaydetmiştir. Tarım sektörü ise diğer sektörlerden olumsuz yönde ayrışarak yüzde 2,9 oranında daralma kaydetmiştir. Yıl genelindeki yüzde 11,4 oranındaki büyümeye sanayi sektörü ve hizmetler sektörü sırasıyla 3,4 puan ve 8 puan olumlu yönde katkı verirken, tarım sektörü 0,2 puan daraltıcı yönde etkide bulunmuştur. 2021 yılının son çeyreğinde kaydedilen güçlü büyüme ivmesi, 2022 yılının ilk çeyreğinde de sürmüştür. Şubat ayının sonlarına doğru başlayan Rusya-Ukrayna savaşı bölgesel tedarik zincirlerinde kırılmalara ve enerji maliyetlerinde ciddi artışlara yol açmıştır. Ayrıca, bu iki ülkenin önemli ölçüde tedarikçisi olduğu bazı hammaddelerin arzının tehlikeye girmesi sonucu aşırı fiyatlanması da bölgesel iktisadi faaliyet üzerinde risk oluşturan bir diğer etken olarak öne çıkmıştır. Türkiye'deki üretim birimleri için bu gelişmeler ilk etapta birer risk unsuru oluşturmasına karşın Türkiye ekonomisinin büyüme performansı üzerinde bu risklerin yarattığı olumsuzluklar sınırlı düzeyde kalmıştır. Böylelikle, ikinci çeyrekte hafif ivme kaybetmesine karşın güçlü seyreden ihracatın ve yurt içi talebin sanayi üretimini desteklemesi neticesinde Türkiye ekonomisi yılın ilk yarısında yüzde 7,5 oranında büyüme kaydetmeyi başarmıştır. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü 1,7 puan ve hizmetler sektörü 6,1 puan katkı vermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye 0,1 puan daraltıcı yönde etkide bulunmuştur. 2022 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 21,9 gibi önemli oranda artarken büyümeye 13,3 puanlık rekor düzeyde katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 2,7 oranında artarken büyümeye 0,4 puan katkı sağlamıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 18,4 oranında artmış ve büyümeye 13,6 puan katkı vermiştir. Bu yükselişte hizmetler ile dayanıklı ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen kuwvetli artışlar dikkat çekmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 4,4 oranında artarken büyümeye 1,2 puan katkı yapmıştır. Bu gelişmede makine ve teçhizat yatırımları büyümeye 1,8 puan katkı verirken inşaat sektörünün katkısı yılın ilk yarısında negatif 1,0 puan olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 2,9 puan olmuştur. 2022 yılının ikinci yarısında ise ekonomik aktivitenin, küresel durgunluk endişeleriyle beraber ivme kaybetmesi, yılın ilk yarısı boyunca canlılığını sürdürerek büyüme performansına oldukça önemli katkıda bulunan iç talebin de kademeli olarak hız kesmesi beklenmektedir. Diğer taraftan, turizm sektöründeki güçlü seyrin ekonomik faaliyetlerdeki olumlu görünümü koruyarak büyümeyi desteklemesi değerlendirilmektedir. Türkiye ekonomisinin 2022 yılında yüzde 5 oranında, dengeli bir iç ve dış talep kompozisyonuyla büyüyeceği tahmin edilmektedir. Salgın sonrasında ekonomik aktivitedeki canlanmayla birlikte küresel ticaret hacminde artış gözlenmiştir. Bu kapsamda dış talepteki canlanmaya bağlı olarak, ihracat 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 32,8 artarak 225,2 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. İthalat tarafında ise yüzde 23,6 ile ihracata oranla daha düşük seviyede bir artış gerçekleşmiş olup bu artışın tamamı ithalat birim değerindeki yükselişten kaynaklanmıştır. 2021 yılı dış ticaret açığı böylece 46,2 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Dış ticaret açığındaki azalışın yanı sıra salgın sonrasında artan uluslararası seyahat hareketliliğiyle birlikte artışa geçen turizm gelirlerinin olumlu etkisiyle cari işlemler açığı 13,9 milyar ABD dolara, cari işlemler dengesinin GSYH'ye oranı ise yüzde 1,7 seviyesine gerilemiştir. 2022 yılında jeopolitik gerilimler ve küresel düzeyde parasal sıkılaştırıcı politika uygulamaları sonrasında küresel ekonomik aktivite ve küresel ticaret zayıflamıştır. Özellikle yılın ikinci yarısı itibarıyla ana ihracat pazarlarındaki ekonomik göstergelerde oluşan olumsuz görünüm ihracatta ivme kaybı yaşandığını göstermektedir. İhracat, 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,2 oranında artarak 165,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalatta daha yüksek seviyelerde artış gözlenmiştir. İthalattaki hızlı artışın ana nedeni küresel ölçekte enerji emtiaları başta olmak üzere emtia fiyatlarındaki artış eğiliminin hızlanarak ithalat fiyatlarına yansıması olmuştur. 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 40,7 oranında artarak 239 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Bu dönemde, uluslararası turizm faaliyetleri geçtiğimiz yılki yükseliş eğilimini sürdürmüştür. Ocak-Ağustos döneminde seyahat gelirleri yüzde 97,6 oranında artarak 22,0 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Yılın kalan aylarında ihracat artış hızının yavaşlaması beklenmektedir. Bununla birlikte, ithalat tarafında ise başta enerji olmak üzere emtia fiyatlarındaki gelişmeler belirleyici olacaktır. Bu kapsamda, enerji ithalatı kaynaklı riskler bulunmakla birlikte, ihracatın ve ithalatın sırasıyla 255 milyar ABD doları ve 360 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2022 yılı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre artarak 105 milyar ABD doları seviyesine yükseleceği tahmin edilmektedir. Cari işlemler dengesinin ise, seyahat gelirlerindeki artışa rağmen dış ticaret açığındaki sert yükselişe bağlı olarak 2022 yılı sonunda 47,3 milyar ABD doları seviyesine çıkması ve GSYH'ye oranının yüzde 5,9 olması beklenmektedir. 2021 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam salgın sonrası güçlü toparlanmanın etkisiyle 2 milyon 102 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 1 milyon 891 bin kişi artmıştır. Benzer şekilde, işgücüne katılma oranı yıllık bazda 2,3 puan artmış, işsizlik oranı ise 1,1 puan azalarak yüzde 12'ye gerilemiştir. Aynı yılda genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 22,6 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 1 milyon 863 bin kişi artarak 31 milyon 344 bin kişi, istihdam oranı ise 2,2 puan artış ile yüzde 48,4 olmuştur. Aynı ayda işsizlik oranı 2,2 puan azalış ile yüzde 9,8 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2022 yılı genel işsizlik oranının yüzde 10,8 olması beklenmektedir. Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ye oranı 2021 yılında kamu ve özel tasarrufların her ikisinde de kaydedilen 1,8'er puanlık artış kaynaklı olarak yüzde 30,3'e yükselmiştir. 2022 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 30,7 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2021 yılına göre GSYH'ye oran olarak özel tasarruflarda öngörülen artışların belirleyici olması öngörülmektedir. 2021 yılında salgın sonrasında ekonomiyi canlandırmaya yönelik uygulanan genişleyici para ve maliye politikaları, emtia fiyatlarındaki hızlı artışlar, tedarik zincirlerindeki aksamalar, taşımacılık maliyetlerinin artması ve kuraklık gibi gelişmeler küresel düzeyde enflasyonist bir baskı oluşturmuştur. Bu doğrultuda 2021 yılının ilk dokuz aylık döneminde sınırlı oranda artan yıllık TÜFE, son çeyrekte başta kur gelişmeleri ve fiyat oluşumlarındaki bozulmalar nedeniyle ivmelenmiş ve 2021 yılı sonunda yüzde 36,1 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında ise kur gelişmelerinin birikimli etkilerinin sürmesi, Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle artan enerji ve gıda fiyatları ile enflasyon beklentilerindeki bozulmayla güçlenen atalet etkisi TÜFE yıllık artışını hızlandırmıştır. Bu doğrultuda, enflasyon oranı Eylül 2022 itibarıyla yüzde 83,5'e yükselmiştir. Yılın geri kalanında, TÜFE yıllık artış hızının baz etkisinin yanı sıra kur gelişmelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gıda fiyatlarında beklenen düzeltme etkisiyle yıl sonunda yüzde 65 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. 2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

2021 yılının ilk çeyreğinde yıllık yüzde 7,5 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte canlı dış talebin yanında güçlü baz etkisi sayesinde sanayi sektörü öncülüğünde yüzde 22,2 oranında büyümüştür. Yılın ikinci yarısından itibaren aşılama oranındaki artışlara bağlı olarak kısıtlamaların kaldırılması ve kademeli normalleşme adımlarının atılmaya başlanması ekonomik aktivitenin hız kazanmasını sağlamış ve yıl genelinde GSYH artış hızı yüzde 11,4 olarak gerçekleşmiştir. Böylece küresel kriz nedeniyle 2009 yılında yaşanan daralma sonrasında Türkiye ekonomisi kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüş ve son elli yılın en yüksek büyüme hızına ulaşmıştır. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 12,9 oranında, sanayi sektöründe yüzde 17,2 oranında artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 18,5 oranında artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, bilgi ve iletişim faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 2,9 oranında küçülerek büyümeyi sınırlandırıcı etkide bulunmuştur. TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları 2021 2022 Yıllık I II ILI IV 1 TI 2020 2021 2022(1) 2023 (2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım ul 06 8 26) 15 29 5,7 29 3,9 40 Sanayi 17 o 408 108 14) 82 78 3,2 72 5,4 5,4 Hizmetler (3) 60 214 132 119) 95 97 0,3 12,9 6,1 49 GSYH 75 22 79 96 75 76 19 114 5,0 5,0 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 2,6 a 98 48) 23 44 6,7 5,5 5,9 5,4 Sanayi 256 oO264 242 276) 2,1 28,7 22,8 26,0 27,5 27,2 Hizmetler 6066 oO591 6561 567) 574 561 59,5 57,8 56,5 57,3 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.

4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir. 2022 yılının ilk yarısında GSYH'de yüzde 7,5 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 2,4 oranında azalırken, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 8 ve yüzde 9,6 oranlarında artmıştır. 2022 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte bir miktar ivme kaybetmekle beraber sürdüğüne işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi güçlü iç ve dış talebin desteğiyle yüzde 10,5 oranında artarken, Temmuz ayında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,2 oranında artarak ivme kaybetmiştir. Ağustos ayında ise endeks yıllık yüzde 4,1 oranında artış kaydederek piyasa beklentilerinin hafif üstünde gerçekleşmiştir. Kapasite kullanım oranlarında ise Ağustos ve Eylül aylarında geçen senenin aynı dönemlerine göre düşüş gözlenirken; Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) üçüncü çeyrek ortalamalarının da eşik değerin altında gerçekleşmesi imalat sektörünün faaliyetlerinde yavaşlama sinyali vermektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH'nin büyüme ivmesinin yavaşlaması beklenmektedir. Ekonomik aktivite ivme kaybetmekle beraber büyüme eğiliminin dördüncü çeyrekte devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2022 yılının tamamında yüzde 5 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 3,9, sanayi sektöründe yüzde 5,4 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 6,1 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 yılında, Orta Vadeli Program kapsamında öngörülen iç ve dış talep arasında dengeli görünümün sürdürülmesinin yanı sıra, büyüme potansiyelinin istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde artırılarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen büyümenin sağlanması amacıyla para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Büyümenin kaliteli, okapsayıcı ve sürdürülebilir olması için makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilecektir. Tasarrufların büyümenin finansmanı amacıyla kullanılmasında etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi sağlanacaktır. 2023 yılında ekonomik faaliyetler üzerinde salgının olumsuz etkilerinin geride bırakılmasıyla, ihracat odaklı büyüme stratejisinin verimli ve rekabetçi bir şekilde sürdürülmesi beklenmektedir. İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle istihdamın ve özel kesim yatırımlarının artması sağlanacaktır. Bu gelişmelerle birlikte, 2023 yılında, sanayi sektörü GSYH'nin üzerinde artarak ekonomik büyümeye önemli katkı verecektir. Ayrıca, ekonomik ve sosyal aktivitenin canlılığını sürdürmesiyle turizm sektörünün katkısıyla hizmetler sektörü büyümeye destek olmaya devam edecektir. Bu dönemde tarım sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalaması civarında katkı vermesi beklenmektedir. GRAFİK 1: 1- Sektörel Büyüme Hızları (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 18 16 14 12 10 R zall i a, A 2020 2021 2022(1) 2023(2) | Ezzzllam İkLkmiSanayi EEE Hizmetler — : GSYH | Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022(1) 2023 (2)

BÜYÜME VE İSTİHDAM (Yüzde Değişme)

Toplam Tüketim (3) 51 4,8 5,8 1,7 1,9 31 12,8 9,9 3,8

Kamu 5,2 10,5 1,9 6,4 1,8 03 1,5 3,0 3,6

Özel 5,0 4,0 6,4 0,9 2,0 3,6 14,5 10,8 3,9

Toplam Sabit Sermaye Yatırımı (3) 9,3 2,2 8,3 -0,2 -12,5 7,4 7,4 3,6 4,2 Kamu 9,4 3,0 8,2 -0,1 -27,9 -2,8 2,6 2,7 1,0 Özel 93 21 8,3 -0,3 -10,0 8,7 79 3,7 4,5 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı / GSYH (Yüzde) 29,6 29,1 29,9 29,7 25,9 27,4 28,1 32,2 32,7 Toplam Yurt içi Tasarruf / GSYH (Yüzde) 25,2 25,0 26,0 27,7 26,0 26,7 30,3 30,7 31,6 Net Mal ve Hizmet İhracatı (4) 0,6 11 02 3,6 22 -5,0 4,8 24 0,8 Toplam Mal ve Hizmet İhracatı (3) 3,2 -1,7 12,4 8,8 4,2 -14,4 24,9 133 7,3 Toplam Mal ve Hizmet İthalatı (3) 0,7 3,0 10,6 -6,2 -5,0 6,7 2,4 4,1 5,3 GSYH (3) 61 33 7,5 3,0 0,8 19 114 5,0 5,0 GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 2350941 2 626 560 3133 704 3 758 774 4311733 5 048 220 7 248 789 13 429 497 18 654 263 GSYH (Milyar ABD doları, Cari Fiyatlarla) 867 870 860 779 761 720 816 808 867 Kişi Başı Milli Gelir (GSYH, ABD Doları) 11 085 10 964 10 696 9793 9195 8 600 9592 9485 10071 Kişi Başı Milli Gelir (SAGP, GSYH, ABD Doları) (5) 25 856 26 696 28193 28 281 27106 27 554 30 967 34 768 38 099 Nüfus (Yıl Ortası, Bin Kişi) (6) 78 218 79 278 80313 81 407 82579 83 385 84 147 85 142 86 128 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 51,3 52,0 52,8 53,2 53,0 49,1 51,4 53,1 53,6 İstihdam Düzeyi (Bin Kişi) 26 621 27 205 28 189 28 738 28 080 26 695 28 797 30 655 31520 İşsizlik Oranı (Yüzde) 10,3 10,9 10,9 11,0 13,7 13,1 12,0 10,8 10,4 DIŞ TİCARET (Milyar ABD Doları) İhracat (GTS) 151,0 149,2 164,5 1772 180,8 169,6 225,2 255,0 265,0 İthalat (GTS) 213,6 202,2 238,7 231,2 210,3 219,5 271,4 360,0 345,0 Dış Ticaret Dengesi (GTS) -62,6 -52,9 -74,2 -54,0 -29,5 -49,9 -46,2 -105,0 -80,0 Cari İşlemler Dengesi -27,3 -27,0 -40,9 -21,7 5,3 -35,8 -13,9 -47,3 -22,0 Cari İşlemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -3,2 3,1 -4,8 -2,7 0,7 -5,0 -1,7 -5,9 -2,5 KAMU FİNANSMANI (GSYH'ye Oran, Yüzde) Genel Devlet Gelirleri 34,0 34,4 32,8 32,9 33,2 32,4 30,9 29,5 30,8 Genel Devlet Harcamaları 34,1 35,8 34,6 35,3 36,2 36,4 33,5 32,8 34,3 Genel Devlet Borçlanma Gereği 0,1 1,4 1,8 2,4 3,0 3,9 2,6 3,2 3,5 Genel Devlet Faiz Harcamaları 2,3 2,0 1,9 2,1 2,5 2,8 2,6 2,5 3,1 Program Tanımlı Genel Devlet Dengesi 1,7 0,3 -0,1 -0,4 -0,7 -1,2 -0,1 -0,7 -0,4 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği 0,0 yi 1,8 2,4 3,2 3,9 2,5 6,4 4,0 Program Tanımlı Kamu Kesimi Dengesi 0,6 0,7 -1,0 -2,4 3,7 3,2 14 -5,3 2,2 AB Tanımlı Genel Devlet Nominal Borç Stoku 27,3 27,9 27,9 30,1 32,6 39,7 41,8 36,7 35,2 FİYATLAR (Yüzde Değişme) (7) GSYH Deflatörü 78 8,1 11,0 16,5 13,8 149 29,0 76,5 32,3 TÜFE Yıl Sonu 88 8,5 11,9 20,3 11,8 146 36,1 65,0 24,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir. (6) SBB hesaplamalarıdır.

(7) 2022-2023 verileri Program tahminleridir.

TABLO I: 4- Fert Başına GSYH

(Cari Fiyatlarla)

Fert Başına Satın Alma : SAGP'ye

Yıl Ortası Gücü Paritesi Göre Fert

Nüfusu (1) GSYH (1) TL ABD Doları (SAGP) Başına GSYH

Yıllar (Bin Kişi) (Milyon TL) (1) (1) (ABD Doları/TL) (2) (ABD Doları) (3)

2022 (4) 85 142 13 429 497 157731 9 485 4,54 34 768

2023 (5) 86 128 18 654 263 216 588 10 071 5,68 38 099

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2021 TÜİK, 2022-2023 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2022-2023 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2021 yılında toparlanan iktisadi faaliyetin etkisiyle istihdam, 2020 yılına göre 2.102 bin kişi artarak 28.797 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 2,3 puan artarak yüzde 51,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 1,1 puan azalışla yüzde 12,0 seviyesine gerilemiştir. TABLO 1: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler (15 Yaş, Bin Kişi) 2016 (oo 2017 Oo 2018 OO 2019 (O 2020 O 2021 Çalışma Çağındaki Nüfus 58720 O 59894 60654 OoO(61469 62579 63704 İşgücü 30535 Oo 31643 32274 o32549 30735 32716 İstihdam 27205 28189 28738 28080 26695 28797 Tarım 5305 5 464 5297 5 097 4737 4 948 Sanayi 5 296 5 383 5 674 5561 5 482 6 143 Hizmetler (1) 16604 o 17342 17766 Oo 17422 o 16476 o 17705 İnşaat 1987 2095 1992 1 550 1 546 1777 Tarım Dışı İstihdam 21 900 22725 23441 22983 o21598 Oo 23849 İşsiz 3330 Oo 3454 Oo 3537 o 4469 Oo 4040 o 3919 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 52,0 52,8 53,2 53,0 49,1 51,4 İstihdam Oranı (Yüzde) 46,3 47,1 47,4 45,7 42,7 45,2 İşsizlik Oranı (Yüzde) 10,9 10,9 11,0 13,7 13,1 12,0 Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde) 19,6 20,8 20,3 25,4 24,9 22,6 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İnşaat dâhildir.

2021 yılında toparlanmanın etkisiyle bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörleri istihdamı sırasıyla yüzde 4,5, yüzde 12,1 ve yüzde 7,5 oranlarında artmıştır. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 17,2, yüzde 21,3 ve yüzde 61,5 olmuştur. TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) 2016 2017 2018 2019 2020 2021

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2021 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli veya yevmiyeli ve ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların payları azalırken kendi hesabına çalışanların ve işverenlerin payları artmıştır. TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (154 Yaş, Bin Kişi) 2021(1) 2022(1)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İkinci çeyrek itibarıyladır.

2022 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 2.317 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı çeyreğine göre 1,7 puan azalarak yüzde 10,1 olarak gerçekleşmiştir. Genç nüfusta işsizlik oranı 3,5 puan azalışla yüzde 19'a düşmüştür. Söz konusu çeyrekte istihdam, 2021 yılının aynı çeyreğine göre; tarımda 76 bin kişi azalırken tarım dışı sektörlerde ise 2.393 bin kişi artmıştır. Söz konusu artışlar, sanayi sektörü istihdamında 687 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamında ise 1.707 bin kişi olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı Ağustos ayında mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki aya göre 366 bin kişi artarak 31.014 bin kişi olurken istihdam oranı 0,5 puan artarak yüzde 47,9 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 9,6, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1.858 bin kişi artması, işgücüne katılma oranının ise yüzde 53,1 olması beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 12'den yüzde 10,8'e düşmesi tahmin edilmektedir. TABLO 1: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15*- Yaş, Bin Kişi) 2022(1) 2023 (2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2023 yılında, ekonomik aktivitedeki güçlü seyrin devam etmesi ve ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 865 bin kişi artacağı öngörülmektedir. Işgücüne katılma oranının da 0,5 puan artarak 2023 yılında yüzde 53,6'ya ulaşması beklenmektedir. Yıl genelinde güçlü istihdam artışının işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerine baskın gelmesi sonucunda işsizlik oranının yüzde 10,4 düzeyine gerileyeceği tahmin edilmektedir. GRAFİK 1: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar (Yüzde Puan) 2018 2019 2020 2021 2022(1) 2023(2) Katılım Etkisi EZ Çalışma Çağı Nüfus Etkisi e İstihdam Etkisi — > İşsizlik Oranı Değişimi (Puan) Kaynak: SBB, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2021 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 11,4 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 4,8 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 9,5 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 1,9 puanlık katkıda bulunmuştur. 2021 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırken, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir değişiminin altında gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2021 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 14,5, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 1,5 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 2,2 puan azalarak yüzde 59,2, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,4 puan azalarak yüzde 9,2 olmuştur. 2021 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 7,4 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 3,2 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 0,7 puan artarak yüzde 24,9'a yükselmiştir. 2021 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 24,9 oranında artış kaydederken reel mal ve hizmet ithalatındaki artış ise yüzde 2,4 olmuştur. 2021 yılında toplam tüketimin GSYH'ye oranı 3,5 puan azalarak yüzde 68,4 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ye oranı 2020 yılına göre 3,6 puan artarak yüzde 30,3'e yükselmiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla özel ve kamu kesimi tasarruflarda kaydedilen artış önemli rol oynarken; kamu tasarruflarının GSYH'ye oranı yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışından düşük gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 1,8 puan artarak yüzde 29,5 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2022 yılının ilk yarısında yüzde 7,5 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,4 oranında artarak büyümeye 13,6 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 4,4 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,2 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 14,8 oranında artarak yüzde 7,5 oranındaki büyümeye 14,8 puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır. 2022 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 15,6 oranında artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 4 oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatının ekonomik büyümeye katkısı 2,9 puan olmuştur. 2022 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 10,8, kamu tüketim harcamalarının yüzde 3 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 9,9 oranında artması öngörülmektedir. Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,7, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 3,7 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 3,6 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 8 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,3 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2022 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeyi artırıcı yönde 2,4 puan katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nin 2022 yılında yüzde 5 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. GRAFİK I: 3- GSYH Büyümesine Katkılar 15,0 | 13,0 1 11,0 - 9,0 1 7,0 - 5,0 1 3o EEE 10 / -1,0 - -3,0 I -5,0 ii netihrecat) 36 | 22 | s0 | 48 | 24 | os | —cs İ 30 | os | as İma | se İŞ s0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamaları

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ye oranının 2022 yılında bir önceki yıla göre 3,0 puan artarak yüzde 91,7'ye yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oranın ise 2,9 puan azalarak yüzde 7,1 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2022 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 30,7 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda özel harcanabilir gelir artışının etkisiyle artan özel tasarrufların belirleyici olması öngörülmektedir.

b) Hedefler

2023 yılında yüzde 5,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2023 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,9 ile yüzde 3,6 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4,5, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 1,0 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 4,2 artması öngörülmektedir. 2023 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,7 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 1,0 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,02 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısının ise 0,8 puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oranının 2023 yılında 2,1 puan artarak yüzde 9,2 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde -0,4 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise bir önceki yıla göre 0,5 puanlık düşüşle yüzde 3,4 seviyesinde olması beklenmektedir. 2023 yılında özel tasarrufların GSYH'ye oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 32,0, özel yatırım harcamalarının ise 2,1 puan azalarak yüzde 30,3 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ye oranının yüzde 1,6 seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2023 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ye oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 31,6, toplam tasarrufyatırım farkının GSYH'ye oranının ise yüzde -2,2 olması beklenmektedir. TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar) 2021 2022(1 2023 (2 2021 2022(1 2023 (2 (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde) Toplam Tüketim 4 954 679 9133407 12 501834 68,4 68,0 67,0

Kamu -4 587 37 603 -3 484 -0,1 0,3 0,0

Özel 275 337 510 266 194 080 3,8 3,8 1,0

Net Faktör Gelirleri -105 357 -182 183 -279 740 -1,5 -1,4 -1,5 Net Dış Alem Cari Transferleri 8277 14 356 20 001 0,1 0,1 0,1 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 7 151 709 13 261 669 18394 524 98,7 98,8 98,6 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 724 627 948 778 1714973 10,0 7,1 9,2

Bilgi İçin;

Toplam Yurt İçi Tasarruflar 2197 030 4128 263 5 892 690 30,3 30,7 31,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme) 2021 2022 (2) 2023 (3) 2021 2022(2) 2023 (3) (2009-100 Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim 1 508 013 1656737 1720026 12,8 9,9 3,8 Kamu 179 406 184 705 191 308 1,5 3,0 3,6 Özel 1328 607 1472033 1 528 718 14,5 10,8 3,9 Toplam Yatırım 424 929 328 620 352 643 -d11i,i -22,7 7,3 Kamu 48 254 54 264 50 829 1,0 12,5 -6,3 Öze 376 675 274356 301814 -12,4 -27,2 10,0 Sabit Sermaye Yatırımı 506 448 524 680 546 593 7,4 3,6 4,2 Kamu 49 270 50 589 51073 2,6 2,7 1,0 Özel 457 178 474 091 495 520 7,9 3,7 4,5 Stok Değişmesi (1) -81 519 -196 060 -193 950 -4,9 -5,7 0,1 Kamu -1 016 3 676 -245 0,0 0,2 -0,2 Özel -80 503 -199 735 -193 706 -4,8 -5,9 0,3 Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 1932941 1985 358 2072 669 6,5 2,7 4,4 Net Mal ve Hizmet İhracatı (1) 76 545 124 089 141 648 4,8 2,4 0,8 Mal ve Hizmet İhracatı 480 729 544 666 584 427 24,9 13,3 7,3 Mal ve Hizmet İthalatı 404 184 420 577 442 779 2,4 4,1 5,3 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 2 009 486 2109 446 2214317 11,4 5,0 5,0 Net Faktör Gelirleri -16 533 -20 404 -23 084 -11 23,4 13,1 Net Dış Alem Cari Transferleri 1299 948 1078 311,1 -27,0 13,7 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 1994 252 2089 990 2192311 11,5 4,8 4,9 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 202 062 149 524 204 395 16,2 -26,0 36,7 Kamu Tüketimi 179 406 184 705 191 308 1,5 3,0 3,6 Kamu Tasarrufu 22 656 -35 181 13 088 -896,4 -255,3 -137,2 Kamu Yatırımı 48 254 54 264 50 829 1,0 12,5 -6,3 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı -25 597 -89 445 -37 741 ÖZEL HARCANABİLİR GELİR 1792 190 1 940 466 1987 916 11,0 8,3 2,4 Özel Tüketim 1328 607 1472033 1 528 718 14,5 10,8 3,9 Özel Tasarruf 463 583 468 433 459 198 2,0 1,0 -2,0 Özel Yatırım 376 675 274356 301 814 -12,4 -27,2 10,0 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı 86 908 194 077 157 383 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2022 yılında reel olarak yüzde 2,7 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 56,6'sının merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 25,6'sının yerel yönetimler, yüzde 16,1'inin işletmeci KİT'ler, yüzde 1,7'sinin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, enerji, turizm, konut, eğitim ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; imalat, ulaştırma ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde tarım, imalat ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; madencilik, enerji, ulaştırma, konut, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021 2022(2) 2023(3) Kamu (Özel Toplam Kamu (Özel Toplam Kamu (Özel Toplam

Turizm 0,2 10 0,9 0,2 yi 10 0,2 13

Konut 0,9 28,4 25,2 0,5 28,6 25,5 0,5 29,2 26,2

Eğitim 11,0 22 33 10,8 23 32 10,5 23 31

Sağlık 4,9 3,6 3,8 7,7 3,8 4,2 6,4 3,8 4,1

Diğer 24,2 27 52 213 2,6 47 215 2,6 4,6

Hizmetler

| TOPLAM 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO 1: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2021)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler ği Merkezi İşletmeci Me a İller (© Döner Sermaye* T OPLAN Yüzde .Mahalli TOPLAM Yüzde Yönetim (1) KİT'ler Kuruluş. Bankası SGK Pay (o İdareler KAMU Pay (Tarım 13 855 205 0 0 285 14 345 8,9 1344 15 690 7,1 Madencilik 497 13 595 0 0 0 14 092 8,7 0 14 092 6,3 İmalat 480 608 0 0 47 1135 0,7 1 1136 0,5 Enerji 4 859 12 250 0 0 0 17109 10,6 860 17 969 8,1 Ulaştırma 42 088 12 505 8 0 139 54 739 33,8 28 039 82 778 37,2 İTurizm 307 0 0 0 22 329 0,2 27 356 0,2 Konut 726 0 0 0 0 726 0,4 1218 1944 0,9 Eğitim 21731 1 0 0 180 21911 13,5 1823 23 734 10,7 Sağlık 10394 0 0 0 140 10534 6,5 44 10 579 4,8 Diğer Hizmetler 26 254 2 0 0 555 26811 16,6 27 409 54 220 24,4 Toplam 121191 39 165 8 0 1368 161732 100,0 60 765 222 497 100,0 Kara Tena) 74,9 24,2 0,0 0 0,8 100,0 Yüzde Dağılım 54,5 17,6 0,0 o 0,6 72,7 27,3 100,0 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2022) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler ğ Merkezi İşletmeci Kapsam. İller Döner Sermaye T OPLAM Yüzde Mahalli TOPLAM (Yüzde Yönetim (2) KİT'ler Kuruluş. Bankası SGK Pay Idareler KAMU Pay İTarım 33 798 608 0 0 5954 40 361 11,6 2 785 43 145 9,2 Madencilik 1039 27 457 0 0 0 28 497 8,2 0 28 497 6,1 İmalat 852 2077 0 0 456 3 385 10 2 3387 0,7 Enerji 9 466 23 781 0 0 0 33 247 9,5 1528 34 774 7,4 Ulaştırma 91171 21 569 3 0 278 113 021 32,4 57 422 170 443 36,4 Turizm 668 0 0 0 25 63 0,2 53 746 0,2 Konut 1 156 0 0 0 0 1156 0,3 1 081 2237 0,5 Eğitim 46 971 1 0 0 260 47232 13,6 2 398 49 630 10,6 Sağlık 35 230 0 0 0 159 35 389 10,2 87 35 476 7,6 Diğer Hizmetler 44 756 6 0 0 828 45 590 13,1 54 533 100 123 21,4 Toplam 265 108 75 499 3 0 7 960 348 570 100,0 119 888 468 458 100,0 (ara To Dar) 76,1 21,7 0,0 o 2,3 100,0 (Yüzde Dağılım 56,6 16,1 0,0 o 1,7 74,4 25,6 100,0 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2023) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

seker Yönü ğe pm gm DESEM vana

(2) Kuruluş.

Tarım 38 057 906 0 0 4802 43 765 9,6 4271 48 036 7,6

Madencilik 1075 77 809 0 0 0 78 884 174 0 78884 o 125

İmalat 760 2 995 1 0 47 4228 09 3 4231 07

Enerji 5121 39 431 0 0 0 44 552 9,8 2231 46 783 74

Ulaştırma 79 088 42 069 2 0 536 121 695 268 86397 o 20809? 331 Turizm 1033 0 0 0 140 1173 03 7 1250 02 Konut 1293 0 0 0 0 1293 03 1580 2872 0,5 Eğitim 60 699 1 0 0 420 61 120 135 3 503 6462 103 Sağlık 38 892 0 0 0 211 39 103 8,6 127 39 230 62 Diğer Hizmetler 56 329 186 0 0 1837 58 351 128 76 940 135291 21,5 Toplam 282 345 163 397 3 o 8418 (o 454162 o 1000 Oo 175129 (O 629291 100,0 (ar Toplar) 62,2 36,0 0,0 0 1,9 100,0 Yüzde Dağılım 44,9 26,0 0,0 0 13 72,2 27,8 100,0 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım işçiliği hariçtir

TABLO 1: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2021 2022 (2) 2023 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 17 013 19 146 36 159 44 706 40 708 85 414 49 914 58 742 108 656 Madencilik 14 139 33 556 47 695 28 545 85 636 114181 78 937 125841 204 778 İmalat 1182 495 432 496 613 3 426 1031723 1035 149 4 268 1433 505 1437774 Enerji 18 433 28 856 47 290 35211 70874 106 085 47 036 102 741 149 777 Ulaştırma 86 799 544 022 630821 174 652 1134 684 1309337 211 993 1601334 1813327 Turizm 385 18 016 18 401 777 43 543 44320 1301 71 476 72776 Konut 2014 512331 514344 2290 1 098 946 1101237 2 936 1594 942 1597878 Eğitim 25 810 40 504 66315 51 798 86 751 138 549 67 617 122 888 190 505 Sağlık 11572 65631 77202 37103 145 288 182391 41 149 209 654 250 803 Diğer Hizmetler 56 729 48 383 105 112 102 189 100 853 203 042 138 070 139 928 277 998 TOPLAM 234 076 1805 877 2039 953 480 698 3 839 005 4319 703 643 220 5461051 6 104 270 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

b) Hedefler

2023 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 44,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 27,8'inin yerel yönetimler, yüzde 26,0'ının işletmeci KİT'ler, yüzde 1,3'ünün döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2023 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ulaştırma, diğer hizmetler, madencilik, eğitim, tarım ve enerji alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 4,5 artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2.3. ÖDEMELER DENGESİ 2.3.1. Cari İşlemler Hesabı

a) Mevcut Durum

2021 yılında küresel ekonomide ve ticarette olumlu bir seyir gözlenmiş, bunun sonucunda ihracat yüzde 32,8 oranında artarak 225,2 milyar ABD dolarına yükselmiştir. İthalat tarafında ise emtia fiyatlarındaki yükselişin etkisiyle yüzde 23,6 artış gerçekleşerek, yıl genelindeki ithalat düzeyi 271,4 milyar ABD doları olmuştur. 2021 yılında dış talebin hızlı bir şekilde toparlanması, salgın sonrası dönemde küresel ticaretteki artışın yanı sıra küresel ticaretten alınan payın artırılması ve salgın kapsamında uygulanan uluslararası seyahat kısıtlamalarının hafifletilmesi sonucunda turizm gelirlerindeki artışla birlikte cari işlemler dengesi 13,9 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Cari işlemler açığının GSYH'ye oranı yüzde 1,7 seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO 1: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim) 2020 2021 2022(1) | 2023(2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2022

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

Dış Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 2021 yılında 29,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 146,3 artarak 73,4 milyar ABD doları olmuştur. 2022 yılında ağırlıklı olarak enerji emtia fiyatlarındaki artışa bağlı olarak ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre yükselerek 83,5 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat 2021 yılında 225,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşen ihracat, 2022 yılının Ocak- Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,2 artarak 165,6 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu dönemdeki ihracat artışında yılın ilk yarısında dış talep koşullarındaki seyrin olumlu devam etmesi etkili olmuştur. İhracat birim değer fiyatlarındaki artışın sürmesi de ihracat artışına katkı sağlamıştır. Bununla birlikte, küresel ekonomideki olumsuz gidişat nedeniyle dış talep koşullarındaki bozulma yılın kalan aylarında ihracattaki artış eğiliminin yavaşlama riskini beraberinde getirmektedir. TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat (Milyar ABD Doları) Yıllık Ocak-Ağustos 2020 2021 2021 2022 TOPLAM İHRACAT 169,6 225,2 140,1 165,6 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 70,0 93,1 58,6 68,7 Diğer 99,6 132,2 81,5 96,9 Seçilmiş Ülke Grupları

En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1)

En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (2)

84. Makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam, 16,8 20,8 13,6 143 parçalar 87. Kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları 22,1 25,0 15,9 16,7 27. Mineral yakıtlar, mineral yağlar 4,7 8,5 5,0 10,6 72. Demir ve çelik 8,8 7,1 10,0 11,0 85. Elektrikli makine ve cihazlar 9,3 12,0 7,6 8,5 Kaynak: TÜİK

(1) Sıralama 2021 yılı verilerine göre yapılmıştır.

(2) Sıralama 2022 yılı Ocak-Ağustos verilerine göre yapılmıştır. Türkiye'nin başlıca ticaret ortağı AB'ye olan ihracatı, 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 17,2 oranında artarak 68,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos arası dönemde başlıca ticaret ortaklarının tamamına yönelik ihracat artışı sürmüştür. Ocak-Ağustos döneminde, Rusya, Romanya ve Bulgaristan yüzde 30'un üzerindeki ihracat artış oranlarıyla öne çıkan ülkeler olmuştur. Bu dönemde AB'ye gerçekleştirilen ihracat artışının genel ihracat artışının altında kalmasına rağmen Afrika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta yüzde 28,5 oranında artış kaydedilmiştir. Ayrıca yine bu dönemde, Amerika kıtası ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 22,3 düzeyinde artış gerçekleşmiştir. İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2021 yılındaki artışın ardından 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde artış hızı azalsa da yükselişini sürdürmüştür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 18,2 artarken, motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 4,9 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 5 artarken, demir-çelik ihracatında yüzde 9,7 oranında artış kaydedilmiş, enerji ihracatı ise yüzde 110 düzeyinde yükselmiştir. 2022 yılının ilk sekiz aylık döneminde tüm ana sektörlerin ihracatında artış gerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 13,6 oranında artarken imalat sektörü ihracatındaki artış hızı yüzde 18,3 düzeyinde gerçekleşmiştir. Sektörel düzeyde en kuvvetli artış ise yüzde 20,8 oranıyla maden ve taş ocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir. 2022 yılının kalan döneminde ihracat artış ivmesinin azalarak yıl genelinde yüzde 13,2 oranında yükselişle 255 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 8, reel ihracatta ise yüzde 4,9 oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir. TABLO 1: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı Milyar ABD Doları Yüzde Pay Yüzde Değişim | Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos Ocak-Ağustos 2020| 2021 | 2021 2022 2020| 2021 | 2021 | 2022 | 21/20 22/21 İARACAT 169,6| 225,2 | 140,2 | 165,6 |100/ 100 | 100 | 100 | 36,9 | 18,2 Tarım, Orman vel na | 72 | 43 4,8 3,5) 32 | 30 | 29 2,1 13,6 Balıkçılık Mad. ve Taş 29İ 41 | 26 32 17) 18 | 19 | 19 51,9 20,8 Ocak. İmalat Sanayi (| 160,0| 212,8 | 132,5 | 156,7 /943/ 945 | 946 | 946 | 3741 18,3 Diğer 08) 11 | 07 0,9 05) 05 | 05 | 0,6 50,4 28,5 Kaynak: TÜİK İthalat 2021 yılında ithalat yüzde 23,6 oranında artış kaydederek 271,4 milyar ABD doları olmuştur. Bununla birlikte, ithalat seviyesindeki yükselişe rağmen, ithalat miktar endeksi düşüş kaydetmiştir. İthalattaki artışın tümü ithalat birim değerindeki artışa bağlı olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında ithalattaki yükseliş eğilimi ağırlıklı olarak enerji emtia fiyatlarındaki artışın etkisiyle hızlanarak devam etmektedir. Buna ek olarak, 2022 yılının ikinci çeyreği itibarıyla altın ithalatı yeniden artış eğilimine girmiştir. Bu kapsamda, 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 40,7 oranında artış gösteren ithalat, 239 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 50,1, tüketim malları ithalatı yüzde 12,0 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 9,3 oranında artış kaydetmiştir. TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı Milyar ABD Doları Yüzde Pay Yüzde Değişim M Ocak- m Yıllık Ocak-Ağustos Yılık Ağustos Ocak-Ağustos | 2020 | 2021 | 2021 | 2022 | 2020 | 2021 | 2021 | 2022 | 21/20 | 22/21 TOPLAM iTMaLaT | 2195 | 271.4 | 170,0 | 239,0 | 100 | 100 | 100 | 100| 25,5 40,7 | sermaye 318 | 360 232) 254) 145l1324| 137) 106 | 245 93 Malları Ara Malları | 163,0 | 210,1 | 1299) 1950| 743| 7742) 764| 81,6 27,2 50,1 Tükeüm 41) 250) 165| 185) ol 919) 97) 771 164 120 | Malları | Diğer 0,6 0,4 0,3 0,2 03 | 0,14 0,2 01) -28,9 -38,5 Kaynak: TÜİK İthalatın 2022 yılında yüzde 32,6 oranında artarak 360 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 30,7, reel ithalatta ise yüzde 1,5 düzeyinde artış beklenmektedir. Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 2021 yılında küresel salgın nedeniyle uygulanan seyahat kısıtlamalarının gevşetilmesiyle birlikte genel olarak uluslararası turizm faaliyetlerinde artış eğilimi başlamıştır. Bu artış eğilimi, 2022 yılında da devam etmekte olup yılsonu itibarıyla seyahat gelirlerinin salgın öncesi dönemin üzerinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında 20,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2022 yılının Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 97,6 artarak 22 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu kapsamda, seyahat gelirlerinin 2022 yılında 34 milyar ABD dolarına yükseleceği beklenmektedir. Türkiye, 2021 yılında 55,6 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş ve 26 milyar ABD doları hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2022 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 65,9 oranında artış göstererek 52,5 milyar ABD doları seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 95,3 oranında artışla 27,2 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2022 yılı Ağustos ayı itibarıyla 76,4 milyar ABD doları seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. Bu artıştaki belirleyici unsur taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2022 yılında hizmet gelirlerinin 81,2 milyar ABD doları, hizmetler dengesi fazlasının ise 46 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO 1: 20- Cari İşlemler Dengesi (Milyar ABD Doları) 2020 2021 2022(1) 2023(2) CARİ İŞLEMLER HESABI -35,8 -13,9 -47,3 -22,0 DIŞ TİCARET DENGESİ -37,9 -29,3 -83,5 -68,4 İhracat 165,6 221,2 255,6 263,3 İhracat (FOB) 169,6 225,2 255,0 265,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama -4,1 -4,1 0,6 -1,7 İthalat 181,1 248,5 327,1 327,3 İthalat (CIF) 219,5 271,4 360,0 345,0 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -38,5 -22,9 -32,9 -17,7 HİZMETLER DENGESİ 11,2 26,0 46,0 58,0

Uzun Vade 4,9 4,4 4,3 4,8

İKİNCİL GELİR DENGESİ 0,2 0,9 0,8 0,9

Kaynak: TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2021 yılında, birincil gelir dengesindeki açık yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 22,8 artarak 11,5 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. 2022 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,4 azalarak 6,5 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2022 yılında 10,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,8 milyar ABD doları seviyesinde fazla vereceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2022 yılında cari işlemler açığının 47,3 milyar ABD doları olması beklenmektedir.

b) Hedefler

Başta jeopolitik gerilimler ve parasal sıkılaştırıcı politikalar olmak üzere küresel gelişmelerin dış talep üzerinde yaratacağı baskılayıcı etkinin, yılın kalan dönemi ve önümüzdeki yıl ihracatında ivme kaybına neden olabileceği değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, ihracatta yeni pazarlara erişim, uluslararası düzeyde ticaret müzakerelerine aktif katılım gibi hususların yanı sıra pazar payı giderek artan hizmetler sektörü ihracatı gibi alanlarda hayata geçirilen uygulamalar neticesinde cari işlemler dengesinde önümüzdeki dönemde iyileşme yaşanması öngörülmektedir. Turizm faaliyetlerinde nitelik ve nicelik bakımından gelişimin sürdürülmesiyle birlikte seyahat gelirlerindeki artış eğiliminin devam etmesinin cari işlemler dengesi bakımından olumlu bir unsur olarak ön plana çıkması beklenmektedir. Ayrıca, hâlihazırda yüksek seyreden emtia fiyatlarında olası gerilemeler, petrol ve doğal gaz arama çalışmaları ve yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması sonucunda dış ticaret açığının önemli bir unsuru olan enerji ithalatındaki olası azalış eğiliminin de cari işlemler dengesinde iyileştirici bir etki yaratacağı öngörülmektedir. Bunlara ilave olarak, yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de daha fazla üretilerek ihraç edilmesini sağlayacak yatırımların gerçekleştirilmesi için gerekli politikalar uygulanacak, dış ticarette yeşil dönüşüm kavramı merkeze alınarak, Yeşil Mutabakat Eylem Planında yer alan hedeflere yönelik uygulamalar hayata geçirilmeye devam edilecektir. 2023 yılında, dış talebin bir önceki yıla göre daralması sonucunda ihracat artışındaki ivme kaybına rağmen, enerji ithalatında kademeli düşüş ve seyahat gelirlerinde artış beklentisiyle birlikte, cari işlemler dengesinde iyileşme yaşanması öngörülmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşme sonrasında dış finansman gereksiniminde azalış yaşanacağı tahmin edilmektedir. Ayrıca, cari işlemler açığının finansmanında uzun vadeli doğrudan yabancı yatırımların payının artırılması hedeflenmektedir. 2023 yılında ihracatın (fob) yüzde 3,9 artarak 265 milyar ABD dolarına, ithalatın (cif) ise yüzde 4,2 azalarak 345 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 80 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının 2023 yılında sırasıyla yüzde 0,3 ve yüzde 7,6 oranlarında azalması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 4,2 ve yüzde 3,7 artacağı tahmin edilmektedir. 2023 yılında seyahat hareketliliğinin artmasıyla birlikte seyahat gelirlerinin 45 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 58 milyar ABD doları fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 12,5 milyar ABD doları açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,9 milyar ABD doları fazla beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2023 yılında 22 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ye oranının ise yüzde 2,5 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları

a) Mevcut Durum

2021 yılı genelinde Türkiye'ye doğrudan yabancı yatırımları, portföy yatırımları ve diğer yatırım hareketlerine bağlı olarak net sermaye girişi gerçekleşmiştir. 2021 yılında net sermaye girişindeki artışın yanı sıra cari işlemler açığındaki azalış sonrasında rezerv seviyesinde artış gerçekleşmiştir. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde 2021 yılında, net doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 6,9 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Doğrudan yabancı yatırımlar içerisinde gayrimenkul yatırımları 5,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Yurtdışı yerleşikler devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) piyasasında 1,1 milyar ABD doları tutarında net alış yaparken, Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 3,9 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. 2021 yılında, son yılların aksine sınırlı düzeyde de olsa portföy yatırımları kaynaklı net sermaye girişi yaşanmış buna karşın 2022 yılının Ocak- Ağustos döneminde portföy yatırımlarında 11,3 milyar ABD doları büyüklüğünde net sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul'dan (BİST) ise 2,8 milyar ABD doları tutarında sermaye çıkışı gerçekleşmiş, yurtdışı yerleşikler ise DİBS piyasasında 1,9 milyar ABD doları tutarında satış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 1,5 milyar ABD doları net kullanım, bankalar ise 3,9 milyar ABD doları tutarında net geri ödeme gerçekleştirmiştir. Diğer yatırımlar kaleminde 2021 yılında sermaye girişi olmuştur. 2021 yılında, efektif ve mevduatlar ve özel çekme hakları (SDR) kaynaklı sermaye girişlerinin etkisiyle bu kalemde 21,7 milyar ABD doları seviyesinde net sermaye girişi gerçekleşmiştir. TABLO 1: 21- Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos 2020 2021 2021 2022 Cari İşlemler Dengesi -35,8 -13,9 -12,8 -39,7 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) -7,6 -29,3 -26,8 -14,3 Doğrudan Yatırımlar (net) -4,6 -6,9 -4,7 -3,6 Portföy Yatırımları (net) 9,6 -0,8 -5,2 11,3 Yabancıların Hisse Senedi Alımları -43 -1,4 -1,4 -2,8 Yabancıların DİBS Alımları -6,4 LI 1,9 -1,9 Diğer Yatırımlar (net) -2,6 o -21,7 -17,0 -21,9 Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) -7,6 -29,3 -26,8 -14,3 Kamu Kesimi -10,4 o -15,9 -16,1 -6,5

Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.

(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI

a) Mevcut Durum

2021 yılı sonunda yüzde 36,1 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 21,5 puan artmasında; temel mal, gıda ve enerji fiyatlarındaki artışlar belirleyici olmuştur. Diğer taraftan, bu dönemde yönetilen-yönlendirilen ürün fiyatlarındaki görece olumlu seyir ve altın fiyatlarındaki düşüş TÜFE yıllık artış hızını sınırlamıştır. 2022 yılında ise; gıda, enerji ve yönetilen-yönlendirilen fiyatlardaki olumsuz seyir, yüksek enflasyonun hizmet fiyatları üzerindeki artırıcı etkileri ve kur gelişmeleri ile artan temel mal fiyatları TÜFE yıllık artışını hızlandırmıştır. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Eylül 2022 itibarıyla yıllık enflasyon 2021 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 47 puan artarak yüzde 83,5 düzeyinde gerçekleşmiştir. Döviz kurları ile emtia fiyatlarındaki artış ve küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar nedeniyle Yİ-ÜFE artış hızı 2021 yılında 2020 yılı sonuna göre belirgin şekilde artarak yüzde 79,9 oranında gerçekleşmiştir. 2022 yılında ise başta emtia fiyatları olmak üzere mevcut maliyet artırıcı gelişmelerin görece kötüleşmesiyle Yİ-ÜFE artış hızındaki ivme kuvvetlenmiş ve Eylül 2022 itibarıyla yüzde 151,5 seviyesine yükselmiştir. GRAFİK I: 4- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları Göstergesi C (ÖKTG-C) (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) | 75 65 55 45 35 25 15 NEBE 10 GOLLE NES SERE LU > “ . ik le a i ? 9 G vo 9) S j n — 5 . — ÖREZSİŞYUULLöÖĞEZ SET SERLZENEBEEBESSSLENEBE SAE2sBögmmSE3252585g 2021 ii 2022 2021 2022 amam TÜFE am em we ÖKTG-C amman Yİ-ÜFE mesa İmalat Kaynak: TÜİK 2022 yılının ilk çeyreğinde TÜFE yıllık artışı fiyatlama davranışındaki bozulma sonrasında alt gruplarda kaydedilen artışla birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 61,1 olarak gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TÜFE yıllık artış hızı, gıda ve enerji fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olarak yüzde 78,6 seviyesinde kaydedilmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise enerji ve gıda fiyatlarındaki olumlu görünümle birlikte görece daha yavaş artan TÜFE yıllık artış hızı Eylül ayı itibarıyla yüzde 83,5'e yükselmiştir. GRAFİK 1: 5- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim) 80 N 90 7 80 60 70 50 60 40 50 30 40 20 30 10 20 - : GE | 10 DRL ENES EZEL LENES e pm, se a sarma daszğleşrağeğas2$deşö pe ŞA i önzz$fisrmiğdönszsisyü 2021 2022 İN ii 2021 2022 sHizmet #Mal mame Hizmet esenee Mal Kaynak: TÜİK 2022 yılının ilk yarısında güçlü bir ivmeye sahip olan temel mal grubu fiyatları artışı, yılın üçüncü çeyreğinde özellikle dayanıklı mal fiyatlarındaki olumlu gelişmelere paralel olarak görece yavaşlamıştır. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artışı Eylül 2022 itibarıyla sırasıyla yüzde 74,6 ve yüzde 68,1 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı sonunda TÜFE yıllık artışının baz etkisinin yanı sıra kur gelişmelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gıda fiyatlarında beklenen düzeltme etkisiyle yüzde 65 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. TCMB, fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. GRAFİK I: 6- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi 80 © 5 > z ba 5 > YAR E5K ZEY 6 ZEY 5 ZE SN — RR 8 sö Oz > LUX. ÖZ 2 SU xÖ 3:3 px öö 2x ŞU Söz zg 8 2018 2019 2020 2021 2022 “ Belirsizlik Aralığı (o osmemımaman Yıllık Enflasyon Oo» » «m Enflasyon Hedefi Kaynak: TCMB, TÜİK 2021 yılı Eylül ayından itibaren TCMB tarafından para politikası duruşunda güncellemeye ihtiyaç bulunduğu değerlendirmesi yapılmış ve politika faizinde indirim kararı alınmıştır. TCMB, enflasyonun geçici arz yönlü unsurlardan kaynaklandığını belirterek çekirdek göstergelerdeki olumlu görünüme işaret etmiş, Eylül ve Aralık ayları arası dönemde faiz oranında toplamda 500 baz puanlık indirim yapmıştır. 2022 yılının ilk yarısında arz ve talep şoklarının ayrıştırılmasına yönelik yapılan analizler ışığında politika faizini sabit tutan TCMB, yılın üçüncü çeyreğinde ise küresel büyümeye yönelik belirsizliklerin ve jeopolitik risklerin arttığı bir dönemde ekonomik aktivitedeki ivmenin sürdürülmesi açısından finansal koşulların destekleyici olmasına karar vererek Ağustos, Eylül ve Ekim aylarında toplamda 350 baz puanlık faiz indirimine gitmiştir. GRAFİK I: 7- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde) 600 540 480 420 360 300 240 180 120 60 0 so ii iii «4 NN NN NN Na NN N NS NA NN NN NN NN NN NN NN AN NN NN NA NN NN NN dc ad38$ 38385 85suinNn gd s3 gs gg Ss o © > © o o ii ze TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) sssssess* TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) TCMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti ss ea» » Geç Likidite Penceresi Borç Verme — ee Gecelik (0/n) Borç Verme — — «e» | Haftalık Repo Borç Verme Kaynak: TCMB TABLO 1: 22- TCMB Net Döviz Alımları (Milyon ABD Doları) İhracat m a m m Enerji Toplam Net Yıl Reeskont Döviz Alım Döviz Satım Döviz Alım Döviz Satım Ithalatçısı Döviz Kredileri Ihaleleri Ihaleleri Müdahaleleri Müdahaleleri ği KİT'lere Alımları Döviz Satışı 2002 25 795 - 16 12 - 824 2003 34 5 652 - 4229 - - 9915 2004 27 4104 - 1283 9 - 5 405 2005 25 7 442 - 14 565 - - 22032 2006 4 4 296 1000 5441 2105 - 6 636 2007 2 9 906 - - - - 9 908 2008 5 7 584 100 - - - 7 489 2009 1040 4314 900 - - - 4 454 2010 1104 14 865 - - - - 15 969 2011 1920 6 450 11210 - 2390 - -5 230 2012 8 295 - 1450 - 1 006 - -5 839 2013 12 664 - 17 610 - - - -4 949 2014 12 999 - 10 439 - 3151 1321 -1 912 2015 15 182 - 12346 - - 10505 -7 669 2016 15 022 - 3400 - - 5 084 6 538 2017 12 491 - - - - 7 851 4 640 2018 14 902 - - - - 7 699 7203 2019 22 693 - - - - 6 456 16 237 2020 23 067 - - - - 5 985 17 082 2021 21 079 - - - 7278 oilll 7 690 2022(1) 15318 - 17971 -2 653 Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları

(1) 2022 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2021 yılında 21,1 milyar ABD doları, 2022 yılının ilk dokuz ayında ise 15,3 milyar ABD doları katkı sağlanmıştır. TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2021 yılı sonunda bir önceki yılsonuna göre 21 milyar ABD doları artışla 72,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2022 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2021 yılı sonuna göre 4,5 milyar ABD doları azalışla 68,1 milyar ABD doları seviyesindedir. 2022 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2021 yılsonuna göre yüzde 51,5 oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 84,5 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 2,9 milyar ABD doları azalırken, toplam yükümlülükleri ise 9,7 milyar ABD doları azalmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 6,8 milyar ABD doları artış gerçekleşmiştir. M1, M2 ve M3 para arzları, Eylül 2022 itibarıyla 2021 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 36,3, yüzde 47,9 ve yüzde 47,4 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, Türk Lirası cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise Mİ para arzındaki ve Türk Lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2021 2022 4.Ç 1.Ç 2.Ç 3.Ç Milyon TL Para Arzları i Mi 2 097 220 | 2307772 2 662 097 2857 914 M 5 061 707 | 5 744 619 6 672718 7 488 326 M3 | 5 165 828 | 5847392 6 775 895 7612 062 Milyon TL Para Tabanı 620 093 667 996 860 951 939 250 Emisyon 235377 | 257631 286 916 319 888 Net Dış Varlıklar 137 975 | 274 084 167 757 212920 Net Uluslararası Rezervler 108 219 | 236 508 130 637 179 900 Net İç Varlıklar 482 118 393 912 693 194 726 329 Hazine Borçları 73 903 62437 98 230 132332 Değerleme Hesabı -53611 | -26 014 183 036 308 403 Milyon ABD Doları Dış Varlıklar 113 896 109 187 101 979 110 978 Toplam Yükümlülükler 114 789 102 052 103 016 105 077 Yurt Dışı 13 404 14755 14 773 16721 Yurt İçi 101385 | 87 297 88 244 88 356 Net Dış Varlık Pozisyonu -893 7135 -1 038 5901 Kaynak: TCMB Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır.

b) Hedefler

Liralaşma Stratejisi adımlarının hayata geçirilmesi başta olmak üzere uygulanacak etkin para ve maliye politikalarının yanı sıra üretim ve verimlilik artışlarının desteğiyle TÜFE artış hızının 2023 yılsonunda yüzde 24,9'a indirilmesi hedeflenmektedir. 2.5. MALİ PİYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, Haziran 2022 itibarıyla 13,6 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ye oranı yüzde 133,7 olmuştur. 2021 yılı sonuna göre finansal kuruluşların sektörel paylarında önemli bir değişiklik olmamıştır. Aracı kurumlar ve varlık yönetim şirketleri dışındaki finansal kuruluşların aktif büyüklüklerinin GSYH'ye oranları ise milli gelirdeki yüksek artışın da etkisiyle gerilemiştir.

(o)

m

a

n

©

(o)

©

(o)

©

e)

©

©

e)

©

Ş

Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu hem gelişmiş ülkeler hem de gelişmekte olan ülkelerle kıyaslandığında düşük seyrini sürdürmektedir. Hanehalkı finansal varlıkları, mevduat ve mevduat dışındaki finansal varlıklardaki artış ile önemli bir yükseliş kaydederken, hanehalkı finansal yükümlükleri ise finansal varlıklardaki artışın aksine durağan seyretmektedir. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamaması ve tüketici kredilerinde uygulanan makroihtiyati tedbirler öne çıkmaktadır. Ayrıca finans dışı kesimin yabancı para cinsinden borçlanmasına yönelik kısıtlamalar destekleyici rol oynamaktadır. TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar TL) Haziran 2020 2021 2021 2022 Mevduat 1917,7 2973,4 2223,0 3 740,3 Tasarruf Mevduatı 809,1 10323 996,9 1522,1 Döviz Tevdiatı 844,7 1 560,3 950,2 1 770,6 Kıymetli Maden Deposu 263,9 380,8 276,0 447,6 Tahvil ve Bonolar 29,0 28,3 24,2 37,6 Kamu 13,6 14,8 9,3 24,8 Özel Sektör 15,4 13,4 14,9 12,8 Yatırım Fonları 264,6 446,7 309,6 549,5 Menkul Kıymet 93,1 194,2 130,3 248,6 Emeklilik (1) 169,7 243,7 185,8 298,7 Hisse Senedi 210,3 294,3 218,4 397,0 Diğer Menkul Kıymetler (2) 4,4 4,5 8,1 3,0 TOPLAM VARLIKLAR 2 426,0 3 747,5 2 783,4 4 727,5 Banka Kredileri 837,7 1011,1 892,8 1 226,1 Konut Kredileri 279,2 299,8 278,2 347,7 Taşıt Kredileri 11,9 13,3 15,0 24,0 İhtiyaç Kredileri 396,4 482,0 427,1 562,9 Kredi Kartları 150,1 216,0 172,4 291,6 Finansman Şirketi Kredileri 14,8 15,6 16,7 15,7 Konut Kredileri 0,2 0,0 0,0 0,0 Taşıt Kredileri 10,8 11,9 13,2 12,1 İhtiyaç Kredileri 3,8 3,7 3,5 3,6 Finansal Kiralama Şirketi Kredileri (3) 0,2 0,2 0,2 0,1 TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER 852,7 1 026,9 909,7 1242,0 Varlıklar/GSYH (Yüzde) 48,1 52,0 47,1 46,4 Yükümlülükler/GSYH (Yüzde) 16,9 14,2 15,4 12,2 Varlıklar /Yükümlülükler (Yüzde) 284,5 364,9 306,0 380,6 Kaynak: BDDK, TÜİK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları

(1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir.

(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.

(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir. Haziran 2022 itibarıyla hanehalkı finansal borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 36,5 oranında artarak 1,2 milyar TL'ye yükselmiştir. Bu artışta miktarsal olarak en önemli etken hanehalkı finansal yükümlülükleri arasında yüzde 98,7 ile en büyük kalemi oluşturan banka kredisi stoku olmuştur. Haziran 2022 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre bankaların kullandırdığı kredi stoku yüzde 37,3 artarken, finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku yüzde 5,8 oranında azalmıştır. Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında bireysel kredi kartı borcu ve taşıt kredilerindeki artış dikkat çekmektedir. Haziran 2022 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre kredi kartı stoku yüzde 69,1, taşıt kredisi stoku yüzde 59,6, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 31,8 ve konut kredisi stoku yüzde 25 oranında artmıştır. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2022 itibarıyla ihtiyaç kredileri yüzde 45,9, konut kredileri yüzde 28,4, kredi kartları yüzde 23,8 ve taşıt kredileri ise yüzde 2 ağırlığa sahiptir. Hanehalkı finansal varlıklarındaki güçlü büyüme devam etmektedir. Haziran 2022 itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları yıllık yüzde 69,8 oranında artarak 4,7 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 68,3, hanehalkının tahvil ve bono stoku yüzde 55,4 oranında artmıştır. Borsa İstanbul'da devam eden yerli yatırımcı ilgisi ve halka arzlardaki güçlü eğilimin devam etmesiyle beraber hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 81,8 oranında artmıştır. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonları yüzde 77,5 oranında yükselmiştir. Hanehalkı mevduatı içinde tasarruf mevduatı yüzde 52,7, döviz mevduatının TL değeri yüzde 86,3 ve kıymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 62,2 oranında artmıştır. Hanehalkı finansal varlıklarındaki güçlü artışın finansal yükümlülüklerdeki artışın üzerinde olması nedeniyle Haziran 2022 itibarıyla hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 74,7 puan artarak yüzde 380,6'ya yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkı finansal yükümlülüklerinin GSYH'ye oranı 3,2 puan düşerek yüzde 12,2'ye, finansal varlıklarının GSYH'ye oranı 0,6 puan düşerek yüzde 46,4'e gerilemiştir. Temmuz 2022 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açığı, bir önceki yılın aynı dönemine göre varlıklarındaki yüzde 13,7 oranındaki artış, yükümlülüklerindeki yüzde 5 oranındaki azalış sonucunda 34,6 milyar ABD doları azalarak 91,3 milyar ABD dolarına gerilemiştir. 111,6 milyar ABD dolarıyla varlıklardaki en büyük kalem olan mevduattaki yıllık artış yüzde 13,4 olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacaklarındaki artış yüzde 15,8 olarak gerçekleşmiştir. Temmuz 2022 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yurt dışından sağlanan krediler yatay seyrederek 103,1 milyar ABD doları olurken yurt içinden sağlanan krediler ise yüzde 16 oranında düşüşle 121,6 milyar ABD doları olmuştur. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 9,3 azalışla 225 milyar ABD doları olarak kaydedilmiştir. Finansal kesim dışındaki firmaların kısa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürmüştür. 2022 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası 68,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 8,6 milyar ABD doları tutarındaki artışta, firmaların kısa vadeli varlıklarının kısa vadeli yükümlülüklerinden daha fazla artması etkili olmuştur. Kısa vadeli varlıklar yıllık 18,7 milyar ABD doları, kısa vadeli yükümlülükler ise 10,1 milyar ABD doları artmıştır. TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar ABD Doları) Temmuz 2020 2021 2021 2022 Varlıklar 147,4 153,1 151,0 171,7

Döviz Kredileri (Bilgi İçin) 137,6 130,5 137,0 115,6

Dövize Endeksli Krediler (Bilgi İçin) 1,8 1,0 13 0,6

Yurt Dışından Sağlanan Krediler 99,1 104,2 103,1 103,1

Kaynak: TCMB

(4) Kısa Vadeli Varlıklar -Mevduat--Menkul Kıymetler--İhracat Alacakları

(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Kredilers-Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler-Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ye oranı diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında her iki gösterge bakımından da oldukça düşük bir risklilik seviyesine sahip olduğu görülmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2022 yılı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ye oranı yüzde 13,3 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 64,8 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 50,7'dir. Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında, finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ye oranında da Türkiye 2022 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 72,6 oranıyla düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 100,8 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 112,6'dır. GRAFİK I: 8- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ye Oranı (1) Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/ GSYH (Yüzde) (2) Kredileri/ GSYH (Yüzde) 80 130 120 ww... . a 70 m a, yeseç 018 # 0,1126 e saç 60 0094, ar?İİİL,,, ette”. m, 110 pa. gi J “e, 50,7 SA A İse, » m * / 100 gg8e 4 * S0 - m m e #. Se a ...., e” *.. ,o1020*” 100,8 a gg 40 e RM e se > 80 30 70 2 a 60 BANA ZAALLRRSNA DENABEASARRARN Ee -- --- z uzüzaza zaza z Saad s #sssses Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması 2sesss3 Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması sm «» sp » Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması « «> ws» » Gelişmekte Olan Ülkerlerin Ağırlıklı Ortalaması Gel kte Ol Ikel lıklı Ortal Gel kte Ol: Ikeri tıklı Ortal, mma Türkiye amana» Türkiye Kaynak: Bank for International Settlements

(1) Raporlanan ülke sayısı 43*tür.

(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır. Bankacılık Ağustos 2022'de bankacılık sektöründe 35'i mevduat, 16'sı kalkınma ve yatırım, 6'sı ise katılım bankası olmak üzere toplam 57 banka faaliyet göstermektedir. Ağustos 2022 itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 86,8 artarak 12,7 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde 17,2 azalarak 699 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Ağustos 2020 2021 2021 2022 Temel Büyüklükler

Banka Sayısı (Adet) 54 55 55 57

Şube Sayısı (Adet) 11 189 11 098 11 156 11102

Personel Sayısı (Bin kişi) 202 203 202 205

Performans (Yüzde)

Riskler (Yüzde)

Kaynak: BDDK

(0) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak SBB tarafından hesaplanmıştır.

(2) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Ağustos 2022 itibarıyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 30,1'ini, yabancı bankalar yüzde 26,2'sini, kamu bankaları ise yüzde 43,7'sini temsil etmektedir. Fonksiyonel gruplar bazında ise mevduat bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payı azalırken katılım bankalarının payında artış görülmektedir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 85,6'sını, katılım bankaları yüzde 8,4'ünü, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,1'ini temsil etmektedir. Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi Ağustos ayında önceki yılın aynı ayına göre yüzde 70,4 artarak 6,7 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Kredilerin türlerine göre dağılımına bakıldığında toplam kredi hacminin yüzde 56,8'i kurumsal kredi ve kredi kartlarından, yüzde 19,1'i bireysel kredi ve kredi kartlarından, yüzde 24,1'i KOBİ kredilerinden oluşmaktadır. 2022 yılında kredilerin amacına uygun şekilde iktisadi faaliyetle buluşmasını temin etmek amacıyla ticari kredilere yönelik makroihtiyati kararlar alınmıştır. Ayrıca, finansal istikrarı desteklemek amacıyla 2021 ve 2022 yıllarında tüketici kredilerine yönelik ilave makroihtiyati kararlar alınmıştır. Böylece ticari krediler Ağustos ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 78,8 artarken tüketici kredi artışı yüzde 30,2 olarak gerçekleşmiştir. BDDK'nın salgın sırasında kredilerin sınıflandırılmasında sağladığı esnekliği Eylül 2021'de kaldırarak, kredilerin ilgili sınıflara kademeli olarak alınmasını sağlayacak kararı sonrası tahsili gecikmiş alacak (TGA) bakiyesine geçişler bir miktar artış göstermiştir. Ancak 2022 yılında kredi büyümesindeki güçlü seyre karşın TGA bakiyesine geçişlerin ılımlı seyretmesi ve kurlarda yaşanan artış, tahsili gecikmiş alacakların toplam krediler içindeki payının gerilemesine neden olmuştur. Böylelikle, Ağustos 2021'de yüzde 3,7 olan TGA oranı Ağustos 2022 itibarıyla yüzde 2,4'e gerilemiştir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 2,4 ve tüketici kredilerinde yüzde 2,3 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Ağustos 2022'de önceki yılın aynı dönemine göre artarak yüzde 60,9'a yükselmiştir. Aynı dönemde ihraç edilen menkul kıymetler ile sendikasyon-seküritizasyon kredilerinin payında gerileme yaşanmıştır. Ağustos 2022'de söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara oranı sırasıyla yüzde 2,7 ve yüzde 3,2 olarak gerçekleşmiştir. Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı Ağustos 2022'de tüm bankacılık sektörü için yüzde 86,1'e gerilemiştir. Eylül 2021 itibarıyla 100 seviyesinin altına inmiş olan kredi/mevduat oranındaki gerileme eğilimi kredilerden daha güçlü seyreden mevduatların etkisiyle devam etmektedir. Bu oran Türk lirasında yüzde 119,9 ve yabancı parada yüzde 58,5 seviyesindedir. Söz konusu oran mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda yüzde 80 olarak gerçekleşmiştir. Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) Ağustos 2022 itibarıyla yüzde 18,7 ile hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerinde bulunmaktadır. 2022 yılında kamu bankalarına yapılan sermaye desteği ile bankaların karlılığındaki artış SYR'yi olumlu yönde etkilemiştir. Diğer taraftan BDDK'nın Nisan ayında kredi riskine esas tutar hesaplamasında 2021 yılsonuna ait Merkez Bankası döviz alış kurunun kullanılmasına yönelik almış olduğu karar sonrası SYR'de bir miktar gerileme görülse de sektörün sermaye yeterliliği olası risklere karşı güçlü görünümünü sürdürmektedir. Ağustos 2022 itibarıyla SYR; mevduat bankaları için yüzde 18,3, katılım bankaları için yüzde 21, kalkınma ve yatırım bankaları için yüzde 21,4 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bankaların sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalar için yüzde 20,7, kamu bankaları için yüzde 16,7 ve yabancı bankalar için de yüzde 19,4 düzeyindedir. Sermaye Piyasası Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2021 yılı sonunda 2.182 milyar TL iken, 2022 yılı Ağustos ayında 3.522 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı sonunda yüzde 30,1 seviyesinde bulunan piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ye oranı ise Haziran 2022 itibarıyla yüzde 26,9'a gerilemiştir. 2022 yılı Ağustos ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 34,1 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 476 şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir. TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2019 2020 2021 2022-6 2022-8 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 513 508 561 583 590 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 402 394 446 469 476 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 111 114 115 114 114 Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyon TL) 447227 736446 861631 1107707 1 464 163 Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde) 60,9 49,0 40,6 33,0 34,1 Piyasa Kapitalizasyonu (Milyon TL) 1108773 1782648 2182455 2741774 3522155 Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH (Yüzde) 25,7 35,3 30,1 26,9 Yatırım Kuruluşları (Adet) 118 117 118 118 118 Aracı Kurumlar (Adet) 74 72 72 72 72 Bankalar (Adet) 44 45 46 46 46 Menkul Kıymet Yatırım Fonları (Adet) 560 681 874 982 1035 Toplam Değeri (Milyon TU) 113777 128483 267389 350535 410849 Bireysel Emeklilik Fonları (Adet) 411 404 375 382 384 Toplam Değeri (Milyon TL) 127694 170514 244053 300316 333217

Aktif Toplamı (Milyon TL) 86 228 94882 149767 175306

Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (Adet) 7 6 6 7 7 Portföy Yönetim Şirketleri (Adet) 5i 49 52 57 58 Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyon TL) 284079 364599 653077 814273 988108 Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet) 104 104 108 109 109 Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet) 137 139 148 152 152 Derecelendirme Kuruluşları (Adet) 9 9 9 8 8 Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyon TL) 76 915 86423 102171 109287 118129 Kaynak: SPK, TÜİK, MKK, Takasbank, KAP Kurumsal yatırımcılar sektöründe menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2021 yılı sonuna göre yüzde 53,7 artışla Ağustos 2022 itibarıyla 410,8 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise Ağustos 2022 itibarıyla 2021 yılı sonuna göre yüzde 51,3 artarak 988,1 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2022 yılı Haziran ayında 2021 yılı sonuna göre yüzde 17,1 oranında artmış ve 175,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükseliş eğilimini sürdürmüş ve 2022 yılının Ağustos ayında, 2021 yılı sonuna göre yüzde 15,6 artarak 118,1 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 65,2'si finansman bonosu, yüzde 26,5'i özel sektör tahvili, kalan yüzde 8,3'ü ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Ağustos 2022 itibarıyla 2021 yılı sonuna göre finansman bonosunun payı 0,9 puan artarken özel sektör tahvilinin payı 1,8 puan azalmıştır. TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Ağustos 2020 2021 2021 2022 Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 421 240 330 896 181 685 430 156 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 18 958 728 14173023 9034858 7370972 Pay Piyasası İşlem Hacmi 6594271 7513262 4625311 (6854401 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (1) 1157 21 560 15 159 12 690 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TL İşlem Hacmi 116 833 29 464 18 914 30 242 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon ABD doları) 25 550 15 300 14738 11373 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 340 181 176 25 Altın İşlem Hacmi (Ton) 731 327 239 227 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı İşlem Hacmi 2868176 4457749 Oo 2320898 3997179 Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi 14 889 26 699 11 458 14 522 Kaynak: Borsa İstanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2022 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 136,8 artarken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 18,4 oranında daralmıştır. Aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 48,2 oranında artış kaydetmiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2022 yılının ilk sekiz ayında 30 halka arz işlemi olmuş ve 12,7 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir. Birincil halka arz sayısı itibarıyla 2021 yılında tarihin en yüksek seviyesine ulaşılmış olup, şirketlerin halka arzlara olan ilgisinin 2022 yılında da devam ettiği görülmektedir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2021 yılında görülen düşüş eğiliminin aksine, 2022 yılının ilk sekiz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 59,9 oranında artmıştır. Diğer taraftan, altın dolar işlem hacmi ise yüzde 22,8 oranında azalmıştır. Ağustos 2022 itibarıyla altın TL işlem hacmi 30,2 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 11,4 milyar ABD doları; ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 227 ton olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ağustos ayında 2.321 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli Işlem Pazarı işlem hacmi Ağustos 2022 itibarıyla 3.997 milyar TL'ye ulaşmıştır. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2022 itibarıyla 70 şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 45'i hayat dışı, 21'i hayat ve emeklilik ve 4'ü reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2021 yılında toplam prim üretimi, 2020 yılına göre yüzde 28 oranında artarak 105,4 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 27,6 oranında artarak 96,6 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 8,7 milyar TL tutarında da endirekt olarak üretim sağlanmıştır. Sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat yükselerek GSYH'nin 32 katı olarak gerçekleşmiştir. Sigortacılık sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yılı öncesinde yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, son yıllarda uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2021 yılında toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 57,9 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 51,8 olmuştur. Haziran 2022 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 70 şirketin 36'sında yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 42'dir. TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran J 2020 2021 2021 2022 Aktif Toplamı (Milyon TL) 307 834 429 163 335 592 534 681

Performans (Milyon TL)

Net Dönem Kârı 10 507 12855 5919 4 963

Teknik Göstergeler (Yüzde)

Konservasyon Oranı (1)

Hayat Dışı Şirketler 73,9 71,5 71,6 73,4

Hayat/Emeklilik Şirketleri 96,5 96,5 97,2 96,5

Teknik Kârlılık

Hayat Dışı Şirketler 11,5 8,2 10,5 0,3

Hayat/Emeklilik Şirketleri 18,2 14,9 16,3 iii

Direkt Prim Artış Hızı

Hayat Dışı Şirketler 18,2 29,7 19,3 101,3

Hayat Sigorta Şirketleri 24,5 19,8 3,5 74,7

Kaynak: Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu

(1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.

Sigortacılık sektöründe 2020 yılında kâr 10,5 milyar TL iken 2021 yılında yüzde 22 oranında artarak 12,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 6,4 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 5,6 milyar TL kâr elde etmiştir. 2021 yılında reasürans şirketleri de 829 milyon TL kâr kaydetmiştir. Hayat dışı ve hayat-emeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda düzenli olarak artmakta iken 2022 Haziran ayı itibariyla bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş gerçekleşmiştir. TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri BES OKS BES BES OKS OKS Toplam Fon Katılımcı oÇalışan (Katılımcıları Devlet Çalışanları Devlet Büyüklüğü Sayısı Sayısı Fon Tutarı Katkısı Fon Tutarı Katkısı Yıllık Kişi Kişi Milyon TL Milyon TL Milyon TL Milyon TL Milyon TL Artı $ (Yüzde) 2009 1987 940 - 9 097 - - - 9097 42,8 2010 2281 478 - 12012 - - - 12012 30,2 2011 2641843 - 14330 - - - 14330 19,3 2012 3128130 - 20 346 - - - 20346 42,0 2013 4153 055 - 25 146 1152 - - 26 297 29,2 2014 5092871 - 34 793 3019 ” - 37 812 43,8 2015 6 038 432 - 42 979 5020 - - 47999 26,9 2016 6 627 025 - 53 409 7 438 - - 60 848 26,8 2017 6924945 3420618 67 677 10 141 1793 - 79612 30,8

2022(1) 7628798 6571943 282347 39 899 24 523 1280 348049 82,0 Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül sonu itibarıyladır.

Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü, 2021 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 43,6 oranında artışla 244,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2022 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 348 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2022 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 322 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 7,6 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü devlet katkısı dahil 26 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 6,6 milyon tekil kişi çalışan yer almaktadır. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar! Haziran 2022 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 113'tür. Bu kuruluşların aktif toplamı 292,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. | Tasarruf finansman şirketleri Katılım Finans bölümünde yer almaktadır. TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran 2020 2021 2021 2022 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 22 22 22 21 Şube Sayısı (Adet) 116 115 116 117 Personel Sayısı (Kişi) 1206 1242 1209 1251 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 70277 106 048 79 763 134 840 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1502 2042 1209 1251 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 55 54 55 52 Şube Sayısı (Adet) 343 350 350 355 Personel Sayısı (Kişi) 4 098 4026 4136 3 956 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 48 044 64971 51 640 86 078 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 979 1821 875 1 685 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 15 16 15 18 Personel Sayısı (Kişi) 853 918 840 928 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 36 046 48 700 43 283 64 569 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1 090 1389 737 753 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 18 21 19 22 Personel Sayısı (Adet) 2150 2 261 2201 2 298 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 4901 6 081 4931 7308 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 292 858 256 684 Kaynak: BDDK

(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2022'de bir önceki yılın ayn dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlık yönetim şirketlerinde sırasıyla yüzde 69,1, yüzde 66,7, yüzde 49,2 ve yüzde 48,2 artmıştır. Haziran 2022 itibarıyla yıllıklandırılmış aktif kârlılığı ise finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlık yönetim şirketleri için sırasıyla yüzde 4,9, yüzde 4,7, yüzde 2,7 ve yüzde 21,3 olarak gerçekleşmiştir. Katılım Finans Haziran 2022 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Bu katılım bankalarının yurt içinde 1.342 şubesi, yurt dışında ise 4 şubesi bulunmaktadır. Katılım bankacılığı sektöründe çalışan sayısı yaklaşık 17 bin kişidir. Salgın sonrası ekonomik aktivitenin canlanmasıyla beraber katılım bankacılığı sektörü önemli bir büyüme kaydetmiştir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2022 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 89,7 oranında artarak 956,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı, bu dönemde yüzde 7,5'ten yüzde 8,2'ye yükselmiştir. Katılım bankacılığı kredileri, Haziran 2022 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 88 oranında artarak 248,9 milyar TL'den 467,8 milyar TL'ye yükselmiştir. Haziran 2022 itibarıyla 287 milyar TL'si TP, 461,8 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 748,8 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplamı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 100,5 oranında büyümüştür. Söz konusu katılım fonlarının krediye dönüşüm oranı, Haziran 2022 itibarıyla yüzde 62,5 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün büyümesiyle beraber karlılık da ciddi şekilde artış göstermiştir. 2021 yılı Haziran ayında 1,99 milyar TL tutarında olan net kar, Haziran 2022 itibarıyla 13,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak karlılığı yüzde 6,74'ten yüzde 30,41/'e, aktif kârlılığı ise yüzde 0,42'den yüzde 1,62'ye yükselmiştir. TABLO 1: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler Haziran 2020 2021 2021 2022 Katılım Bankacılığı -Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 437,1 717,3 504,3 956,5 Krediler (Milyar TL) 222,3 335,9 248,9 467,8 Katılım Fonu (Milyar TL) 321,4 556,4 373,4 748,8 Banka Sayısı (Adet) 6 6 6 6 Yurt içi Şube Sayısı (Adet) 1251 1307 1276 1342 Yurt dışı Şube Sayısı (Adet) 4 4 4 4 Personel Sayısı (Bin kişi) 16,8 7,1 17,1 17,2 -Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı (1) / Toplam Aktifler 0,98 1,04 0,42 1,62 Dönem Net Kârı (1) / Toplam Özkaynaklar 15,77 18,31 6,74 30,41 -Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 17,83 18,82 16,55 19,81 Takipteki Alacaklar (Brüt) / Brüt Krediler 3,59 3,02 3,51 1,89 Katılım Sigortacılığı

Hayat /Emeklilik 345 500 177 387

Toplam Prim Üretimi (Milyon TL) 3 694 5 469 2313 4 963

Hayat Dışı Şirketler 3348 4929 2 108 4523

Hayat/ Emeklilik 346 540 205 440

Kira Sertifikası (Sukuk) İhraçları (Milyar TL) (2)

TL Cinsi Kira Sertifikaları 37,2 11,5 3,8 44,6

Altına Dayalı Kira Sertifikaları 23,2 60,5 31,1 34,9

Avro Cinsi Kira Sertifikası 4,4 16,3 11,0 -

Tasarruf Finansman Şirketleri

Şirket Sayısı (Adet) - 6 27 6

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK, TSB

(1) Yıl içindeki birikimli değerler kullanılmıştır.

(2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir. Hazine tarafından 2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. 2022 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 44,6 milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde döviz cinsi kira sertifikası ihracı yapılmamıştır. Ayrıca, 2017 yılından itibaren altına dayalı kira sertifikası ihracı yapılmakta olup 2022 yılının ilk altı ayında 34,9 milyar TL karşılığında ihraç gerçekleştirilmiştir. Gelişmekte olan katılım sigortacılığında Haziran 2022 itibarıyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere dördü hayat, beşi hayat dışı branşta işlem yapan dokuz sigorta şirketi bulunmaktadır. Haziran 2022 itibarıyla toplam prim üretimi yaklaşık 5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde katılım sigortacılığı kuruluşlarının aktif toplamı ise 17,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 7 Mart 2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7292 sayılı Kanun'da yer alan hükümler uyarınca tasarruf finansman şirketleri BDDK'nın düzenleme ve denetim yetkisi altına alınmıştır. BDDK tarafından yapılan incelemeler sonucunda 2 Temmuz 2021 tarihinde intibak planı uygun görülmeyen 21 tasarruf finansman şirketi, tasfiye işlemleri gerçekleştirilmek üzere Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredilmiştir. Bu çerçevede, 7 Haziran 2022 tarihli BDDK kararı kapsamında altı tasarruf finansman şirketi faaliyet göstermeye devam etmektedir. Katılım finans alanında ilk ulusal strateji belgesi olma özelliğini taşıyan 2022-2025 yıllarını kapsayan Katılım Finans Strateji Belgesi (KFSB) Türkiye'yi katılım finansın lider ülkesi hedefine taşıma noktasında yol haritası özelliği taşımaktadır. KFSB, İstanbul Finans Merkezi projesinin de iki temel ayağından bir tanesi olan katılım finansın, ilke ve prensiplerine uyumlu biçimde faaliyet göstermesi, çeşitli yapısal sorunlarına uygulanabilir ve gerçekçi çözümler üretilmesi, finansal sistem içinde hak ettiği yere ulaşmasını amaçlamaktadır. KFSB'nin hazırlık sürecinde yurt dışında başarılı uygulamalar ve stratejik adımlar detaylı olarak incelenerek Türkiye'ye özgü bir model oluşturulması amaçlanmaktadır. Dünyada öncü rol oynayacak bir finansal model oluşturma vizyonu ile hazırlanan KFSB'de, katılım finans esaslarına göre faaliyet gösteren, gaye odaklı ilkeleri göz önünde bulunduran, kapsayıcı, sürdürülebilir ve yenilikçi bir katılım finans sistemini hayata geçirmek misyonu kapsamında çalışmalar yapılması hedeflenmektedir. 3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2021 yılı, salgının devam eden etkilerinin bertaraf edilmesine yönelik maliye politikası araçlarının kullanılmaya devam edildiği bir yıl olmuştur. Bu kapsamda, sosyal güvenlik prim ödemelerinde erteleme yapılmış, bazı sektörlerde vergi indirimleri uygulanmış, kredi imkânlarına erişimde kolaylıklar sağlanmış ve işletmelere yönelik çeşitli hibe destekleri hayata geçirilmiştir. Alınan tedbirlerin ve nominal milli gelirin öngörülerin üzerinde gerçekleşmesinin etkisiyle, genel devlet gelir ve giderlerinin GSYH'ye oranında azalış gerçekleşmiş, genel devlet açığı öngörülerin altında kalmıştır. Genel devlet gelirleri, GSYH'ye oranla 2021 yılında 2020 yılına göre 1,5 puan azalarak yüzde 30,9 olmuştur. Vergi gelirlerinde bir önceki yıla göre 0,5 puanlık azalış yaşanırken, sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası fonu prim gelirleri ile diğer genel devlet gelirlerinde 1,0 puanlık düşüş gerçekleşmiştir. Genel devlet harcamaları, 2021 yılında GSYH'ye oranla 2020 yılına göre 2,8 puan azalarak yüzde 33,5 olmuştur. Bu dönemde, cari giderlerde 1,8 puan, cari transferlerde 2,0 puan azalış gerçekleşirken, sermaye transferlerinde 1,0 puanlık artış yaşanmıştır. Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2021 yılında genel devlet açığı GSYH'ye oranla bir önceki yıla göre 1,3 puan azalış göstermiş ve yüzde 2,6 olmuştur. Bir önceki yıla göre 2022 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranla 1,4 puan azalarak yüzde 29,5 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,8 puan artması, diğer gelirlerin ise 2,2 puan azalması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen azalışın, 1,4 puanı sosyal güvenlik ve İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) prim gelirlerinden, 0,6 puanı faktör gelirlerinden, 0,2 puanı ise vergi dışı gelirlerden kaynaklanmaktadır. GSYH'ye oranla genel devlet harcamalarının 2022 yılında bir önceki yıla kıyasla 0,8 puan azalarak yüzde 32,8 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde, cari giderlerin 1,0 puan, cari transferlerin 0,8 puan azalacağı; sermaye transferlerinin 0,6 puan, yatırım harcamalarının 0,4 puan artacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, GSYH'ye oranla 2021 yılında yüzde 2,6 olan genel devlet açığının 2022 yılında yüzde 3,2'ye çıkacağı öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı borçlanma gereğinin ise yüzde 0,7 olması beklenmektedir. Genel devlet kapsamına KİT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2021 yılında GSYH'ye oranla yüzde 2,5 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2022 yılında temelde enerji KİT'lerinin borçlanma gereğinin artmasının etkisiyle 3,9 puan artarak yüzde 6,4 olması öngörülmektedir. Aynı şekilde, program tanımlı kamu kesimi açığının 3,9 puan artışla yüzde 5,3 olması beklenmektedir. 2021 yılında GSYH'ye oranla yüzde 41,8 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2022 yılında yüzde 36,7'ye düşmesi beklenmektedir. Kamu maliyesinin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğini yansıtan bir gösterge niteliğinde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olması varsayımı altında gelir ve harcama seviyelerinin nasıl şekillendiğini gösteren yapısal genel devlet dengesi, konjonktürel gelişmelerin etkilerinin ortadan kaldırılması suretiyle hesaplanmakta ve bir defalık gelir ve harcamaları içermemektedir. GSYH'ye oranla bir defalık gelir ve harcamalar 2021 yılında genel devlet dengesini 0,7 puan düşürürken, 2022 yılında 1,9 puan artırmaktadır. 2021 yılında genel devlet açığını 0,4 puan artıran konjonktürel dalgalanmaların 2022 yılında söz konusu açığı 0,4 puan azaltması beklenmektedir. Bu gelişmeler sonucunda, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ye oranının, 2022 yılında, bir önceki yıla göre, 1,2 puan azalarak yüzde 1,7 seviyesinde olacağı, yapısal faiz dışı dengenin ise 1,1 puan iyileşerek yüzde 0,8 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 34- Genel Devlet Yapısal Denge Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi Denge(1) Denge(2) Yapısal(3) Denge(1) Denge(2) Yapısal(3) Yıl (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | 2019 130952 Ooo -245651 Ooo 189752 oo 23052 O 137751 o 1852 | 2020 -198 154 -233 224 -95 469 -56 115 -91 186 46 570 2021 -190 635 -237 475 -213 438 150 -46 691 -22 654 2022(4) -431874 -170 746 -232 175 -89 955 171173 109 744 2023(5) -630 882 -323 013 -387 465 -69 119 258 750 194 298 (GSYH'ye Oran, Yüzde) 2019 3,0 -5,7 4,3 -0,5 -3,2 -1,8 2020 -3,9 -4,6 -1,8 1 -1,8 0,9 2021 -2,6 3,3 -2,9 0,0 -0,6 -0,3 2022(4) 3,2 13 -17 -0,7 13 0,8 2023(5) -3,5 -1,7 21 -0,4 14 1,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Yapısal dengenin GSYH'ye oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel devlet dengesi

(2) Vergi yapılandırması, 2B gelirleri, özelleştirme gelirleri ve bir defalık gider ve gelirler hariç genel devlet dengesi

(3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arındırılması sonucu elde edilmiş olan dengedir.

(4) Gerçekleşme Tahmini

(5) Program

2021 yılında 1.098,6 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 62,5 artışla 2022 yılında 1.785,1 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında kamu kesimi sosyal harcamalarının milli gelire oranının bir önceki yıla göre 1,2 puan artışla yüzde 14,5 oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 2017 2018 2019 2020 2021 2022(1) 2023(2) (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) EĞİTİM 119,4 141,8 162,0 170,3 212,0 395,2 605,4 SAĞLIK 114,9 Oo 134,2 (o 164,5 Oo 2074 2921 (o 463,9 Ooo 696,8 SOSYAL KORUMA 262,8 337,6 412,3 510,9 594,6 925,9 i 406,0 Emekli Aylıkları ve Diğer Harcamalar 22,1 301,1 369,0 4473 508,4 7741 11943 Sosyal Yardım ve Primsiz Ödemeler 28,0 33,0 39,1 59,0 79,0 141,4 196,2 Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri 2,6 3,5 42 46 7,1 10,3 15,5 TOPLAM 497,1 613,6 738,6 888,6 1098,6 1785,1 2 708,2 (GSYH'ye Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2023 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranının bir önceki yıla göre 1,3 puan artarak yüzde 30,8 olması öngörülmektedir. Sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası prim gelirlerinin 1,0 puan, vergilerin ve vergi dışı gelirlerin 0,3'er puan artması, faktör gelirlerinin ise 0,3 puan azalması beklenmektedir. Genel devlet harcamalarının 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ye oranla 1,5 puan artarak yüzde 34,3 olması beklenmektedir. Bu dönemde, cari transferlerin 1,7 puan, cari harcamaların 0,4 puan artacağı; yatırım harcamalarının 0,4 puan, sermaye transferlerinin 0,1 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ye oranla genel devlet açığının 2023 yılında 0,3 puanlık artışla yüzde 3,5'e çıkacağı öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı açığının ise 0,3 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,4'e gerilemesi beklenmektedir. 2023 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ye oranla bir önceki yıla göre 2,4 puan azalarak yüzde 4 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 3,1 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 2,2'ye gerileyeceği öngörülmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ye oranının 2023 yılında yüzde 35,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ye Oran, Yüzde) 2019 2020 2021 2022(2) 2023(3) 2019 2020 2021 2022(2) 2023(3) Vergiler 686 315 846357 1180723 2299331 3244851 15,9 16,8 16,3 17,1 17,4 Vasıtasız 244972 o 265729 O 403875 Oo 860344 1142624 5,7 5,3 5,6 6,4 6,1 -Vasıtalı 416 398 552 663 743321 1397365 2033595 9,7 10,9 10,3 10,4 10,9 -Servet 24 944 27 966 33 527 41 622 68 631 0,6 0,6 0,5 0,3 0,4 Vergi Dışı Normal Gelirler 80 987 89 042 121061 193 031 330 084 1,9 1,8 1,7 1,4 1,8 Faktör Gelirleri 261 169 262 049 341 627 559 038 721517 6,1 5,2 4,7 4,2 3,9 Sosyal Fonlar 396 347 435 055 591 039 910440 1441873 9,2 8,6 8,2 6,8 7,7 TOPLAM 1424817 1632503 2234450 3961841 5738323 33,0 32,3 30,8 29,5 30,8 -Özelleştirme Gelirleri 5 086 4738 5 723 6 000 10 000 0,1 0,1 0,1 0,0 0,1 TOPLAM GELİR 1429903 1637241 2240173 3967841 5748323 33,2 32,4 30,9 29,5 30,8 Cari Harcamalar 712644 oO817829 1045553 1802343 2577742 16,5 16,2 14,4 13,4 13,8 Yatırım Harcamaları 115 228 130374 186 020 399 090 471 873 2,7 2,6 2,6 3,0 2,5 -Sabit Sermaye 113 748 128 039 183 325 392 956 465 892 2,6 2,5 2,5 2,9 2,5 -Stok Değişmesi 1.480 2335 2 695 6134 5 981 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Transfer Harcamaları 732 983 887192 1199235 2198282 3349590 17,0 17,6 16,5 16,4 18,0 -Cari Transferler 697 694 850069 1075087 1883431 2924158 16,2 16,8 14,8 14,0 15,7 -Sermaye Transferleri 35 289 37 123 124 148 314851 425 432 0,8 0,7 1,7 2,3 2,3 FAİZ DIŞI HARCAMA 1452955 1693356 2240023 4057796 5817443 33,7 33,5 30,9 30,2 31,2 TOPLAM HARCAMA 1560855 1835395 2430808 4399715 6399 206 36,2 36,4 33,5 32,8 34,3 BORÇLANMA GEREĞİ 130952 198154 190635 431874 650882 3,0 3,9 2,6 3,2 3,5 FAİZ DIŞI BORÇLANMA GEREĞİ 23052 56115 -150 89 955 69 119 0,5 1 0,0 0,7 0,4 FAİZ GİD. ve ÖZEL. GEL. HARİÇ BORÇ. GER. 28 138 60 854 5574 95 955 79 119 0,7 1,2 0,1 0,7 0,4 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktac

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)

2019 2020 2021 2022 (1) 2023 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Merkezi Yönetim Bütçesi 124 747 175 292 201 507 461 188 659 421 KİT 8921 -274 -6 692 430 019 97 163 İşletmeci KİT 7 289 -2213 -6 618 429 963 97 168 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 1632 1940 -74 56 -5 Mahalli İdareler 8 900 3717 -5 420 1 298 14 075 Döner Sermaye 2329 503 -6 476 -836 -1 423 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -2105 -1 590 -45 0 0 Işsizlik Sigortası Fonu -3 898 28 329 12 461 -27 526 -16 750 Fonlar 979 -662 -11392 -2 250 -4441 KKBG 139 873 197 880 183 943 861893 748 045 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) 28 257 53141 -11 663 502 652 138 974 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 144 959 202 619 189 666 867 893 758 045 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) 33343 57 879 -5 940 508 652 148 974 (GSYH'ye Oran, Yüzde) Merkezi Yönetim Bütçesi 2,9 3,5 2,8 3,4 3,5 KİT 0,2 0,0 -y1 3,2 0,5 İşletmeci KİT 0,2 0,0 -0,1 3,2 0,5 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Mahalli İdareler 0,2 -0,1 -0,1 0,0 0,1 Döner Sermaye 0,1 0,0 -0,1 0,0 0,0 Sosyal Güvenlik Kuruluşları 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 İşsizlik Sigortası Fonu -0,1 0,6 0,2 -0,2 -,1 Fonlar 0,0 0,0 -0,2 0,0 0,0 KKBG 3,2 3,9 2,5 6,4 4,0 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) 0,7 1,1 -0,2 3,7 0,7 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 3,4 4,0 2,6 6,5 4,1 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) 0,8 yi 0,1 3,8 0,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, (1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program TABLO I: 38- 2021 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi Mahalli İşsizlik Sosyal Döner GENEL. - Özelleş. TOPLAM Yönetim İdareler Fonlar (o Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET işletmeci Kapsamı Toplam KAMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 974 128 139 542 35 046 e) e) -1 125 1147 591 -3 761 -13 -3 774 1143817 a Vasıtasız 325 351 44 983 35 046 e) e) -1 125 404 255 -3 761 -13 -3 774 400 481 b Vasıtalı 648 777 94 559 e) e) e) 0 743 335 o) 0 o) 743 335 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 95 805 20 184 5 270 e) o) -5 121 254 -3 614 0) -3 614 117 640 3 Faktör Gelirleri 123210 20 075 -21 13 682 8174 11 148 176 269 -44 775 59 -44 716 131 553 4 Sosyal Fonlar 0 0) LU) -34 230 -27431 0 -61 661 0 0 0 -61 661 5 Cari Transferler -633 834 -17 464 -7397 8 087 19 670 LU) -630 938 24 216 o 24 216 -606 723 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 559 309 162337 32898 -12 461 414 10 019 752 515 -27 935 46 -27 888 724 627 II CARİ GİDERLER -525 535 -112784 © -26179 o o o -664 498 o o o -664 498 III KAMU TASARRUFU 33 774 49 553 6719 -12 461 414 10 019 88017 -27 935 46 -27 888 60 129 IV YATIRIMLAR -132 770 -60 641 o o -369 36 -193 744 -40 008 4 263 -35 745 -229 489 a Sabit Sermaye -132 770 -60 765 e) e) -369 -999 -194 903 -39 165 - -39 173 -234 076 b Stok Değişmesi o 124 0) 0 o 1035 1159 -843 4271 3 428 4 587 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -98 995 -11 088 6719 -12 461 45 10 054 -105 727 -67 943 4309 -63 633 -169 360) VI SERMAYE TRANSFERLERİ -102 512 16 662 4673 o o 122 -81 054 85 557 35 85 592 4 538 1 Servet Vergileri 17 448 16 078 4331 o o 0 37 858 (0) (0) (0) 37 858 2 Diğer Transferler -107 629 -6 189 738 e) 0 o) -113 080 85 667 32 85 699 -27 381 3 Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -12331 6773 -396 0 e) 122 -5831 -110 3 -107 -5 939 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 201 507 -5574 -11392 12461 -45 -10 177 186 780 -17 614 -4344 -21 959 164 822 1 Kasa-Banka Değişimi o -1 446 -10 985 0) e) -1 788 -14 219 -10 064 -39 -10 103 -24 322 2 Dış Borçlanma (net) 28 444 2235 0 0 o) 0 30 679 47 582 e) 47 582 78 261 -Dış Borç Ödemesi -62 716 -4 005 LU) e) e) o) -66 721 -33 342 0 -33 342 -100 063 -Dış Borç Kullanımı 91 160 6 240 0) 0) o 0 97 400 80 924 o 80 924 178 324 3 İç Borç/Alacak (net) 173 064 -6 209 -407 12 461 -45 -4 689 174 175 -44 136 35 -44 171 130 004 4 Stok Değişim Fonu o -154 e) e) o) -3 700 -3 855 -10 997 -4 270 -15 267 -19 121 BORÇLANMA GEREĞİ 201 507 -5420 -11392 12461 -45 -6 476 190 635 -6 618 -74 -6 692 183 943 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. TABLO I: 39- 2022 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi Mahalli İşsizlik Sosyal Döner GENEL . Özelleş. TOPLAM Yönetim İdareler Fonlar Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET işletmeci Kapsamı Toplam KAMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 1913315 275 184 71938 0 o -2032 2258405 -4 969 o -4969 2253436 a Vasıtasız 694 083 97 026 71938 0 o -2 032 861 014 -4 969 0 -4 969 856 046 b Vasttalı 1219232 178 158 o 0 o 0 1397 390 LU) 0 0 1397 390 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 156 510 31614 5 986 0 o 0 194 109 -3 995 0 -3 995 190 114 3 Faktör Gelirleri 220 475 22342 -38 32 487 4891 18 805 298 962 -530 018 -92 -530 110 -231 148 4 Sosyal Fonlar o o o -18 173 -92 734 0 -110 906 0 0 0 -110 906 5 Cari Transferler -1 226 156 -27 840 -20 845 13212 88 262 0 -1 173 366 20 648 0 20 648 -1 152 718 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 1064 144 301 300 57041 27 526 420 16773 1467204 o -518334 -92 -518 426 948 778 II CARİ GİDERLER -961 617 -204 971 -59 577 0 o O -1226165 o o O -1226165 III KAMU TASARRUFU 102 527 96329 -2537 27 526 420 16 773 241 039 -518334 -92 -518426 (o -277387 IV YATIRIMLAR -277 348 -119 579 o o -420 -3 415 -400 762 -132 636 15 098 -117 539 -518301 a Sabit Sermaye -277 348 -119 888 (0) 0 -420 -7 540 -405 196 -75 499 3 -75 502 -480 698 b Stok Değişmesi (0) 308 (0) 0 0 4125 4433 -57137 15101 -42 036 -37 603 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -174821 -23 250 -2537 27 526 o 13358 -159 723 -650 970 15 006 -635 965 -795 688 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -286 368 22290 4 786 0 o -2292 -261 583 271966 38 272004 10 421 1 Servet Vergileri 19 368 22 254 5432 0 0 0 47 054 LU) 0 0) 47 054 2 Diğer Transferler -290 270 -14 551 53 0 O) 0 -304 767 261037 37 261 074 -43 693 3 Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -15 466 14 587 -698 0 0 -2 292 -3 870 10 928 1 10 930 7 060 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 461 188 960 -2 250 -27 526 o -11 066 421307 379005 -15044 363961 785 267 1 Kasa-Banka Değişimi o -3 674 -1598 0 0 -9 709 -14 980 -40813 31 -40 782 -55 763 2 Dış Borçlanma (net) 20061 7 509 o 0 0) 0 27570 73 034 0 73 034 100 604 -Dış Borç Ödemesi -66 199 -6241 o 0 o 0 -72 440 -35 787 0 -35 787 -108 228 -Dış Borç Kullanımı 86 261 13 749 o 0 o 0) 100 010 108 821 0 108 821 208831 3 İç Borç/Alacak (net) 441 127 -2 537 -652 -27 526 o 8872 419 285 397 742 25 397 767 817 052 4 Stok Değişim Fonu o -338 o 0 0) -10 229 -10 568 -50 958 -15 100 -66 058 -76 626 BORÇLANMA GEREĞİ 461 188 1298 -2 250 -27 526 o -836 431874 429 963 56 430 019 861 893 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini TABLO I: 40- 2023 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi : İşsizlik m GENEL m Yönetim daa Fonlar Sigortası Ga Döner DEvLET İşletmeci Özelleş. Toplam TOPLAM Bütçesi Fonu üvenli Sermaye TOPLAMI Kapsamı KAMU 1 Vergiler 2 684 946 393 670 101 404 0 0 -2879 3177141 -11 155 0 -11 155 3 165 986 a Vasıtasız 913 320 131 667 101 404 0 0 -2879 1143511 -11 155 0 -11 155 1 132 356 b Vasttalı 1771 626 262 003 0 0 0 0 2033 629 (0) 0 0 2 033 629 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 279 757 42 432 9304 0 0 -24 331470 -9 305 0 -9 305 322 164 3 Faktör Gelirleri 293 717 30 278 -53 35 733 3 909 18 125 381 710 -400 044 -74 -400 118 -18 407 4 Sosyal Fonlar 0 0 o -40 462 -62 491 0 -102 954 (0) 0 0 -102 954 5 Cari Transferler -1 834 197 -40 364 -35 551 21 479 59 192 0 -1829441 177 624 0 177 624 -1 651817 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 1424223 426 017 75103 16 750 610 15 222 1957 926 -242 879 -74 -242 953 1714973 II CARİ GİDERLER -1 407 456 -296 532 -78 825 o o O -1782814 o o o -1782814 III KAMU TASARRUFU 16 767 129 485 -3 722 16 750 610 15 222 175 112 -242 879 -74 -242 953 -67 841 IV YATIRIMLAR -296 273 -175 075 o o -610 -9842 -481 800 -161 208 3272 -157 935 -639 735 a Sabit Sermaye -296 273 -175 129 o 0 -610 -7 808 -479 820 -163 397 3 -163 399 -643 220 b Stok Değişmesi 0 55 (0) 0 o -2 034 -1 980 2 189 3275 5 464 3 484 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -279 507 -45 590 -3 722 16 750 o 5 380 -306 688 -404 087 3 198 -400 889 -707 576 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -379 914 31599 8 162 o o -40 -340 193 337 142 81 337 223 -2970 1 Servet Vergileri 32 547 36 084 9030 0 0 0 77 661 (0) 0 0 77 661 2 Diğer Transferler -376 878 -19 694 56 0 0 0 -396 516 307 598 80 307 678 -88 837 3 Kamulaş. ve Sabit Değer Art. -35 584 15 209 -924 0 o -40 -21338 29 543 1 29 544 8 206 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 659 421 13 991 -4441 (-16750 o -5 340 646 881 66 945 -3 279 63 666 710 547 1 Kasa-Banka Değişimi 0) 6 606 -4 196 0 0 -8 207 -5 797 11937 14 11951 6 154 2 Dış Borçlanma (net) 0 63 (0) 0 0 0 63 -11 104 0 -11 104 -11041 -Dış Borç Ödemesi 0 -12 616 0 0 0 0 -12 616 -43 174 0 -43 174 -55 790 -Dış Borç Kullanımı 0 12 679 (0) 0 0 0 12 679 32 070 0 32070 44 749 3 İç Borç/Alacak (net) (2) 659 421 7 406 -244 -16 750 0 6 784 656 617 96 335 -19 96316 752 933 4 Stok Değişim Fonu 0 -84 0 0 0 -3 917 -4 001 -30 223 -3 275 -33 497 -37 499 BORÇLANMA GEREĞİ 659 421 14 075 -4441 © -16750 o -1423 650 882 97 168 -5 97 163 748 045 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

(1) Program

(2) Merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek olan Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır. 3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2022 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 1.751 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 1.472,6 milyar TL ve bütçe açığının 278,4 milyar TL olacağı öngörülmüştür. 2021 yılı sonundaki döviz kuru ve emtia fiyatlarında gözlemlenen artış ile izleyen aylarda enerji fiyatlarının öngörülerin üzerinde artması, genel fiyat düzeyinde artışa sebep olmuştur. Bu gelişme, bütçe gelir ve gider büyüklüklerinde revizyon yapılması ihtiyacı doğurmuştur. Bu kapsamda bütçe gelir ve harcamalarına ek bütçeyle 1.080,5 milyar TL ilave edilmiştir. Yıl sonunda, harcamaların ek bütçeyle belirlenen 2.831,5 milyar TL'lik ödeneğin 302,2 milyar TL, gelirlerin ise 2.553,1 milyar TL'lik ek bütçe tahmininin 119,4 milyar TL üzerinde, sırasıyla 3.133,7 milyar TL ve 2.672,5 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2022 yılında bütçe açığının 461,2 milyar TL, faiz dışı açığın ise 131,4 milyar TL olması beklenmektedir. 2022 yılı bütçesinde GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 3,4 olarak gerçekleşeceği, yüzde 1,2 olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 2,2 düzeyine yükseleceği öngörülmektedir. 2022 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe başlangıç ödeneğinin 1.293,3 milyar TL, ek bütçe ile belirlenen ödeneğin ise 302,2 milyar TL üzerine çıkarak 2.803,9 milyar TL olacağı ve GSYH'ye oranının yüzde 20,9 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2022 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangıç ödeneğinin 215,6 milyar TL üzerinde, ek bütçe ödeneğinin ise 1,2 milyar TL altında 715,5 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede Ocak ayında yüzde 5 ve Temmuz ayında yüzde 7 olarak belirlenmiştir. 22 Ocak 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7351 sayılı Kanunla Ocak ayı artış oranı yüzde 7,5 olarak uygulanmıştır. Enflasyon farklarıyla beraber Ocak ayında yüzde 30,95, Temmuz ayında ise yüzde 41,69 oranında artış yapılmıştır. Ayrıca, kurumların ilave istihdam ihtiyaçlarının karşılanması personel giderlerinde yaşanan artışta etkili olmuştur. 2022 yılı bütçesinde 128,2 milyar TL olarak öngörülen, ek bütçeyle 214,8 milyar TL'ye çıkarılan mal ve hizmet alım giderlerinin yıl sonunda 258,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, maliyetlerin artması ve kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanması etkili olmuştur. 2022 yılı bütçesinde 657,3 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 1.078,3 milyar TL'ye yükseltilen cari transferlerin yıl sonunda 1.224,4 milyar TL olması beklenmektedir. Sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderleri ile vergi gelirlerinde yaşanan güçlü performansa bağlı olarak mahalli idareler ve fonlara ayrılan paylarda yaşanan artışlar, cari transferlerde ortaya çıkan yükselişin temel belirleyicileri olmuştur. Bunun yanı sıra, döviz kurlarında istikrarı sağlamaya yönelik olarak kur korumalı mevduat uygulaması, KİT görevlendirme giderleri, tarımsal amaçlı transferler ve mesleki teknik eğitime yapılan katkılar cari transferlerde ortaya çıkan yükselişin diğer belirleyicileri olmuştur. Sermaye giderlerinin 2022 yılı sonunda başlangıç ödeneğinin 145,3 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödeneğin ise 71,2 milyar TL üzerine çıkarak 277,6 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, başta ulaştırma ve sulama altyapısının güçlendirilmesine yönelik yatırımlar olmak üzere ilave taleplerin karşılanması etkili olmuştur. 2022 yılı bütçesinde 10 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 23,6 milyar TL'ye çıkarılan sermaye transferlerinin, yıl sonunda 35,9 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Sermaye transferlerinde ortaya çıkan artışta, AFAD ve TÜBİTAK projeleri için ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmuştur. Borç verme kaleminin, yıl sonunda, 2022 yılı başlangıç ödeneğinin 230,6 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödeneğin ise 90,6 milyar TL üzerine çıkarak 292,2 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, enerji ve demiryolu ulaştırması alanında hizmet gösteren kamu sermayeli şirketlere yapılan sermaye katkıları etkili olmuştur. Faiz giderlerinin bütçe başlangıç ödeneğinin 89,4 milyar TL üzerinde, ek bütçeyle aynı seviyede 329,8 milyar TL olması beklenmektedir. Bütçe gelirlerinde yıl sonu itibarıyla, genel bütçe vergi gelirlerinin bütçe başlangıç tahmininin 1.011,3 milyar TL, ek bütçe tahmininin ise 83,6 milyar TL üzerinde 2.269,6 milyar TL olarak; vergi dışı gelirlerin ise bütçe başlangıç tahmininin 188,6 milyar TL, ek bütçe tahmininin 35,7 milyar TL üzerinde 402,9 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ye oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 16,9, vergi dışı gelirlerin ise yüzde 3 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir. Ekonomik aktivitedeki toparlanma, nominal büyüme tahmininin yukarı yönlü revize edilmesi kurumlar vergisi ve gelir vergisi tahsilatında yaşanan artışta temel belirleyici olmuştur. Bu kapsamda, gelir vergisi tahsilatının 332,5 milyar TL ve GSYH'ye oranla yüzde 2,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Ücret gelirlerine yönelik olarak Asgari Geçim İndirimi (AGİ) uygulamasının kaldırılarak yerine asgari ücrete isabet eden kadar vergi indirimi uygulamasına geçilmesi, mevduatlara uygulanan stopaj indirimi uygulamasının 2022 yılında da devam ettirilmesi ile kur korumalı mevduat hesaplarına sağlanan stopaj desteklerinin gelir vergisi tahsilatını olumsuz yönde etkilemesine rağmen nominal büyüme tahmininin yukarı yönlü revize edilmesi ile asgari ücret ile diğer ücretlilere (özel sektör ve kamu görevlileri) bütçe başlangıç tahminlerinin üzerinde zam yapılması yaşanan artışta temel belirleyici olmuştur. 2022 yılı kurumlar vergisi tahsilatının 502 milyar TL olması, GSYH'ye oranla ise yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Yaşanan bu gelişmede, nominal büyüme tahmininin yukarı yönlü revize edilmesi, fiyat artışları kaynaklı kurum gelirlerinde görülen performans artışı etkili olmuştur. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 154,1 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 1,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede; gıda, yeme-içme ve temizlik ürünleri ile mesken ve tarımsal sulama amaçlı elektrik teslimlerinde KDV oranlarının düşürülmesinin KDV tahsilatı üzerindeki olumsuz etkisine rağmen, iç talepteki güçlü seyir ile makroekonomik göstergelerde yaşanan gelişmeler belirleyici olmuştur. Toplam özel tüketim vergisi (ÖTV) tahsilatının 383,5 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 2,9 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu kapsamda, petrol ve doğalgaz ürünlerinden alınan ÖTV tahsilatının 78 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılına ilişkin bütçe hazırlık çalışmalarında bazı petrol ürünlerine yönelik uygulanan eşel-mobil sisteminin yıl boyunca devrede olacağı varsayılmasına rağmen kısıtlı bir süre uygulanması bu gelişmede etkili olmuştur. Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının 139,8 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 1,0 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bütçe başlangıç tahminine göre artış yaşanmasında araç satışlarındaki gerçekleşmeler ile kur ve fiyat gelişmelerine bağlı olarak araç başına düşen ÖTV tutarlarındaki artışlar etkili olmuştur. 2022 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, 95,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının ise 40,2 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu vergi gelirlerinde bütçe başlangıç tahminine göre artış yaşanmasında bu ürünler üzerindeki maktu ÖTV tutarlarında yapılan Ocak ayı Yİ-ÜFE güncellemelerinin 2022 yılı Programındaki makroekonomik tahminlerin üzerinde yapılması etkili olmuştur. Mayıs ayında ÖTV tutarlarında enflasyon seyrinin altında sınırlı bir artış yapılmıştır. Mevzuat gereğince Temmuz ayında yapılması gereken Yİ-ÜFE güncellemeleri ise enflasyonla mücadele kapsamında yapılmamıştır. 2022 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının 594,3 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 4,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Enerji ve emtia fiyatlarının yukarı yönlü seyri ile döviz kurlarındaki gelişmeler söz konusu gelişmede belirleyici olmuştur. Harçlardan elde edilen gelirlerin, 73,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Harç tahsilatlarında bütçe başlangıç hedefine göre artış yaşanmasında, yeniden değerleme oranı ve nominal büyüme oranlarının yukarı yönlü revizesinin yanında konut satışları ile fiyatlarında yaşanan artışlar etkili olmuştur. Ayrıca, motorlu taşıtlar vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, veraset ve intikal vergisi ve dijital hizmet vergisi kalemlerinde de özellikle makroekonomik gelişmeler kaynaklı artışlar yaşanmıştır. 2022 yılında vergi dışı gelirlerin 402,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 3,0 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede temel olarak KİT ve kamu bankalarından elde edilen gelirler ile faizler, paylar ve cezalarda yaşanan yüksek tahsilatın etkili olacağı değerlendirilmektedir. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin tek seferlik düzenlemeler kapsamında 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Kanunun uygulanmasından; 518,3 milyon TL'si 2022 yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 44,7 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2017 yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında 2017-2021 yıllarında toplam 5,8 milyar TL ve 2022 yılı ilk dokuz ayında 165 milyon TL tahsilat yapılmıştır. 2018 yılında yürürlüğe giren 7143 sayılı Kanun kapsamında ise 360,6 milyon TL'si 2022 yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 27,8 milyar TL tahsilat elde edilmiştir. Ayrıca, 2020 yılında yürürlüğe giren 7256 sayılı Kanun kapsamında, 2022 yılı ilk dokuz aylık dönemde 6 milyar TL olmak üzere toplamda 29,3 milyar TL; 2021 yılında uygulamaya konulan 7326 sayılı Kanun kapsamında ise 23,1 milyar TL'si 2022 yılı Ocak-Eylül döneminde olmak üzere toplam 77,7 milyar TL tahsilat yapılmıştır. Söz konusu düzenlemeler kapsamında, 2022 yılı Ocak- Eylül döneminde toplamda 30,1 milyar TL yapılandırma geliri elde edilmiştir. 2022 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 74,6 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2022 yılının ilk dokuz aylık bölümünde, Şubat ayında 3 milyar dolar kira sertifikası, Mart ayında 2 milyar ABD doları tahvil olmak üzere toplam 5 milyar ABD doları karşılığı dış finansman sağlanmıştır. 2022 yılı iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 129,2 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bununla birlikte 2022 yılı Hazine Finansman Programı duyurusunda 103 olarak yer alan söz konusu oranın yıl sonunda yüzde 122 seviyesine yaklaşması beklenmektedir. 2022 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 473,1 milyar TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 40,5'i sabit kuponlu, yüzde 19,3'ü TÜFE'ye endeksli, yüzde 4,8'i kuponsuz, yüzde 2,3'ü TLREF'e ve gelire endeksli, yüzde 10,1'i değişken faizli tahvil ve yüzde 9,5'i kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, iç finansmanın yüzde 5,4'ü yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. İhracına ilk olarak 2017 yılında başlanan altın cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikası ihraçlarına 2022 yılında da devam edilmiş olup iç borçlanmanın yüzde 8'i söz konusu senetlerle gerçekleştirilmiştir. 2021 yılı sonunda 53,5 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2022 yılı Eylül ayı sonunda 66,8 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 17,53'ten yüzde 18,83 düzeyine çıkmıştır. TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ye Oran, Yüzde) | 2020 2021 2022(1) 2020 2021 Brüt Borç Stoku 1812849 2747819 3674738 35,9 37,9 İç Borç Stoku 1060354 1321189 1738 252 21,0 18,2 Tahvil 1 060 354 1311270 1712 799 21,0 18,1 Bono 0 9920 25 453 0,0 0,1 Dış Borç Stoku 752 495 1426 629 1 936 487 14,9 19,7

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler

2023 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 3.810,1 milyar TL olması hedeflenmiş, bütçe harcamaları ise 4.469,6 milyar TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 659,4 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olacağı öngörülmektedir. Toplam personel giderleri belirlenirken; genel maaş ve ücret artış oranının toplu sözleşmede tespit edildiği gibi Ocak ayında yüzde 8, Temmuz ayında yüzde 6 olarak uygulanacağı dikkate alınmış, ayrıca makroekonomik projeksiyonlar ve yapılan düzenlemelerin etkileri göz önünde bulundurulmuştur. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan toplam personel harcamalarının 1.112,7 milyar TL, GSYH'ye oranının ise yüzde 6,0 olacağı öngörülmüştür. Mal ve hizmet alım giderleri 318,7 milyar TL olarak belirlenmiştir. Söz konusu tutar, GSYH'ye oranla, bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Cari transferlerin 1.682 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 9 olması öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarının yaklaşık üçte ikisi sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılan paylardan oluşmaktadır. Ayrıca, 2023 yılında da uygulaması devam edecek kur korumalı mevduat sistemi için 25 milyar TL, başta enerji ve tarım alanında faaliyet gösteren KİT'lere olmak üzere görevlendirme giderleri için 223,4 milyar TL, tarımsal amaçlı transferler için 54 milyar TL kaynak ayrılmıştır. Toplumun farklı kesimlerine sosyal içerme politikaları çerçevesinde aktarılan kaynakların reel seviyesini koruyacak bir programlama yapılmıştır. Sermaye giderlerinin 315,8 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,7 seviyesinde olması programlanmıştır. 2023 yılında KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan şehir hastanelerinin cari giderlerini karşılamak üzere mal ve hizmet alım giderlerinde 18,9 milyar TL, bina kullanım ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 27,7 milyar TL harcama programlanmıştır. Yine KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan ulaştırma projeleri kapsamında verilen talep garantilerinin finansmanı için cari transferlere 55,4 milyar TL ilave edilmiştir. Sermaye transferlerinin 37,3 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 0,2 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda TOKİ'ye afet ve sosyal konut yapımları için 11,3 milyar TL, KÖYDES için 3,8 milyar TL, SUKAP için 1,5 milyar TL, Uzay Ajansına 1,5 milyar TL, SOGEP için 300 milyon TL, kalkınma ajanslarına 775 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 5,8 milyar TL kaynak ayrılmıştır. Borç verme kaleminin 359,2 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 1,9 olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 314,9 milyar TL'sini KITlere yapılacak sermaye transferleri, 25,5 milyar TL'sini öğrenim ve harç kredileri, 2 milyar TL'sini KKTC'ye krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 7 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir. 2023 yılı faiz giderlerinin 565,6 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 3,0 düzeyinde olması beklenmektedir. 2023 yılı merkezi yönetim bütçe gelirleri hedefi, makroekonomik tahminler ile gelir politikalarının bütçe gelirlerine etkileri, ulusal ve uluslararası piyasalardaki gelişmeler ve gelirlerin geçmiş yıllarda gösterdiği eğilimler dikkate alınarak belirlenmiştir. Covid-19 pandemisi kaynaklı ekonomik etkilerin büyük oranda devre dışı kalması beklenen 2023 yılında; merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH'ye oranının, 2022 yılı gerçekleşme tahmininin 0,5 puan üzerine çıkarak, yüzde 20,4 seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu kapsamda, hem vergi gelirlerinin hem de vergi dışı gelirlerin 0,3 puan artması beklenmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak gelir vergisi ve uluslararası ticaret ve muamelelerden alınan vergilerden kaynaklanacağı tahmin edilmektedir. 2023 yılında gelir, kâr ve sermaye kazançlarından alınan vergilerin tahsilat toplamının GSYH'ye oranla 2022 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan azalması ve yüzde 6,0 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Gelir vergisi tahsilatında artış beklenmesine karşın, kurumlar vergisi tahsilatında oran indirimi nedeniyle GSYH'ye oranla azalma beklenmektedir. Son yıllarda başta Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerinin azaltılması ve enflasyonla mücadele politikalarının desteklenmesi amacıyla belli mal ve hizmet gruplarında indirim, erteleme gibi uygulamalara konu olan KDV tahsilatının 2023 yılında GSYH'ye oranla yüzde 1,1 ile bir önceki yıl seviyesini koruması beklenmektedir. 2023 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ye oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,1 puan altında ve yüzde 2,7 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Petrol ve doğal gaz ürünlerinden alınan ÖTV tahsilatının GSYH'ye oranının 2022 gerçekleşme tahminine göre 0,1 puan azalacağı tahmin edilirken; motorlu taşıtlardan, alkollü içkilerden, tütün mamullerinden, dayanıklı tüketim mallarından ve kolalı gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatının ise GSYH'ye oran olarak bir önceki yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede kalması beklenmektedir. 2023 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ye oranının yüzde 5,0 seviyesinde olması beklenmektedir. 2023 yılında banka ve sigorta muameleleri vergisi, şans oyunları vergisi, dijital hizmet vergisi, özel iletişim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplamının GSYH'ye oranla 2022 yılı gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede ve yüzde 0,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ye oran olarak, 2022 yılı gerçekleşme tahmini olan yüzde 3,0 seviyesinden yüzde 3,3 seviyesine ulaşacağı tahmin edilmektedir. TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (Yüzde Değişim) (Yüzde Dağılım) (GSYH'ye Oran, Yüzde) 2021 2022 (1) 2023(2) 2022(1) 2023(2) (o—o 2021 2022(1) 2023(2) (o 2021 2022(1) 2023(2)| İHARCAMALARR | (O 1603545 3133658 (4469570 o 954 o—o426 —o 100,0 (o 100,0 (o 1000 (O 221 o 233 O 240) 01 - Personel Giderleri 346 279 617 372 952 308 78,3 54,3 21,6 19,7 21,3 4,8 4,6 5,1 02 - SGK Devlet Primi Giderleri 57 380 98 148 150 392 71,0 53,2 3,6 3,1 3,4 0,8 0,7 0,8 03 - Mal ve Hizmet Alım Giderleri 133 455 258 336 318 685 93,6 23,4 8,3 8,2 7,1 1,8 1,9 1,7 04 - Faiz Giderleri 180 852 329 800 565 596 82,4 71,5 11,3 10,5 12,7 2,5 2,5 3,0 05 - Cari Transferler 626 828 1224381 1 681 997 95,3 37,4 39,1 39,1 37,6 8,6 91 9,0 06 - Sermaye Giderleri 131 282 277 563 315 848 111,4 13,8 8,2 8,9 7, 1,8 2,1 1,7 07 - Sermaye Transferleri 25 492 35 879 37 264 40,7 3,9 1,6 Li 0,8 0,4 0,3 0,2 08 - Borç Verme 101 978 292 179 359 250 186,5 23,0 6,4 9,3 8,0 1,4 2,2 19 09 - Yedek Ödenekler 0 0 88 231 0,0 0,0 2,0 0,0 0,0 0,5 GELİRLER 1 402038 2672470 3810 149 90,6 42,6 100,0 100,0 100,0 19,3 19,9 20,4 1 - Genel Bütçe 1364 107 2 608 716 3753913 91,2 43,9 97,3 97,6 98,5 18,8 19,4 20,1 01 - Vergi Gelirleri 1164 988 2 269 584 3199534 94,8 41,0 83,1 84,9 84,0 16,1 16,9 17,2 02 - Vergi Dışı Gelirler 179011 300 526 497 561 67,9 65,6 12,8 11,2 3,1 2,5 2,2 2,7 03 - Sermaye Gelirleri 8814 11369 15 984 29,0 40,6 0,6 0,4 0,4 0,1 01 0,1 04 - Alınan Bağış ve Yardımlar 11293 27 237 40 833 141,2 49,9 0,8 1,0 1 0,2 0,2 0,2 2 - Öz.Büt.İda. ve Düz.Den.Kur. 37931 63 754 56 236 68,1 -11,8 2,7 2,4 1,5 0,5 0,5 0,3 BÜTÇE DENGESİ -201 507 -461 188 -659 421 128,9 43,0 -2,8 -3,4 -3,5 Bilgi İçin: Faiz Dışı Harcamalar 1422 693 2803 858 3 903 974 97,1 39,2 19,6 20,9 20,9 Faiz Dışı Bütçe Dengesi -20 655 -131 388 -93 825 536,1 -28,6 -0,3 -1,0 -0,5 Program Tanımlı Bütçe Dengesi -108 442 -294 381 -323 588 171,5 9,9 -1,5 2,2 -17 Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.2. Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2021 yılında, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payların katkısıyla, mahalli idare öz gelirlerinde reel gerilemenin toplam gelirler üzerindeki etkisi sınırlı bir düzeyde kalmış ve mahalli idare gelirleri yüzde 38,5 oranında artarak 195,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, gelirlerdeki reel düzeyde azalış ve finansman ihtiyacıyla uyumlu bir şekilde reel olarak gerileyerek GSYH'nin yüzde 2,63'ü seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılında harcamalar kanalıyla gerçekleşen mali dengelenmeyi takiben, 2021 yılında da uyumlu bir bütçe yönetiminin izlenmesi sonucu, mahalli idareler bütçe dengesi 2021 yılında da GSYH'nin yüzde 0,07'si oranında fazla vermiştir. 2022 yılında, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payın reel olarak güçlü bir şekilde artmasına rağmen, fiyatlandırılabilir hizmetlerde değişen fiyat-maliyet ilişkisine bağlı olarak faktör gelirleri başta olmak üzere öz gelirlerde reel azalma sonucu, mahalli idare gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde 2,62 seviyesine gerileyeceği öngörülmektedir. Mahalli idare harcamalarının ise GSYH'nin yüzde 2,63'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2022 yılında mahalli idareler dengesinin çok sınırlı bir düzeyde, GSYH'nin yüzde 0,01'i seviyesinde açık vermesi beklenmektedir. TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2020 2021 2022(1) 2023(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 49 026 67 916 131122 187 344 Büyükşehir Belediyeleri 42 399 62 098 120 095 172 243 İl Özel İdareleri 4137 5 660 10 927 15 612 TOPLAM 95 562 135 674 262 144 375 199 (GSYH'ye Oran, Yüzde) Büyükşehir Belediyeleri 0,84 0,86 0,89 0,92 İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,08 TOPLAM 1,89 1,87 195 201

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Amaç ve Hedefler

2023 yılında, mahalli idare gelirlerinin 502,5 milyar TL, harcamalarının ise 516,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,08'i düzeyinde 14,1 milyar TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO 1: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2020 2021 2022(2) 2023(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b.Stok Değişimi 30 30 30 30

3.Cari Transferler 12 600 17 464 27 840 40 364

4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -5 216 773 -14 587 -15 209 5.Sermaye Transferi (Net) 4 599 6 189 14551 19 694 GELİR-GİDER FARKI 3717 5420 -1 298 -14 075 (GSYH'ye Oran, Yüzde)

(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2021 yılında 6,5 milyar TL fazla veren döner sermayeli işletmelerin 2022 yılında da 0,8 milyar TL fazla vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 yılında döner sermayeli işletmelerin 1,4 milyar TL fazla vermesi hedeflenmektedir. TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 2020 2021 2022 (1) 2023 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 104 172 157 548 263 818 332352 - İşletme Gelirleri 103 379 156 567 257 156 327 096 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 793 981 6 662 5257 - Bütçe Transferleri 0 0 0 0 B. Giderler 104 675 151072 262 982 330 929 - İşletme Giderleri 100 352 146 400 245 013 314 227 - Yatırım Harcamaları 1 494 999 7 540 7 808 - Stok Artışı 2305 2 665 6 104 5951 - Sabit Kıymet Artışı -586 -122 2292 40 - Dolaysız Vergiler 406 1125 2032 2879 - Fonlara Transferler 704 5 0 24 C. Gelir-Gider Farkı -503 6 476 836 1423 (GSYH'ye Oran, Yüzde) A. Gelirler 2,1 2,2 2,0 1,8 B. Giderler 2,1 2,1 2,0 1,8 C. Gelir-Gider Farkı 0,0 0,1 0,0 0,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2021 yılında aktif sigortalı artışında yaşanan güçlü toparlanmanın 2022 yılında da devam etmesiyle prim gelirlerinde önemli bir artış sağlanmıştır. Buna karşın nominal milli gelir düzeyinde ortaya çıkan yüksek artış sonucunda bir önceki yıla göre SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ye oranının 1,7 puan azalarak yüzde 6,9 olması beklenmektedir. Sigorta ödemeleri ve sağlık giderlerinin GSYH'ye oranında ortaya çıkan 1,1 puanlık azalmayla birlikte SGK'nın toplam giderlerinin GSYH'ye oranla yüzde 7,5'e gerilemesi beklenmektedir. Böylece gelir-gider açığının GSYH'ye oranla yüzde 0,7 düzeyinde olması beklenmektedir. SGK'ya yapılan bütçe transferlerinin GSYH'ye oranının ise bir önceki yıla göre 0,4 puan azalarak yüzde 3,1 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2022 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütçesinden 420,5 milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları, 2022 yılı Ocak ayında yüzde 25,47; Temmuz ayında ise yüzde 42,35 oranında artırılmıştır. Memur maaş ve emekli aylıklarında ise 2022 yılı Ocak ayında yüzde 30,95; Temmuz ayında yüzde 41,69 oranında artış sağlanmıştır. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayında gelir ve damga vergisi üzerinden sağlanan avantaj hariç yüzde 39,9 artırılmış, Temmuz ayında ise yüzde 29,3 oranında ilave bir artışla brüt 6.471 TL'ye yükseltilmiştir. TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2020 2021 2022(1) 2023 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 455 572 618338 922581 1478939 - Prim Tahsilatları 326 623 443 894 685 792 1101 745 - Diğer Gelirler (3) 128 949 174 444 236 789 377 194 B. Giderler 525 962 637963 1010843 1538131 - Sigorta Ödemeleri 350 273 414 803 680 288 1 045 008 - Sağlık Giderleri 135 704 177 241 275 297 379 401 - Yatırım Harcamaları 163 369 420 610 - Diğer Giderler (3) 39 821 45 550 54 838 113112 C. Gelir-Gider Farkı -70 389 -19 625 -88 262 -59 192 Bilgi İçin: Bütçe Transferleri (4) 245 976 254 072 420 542 582 943 (GSYH'ye Oran, Yüzde)

Bilgi İçin:

Bütçe Transferleri (4) 4,9 3,5 3,1 3,1

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturalı ödemeler gibi bütçeden alınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır. Diğer giderler; faturalı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.

(4) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2021 yılında 30,7 milyar TL transfer yapılmış olup 2022 yılında prim teşviklerinin 46,6 milyar TL olması beklenmektedir. 2021 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları sırasıyla 60,4 milyar TL ve 114,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2022 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 93,6 milyar TL ve 177,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında GSYH'ye oran olarak İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) prim gelirlerinin yüzde 0,3; faiz gelirlerinin yüzde 0,2; devlet katkısının ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nin yüzde 0,6'sı seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. İSF'nin 2022 yılı toplam giderlerinin ise GSYH'ye oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, 2022 yılında işsizlik ödeneği giderlerinin 11 milyar TL, İSF'den karşılanan istihdam teşviklerinin 29,2 milyar TL, aktif işgücü programları giderlerinin 7,4 milyar TL düzeyinde olacağı tahmin edilmektedir. 2022 yılı sonunda toplam Fon varlığının 118,3 milyar TL'lik tutarla GSYH'nin yüzde 0,9'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ye Oran, Yüzde) 2020 2021 2022(1) 2023(2) 2020 2021 2022(1) 20232 A. Gelirler 38270 46029 85335 121650 08 0,6 0,6 07 - Prim Gelirleri 16 225 24 260 39 637 64 437 0,3 0,3 0,3 0,3 - Devlet Katkısı 5 408 8087 o13212 Oo 21479 01 Ol 01 0 - Faiz Gelirleri 15750 Oo 12657 Oo 26536 (o 22921 03 02 02 01 - Diğer Gelirler 887 1025 5950 12813 0,0 0,0 0,0 0,1 B. Giderler 66599 58490 57810 104900 1,3 0,8 0,4 0,6 - Sigorta Gid. (3) oo 30272 O 17910 O10953 (O 20550 06 0,2 0 Ol - Diğer Giderler 36327 Oo40580 Oo 46857 Oo 84350 07 0,6 03 05 Ea irGider .28329 12461 27526 16750 06 2 02 Ol D. Toplam 103213 90752 118278 135028 20 1,3 0,9 0,7 Fon Varlığı Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabına çalışanların emekli aylıklarının 2023 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılması öngörülmüştür. Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2023 yılının Ocak ayında yüzde 8, Temmuz ayında yüzde 6 oranında artırılması, enflasyon farklarının da ayrıca ilave edilmesi öngörülmüştür. 2023 yılında SGK'nın toplam gelirlerinin 1.479 milyar TL, toplam giderlerinin 1.538 milyar TL ve gelir-gider açığının 59,2 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ye oran olarak gelirlerin yüzde 7,9; giderlerin yüzde 8,2 ve açığın yüzde 0,3 olması hedeflenmiştir. 2023 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 582,9 milyar TL tutarında ve GSYH'nin yüzde 3,1'i oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2023 yılında GSYH'ye oran olarak İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin yüzde 0,3, faiz gelirinin yüzde 0,1 ve devlet katkısının yüzde O, oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,6'sı oranına ulaşması beklenmektedir. Böylece, 2023 yılında toplam Fon varlığının 135 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 0,7'si seviyesinde gerçekleşmesi hedeflenmektedir. 3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2022 yılında toplam fon gelirlerinin 82,7 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 80,5 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 2,2 milyar TL olması öngörülmektedir. 2022 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 6 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 yılında Özelleştirme Fonunun 10 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2022 yılında fon gelirlerinin 118,9 milyar TL, fon giderlerinin 114,4 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 4,4 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2020 2021 2022(2) 2023(3) A. Fon Gelirleri 33812 44 989 82711 118 870 - Vergi Gelirleri 22541 35 046 71 938 101 404 - Vergi Dışı Normal Gelirler 7 804 5270 5 986 9 304 - Faktör Gelirleri (Net) 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 3 467 467/3 4 786 8 162 B. Fon Giderleri 33 150 33 597 80 461 114 429 - Cari Giderler 21552 26 179 59 577 78 825 - Faktör Giderleri (Net) 12 21 38 53 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 11 586 7397 20 845 35551 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 0 0 C. Gelir-Gider Farkı 662 11392 2250 4441 D. Finansman -662 -11392 -2250 -4 441 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - İç Borç - Alacak İlişkisi (Net) 311 -407 -652 -244 - Kasa - Banka Değişimi -35İ -10 985 -1 598 -4 196 Bilgi İçin: - Özelleştirme Gelirleri 4 738 5 723 6 000 10 000 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME

a) Mevcut Durum

2000 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ye oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2022 yılı sonunda bu oranın yüzde -3,2 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2022 yılında yüzde 1,7'ye gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllık ortalama personel sayısının 101 bine düşmesi beklenmektedir. 2022 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDI) A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KIT dengesi kapsamında izlenmektedir. KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2021 yılında GSYH'nin yüzde 0,09'u oranında finansman fazlası verirken 2022 yılında bu kuruluşların GSYH'nin yüzde 3,2'si oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Finansman açığındaki artışta küresel düzeyde artan enerji maliyetlerinin başta hanehalkı olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansıtılması ve un ile yem sanayiine ucuz hammadde tedariki etkili olmuştur. 2022 yılında KİMlere toplam 262,7 milyar TL sermaye transferi, 18,9 milyar TL görevlendirme bedeli ve 1,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2022 yılında 3,6 milyar TL temettü ve 1,6 milyar TL hasılat payı ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 75,5 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2022 yılında küresel enerji fiyatlarında ve döviz kurundaki gelişmeler BOTAŞ'ın ve EÜAŞ'ın maliyetlerini olumsuz etkilemiştir. Yükselen maliyete bağlı olarak toptan doğal gaz ve elektrik satış fiyatları sene içerisinde artırılmıştır. Öte yandan başta hanehalkı olmak üzere tüm tüketicilere sübvansiyonlu doğal gaz ve elektrik satış uygulamasına devam edilmesi nedeniyle BOTAŞ ve EÜAŞ'a finansman ihtiyaçlarının karşılanması için sermaye transferi yapılmıştır. Hidrokarbon arama faaliyetleri sebebiyle TPAO'ya kaynak yaratılması amacıyla 20/04/2022 tarihli ve 5450 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Zonguldak İli ve Sakarya Gaz Sahasına proje bazlı devlet yardımı verilmesine karar verilmiştir. Kararla TPAO'ya gümrük vergisi muafiyeti, KDV istinası, KDV iadesi ve vergi indirimi destekleri verilmiştir. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumların ısınma amaçlı kömür ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla TKI tarafından yılsonuna kadar 600 bin ton kömür dağıtılması beklenmektedir. Enerji ve madencilik KİTlerinin yatırımlarının 2022 yılı sonunda bir önceki yıla göre 25,9 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımları, TEİAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama projeleri yatırımları önemli rol oynamıştır. Stok artışı ve dönem gelir-giderlerine bağlı olarak ÇAYKUR ve TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 2022 yılında finansman ihtiyacı devam etmiştir. 2021 yılında 132 milyon TL kâr eden TİGEM'in, artan tarımsal emtia fiyatları sonucunda 2022 yılında da kâr etmesi beklenmektedir. 2022 yılında TMO'nun müdahale alımlarının yanı sıra un ve yem sanayiisine yönelik satışları kapsamında görevlendirme bedeli tutarları bir önceki yıla göre yükselmiştir. Türk Boğazlarından uğraksız geçen ticaret gemilerinden alınacak geçiş ücretlerine esas Altın Frank değeri 1983 yılından beri ilk kez güncellenmiştir. Söz konusu güncellemenin yanı sıra özellikle yıl içerisinde yapılan tarife değişiklikleri ve dolar kurundaki artış sonucunda KEGM'nin 2022 yılında 3,7 milyar TL dönem kârı elde etmesi, temettü ve hasılat payı ödemeleri ile Hazineye 1,4 milyar TL katkı yapması beklenmektedir. Covid-19 salgınının etkisinin azalması ve kısıtlamaların kaldırılması sonrasında havayolu sektöründe yaşanan toparlanma ve Antalya Havalimanı Projesi KÖİ İhalesinin kira peşinatının tahsilatı neticesinde 2022 yılında DHMİ'nin dış kaynak ihtiyacı oluşmamıştır. Buna ilaveten DHMİ'nin 2022 yılında Hazineye 962 milyon TL hasılat payı ödemesinde bulunacağı öngörülmektedir. Yıl içerisinde gerçekleştirilen fiyat ayarlamalarının maliyet artışlarının gerisinde kalması nedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu taşımacılığına ilişkin TCDD Taşımacılık A.Ş'ye merkezi bütçeden yapılan kamu hizmeti yükümlülüğü ödemeleri artmıştır. Kuruluşa 2022 yılında 1,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması beklenmektedir. On Birinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda yatırımlarına ağırlık veren TCDD'nin 2022 yılında toplam KİT yatırımlarının yüzde 22,4'ünü gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan sermaye transferleriyle karşılayan TCDD'ye 2022 yılında 31,4 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. 2022 yılı içerisinde bir stratejik plan, 19 performans programı ve 18 performans değerlendirme raporu onaylanmıştır. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2021 yılında 4,2 milyar TL iken, 2022 yılının ilk 9 ayında 6,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca 2022 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanmış olup Cumhurbaşkanı onayına sunulan ve sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2,5 milyar TL'dir. 2021 yılı içerisinde Çamlıca HES, Tortum HES, Topçam HES, Karakuz Demir Maden Sahası ve Gebze Dilovası Doğalgaz Santralinin özelleştirme ihaleleri yapılmış ve işletme hakkı devir sözleşmeleri imzalanmıştır. 2021 yılında ihaleleri yapılan Çal HES, Girlevik HES ve Taşucu Limanının işletme hakkı devri sözleşmeleri 2022 yılı içerisinde imzalanmıştır. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla; özelleştirme portföyünde bulunan toplam 369 taşınmazın satış yoluyla özelleştirilmesi için ihaleye çıkılmış olup 294 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, 11 taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri yapılmıştır. Onay aşamasında ve ihale sürecinde olan taşınmazların yılsonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması öngörülmektedir. TABLO I: 49 - 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2021 2022(1) © 2023(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 480 253 1369630 2149968 1. İşletme Gelirleri 342 012 1051747 1631726 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 279 055 944843 1554650 2. Diğer Gelirler 62 957 106 904 77 076

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 28 170 34 615 32 628

1. Amortismanlar 8 704 13 736 20 980

2. Karşılıklar 19 466 20 878 11 648

TI. Bütçe ve Fonlar 110 071 283 269 485 614

W. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 473 635 1799593 2247136

1. İşletme Giderleri 414 957 1616380 2064398

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 325 525 1424366 1897 497 2. Diğer Giderler 89 432 192 013 166 901 TI. Yatırım Harcamaları 39 165 75 499 163 397 TIL. Stok Artışı 11840 108 095 28 034

IV. Sabit Kıymet Artışı 110 -10 928 -29 543

V. Dolaysız Vergiler 4348 5 368 12 085

VI. Temettü Ödemeleri 3 027 3 596 8375

VIL. Diğer Giderler 188 i 583 391

C. GELİR-GİDER FARKI 6 618 -429 963 ( -97 168

D. FİNANSMAN -6 618 429 963 97 168

1. Kasa Banka Değişimi -10 064 -40 813 11937

IL. İç Borçlanma (Net) -44 136 397 742 96 335

TI. Dış Borçlanma (Net) 47 582 73 034 -11 104

(GSYH'ye Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 6,63 10,20 11,53

I. İşletme Gelirleri 4,72 7,83 8,75

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 3,85 7,04 8,33

2. Diğer Gelirler 0,87 0,80 0,41

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,39 0,26 0,17

1. Amortismanlar 0,12 0,10 0,11

2. Karşılıklar 0,27 0,16 0,06

TI. Bütçe ve Fonlar 1,52 2,11 2,60

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 6,53 13,40 12,05

1. İşletme Giderleri 5,72 12,04 11,07

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 4,49 10,61 10,17

2. Diğer Giderler 1,23 1,43 0,89

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO 1: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2021 2022(1) 2023(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 276 227 258 1. İşletme Gelirleri 210 161 167 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 59 15 17 2. Diğer Gelirler 152 146 150

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 33 29 1

1. Amortismanlar 6 8 9

2. Karşılıklar 27 22 3

III. Bütçe ve Fonlar 32 37 80

IV. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 205 283 253

1. İşletme Giderleri 187 282 252

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 25 22 25

2. Diğer Giderler 162 260 228

TI. Yatırım Harcamaları 8 3 3

ITI. Stok Artışı -1 -1 -1

IV. Sabit Kıymet Artışı 3 -1 -1

V. Dolaysız Vergiler 13 0 0

VI. Temettü Ödemeleri 0 0 0

VIL. Diğer Giderler 0 0 0

C. GELİR-GİDER FARKI 71 -56 5

D. FİNANSMAN -71 56 -5

1. Kasa Banka Değişimi -39 31 14

IL. İç Borçlanma (Net) -32 25 -19

III. Dış Borçlanma (Net) 0 0 0

(GSYH'ye Oran, Binde)

A. GELİRLER 0,04 0,02 0,01

1. İşletme Gelirleri 0,03 0,01 0,01

1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı 0,01 0,00 0,00

2. Diğer Gelirler 0,02 0,01 0,01

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00

1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00

2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00

III. Bütçe ve Fonlar 0,00 0,00 0,00

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 0,03 0,02 0,01

1. İşletme Giderleri 0,03 0,02 0,01

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,00 0,00 0,00

2. Diğer Giderler 0,02 0,02 0,01

TL. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00

IN. Stok Artışı 0,00 0,00 0,00

IV. Sabit Kıymet Artışı 0,00 0,00 0,00

V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00

VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00

VII. Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00

C. GELİR-GİDER FARKI 0,01 0,00 0,00

D. FİNANSMAN -0,01 0,00 0,00

1. Kasa Banka Değişimi -0,01 0,00 0,00

IL. İç Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

TIL. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam Dâhil Toplam 2021 2022(1) 2023(2) 2021 2022(1) 2023(2)

Mal ve Hizmet Satış Hasılatı (3) 279 944 843 1554 650 279114 944 857 1 554 667 Görevlendirme Bedeli Tahakkukları 52312 64 891 107 033 52312 64 891 107 033 İşletme Faaliyet Kâr — Zararı (3) -10 -446 552 -300 913 -10 922 -446 699 -301 092

Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde) 1,73 1,83 1,76 1,73 1,83 1,76 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (©) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL

(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.

(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.

b) Hedefler

KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2023 yılında 97,2 milyar TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. OVP makroekonomik büyüklükleri ile enerji ve gıda fiyatlarının öngörülen seviyede seyretmesi söz konusu hedefe ulaşmada önem arz etmektedir. KİT'lerin 2023 yılında 163,4 milyar TL tutarında sabit sermaye yatırımı yapması hedeflenmektedir. Toplam KİT yatırımları içerisinde önemli paya sahip olan TPAO Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecek olup ilk gazın 2023 yılı içerisinde kullanıma sunulması hedeflenmektedir. BOTAŞ ve TEİAŞ yatırımlarının finansmanının bir kısmını dış proje kredilerinden karşılayacaktır. Akkuyu Nükleer Güç Santralinden ilk elektriğin 2023 yılı içerisinde üretilmesi hedeflenmektedir. TMO'nun 4 milyon ton buğday ve 500 bin ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 7 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. İKİNCİ BÖLÜM 1. 2023 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 2023 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amacı; OVP ile uyumlu olarak, yatırım, istihdam, üretim ve ihracatı önceleyen büyümenin sürdürülmesi, verimli ve rekabetçi yerli üretim yapısının güçlendirilmesi, ithalat bağımlılığının azaltılması, kalıcı fiyat istikrarına ulaşılması, beşeri sermaye ve işgücü kalitesinin artırılması, iş ve yatırım ortamının iyileştirilmesi, sürdürülebilir, kapsayıcı büyüme ile adil paylaşıma yönelik ekonomik dönüşümün gerçekleştirilmesidir. Program döneminde büyüme potansiyelini ve istihdamı artıran, yüksek katma değerli üretimi öncelikli kılan ve ihracat temelli sürdürülebilir büyüme stratejisi kararlı bir biçimde uygulanacaktır. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında 2023 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2023 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2. 2023 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.1. İSTİKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMİ Salgın etkilerinin güçlü bir biçimde hissedildiği 2020 yılı sonrasında yakalanan büyüme ivmesinin korunarak, para ve maliye politikalarında eşgüdümün sürdürülmesi, rekabet ve verimliliği artıracak yapısal politikalarla enflasyon ve cari açığın düşürülmesi, işgücü piyasasında etkinliği ve beceri uyumunu geliştirmeye yönelik adımlarla istihdam oranının artırılması, böylece yenilikçi, yüksek katma değer üreten, verimli ve ihracata dayalı bir ekonomik yapının oluşturulması amaçlanmaktadır. OVP'de öngörülen çerçeveyle ekonomik faaliyetin 2023 yılında güçlü görünümünü koruması ve yüzde 5 oranında bir büyümenin gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Etkin para ve maliye politikaları ile üretim ve verimlilik artışı kanalıyla enflasyonun yüzde 24,9'a gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatındaki artışın devam etmesi, ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari işlemler açığının GSYH'ye oranının yüzde 2,5 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, teknoloji transferi sağlayan uluslararası yatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılması amaçlanmaktadır. 2.1.1. Büyüme ve İstihdam

a) Amaç

Büyümenin ihracat ve istihdam odaklı, istikrarlı, çevreye duyarlı ve kapsayıcı bir yapıda sürdürülmesi temel amaçtır. Bu çerçevede; para, maliye ve gelirler politikaları koordinasyon içerisinde yürütülecek, yapısal reformlar ile fiziki, beşeri ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. 2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisinin hedeflenen güçlü ve istikrarlı büyümeyi sağlaması için gerekli yatırımların finansmanının salgın ve jeopolitik gerilimler gibi dış şoklara karşı daha az kırılgan ve sürdürülebilir kaynaklardan sağlanması bakımından yurt içi tasarruflar önem arz etmektedir. Toplam yurt içi tasarruf oranı, 2009-2021 yılları arasında ortalama yüzde 25,1 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında yüzde 26,7 olarak gerçekleşen yurt içi tasarruf oranı kamu tasarruflarındaki 1,8 puanlık artışın katkısıyla 2021 yılında yüzde 30,3 seviyesine yükselmiştir. 2015 yılı sonrasında mali olmayan şirket tasarruflarının artış eğilimine girdiği ve 2018 yılında hanehalkı tasarruflarının üzerine çıktığı görülmektedir. 2020 yılında yurt içi tasarruf oranının OECD, Avrupa Birliği ve Yüksek Gelirli Ülkeler ortalamasının üzerinde ancak Orta-Gelirli ve Üst-Orta Gelirli Ülkeler ortalamasının altında seyrettiği görülmektedir. 2021 yılında ise AB ortalamasına göre toplam yurt içi tasarruf oranı bir miktar daha yüksek gerçekleşmiştir. Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) 2003 yılında faaliyete başlamış ve 2013 yılı başında getirilen devlet katkısı ile hızlı bir büyüme trendi yakalamıştır. 2017 yılında yürürlüğe giren Otomatik Katılım Sistemi (OKS) ile katılımcı sayısı daha da artmıştır. 2021 ve 2022 yıllarında BES'in cazibesini artırmak için ilave bir dizi teşvik ve iyileştirme uygulaması hayata geçirilmiştir. 22 Ocak 2022 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan “Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” doğrultusunda BES'te yeni düzenlemeler uygulamaya konulmuştur. Söz konusu değişikliklerin temel amacı, BES'te yer alan mevcut katılımcıların sistemde kalmasının teşvik edilmesi ve BES'in yeni katılımcılar için cazip hale getirilmesidir. Düzenleme çerçevesinde; devlet katkısı oranı yüzde 25'ten yüzde 30'a yükseltilmiş, katılımcıların ödeyecekleri katkı paylarının yıllık brüt asgari ücreti aşan kısmı için de takip eden yıllarda devlet katkısı alabilmeleri sağlanmış, 45 yaşını aşan çalışanların da talep etmeleri halinde OKS'ye katılmalarına imkân tanınmıştır. Ayrıca katılımcılara sistemde kazanmış oldukları süre ve diğer haklarını kaybetmeksizin kısmi çekiş hakkı tanınmış ve BES sözleşmelerinden kaynaklı alacağın temlik edilmesi suretiyle bankalara teminat olarak gösterilebilmesine imkân tanınmıştır. 30 Eylül 2022 itibarıyla BES katılımcı sayısı yaklaşık 7,6 milyon kişiye, fon büyüklüğü 322,3 milyar TL'ye, sistemin verdiği emekli sayısı da 191.074 kişiye ulaşmıştır. Aynı tarih itibarıyla OKS kapsamındaki çalışan sayısı yaklaşık 6,6 milyon kişiye, fon büyüklüğü ise 25,8 milyar TL'ye ulaşmıştır. BES katılımcı sayısında son dönemdeki artışta, 18 yaş altına sisteme katılım imkânının getirilmesinin ve devlet katkısının yüzde 30'a yükseltilmesinin etkili olduğu değerlendirilmektedir. BES ve OKS toplam fon tutarında son aylarda artış kaydedilmiş, 30 Eylül 2022 itibarıyla (devlet katkısı dâhil) toplam fon büyüklüğü 348,1 milyar TL olmuştur.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıcı, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtır. Tasarruf yapma farkındalığı ve tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır. Bu çerçevede KOBİ'lerde finansal okuryazarlığın artırılması hedeflenmektedir. BES'teki fon tutarı ve katılımcı sayısı artışının istikrarlı bir şekilde devam ettirilmesi için katılımcıların finansman ihtiyaçları sebebi ile sözleşmelerini sonlandırmak yerine sistemden ayrılmadan avantajlı koşullarla kredi çekebilmelerine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

c) Politika ve Tedbirler

ö— N Sorumlu İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kurumlar ve Projeler

Finansal okuryazarlığın artırılması yoluyla hanehalkı ve firmaların tasarruf yapma farkındalığı ve tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.228. Tedbir 228.1.Şirket Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (5), | 1. Finansal okuryazarlığın geliştirilmesi tasarruflarının Kredi Kayıt Bürosu kapsamında SPK ve diğer ilgili kuruluşlar artırılmasına yönelik ile birlikte eğitim, konferans vb. olarak özellikle KOBİ çalışmalara iştirak edilecektir. finansal okuryazarlığı 2. KOSGEB e-Akademi üzerinden artırılacaktır. KOBİ'lere ücretsiz olarak çevrimiçi Girişimcilik Eğitimleri kapsamında, finansal eğitim modülleri de içeren eğitimler verilmeye devam edilecektir. 3. Kredi Kayıt Bürosu (KKB) ile işbirliği kapsamında çevrimiçi Kredi Okuryazarlığı Eğitimleri düzenlenecektir. Uzun vadeli tasarruf yapma eğiliminin güçlendirilmesi ve bireylerin emeklilik gelirlerinin artırılması salki doğrultusunda kamu emeklilik sistemi dışındaki sistemlere katılım teşvik edilecek; bireysel emeklilik sistemi (BES) katılımcı sayısı, sistemde kalış süresi ve fon tutarını artıracak şekilde geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.223.) Tedbir 223.5 Bireysel | Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Katılımcının ortalama fon büyüklüğü, Emeklilik Sistemindeki | Sigortacılık ve Özel Emeklilik ortalama tüketici kredisi tutarları dikkate katılımcıların finansman | Düzenleme ve Denetleme alınarak durum analizi ve projeksiyon ihtiyaçları sebebi ile Kurumu, Bankacılık Düzenleme ve | çalışması yapılacaktır. sözleşmelerini Denetleme Kurumu, Sermaye 2. Paydaşların görüşleri doğrultusunda sonlandırmak yerine Piyasası Kurulu taslak Yönetmelik hazırlanacaktır. BES birikimleri 3. Yönetmelik değişikliği yayımlanacaktır. sayesinde sistemden 4. Katılımcılar, bankalar ve emeklilik ayrılmadan avantajlı şirketleri arasındaki koordinasyonu koşullarla kredi sağlayacak bir altyapı kurulacaktır. çekebilmesi için alacağın devri uygulamasının hayata geçirilmesi | sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2022(3) | 2023(4)

Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) Yüzde 30,3 307) 316 Kamu Kesimi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) (5) Yüzde 0,8 -2,1 -0,4 Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) Yüzde 32,8 32,0 BES Katılımcı Sayısı (1) (6) Milyon Kişi 14,5 15,0 BES Fon Tutarı (1) (2) Milyar TL 140,1 144,4 151,7

1) Yılsonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.

2) 2018 fiyatlarıyla

3) Gerçekleşme Tahmini

4) Program

5) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programının performans göstergelerinden biridir.

6) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer Alan Finansal Sistemin Geliştirilmesi ve Sigortacılık Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde uzun dönemli ve istikrarlı iyileşme hedefi için ihracatta ürün ve ülke çeşitlendirilmesi sağlanacak, salgın sonrası dönemde küresel ticaretteki değişimler ile dijitalleşme ve hizmet ihracatındaki yeni eğilimler göz önünde bulundurularak, yeşil dönüşüm yaklaşımı çerçevesinde ihracat potansiyeli artırılacaktır. Ayrıca, rekabet gücünün artırılarak yüksek teknolojili ürün ihracatının daha üst seviyelere çıkartılması için teşvik uygulamalarına devam edilecek ve bu alanlarda daha fazla yatırım çekilmesi için gerekli düzenlemeler güncel gelişmeler dikkate alınarak hayata geçirilecektir. Cari işlemler dengesinin finansmanında uzun dönemli ve üretim kapasitesini artıracak yabancı sermaye akımlarından daha fazla pay alınması amaçlanmaktadır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Firmalarımızın tasarım, ürün geliştirme (Ür-Ge) ve markalaşma faaliyetleri desteklenmek suretiyle ihraç edilen mal ve hizmetlerin katma değeri ve rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.231) Tedbir 231.1. Ticaret Bakanlığı (S) 1. İhracatçılarımızın istifadesine sunulmak İhracatçılara yönelik üzere Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamındaki pazara giriş eylem planları ülkelere yönelik pazara giriş bilgilerini içeren uygulamaya geçirilecek ve rehberler oluşturularak; pazara giriş pazara giriş engelleri takip engellerinin bertaraf edilmesine ilişkin eylem edilerek sorunların maddeleri kapsamındaki somut çalışmalar çözüme kavuşturulması Bakanlığımızca ilgili taraflarla birlikte ortaya desteklenecektir. konulacaktır. Tedbir 231.2. İhracata Ticaret Bakanlığı (S) 1. Hizmet ihracatına yönelik devlet hazırlık aşamasında olan destekleri kapsamında; ihracata hazırlık firmalarımızın ihtiyaç aşamasındaki firmaların uluslararası duyacağı eğitim ve rekabetçiliklerini geliştirmeye yönelik eğitim danışmanlık hizmetleri ve danışmanlık faaliyetleri ile HİSER projeleri oluşturulacak projeler kapsamında yürüttükleri eğitim ve yoluyla desteklenecektir. danışmanlık faaliyetleri desteklenmeye devam edilecektir. Tedbir 231.3. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Hizmet sektörlerinde yer alan firmalara İşletmelere yönelik Turguality programı kapsamında, fuar ihracat destekleri katılımı, yurtdışı birim açma, kurumsal kapsamında, tasarım ve kapasite geliştirme, reklam-tanıtım, markalaşma faaliyetlerine danışmanlık destekleri sağlanmaya devam yönelik kurumsal kapasite edilecek ve etkileri artırılacaktır. geliştirilecek; fuar katılımları, ofis ve mağaza açma, markalaşma ve Turguality destekleri sürdürülecektir. Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt içinde ve yurt dışında yerleşik Akreditasyon Diyanet İşleri Başkanlığı, | uygunluk değerlendirme kuruluşlarının Kurumunun kurumsal Tarım ve Orman helal akreditasyon başvuruları işleme kapasitesi Bakanlığı, Hazine ve alınıp ulusal mevzuat ve uluslararası güçlendirilecek ve Maliye Bakanlığı, Strateji | standartlar uyarınca sonuçlandırılacaktır. faaliyet hacmi ve çeşidi | ve Bütçe Başkanlığı 2. Helal akreditasyon usul ve esaslarını artırılacaktır. düzenleyen uygulama dokümanları hazırlanacaktır. Bahse konu dokümanlar, Helal Akreditasyon Kurumu'nca yapılmış ve yapılacak olan tüm denetimlerden elde edilecek tecrübelerden istifade edilerek güncellenecektir. 3. SMIIC bünyesindeki gıda ve hizmet sektörleri gibi kritik uygulama alanlarında helal standardı oluşturan teknik komitelere aktif olarak iştirak edilecek, uluslararası standartların hazırlanmasına ülke menfaatlerimiz doğrultusunda katkı sağlanacaktır. 4. Helal kalite altyapısında çalışacak beşeri sermayenin güçlendirilmesi ve kurumsal kapasitenin arttırılmasını teminen eğitimler düzenlenecektir. | İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233) Tedbir 233.3. İthalatın | Ticaret Bakanlığı (S) 1. İthalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi yerli üretim üzerinde Hakkında Mevzuatla İthalatta Korunma neden olduğu zarar ve Önlemleri Hakkında Mevzuat kapsamında tehditlere karşı yürütülecek soruşturmalar sonucunda uluslararası yerli üretim üzerinde zarara neden olan yükümlülüklerimiz ve haksız rekabet yaratan ithalata karşı çerçevesinde yerli korunma önlemleri ve dampinge karşı üretimin korunması önlemler yürürlüğe konacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 233.5. Ticari Ticaret Bakanlığı (S), 1. Türk tarım ürünlerinin uluslararası kalite denetimlerinin Tarım ve Orman piyasalardaki imajını iyileştirip muhafaza etkin bir şekilde Bakanlığı etmek amacıyla, konjonktürel gelişmeler yürütülmesiyle tarım de dikkate alınarak, geleneksel tarım ürünlerinin ihraç ürünleri ihracatımıza yönelik olarak pazarlarındaki kaliteli gerçekleştirilen ticari kalite denetim imajı korunacak ve sıklıkları değiştirilmek suretiyle denetim uluslararası kalite daha etkin yapılacaktır. standartlarını karşılaması sağlanacaktır. Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236) Tedbir 236.1. | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Dünya Ticaret Örgütündeki Firmalarımızın pazarlara müzakerelere aktif katılım sağlanarak, erişim imkânlarının ülkemiz adına adil rekabet ortamı iyileştirilmesi ve adil yaratacak kuralların belirlenmesine rekabet ortamında çalışılacaktır. çalışmalarının sağlanması amacıyla ikili, bölgesel, çoklu ve çok taraflı platformlarda yabancı ülkelerle diyalog güçlendirilecektir. Tedbir 236.2. AB ile Ticaret Bakanlığı (S) 1. Güncelleme müzakereleri öncesinde AB Gümrük Birliği'nin ve üye ülkeleri ile ticari ilişkilerin güncellenmesine yönelik geliştirilmesi çerçevesinde görüşmelerin çalışmalar gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. yürütülecektir. | Tedbir 236.3. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri Ekonomide sürdürülecektir. rekabetçiliğin ve 2. Türkiye-Tayland STA Müzakereleri verimliliğin artması, sürdürülecektir. tercihli pazara giriş 3. Türkiye-Birleşik Arap Emirlikleri imkânlarının Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşması geliştirilmesini teminen, müzakerelerinin sürdürülmesi makroekonomik hedefilenmektedir. hedefleri destekleyici yeni serbest ticaret anlaşmaları müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 236.5. Afrika Ticaret Bakanlığı (5), 1. Tanzanya, Fildişi Sahili, Burundi, açılımı çerçevesinde Dışişleri Bakanlığı, Dış Burkina Faso ve Zambiya ile KEK Afrika ülkeleriyle olan Ekonomik İlişkiler Kurulu, | Toplantısı yapılacaktır. diplomatik, ekonomik, İlgili Kurum ve Kuruluşlar | 2. Dördüncü Türkiye-Afrika Ekonomi ve İş ticari ve kültürel ilişkiler Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle daha da güçlendirilerek; | gerçekleştirilecektir. ülkemiz ile bölge ülkeleri 3. Üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler arasında dış ticaret sürdürülecek ve iş dünyası Afrika'da hacmi artırılacaktır. faaliyet gösteren 44 Büyükelçiliğimiz aracılığıyla pazardaki fırsatların değerlendirilmesini teminen yönlendirilmeye devam edilecektir. Tedbir 236.6. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Fas, İsrail, Lübnan, Suudi Arabistan, Ortadoğu bölgesinde Filistin, İran, Irak, Ürdün, Kuveyt ve yer alan ülkelerle Umman ile KEK toplantıları mevcut diplomatik, gerçekleştirilecektir. ekonomik, ticari ve 2. Suudi Arabistan, Irak, Katar, Mısır, kültürel ilişkilerimiz İran, Ürdün ve Tunus'a yönelik Bakan güçlendirilecek; bölge düzeyinde ziyaretler gerçekleştirilecektir. ülkeleriyle dış ticaret hacmi artırılacaktır. Tedbir 236.7. Türk Ticaret Bakanlığı (5), 1. Kırgızistan, Azerbaycan, Özbekistan, Cumhuriyetleri ve BDT Dışişleri Bakanlığı Kazakistan ve Türkmenistan ile Karma ülkeleriyle mevcut Ekonomik Komisyonu Toplantıları diplomatik, ekonomik, yapılacaktır. ticari ve kültürel ilişkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleriyle dış ticaret hacmi artırılacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2021 | 2022(1) | 2023(2) AB ve AB üyesi ülkelerle gerçekleştirilecek üst düzey siyasi OR Adet 30 28 25 ve teknik görüşme sayısı Destek kapsamına alınan tasarım ve ürün geliştirme proje Adet 959 900 1448 sayısı (Kümülatif) Ihracatçıların katılımının desteklendiği milli ve bireyse Adet 607 1500 2 000 yurtdışı fuar sayısı Mal ihracatına yönelik Turguality ve Marka programlar Adet 316 310 kapsamında desteklenen marka sayısı (Kümülatif) Helal sertifikasyonları da dâhil olmak üzere 2014/8 sayıl Milyon Karar kapsamında verilecek destek tutarı TL il Milyar Ihracat (Fob) Dolar İthalat (CIf) Milyar ()ya| 3600 345,0 Dolar Cari İşlemler Dengesi Milyar -13,9 -47,3 -22,0 Dolar Cari İşlemler Dengesi/GSYH Yüzde -1,7 -5,9 -2,5 Hizmet Geliri Miyar | sog 81,9 971 Dolar Seyahat Gelirleri Miyar | og Dolar İhracatın İthalatı Karşılama Oranı Yüzde 83,0 Uluslararası Doğrudan Yatırım Girişi (3) Bar 13,3

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası

a) Amaç

2023 yılında para politikasının temel amacı Liralaşma Stratejisi adımlarının hayata geçirilmesi başta olmak üzere para ve maliye politikası araçlarının koordineli bir biçimde uygulamaya konularak finansal istikrarı gözetmek ve fiyat istikrarını sağlamaktır.

b) Politikalar ve Tedbirler

Para politikası araçları güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikaları koordineli olarak yürütülecektir. Enflasyon hedeflemesi doğrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açıklamayı sürdürecektir. Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düşürmeyi amaçlayan ihtiyatlı para politikası önlemleri maliye ve gelirler politikaları tarafından da desteklenecektir. Gelirler politikası gelir dağılımı adaletini güçlendirecek ve fiyat istikrarını gözetecek şekilde belirlenecektir. Mal ve hizmet piyasalarında rekabeti temin edecek, geliştirecek ve yeni doğrudan yatırımlar için daha elverişli bir ortamın tesisine katkı sağlayacak çalışmalar sürdürülecektir. Para politikası kararları; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen diğer unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır. Dalgalı kur rejimi uygulamasına devam edilecek, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasalarda istikrarın sağlanması amacıyla gerekli adımlar atılacaktır. Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.242) Tedbir 242.2. Politika TCMB (S) 1. 2023 yılında politika kararlarının kararlarının iletişimi iletişimi kapsamındaki uygulamalara kapsamında, fiyatlama devam edilecek, kamuoyunun daha davranışları ve enflasyonu geniş kesimlerinin kararları anlayıp etkileyen unsurlardaki yorumlayabilmeleri amacıyla dijital gelişmeler ile bu gelişmelerin araçların daha etkin kullanımı ve kararları ne yönde etkilediği hedef kitlelere kararların konularında kamuoyu açıklanması konusunda çalışmalar bilgilendirilmeye devam yapılacaktır. edilecektir. Gıda fiyatlarının enflasyon üzerindeki baskısını azaltmaya yönelik olarak lojistik ve depolama alanlarında gerekli düzenlemeler yapılacak ve tarımda bölge ve ürün bazında bir planlamanın kurumsal altyapısı hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.244) Tedbir 244.3. Dönemsel Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarını fiyat dalgalanmaları asgariye | (5S), Hazine ve Maliye Destekleme Programı kapsamında indirilmesini sağlayacak Bakanlığı, TCMB teklif edilen projelerde soğuk hava soğuk depo zincirleri deposu yatırımlarına destek desteklenecektir. verilecektir. Tedbir 244,6 Tarım Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Veri toplama, analiz, izleme ve ürünlerinde arz ve rekolte (5) karar destek hizmetleri dijital tahminlerinin sağlıklı ortamda oluşturularak tarımsal yapılabilmesine imkân veren ürünlerin arz güvenliğini sağlamaya bir erken uyarı sistemi yönelik Arz Güvenliği Takip Sistemi kurularak, gıda ürünlerinde kurulacaktır. fiyat dalgalanmasının büyük veri ve ileri analitik yöntemler kullanılarak yakından takip edileceği Ürün Gözetim Mekanizması hayata geçirilecektir. Tedbir 244.7. Taze meyve Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarını sebze piyasasında (S), Çevre, Şehircilik ve Destekleme Programı kapsamında mevsimselliği ve yüksek fiyat | İklim Değişikliği Bakanlığı, | teklif edilen projelerde yenilenebilir artışlarını dengeleyici bir Hazine ve Maliye enerji kaynakları kullanan sera unsur olarak teknolojik örtü Bakanlığı, Ticaret yapımları desteklenecektir. altı üretim ile modem sulama | Bakanlığı, sistemleri desteklenecektir. TCMB, YİKOB'ar, İl Özel İdareleri, Ziraat Bankası, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği

c) Hedefler

| Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) 2023(2)

TÜFE Yıllık Artış Hızı Yüzde 36,1 | 65,0 24,9

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacına düşük maliyetle cevap verebilen, farklı nitelikteki finansal araçları güvenilir kurumlar aracılığıyla geniş bir yatırımcı tabanına sunabilen ve İstanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu / işbirliği Yürütülecek Faaliyetler | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Finansal kuruluşların düzenleme ve denetleme çerçevesi güçlendirilecek, etkin bir rekabet ortamı sağlanacak, işlem maliyetleri azaltılacak ve sağlıklı bilgiye erişimleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.248.) Tedbir 248.2. Finansal | Hazine ve Maliye 1. Denetim rehberleri, FSAP 2021 kuruluşların ana ortaklarını | Bakanlığı (S), Bankacılık önerileri dikkate alınarak, konsolide ve tüm iştiraklerini | Düzenleme ve denetim çerçevesinin etkinliğini artıracak kapsayan mevcut konsolide | Denetleme Kurumu şekilde güncellenecektir. denetim çerçevesinin | etkinliği artırılacaktır. | Tedbir 248.3. Sınır ötesi Hazine ve Maliye 1. Denetim rehberleri, FSAP 2021 denetim çerçevesi ve Bakanlığı (S), Bankacılık önerileri dikkate alınarak, sınır ötesi uygulamaları Düzenleme ve denetim çerçevesini güçlendirecek şekilde güçlendirilecektir. | Denetleme Kurumu güncellenecektir. Uluslararası ticaret sisteminde kabul görecek alternatif para ve ödeme sistemleri geliştirilmesi amacıyla ülke işbirlikleri tesis edilecek ve çalışmalar sürdürülecektir. , (Kalkınma Planı p.249.),, Tedbir 249.3. İkili | TCMB(S), Ticaret 1. TCMB-Çin Merkez Bankası arasında anlaşmalar yoluyla yerel i Bakanlığı yenilenen Para Takası Anlaşması para cinslerinden ticaret kapsamında firmalarımıza Çin Yuanı imkânları artırılacaktır. reeskont kredisi kullandırılmasına benzer uygulamalar Türkiye ile finansal ve ticari ilişkileri yoğun olan ülkelere yayılacaktır. 2. Bazı ülkelerle karşılıklı olarak finansal piyasalarda enerji ticareti ödemeleri dahil milli para cinsi işlemlere başlanması, TL varlıklara yatırım yapılması, milli kredi kartlarının kabulü ve finansal işlemlerin milli para cinsinden gerçekleştirilmesi, bankalar arası iş birliği ve iletişimin güçlendirilmesini teminen hayata geçirilen önlemlerin diğer ticaret ortaklarımız ile de geliştirilmesi için girişimde bulunulacaktır. Tedbir 249.5. Blokzincir | TCMB (S), Hazine ve 1. Merkez Bankası Dijital Türk Lirası tabanlı dijital merkez Maliye Bakanlığı, Araştırma Geliştirme Projesi ikinci faz bankası parası uygulamaya TUBITAK pilot bulguları doğrultusunda, Dijital konulacaktır. Türk Lirasının ödemeler için kullanımı | testlerine başlanacaktır. | 2. Dijital Türk Lirası sistemlerinin dijital | kimlik ve FAST sistemleri ile araştırma- | geliştirme kapsamında entegrasyon çalışmaları tamamlanacaktır. 3. Toptan dijital para çalışmaları kapsamında bankalar ile araştırma, geliştirme ve test çalışmaları yapılacaktır. Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250.) Tedbir 250.2. Düzenleme Cumhurbaşkanlığı 1. Düzenleme Deney Alanı ve Endüstri Deney Alanı ve Endüstri Finans Ofisi (5), Hazine Deney Alanı ile fintek ekosistemi için Deney Alanı ve Maliye Bakanlığı, gerekli mevzuat değişikliği çalışmaları oluşturulacaktır. | TMB yapılacaktır. Tedbir 250.4. İstanbul Cumhurbaşkanlığı 1. İstanbul Finans Merkezinin faaliyete Finans ve Teknoloji Üssü Finans Ofisi (5), Sanayi geçişini takiben İstanbul Finans ve kurulacaktır. ve Teknoloji Bakanlığı, Teknoloji Üssü kurulacaktır. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022 (Dİ 2023 (2)

Bankacılık Kredileri/GSYH (3) Yüzde 67,6 | 61,9 | 64,3

Katılım Bankaları Kredilerinin Toplam Krediler İçindeki Yüzde 69 81 Payı (3) BİST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH Yüzde 30,1 32,1 32,3 Özel Sektör Borçlanma Araçları Nominal Stoku/GSYH Yüzde 1,4 | 12 | 13

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Finansal Sistemin Geliştirilmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.1.6. Maliye Politikası

a) Amaç

Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artırılmasına, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşümüne, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır. Artan enerji maliyetlerinin toplum refahını olumsuz etkilemesini ve ekonomik aktivitenin rekabetçi yapısını bozmasını engellemek üzere kamu maliyesi alanında tedbirler alınmaya devam edilecektir. Ayrıca, gerek duyulduğunda fiyat istikrarını sağlamaya yönelik olarak alınmış mevcut tedbirlere ilaveten yeni tedbirler uygulamaya konulacaktır. Program döneminde yatırım projeleri ile harcama programlarının etkinliği artırılacak, kamu gelir kalitesi iyileştirilecek ve kamu borcunun milli gelire oranı sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktır. Program bütçe yapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilecektir. Kaynak tahsisinde etkinliği artırmak ve mali alan yaratmak amacıyla harcama gözden geçirme faaliyetleri sürdürülecektir. Vergilemede adalet, öngörülebilirlik ve şeffaflık ilkeleri gözetilecek, verginin tabana yayılması, gönüllü uyumun artırılması, kayıt dışılıkla mücadele edilmesi ve mükellef hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu harcamalarının değerlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve kaynakların etkin kullanımının gözetilmesi, kamu kurumlarının performansının değerlendirilmesi ve sağlıklı mali sıkılaştırma uygulamalarının yürütülmesine yönelik olarak harcama gözden geçirmeleri yapılacak, harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacak ve harcamalar kontrol altında tutulacaktır. (Kalkınma Planı p.260 Tedbir 260.1. Harcamaların Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Belirlenen programlarda etkililik, ekonomiklik ve verimlilik | (S), Hazine ve Maliye harcama gözden geçirmeleri durumlarının raporlanmasını Bakanlığı (S), İlgili Kamu yapılacaktır. sağlayacak şekilde harcama Kurum ve Kuruluşları gözden geçirmeleri yapılacaktır. Tedbir 260.2. Harcama gözden | Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz (S), Hazine ve Maliye geçirmeleri sonucunda elde harcama alanları tasfiye Bakanlığı (S), İlgili Kamu edilen bulgular ve imkânlar edilecek, bu yolla oluşturulacak Kurum ve Kuruluşları kaynak tahsisi sürecinde mali alanın öncelikli harcama kullanılacaktır. alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır. Vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi hasılasının artırılmasını sağlayacak şekilde vergi sisteminde revizyonlar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.263) Tedbir 263.8. Vergi kayıp, Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Vergi kayıp ve kaçağı ile kaçağı ve kayıt dışı ekonomik (S), Gelir Idaresi Başkanlığı, kayıt dışılığın önlenmesine faaliyetlerle etkin mücadeleye Ilgili Kamu Kurum ve yönelik makine öğrenmesi ve yönelik araştırma, risk analizi, Kuruluşları ile Özel Kuruluşlar | yapay zekâ teknolojisiyle değerlendirme ve koordinasyon desteklenen risk analiz ve faaliyetleri yürütülecektir. değerlendirme süreçleri geliştirilecektir. Ayrıca sahtecilikle mücadele kapsamında erken uyarı özelliğine sahip, risk modelleme özelliğine dayalı bütünleşik bir sistem oluşturulacaktır. 2. Büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri ve araçları kullanılarak sektörel, finansal ve tematik risk analiz çalışmaları yürütülecektir. 3. 2023-2025 Yılı Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadele Eylem Planı kapsamında idari ve teknik düzenlemeler hayata geçirilecektir. 4. 2022 yılına ilişkin makro ve sektörel düzeyde vergi türleri bazında vergi açığı hesaplanacak ve bu vergi açığının azaltılmasına ilişkin politika destekleyici çalışmalar yürütülecektir. 5. Devlet teşvik ve harcamalarının etkin ve verimli kullanılmasına yönelik risk analizleri yapılacak, mevzuat çalışmaları yürütülecektir. 6. 2022 yılına ilişkin makro ve sektörel düzeyde kayıt dışı ekonominin boyutunun ölçülmesine ve kayıt dışı ekonomiyle mücadeleye ilişkin politika destekleyici analizlerin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Yerel yönetimlerin mali yapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.264) Tedbir 264.2. Gayrimenkullerin | Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Web Tapu Uygulamasıyla vergilendirilmesinde esas alınan | Değişikliği Bakanlığı (5), İlgili || oluşturulan değerleme alım satım değerinin belirlenmesi | Kamu Kurum ve Kuruluşları raporları ve alım-satım vb. ve beyanına ilişkin yeni bir işlemlerden elde edilen sistem devreye sokulmak değerler ile SPK ve BDDK suretiyle vergide adalet tarafından yetkilendirilen pekiştirilecek ve vergileme değerleme kuruluşları ve etkinleştirilecektir. Bu çerçevede değerleme lisansı sahibi ilgili bakanlıklar sistemin tasarımı değerleme uzmanlarınca ve uygulamasına ilişkin düzenlenen değerleme düzenlemeler ile gerekli altyapıyı raporlarının değer ve değere birlikte oluşturacaklardır. etki eden öznitelik verilerinin Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Değer Bilgi Merkezine elektronik olarak anlık gönderilmesi sağlanacaktır. Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi Projesi tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265) Tedbir 265.1. Merkezi yönetim | Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri için | (S), İlgili Kamu Kurum ve kapsamındaki kamu e-belge, e-imza, e-arşiv, e-fatura | Kuruluşları idarelerinin harcama ve gibi yeni teknolojik imkânlara muhasebe süreçlerinde sahip, muhasebe odaklı bir kullanmış olduğu belgelerin bilişim sistemi altyapısı uluslararası standartlara oluşturulacaktır. uygun olarak elektronik belge formatına dönüştürülmesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Kamu alımlarının elektronik ortamda gerçekleştirilmesine ilişkin etedarik altyapısı oluşturulmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. 3. Kamu idarelerince düzenlenecek faturaların elektronik olarak düzenlenmesine ilişkin altyapı oluşturulacak ve Kamu e-Fatura Uygulaması yaygınlaştırılacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ye Yüzde 2.5 64 40

Oran) ' ' '

Kamu Kesimi Program Tanımlı Dengesi ” ğ | ğ

(GSYH'ye Oran) Yüzde 1,4 5,3 2,2

Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ye Oran) Yüzde 30,9 29,5 30,8 Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ye Oran) Yüzde Genel Devlet Dengesi (GSYH'ye Oran) Yüzde Yapısal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel N GSYH'ye Oran) Yüzde AB Tanımlı Genel Yönetim Borç Stoku N (GSYH'ye Oran) Yüzde Hazırlanan Harcama Gözden Geçirme Rapor Sayısı Adet > ” 10

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2021 yılında yüzde 87 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılması ve kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. 27/10/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle, 01/04/2021 tarihinden geçerli olmak üzere ve dört ay süreyle, üniversitelerin tıp fakülteleri ve sağlık uygulama ve araştırma merkezlerinde Covid-19 pandemisine yönelik araştırma, teşhis ve tedavi faaliyetleri kapsamında görev yapan personel ile yöneticilerine ek ödeme yapılabileceği düzenlenmiştir. 17/12/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararına ilişkin Tebliğle aylık brüt asgari ücret 5.004 TL olarak kararlaştırılmıştır. Bununla birlikte, 01/07/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararına ilişkin Tebliğle 01/07/2022 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere aylık brüt asgari ücretin 6.471 TL olarak uygulanması düzenlenmiştir. 25/12/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7346 sayılı Kanunla işletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam edenler için yapılan ödemelerin; kalfalık yeterliğini kazanan mesleki eğitim merkezi öğrencisi olması durumunda asgari ücretin en az yüzde 50'si, mesleki eğitim merkezi programına devam eden diğer öğrencilerde ise asgari ücretin en az yüzde 30'u kadar olması düzenlenmiştir. Ayrıca, İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanan söz konusu tutarların belirli oranlarının devlet katkısı olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bütçesinden İşsizlik Sigortası Fonuna aktarılması suretiyle ödenmesi düzenlenmiştir. 05/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 5063 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ise söz konusu uygulamanın 2021-2022 eğitim ve öğretim yılı başı itibarıyla yürürlüğe girmesi düzenlenmiştir. 25/12/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7349 sayılı Kanunla kamu üniversite hastanelerinin 31/12/2021 tarihine kadar verdikleri tedavi hizmetlerine ilişkin toplam tahakkuk tutarının, 2021 yılı için SGK ile yapılan götürü bedel sözleşmelerinde belirlenen tutardan düşük olması durumunda, aradaki farkın Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmiştir. 11/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 5089 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden 2022 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkan tanınmıştır. 22/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7351 sayılı Kanunla malullük ve yaşlılık sigortasından ödenen aylıklar ve aylıklar ile birlikte her ay itibarıyla yapılan ödemeler toplamının dosya bazında ek ödeme dahil asgari tutarı 1.500 TL'den 2.500 TL'ye çıkartılmıştır. 05/07/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7417 sayılı Kanunla ise bu tutar 3.500 TL olarak düzenlenmiştir. 08/02/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle SUT listelerindeki işlem ve malzemelerden; muayene işlemlerine yüzde 35, paket işlemlere yüzde 45, diyaliz işlemlerine yüzde 50 ve diğer işlemlere yüzde 40 oranında, tıbbi malzemeler için ise yüzde 75 oranında artış yapılmıştır. 14/02/2022 tarihli Fiyat Değerlendirme Komisyonu Kararıyla Dönemsel Avro Değeri yüzde 37,43 artırılarak 6,2925 TL'ye çıkarılmıştır. Ayrıca, 08/07/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 5800 sayılı Beşeri Tıbbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Kararla Dönemsel Avro Değeri yüzde 25 artırılarak 7,8656 TL'ye çıkarılmış ve belli fiyatların altındaki ilaç gruplarına ilave olarak yüzde 10 ve yüzde 20 oranlarında artışlar yapılmıştır. Aynı Kararla, eczacı kâr oranları ilk üç baremde üç puan, dördüncü baremde iki puan ve son baremde bir puan artırılmıştır. 12/10/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 6207 sayılı Beşeri Tıbbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Kararla eczacı kâr oranlarına ilişkin baremler yeniden belirlenmiştir. 23/06/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7411 sayılı Kanunla tabip veya diş tabibi olarak emekli olan hekimlerin makam tazminatı gösterge rakamında ve sağlık çalışanlarının ek ödeme tavan oranlarında artış yapılmıştır. Aynı zamanda, sağlık çalışanlarına yapılan sabit ek ödemenin merkezi yönetim bütçesinden karşılanacağı hükme bağlanmıştır. Aynı Kanunla aile sağlığı merkezlerinde görev yapan personel ve Adli Tıp Kurumunda görev yapan emsal personelin de sabit ek ödeme tavanlarının artırılması ve bu giderlerin merkezi yönetim bütçesinden karşılanması düzenlenmiştir. 05/07/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7417 sayılı Kanunla 2023 yılından itibaren geçerli olmak üzere kamu çalışanları ve emeklilerinin ek göstergelerinde 600 puanlık bir artış yapılmış, tazminat yansıtma oranları yeniden düzenlenmiş ve güvenlik ve emniyet hizmet sınıfına tabi emeklilerden lise ve dengi okul mezunu olanların emekli aylıklarına 1.200 TL artış yapılmıştır. Ayrıca, asgari ücret desteğinin 2022 yılı Temmuz ayından itibaren yılsonuna kadar aylık 100 TL olarak işverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmek üzere İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanması düzenlenmiştir. 12/08/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Bakanlığı Ek Ödeme Yönetmeliğiyle bir önceki Yönetmelik yürürlükten kaldırılarak sağlık çalışanlarına döner sermayeden yapılacak ek ödemeler, temel ek ödeme ve teşvik ek ödemesi olarak belirlenmiştir. 25/08/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle aile hekimlerine ve aile sağlığı çalışanlarına günlük muayene sayısına göre teşvik ödemesi yapılması düzenlenmiştir. 25/08/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle diyaliz tedavilerinin de bulunduğu tüm paket işlem puanlarında ve diş işlem puanlarında yüzde 40 oranında artış yapılmıştır. Yoğun bakım tedavileri için resmi üçüncü basamak sağlık hizmeti sunucularına ödenen ilave oranlar ise yüzde 60'tan yüzde 100'e çıkarılmıştır. Aynı zamanda genel sağlık sigortalıların yatarak tedavileri kapsamında sağlık hizmeti sunucuları tarafından kullanılan tıbbi malzeme geri ödeme bedellerinde yüzde 10 ila 100 arasında değişen oranlarda artış yapılmıştır. 15/09/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarında Döner Sermaye Gelirlerinden Yapılacak Ek Ödemenin Dağıtılmasında Uygulanacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle yükseköğretim kurumlarına bağlı hastanelerde görev yapan sağlık personeline yapılacak ek ödemelere ilişkin düzenleme yapılmıştır. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2020 yılında 1,87 iken 2021 yılında bu oran 1,94 olarak gerçekleşmiştir. Çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda ise bu oran 1,72 seviyesinden 1,79'a yükselmiştir. TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2019 2020 2021 1. Kamu Çalışanları Sigortalı Sayıları 12 089 404 12242232 12 443 742 1. Aktif Sigortalılar ! 3102 808 3141 097 3 188 540 2. Aylık Alanlar (Dosya) 2 108 933 2 153 575 2200 802 3. Bağımlılar 6 877 663 6 947 560 7 054 400 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,47 1,46 1,45 5, Bağımlılık Oranı (2-43)/(1) 2,90 2,90 2,90 II, Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı Sayıları 42293039 44 140 472 45 042 100 1. Aktif Sigortalılar ? 14335315 15 219 642 16 184842

8. Aktif Sig./Pasif Sig. (14-243-4445)/(6) 2,11 2,22 2,27 9. Bağımlılık Oranı (6--7)/(14243-4-445) 1,64 1,54 1,45 111. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 15139041 15 008 698 15411 780

6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14243)(4) 1,15 1,13 1,24

7. Bağımlılık Oranı (445)/(14243) 4,24 4,27 3,88

IV. Özel Sandıklar Toplamı 420 020 428 475 432 385

1. Aktif Sigortalılar 140 529 141 678 141 579

2. Aylık Alanlar 94 027 94 972 96 103

3. Bağımlılar 185 464 191 825 194 703

4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,49 1,49 1,47

5. Bağımlılık Oranı (2*3)/(1) 1,99 2,02 2,05

V. Genel Toplam (Kişi) 70 704 680 72593 383 73 932 199

9. Aktif Sig./Pasif Sig. (142434445--6)/(7) 1,80 1,87 1,94 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344)/(7) 1,69 1,72 1,79 11. Bağımlılık Oranı (748)/(142-43444546) 2,16 2,06 1,93

VI. Genel Nüfus Toplamı 83 154 997 83 614 362 84 680 273

VII. Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde) 85,0 86,8 87,3

Kaynak: SGK, TÜİK

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.

(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.

(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.

b) Amaç

Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sosyal sigorta prim tabanı genişletilecek, sisteme giriş kolaylaştırılacak ve denetimler yoluyla sistem etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.267) Tedbir 267.1. Esnek istihdam | Çalışma ve Sosyal 1. Kolay işverenlik uygulamasının imkânlarının artırılması Güvenlik Bakanlığı (5), | yaygınlaştırılmasına yönelik birincil ve amacıyla çalışanların kayıt SGK ikincil mevzuat düzenlemesi için gerekli altına alınmasında kolay çalışmalar yapılacaktır. işverenlik uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 267.2. İstihdam Strateji ve Bütçe 1. İstihdam teşviklerinin etkinlikleri teşviklerine ilişkin etki Başkanlığı (S), Çalışma | gözden geçirilerek; mevcut teşviklerde değerlendirmesi yapılarak ve Sosyal Güvenlik mükerrerliğe sebep olan uygulamalar ve teşvikler sade ve etkin bir Bakanlığı, Hazine ve birbirini dışlayan verimsiz teşvikler yapıya kavuşturulacaktır. Maliye Bakanlığı, SGK belirlenecek, teşvik sisteminde sadeleştirmeye yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 267.3. Sosyal güvenlik | Çalışma ve Sosyal 1. Sektörlere ve işyerlerine yönelik risk sisteminde denetim Güvenlik Bakanlığı (S), | analizi temelli denetim faaliyetleri uygulamaları geliştirilecek ve SGK, Gelir İdaresi gerçekleştirilecektir. çeşitlendirilecek, risk odaklı Başkanlığı denetim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı ücretle daha etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.268) Tedbir 268.1. Kayıtlı Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler istihdamın artırılmasının güç Güvenlik Bakanlığı (5), | ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl olduğu sektörler belirlenerek SGK, Gelir İdaresi içerisinde risk analizlerine dayalı denetim sektörlerin özelliğine uygun Başkanlığı, TÜİK ve rehberlik faaliyetleri planlanacaktır. kayıt altına alma uygulamaları geliştirilecektir.

2. Özel sektörde çalışan sigortalıların

prime esas kazancının bir önceki aya göre

yüzde 20 ve üzerinde azalması

durumunda bilgilendirme amaçlı kısa

mesaj gönderilecektir.

3. Yapılan analizler sonucunda kalifiye

meslek mensuplarını istihdam eden ve

kayıt dışı istihdam ile eksik ücret bildirimi

konusunda riskli olduğu tahmin edilen

işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı

mektuplar gönderilecektir.

Prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.269) Tedbir 269.1. Prim Çalışma ve Sosyal 1. GSS prim borçlularına SMS ve tebliğ borçlarının takip ve tahsilatı Güvenlik Bakanlığı (S), | yoluyla bilgilendirme yapılacaktır. etkin bir şekilde uygulanarak SGK, Gelir İdaresi prim gelirlerinin artırılması Başkanlığı sağlanacaktır. Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270) Tedbir 270.2. Sosyal Çalışma ve Sosyal 1. Bilgi güvenliği ve kişisel verilerin Güvenlik Kurumunun (SGK) Güvenlik Bakanlığı (5), | korunması amacıyla altyapının bilişim sistemleri SGK güçlendirilmesi sağlanacaktır. güçlendirilecektir. 2. Anasistem, sistem ve uygulama yönetimi altyapısının vatandaşlara kesintisiz hizmet verebilmesi için gerekli önlemler ve yenileme işlemleri sağlanacaktır. Tedbir 270.3. Sosyal Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik mevzuatı ile işgücü güvenlik mevzuatı ve Güvenlik Bakanlığı (5), | piyasasının dinamik yapısının uyumunu uygulamaları, değişen işgücü SGK sağlamak üzere gerekli mevzuat piyasası koşullarına ve çalışma çalışmaları yapılacaktır. şekillerine uyumlu hale getirilecektir.

d) Hedefler

e —— m ——ğ Tİ

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) | 2023(2)

SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYH'ye Yüzde 35 31 31 Oranı (3) Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4) Oran 1,8 1,8 1,8 Toplam Prim Tahsilat Oranı Yüzde 82 83 84 Sosyal Sigorta Kapsamı Yüzde 8/7 88 89

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.

4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmıştır. 2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme

a) Amaç

Kamu işletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasını bozucu etkiye neden olmayacak şekilde, kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi; sosyal amaçlı ve kamu yararına yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise oluşacak maliyetlerin tam ve zamanında karşılanması ve faiz dışı açık vermemesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

az N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.273) Tedbir 273.2. Kamu Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. EÜAŞ generatör fabrikası işletmelerinin yatırım Bakanlığı (S), EÜAŞ, TEMSAN kurulumu tamamlanacaktır. bütçelerinde ürün 2. Hirfanlı HES'in enerji verimliliği çeşitliliğini ve ve emre amadeliğinin artırılması verimliliği artırmayı amacıyla TEMSAN Ar-Ge Tasarım teminen Ar-Ge ve Merkezi tarafından türbin tasarım yenilik faaliyetlerine doğrulama ve model testi yönelik kapasite tamamlanacaktır. geliştirmeye ağırlık verilecektir. Tedbir 273.3. Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Genel Yatırım ve Finansman KİT'lerde istihdam Bütün KİT'ler Programı Kararının ilgili edilecek personel maddelerinde açıktan ve naklen sayısı özellikli durumlar atama ile diğer atama ve istihdama haricinde ilişkin hükümler çerçevesi net bir artırılmayacaktır. şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir. Tedbir 273.4. Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. TMO, hububat alımlarını TMO'nun hububat alım | Ticaret Bakanlığı, TMO mümkün olduğunca lisanslı işlemlerinin lisanslı depoların bulunduğu noktalardaki depolar ve elektronik depolar üzerinden yapacaktır. ürün senedi yoluyla 2. TMO, lisanslı depo faaliyeti yapılması göstermek isteyen yatırımcıları sağlanacaktır. ihtiyaç bulunan noktalara yönlendirmeye devam edecekür. Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacak, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacak ve yeni yatırım tercihleri bu doğrultuda hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.274 Tedbir 274.1. ESK Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Sözleşmeli besicilik modelleri için yeni kombina ESK geliştirilerek tedarik edilen hayvan yatırımları yapılması sayısı artırılacaktır. yerine mevcut 2. Yeni kombina yatırımı kombinaların atıl yapılmayarak ESK'nın mevcut kapasiteleri veya özel kombinalarının ihtisaslaşması sektör kombina sağlanacak, ürün planlaması ve kapasiteleri öncelikli rekabet gücü yüksek ürün ve olarak hizmetler geliştirilecektir. değerlendirilecektir. 3. İhtiyaç olması halinde özel sektöre ait tesislerden kesim, parçalama ve depolama hizmeti satın alınacaktır. Tedbir 274.2. ESK Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Sektörün ihtiyacı olması halinde kombinalarındaki atıl ESK ESK tesislerinde kesim, parçalama kapasitenin kamu ve ve depolama hizmeti verilecektir. özel sektör ile STK'lar 2. Depo kapasitelerinin uygun tarafından kullanılması olması ve firma veya şahıslardan sağlanacaktır. talep gelmesi halinde gıda maddelerine yönelik soğuk hava depoculuk hizmeti verilecektir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.277) Tedbir 277.1. Hazine ve Maliye 1. TELAŞ'ın özelleştirme programına Özelleştirme Bakanlığı (5), Özelleştirme alınmasını müteakip, şirketin halka uygulamalarında uzun | İdaresi Başkanlığı, Strateji ve arzına yönelik hazırlık çalışmaları vadeli sektörel Bütçe Başkanlığı, TEİAŞ gerçekleştirilecektir. öncelikler çerçevesinde ve belirlenmiş bir program dâhilinde halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanılarak ekonomik katma değer bazlı planlamaya eçilecektir. Tedbir 277.2. Hazine ve Maliye 1. Çanakkale Gökçeada'da bulunan Plan döneminde Bakanlığı (S), Özelleştirme Adalet Bakanlığı Eğitim ve özelleştirme Idaresi Başkanlığı, Strateji ve Dinlenme Tesisinin portföyünde bulunan Bütçe Başkanlığı özelleştirilmesine yönelik hazırlık şirket ve varlıkların çalışmaları gerçekleştirilecektir. özelleştirilmesine 2. Koyulhisar ve Dereiçi devam edilecek, Hidroelektrik Santrallerinin özelleştirilme özelleştirilmesine yönelik hazırlık potansiyeli olan yeni çalışmaları tamamlanarak ihale şirket ve varlıklar ilanına çıkılacaktır. portföye dâhil edilerek 3. Tekirdağ Çeşmeli Limanının (Eski özelleştirilecektir. Nato Kabul Limanı) özelleştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanarak ihale ilanına çıkılacaktır. 4. Fenerbahçe-Kalamış Yat Limanının özelleştirme sürecine ilişkin iş ve işlemler tamamlanacaktır. 5. Yedieminlik hizmetlerinin özelleştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bütçe ve fon transferleri hariçtir.

2.2. REKABETÇİ ÜRETİM VE VERİMLİLİK

2.2.1. Sanayi Politikaları

a) Mevcut Durum

On Birinci Kalkınma Planında rekabetçi üretim ve verimlilik temel eksen olarak belirlenmiştir. Planda yerli üretimin artırılması, sanayileşmenin hızlandırılması ve imalat sanayii sektörüne odaklanılması öngörülmektedir. İmalat sanayii hızlı ve istikrarlı büyüme, cari açığı azaltma ve kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı günümüzde imalat sanayiinde rekabet gücü belirleyicileri arasında teknoloji ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır. Küresel düzeyde tüketici tercih ve taleplerinin yeniden şekillenmesiyle, teknolojik üretim yeteneğinin önemi artmakta, tasarım, lojistik, satış ve pazarlama gibi hizmet bileşenlerinin ve markalaşmanın imalat sanayiinin rekabetçiliği üzerindeki etkisi güçlenmektedir. Türkiye sanayii, pandemi şoku sonrası toparlanmanın başladığı 2020 yılı üçüncü çeyreğinden bu yana güçlü büyüme performansını 2022'nin ilk yarısında da sürdürmüştür. Ancak Rusya-Ukrayna arasındaki savaş ortamının daha da derinleştirdiği küresel enerji krizi, girdi fiyatlarındaki yüksek seyir, tedarik zincirlerinde yaşanan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle Dünya ekonomisindeki yavaşlama ülkemiz sanayii üzerine olumsuz baskı oluşturmaktadır. Özellikle en büyük ihracat pazarımız olan Avrupa'da yükselen resesyon beklentilerinin önümüzdeki dönemde ülkemiz sanayiinin dış talebini etkilemesi beklenmektedir. Tüm bu gelişmelere rağmen ülkemiz sanayiinin emek ve kaynak yoğun alanlarının rekabet gücü korunmaya devam edilmiş; teknoloji-yoğun ve yüksek katma değerli bir sanayiye geçiş hedefi doğrultusunda yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yatırımlar, yüksek teknoloji girişimlerinin desteklenmesi, sanayi-üniversite-kamu üçlüsünü bir araya getiren Ar-Ge ekosisteminin oluşturulması ve planlı sanayi alanlarının genişletilmesi yaklaşımı sürdürülmüştür. Bu kapsamda sanayimizin yatırım, üretim, istihdam, ihracat ve cari fazla performansının önümüzdeki süreçte güçlü bir şekilde devam edeceği değerlendirilmektedir. Dünya ekonomisinde ve küresel tedarik zincirlerinde yaşanan sıkıntılara rağmen 2021 yılında imalat sanayii çok iyi performans sergilemiştir. İmalat sanayii üretimi bir önceki yıla göre yüzde 17,3 artış kaydetmiştir. Aynı dönemde ihracat yüzde 33 ile son yılların en önemli artışından birini gerçekleştirmiş olup buna karşın ithalat yüzde 14,6 artmıştır. İmalat sanayiinde gerçekleşen bu rekor ihracat sayesinde ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 89'dan yüzde 103,3'e çıkmış ve sektör dış ticaret fazlası vermiştir. Ocak-Temmuz 2022 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre, ortalama yüzde 10,8 artmıştır. Tüm imalat sanayii alt sektörlerinde aynı dönemde üretim artmıştır. 2021 yılında ortalama yüzde 76,6 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2022 yılının ilk sekiz ayında ise ortalama yüzde 77,5 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdamı, Ocak- Haziran 2022 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 10,6 artmıştır. TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 2018 (2019 2020 2021 (| 2022(1) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 19 18,4 i9 22,1 23,8 (2) Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (Yüzde) (3) i 28 2,5 17,3 10,8 (4) İhracat (Milyar ABD Doları) (5) (7) 167,1 171,3 1599 212,8 156,7 İhracat Artışı (Yüzde) (7) 8 25 6,5 3 18,3 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) (7) 94,3 94,7 943 94,5 94,6 İthalat Artışı (Yüzde) (7) 6,2 o -138 10,9 14,6 26,7 İthalat (Milyar ABD Doları) (5) (7) 184,55 o 1621 1798 O 205,9 167,6 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) (7) 79,8 7,1 819 75,9 70,1 İmalat Sanayii İstihdam Artışı (Yüzde) 54 20 -14 12,4 10,6 (2) Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 76,8 759 719 76,6 77,5 (6) Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT

(1) Ocak-Ağustos dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi; (3) NACE Rev.2'ye göre 2015-100 serisi; (4) Ocak-Temmuz dönemi; (5) ISIC Rev.4'e göre; (6) Ocak-Eylül dönemi; (7) Genel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır. Toplam ihracat 2021 yılında yüzde 32,8 artarak 225,2 milyar ABD doları, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 33 artarak 212,8 milyar ABD doları olmuştur. 2020 yılında yüzde 94,3 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2021 yılında yüzde 94,5 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,3 artış göstermiştir. Aynı dönemde, ilaç hariç tüm alt sektörlerin ihracatında artış görülmüştür. Toplam ithalat, 2021 yılında yüzde 23,6 artarak 271,4 milyar ABD doları, imalat sanayii ithalatı ise yüzde 14,6 artarak 205,9 milyar ABD doları olmuştur. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde ilaç ve otomotiv hariç tüm imalat sanayii alt sektörlerinde ithalat artmış olup toplam imalat sanayii ithalatı aynı dönemde yüzde 26,7 artmıştır. TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı (Yüzde Pay) Teknoloji Yoğunluğu 2017 (o 2018 (Oo 2019 (O 2020 (o 2021

Kaynak: TÜİK

2021 yılında yüksek, orta-yüksek ve düşük teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre azalırken, orta-düşük teknoloji sektörlerinin payında artış görülmüştür. Orta-düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki artışta özellikle petrol ürünleri ve ana metal ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Yüksek, ortayüksek ve düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki azalış ise özellikle otomotiv, giyim ve ilaç sanayii ihracatındaki artış oranlarının imalat sanayii ortalamasına göre görece düşük olmasından kaynaklanmıştır. TABLO 11: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2021) (Yüzde Pay) Girişim (o Çalışan (OÜretim (Katma İhracat (o İthalat sayısı sayısı değeri değer Yüksek Teknoloji 0,7 3,1 2,7 5,4 3,0 124 Orta-Yüksek Teknoloji 10,9 25,4 19,6 25,1 33,4 46,2 Orta-Düşük Teknoloji 27,0 30,4 27,2 28,9 3i,1l 30,4 Düşük Teknoloji 61,4 35,0 50,5 40,7 32,5 110 Kaynak: TÜİK On Birinci Kalkınma Planında Türkiye'nin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşımla imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer, istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantılarının analizi sonucunda kimya, ilaç-tıbbi cihaz, makine-elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer almakta olduğundan, bu sektörlerde sağlanacak gelişme imalat sanayiimizin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşüme katkı sağlayacaktır. TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 2002 2005 2010 2015 2018 2019 2020 İhracat Birim Miktar Değeri (Dolar/kg) 0,87 1,36 1,48 1,81 1,69 1,13 1,0 Ticari Kesim Ar-Ge Harcamaları/Ciro (Yüzde) 0,19(1) 0,29 0,35 0,43 0,62 0,64 0,64 Ihracatın Dünya Ihracatı Içinde Payı (Yüzde, SITC) 0,54 0,72 0,77 0,82 0,88 0,88 0,88 Katma Değerin Dünya Katma Değeri İçinde 0,69 1,09 1,10 118 105 100 1,01 Payı (Yüzde) Çalışan Başına Katma Değer (Bin TL) 25,8(1) 25,1 34,5 60,2 112,1 1291 149,55 İhracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı 1 5 9 10 12 11 12 Imalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi Sırası 33 31 31 29 28 28 28 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK

1) 2003 yılı verisidir.

Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2022 yılı uygulamaları kapsamında kültürel miras, OSB altyapı güçlendirmesi, üretim ve istihdam artırıcı faaliyetler ile yenilikçi tarımsal ve hayvansal üretim gibi konularda 50 proje teklifi ilk aşamayı geçmiş olup değerlendirme sürecinde 568 milyon TL'lik bütçe tutarlı 21 proje başarılı bulunmuştur. Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisinde büyüme odakları kategorisine karşılık gelen ve kendi içsel potansiyellerine bağlı olarak gelişmiş, girişimcilik kapasitesi ve organizasyon kültürünün yüksek olduğu, metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapısına kavuşması için işletmelerin küresel üretim sistemlerine entegrasyonunun güçlendirilmesi, şehirlerin uluslararası erişilebilirliğinin ve kentsel yaşam kalitesinin yükseltilmesi, sanayi, teknoloji ve yenilik altyapıları ile beşeri sermaye ve kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulamasına başlanmıştır. Program kapsamında Adana, Antalya, Balıkesir, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, Kahramanmaraş, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Sakarya ve Tekirdağ illeri yer almaktadır. Söz konusu program kapsamında 2021 yılında 39 milyon TL'lik bütçe tutarlı 11 proje desteklenmiş olup 2022 yılı uygulaması kapsamında proje değerlendirme süreci devam etmektedir. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım alanlarının kalkınma ajanslarının da katkısı alınarak belirlenmesi ve belirlenen alanlarda yatırımların hayata geçirilmesi için ön fizibilite raporları hazırlanarak proje havuzu oluşturulmuştur. Hazırlanan ön fizibilite raporları yayımlanarak yurt içi ve yurt dışında tanıtımı gerçekleştirilmiştir. Mevcut durumda 433 rapor yayımlanmıştır. Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Ağustos 2022 itibarıyla 1.239'a ulaşmıştır. 52 farklı ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Kocaeli, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 46 farklı sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 73.097 kişiye ulaşmış olup bunun 11.085'i doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Ağustos 2022 itibarıyla 21.741 patent başvurusu bulunmaktadır. Tescil edilen patent sayısı ise 9.984'e ulaşmıştır. Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı Ağustos 2022 itibarıyla 320'dir. 27 farklı ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 30 farklı sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletişim gelmektedir. Bu merkezlerdeki toplam personel sayısı ise 7.467 kişidir. TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) Üretim (1) İhracat (3) İthalat (3) Sektörler 2021/ 2022/ 2021/ 2022/ 2021/ 2022/ 2020 Oo—o 2021(2)) 2020 O 2021(4) 2020 2021 (4)

Kaynak: TÜİK

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) Ocak-Temmuz dönemi

(3) ISIC Rev.4 Sınıflamasına Göre Cari Fiyatlarla (ABD Doları) Dış Ticaret

(4) Ocak-Ağustos Dönemi

Firmalarımızın güçlü bir finansal yapıya sahip olması Kalkınma Planında imalat sanayiinde rekabetçi üretim ve verimliliğin geliştirilmesinde öncelik verilen temel politika alanları arasında yer almıştır. BDDK verilerine göre Temmuz 2022 itibarıyla bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen toplam nakdi kredilerin tutarı 1.506 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam nakdi krediler içinde imalat sanayiinin payı Ağustos 2021'de yüzde 20,2 iken Ağustos 2022'de yüzde 22,7 olmuştur. Kredi Garanti Fonu (KGF); Nefes Kredisi, KOBİ Değer Kredisi gibi özel destek programlarıyla işletmelerimize destek olmuş, toplam 11 destek paketi ile 284 bin firmaya, 465 bin, 164,9 milyar TL tutarında kefalet karşılığı 205,2 milyar TL tutarında ticari kredi kullandırılmasını sağlamıştır. Hazine destekli KGF kefaletleri özelinde Ağustos 2022 itibarıyla 469 bin firmaya, 1.271 bin, kefalet desteğiyle 808,1 milyar TL ticari krediye karşılık 698,7 milyar TL kefalet sağlanmıştır. Ağustos 2022 itibarıyla KGF Hazine Destekli Kredi Risk Bakiyesi 213,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Tazmin/Kullandırım oranı yüzde 2,64 olmuştur. KGF'nin özkaynak uygulamalarından biri olan İşletmelerin ve KOBİ'lerin Rekabet Edebilirliği (COSME) Programında KOBİ'lerin Rekabet Gücünün Arttırılması amacı kapsamında Avrupa Yatırım Fonu ve KGF arasındaki işbirliğiyle Avrupa Komisyonu tarafından sağlanan bütçe ile kredi hacmi oluşturulmuş, bu kapsamda bugüne kadar toplam 18 bin firmaya, 20 bin, 7,2 milyar TL krediye mukabil 5,7 milyar TL kefalet kullandırılmıştır. Ağustos 2022 itibarıyla tüm KGF Özkaynak Kefaletli Kredi Risk Bakiyesi 6,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Tazmin/Kullandırım oranı yüzde 1,54 olmuştur. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, ikinci çeyrek mali göstergelerine göre, aktif büyüklüğü Haziran 2022 itibarıyla 71 milyar TL'ye ulaşarak, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 115, 2021 yıl sonuna göre ise yaklaşık yüzde 47'lik bir büyüme performansı sergilemiştir. Bankanın toplam aktiflerinin yüzde 71'ini oluşturan kredilerin tutarı, 2022 yılı Haziran ayında yaklaşık 50 milyar TL'ye ulaşırken, kredi hacmi 2021 yılı sonuna göre yüzde 34, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 105 artış göstermiştir. Aktif kalitesinin önemli bir göstergesi olan brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı 2022 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2 düzeyinde sektör ortalamasının oldukça altında gerçekleşmiştir. Altı aylık dönem kârı ise yaklaşık 733 milyon TL olarak gerçekleşmiş, sermaye yeterlilik oranı yılın ikinci çeyreğinde yüzde 15,9 olmuştur. Son 20 yılda yaklaşık 5 milyar ABD doları tutarlı fon temin eden Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, fon kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve ülkemizin sürdürülebilir büyümesine katkı sağlanması kapsamında 2022 yılı Eylül ayı içerisinde 100 milyon Avro tutarında ilk Eurobond ihracını gerçekleştirmiştir. Dışa bağımlılığı ve cari açığı azaltmak, ihracatı artırmak, yerli üretim kapasitemizi yükseltmek, yeni istihdam yaratmak ve bölgesel gelişmişlik düzeyini artırmak amacıyla oluşturulan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) kaynaklı Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi çerçevesinde 10 yıla kadar vadeli Yatırıma Destek TL kredisi uygulamasına devam edilmiştir. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılması ve ekosistemin korunmasında önem arz eden yenilenebilir enerji projelerine verilen destek kapsamında Banka, bugüne kadar 500'ün üzerinde enerji yatırım projesine 24,6 milyar TL'lik finansman sağlamıştır. Türk Eximbank tarafından, 2021 yılında toplamda 22,5 milyar ABD doları kredi olanağı, 23,6 milyar ABD doları sigorta desteği olmak üzere toplamda 46,1 milyar ABD doları ihracat finansmanı imkânı sunulmuştur. 2022 yılının ilk 8 ayında ise 13 milyar ABD doları kredi olanağı, 17,2 milyar ABD doları sigorta desteği olmak üzere toplamda 30,2 milyar ABD doları ihracat finansmanı imkânı sağlanmıştır. 06/11/2021 tarihli ve 31651 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7341 sayılı Türkiye İhracatçılar Meclisi ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında Türk Eximbank ve Türkiye İhracatçılar Meclisinin (TİM) ortaklığı ile kurulan İhracatı Geliştirme A.Ş.'nin (İGE) özkaynak kefaleti ile 1.800'den fazla ihracatçı firmaya 6,3 milyar TL kredi kullandırımı gerçekleştirilmiştir. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından Türk Eximbank'a aktarılan nakit 3 milyar TL, Şubat 2022'de sermayeye ilave edilmiş böylece Banka ödenmiş sermayesi 10,8 milyar TL'den 13,8 milyar TL'ye yükseltilmiştir. Ayrıca 14/03/2022 tarihinde yapılan Olağan Genel Kurulunda kayıtlı sermaye tavanı 17,5 milyar TL'den 30 milyar TL'ye yükseltilmiştir. Eximbank tarafından desteklenen ihracatçı sayısı 2021 yılında yüzde 8'lik artış ile 14.092'ye yükselmiş, 2022 yılı Ağustos sonu itibarıyla bu sayı 15.278'e ulaşmıştır. 2022 yılı sonu itibarıyla 16,3 milyar ABD doları kredi ve 27,4 milyar ABD doları sigorta/garanti desteği olmak üzere toplam 43,7 milyar ABD doları destek sağlanması hedeflenmektedir. Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli taşıyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve ağırlıklı olarak imalat sanayinde faaliyet gösteren kümelenme teşebbüslerini desteklemek amacıyla Kümelenme Destek Programı kapsamında çağrıya çıkılması planlanmaktadır. Program ile sanayinin rekabet edebilirliğinin ve verimliliğinin yükseltilerek dünya ihracatından daha fazla pay alması hedeflenmekte olup kümelenme teşebbüslerinin yüksek teknolojili ürünlerin üretildiği, nitelikli iş gücüne sahip, çevreye ve topluma duyarlı bir sanayi yapısına dönüşümü hızlandırılacaktır. Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. HAK'ın akreditasyonu kapsamına giren helal uygunluk belgesi sayısı 770'in üzerine çıkmıştır. Ülkemizdeki helal uygunluk değerlendirme ve akreditasyon faaliyetlerine yönelik 2022 yılında önemli bir düzenleme hayata geçmiştir. 04/06/2022 tarihli ve 31856 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 10 uncu ve 1l inci maddesi ile değişik 7060 sayılı Helal Akreditasyon Kurumu ile ilgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun uyarınca HAK'ın akreditasyon hizmeti verdiği uygunluk değerlendirme alanlarına konu olup iç piyasaya arz edilecek ürün ve hizmetlere yönelik helal uygunluk değerlendirmesi yapacak kuruluşlara HAK tarafından akredite olma zorunluluğu getirilmiştir. TSE'nin kalite altyapısını güçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda TSE Kalite Kampüsü yapımı faaliyetleri sürdürülmektedir. Ülkemizin uluslararası ve ulusal standardizasyon kuruluşlarında etkin olarak yer alabilmesi büyük önem arz etmektedir. Bu kapsamda yürütülen standardizasyon çalışmalarıyla uluslararası norm ve standartlara uygunluk sağlanacak; ürün, süreç ve hizmetlerin amaçlarına uygunlukları geliştirilecek; ticari engellerin aşılması ve teknolojik işbirliğinin kolaylaştırılması temin edilecektir. TSE tarafından ülkemizin uluslararası standardizasyon çalışmalarına katılımını artırmak ve bilişim alt yapısını geliştirmek amacıyla Standardizasyon Sisteminin İyileştirilmesi ve Farkındalığın Artırılması IPA Projesi yürütülmektedir. Bu proje ile ülkemiz sanayiinin ulusal ve küresel ölçekte rekabet gücünün artırılması ve ülkemiz sanayicisi başta olmak üzere tüm standardizasyon paydaşlarının ulusal ve uluslararası standartların hazırlanması süreçlerine etkin katılımının sağlanması amaçlanmaktadır. 2022 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin teşvik edilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. 24/02/2022 tarihli ve 31760 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5209 sayılı ve 12/05/2022 tarihli ve 31834 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5548 sayılı Cumhurbaşkanı Kararları ile 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda değişiklikler yapılmıştır. Bu çerçevede; sanayi kuruluşlarının lisanssız olarak kuracakları rüzgâr enerji santralleri (RES) ve güneş enerji santralleri (GES) yatırımlarının 4. bölge teşviki kapsamına alınması sağlanmıştır. Yapılan değişiklikler ile lisanssız faaliyet kapsamında ve bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücü ilesınırı olmak kaydıyla, güneş enerjisine dayalı elektrik üretim tesisi yatırımları ile rüzgâr enerjisine dayalı elektrik üretim tesisi yatırımlarının; 1'inci, 2'nci, 3'üncü bölgelerde gerçekleştirilmeleri halinde 4'üncü bölgede uygulanan; 4'üncü, 5'inci, 6'ıncı bölgelerde gerçekleştirilmeleri halinde ise bulunduğu bölgede uygulanan bölgesel desteklerden yararlanılabileceği odüzenlenmiştir. e Ayrıca 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda değişikliğe gidilerek alt bölge desteğinden faydalanabilecek ilçeler güncellenmiştir. Proje bazlı yatırım teşvik sisteminin uygulanmasına 2022 yılında da devam edilmiştir. Ağustos ayı itibarıyla proje bazlı yatırım teşvik sistemi kapsamında altı yeni proje için yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, üç yatırım için ise Cumhurbaşkanı Kararı çıkmış olup yatırım teşvik belgesi düzenlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Toplam dokuz proje arasında teknik tekstil, lityum iyon teknolojisine sahip batarya, doğalgaz depolama, epoksi reçine gibi yatırımlar desteklenmiştir. Proje bazlı teşvik sistemi kapsamında; 2022 Ağustos sonu itibarıyla 742 milyon TL faiz desteği ödemesi gerçekleştirilmiş olup önümüzdeki dönemde ülkemize ilk defa gelen, stratejik ürünlerin üretimini amaçlayan, küresel değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır. Türkiye'de katma değerli üretimin artırılması amacı doğrultusunda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB ve TÜBİTAK tarafından sağlanan destek ve teşviklerin ortayüksek ve yüksek teknoloji seviyeli sektörlere yoğunlaştırılmasına yönelik özel bir program olan Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı çerçevesinde, 2021 yılı içerisinde açılan ve değerlendirme süreçleri devam eden Mobilite, Üretimde Yapısal Dönüşüm, Sağlık ve Kimya Ürünleri ve Dijital Dönüşüm çağrılarının tüm süreçlerinin 2022 yılı sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. Program kapsamında 2023 yılı başında Yenilikçi/Yıkıcı Teknolojiler Çağrısı açılması planlanmaktadır. Düzenlenen yatırım teşvik belgesi sayısı, 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde 6.439 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde bir önceki yılın aynı dönemine göre öngörülen toplam sabit yatırım tutarı yüzde 25,8 artarak 257 milyar TL, öngörülen istihdam ise yüzde 9,7 artarak 184.159 kişi olmuştur. 18/08/2022 tarihli 31927 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5973 sayılı İhracat Destekleri Hakkında Karar ile hâlihazırda uygulanan Ticaret Bakanlığının mevcut ihracat destek mekanizmaları güncellenmiş ve yeni destek kalemleri ile birlikte bütün destekler tek çatı altında birleştirilerek yürürlüğe konulmuştur. Karar ile birlikte Pazara Giriş Projesi Hazırlama Desteği, Çok Kanallı Zincir Mağaza Desteği ve İhracat Konsorsiyumları Desteği yeni destek kalemleri olarak eklenmiş, mevcut durumda uygulanan ihracat desteklerinin kapsamı değiştirilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK), Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmektedir. 2022 YOİKK çalışma dönemi için kamu ve özel sektör önerileri doğrultusunda İklim Değişikliği ve Yeşil Ekonomi, Dijital Dönüşüm, İstihdam/Yatırım Süreçleri, Küresel Rekabet Gücü temaları altında 19 eylem belirlenmiş olup çalışmalar devam etmektedir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi koordinasyonunda, ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği halinde Türkiye Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) Stratejisi (2021- 2023) hazırlanmış ve 22/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle yürürlüğe girmiştir. Türkiye UDY Stratejisi doğrultusunda aktif tanıtım ve yatırım çekme faaliyetleri sürdürülmektedir. 2022 yılında söz konusu stratejinin izleme ve değerlendirme sürecine yönelik çalışmalar yürütülmüş, Uygulama Grubu toplantıları gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda yatırım yeri seçim simülasyonu çalışması devam etmekte olup projenin 2022 yılı sonunda tamamlanması planlanmaktadır. Sekiz ana sektörde yatırımlara ilişkin izin, onay ve lisans süreçlerini içeren, bürokratik süreçlerin her birine ilişkin süre, maliyet, gerekli bilgi/belge, başvuru mercii ile ilgili bilgilerin yer aldığı Sektörel Yatırım Süreçleri Kılavuzları Ocak 2022 itibarıyla güncellenmiştir. İhtiyaç duyulan sektör ve alt sektörler için raporlar hazırlanmaya devam etmektedir. Bu kapsamda 2022 yılında, 10 sektör ve alt sektörde raporlar hazırlanmıştır. Yatırım Ofisi tarafından yürütülen Yatırım Ortamı Değerlendirme Anketi Projesine ilişkin çalışmalar İş ve Yatırım Ortamı, Beşeri Sermaye, Finansmana Erişim, Vergi ve Teşvikler, Yatırım Yeri, Altyapı ve Dış Ticaret kategorileri dâhilinde analiz edilmiş olup değerlendirme raporu YOİKK'e sunulmuştur. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2021 döneminde toplam 240,2 milyar ABD doları tutarında UDY girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007 yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2020 yılında bu rakam 7,8 milyar ABD doları, 2021 yılında ise 13,8 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen UDY yatırımlarının sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalara hız verilecektir. Mesleki eğitim ile iş dünyası arasındaki bağları kuvvetlendirmek, sektörün ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek, sektörün mesleki ve teknik eğitime olan katkılarını artırmak, mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam oranlarını yükseltmek ve işgücünün gerçek iş ortamlarında yetişmesini sağlamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim okullarıyla sektördeki firmalar arasında işbirliği protokolleri imzalanmaktadır. On Birinci Kalkınma Planında mesleki ve teknik liselerde sunulan eğitim hizmetlerinde kalitenin artırılmasına yönelik atölye ve laboratuvarların donanımının teknolojiyle uyumlu olarak yenilenmesi hedefi ortaya konulmuştur. Bu çerçevede atölye ve laboratuvar altyapısının yenilenmesine ve meslek dersi öğretmenlerinin gerçek üretim ortamlarında işbaşı eğitimleri ile özel alan yeterliliklerinin artırılmasına yönelik hizmet içi eğitim programlarına devam edilecektir. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında 2021-2022 döneminde eğitim gören öğrencilerin sayısı, 1.833.717'ye ulaşmıştır. Bu öğrenciler 4.349 okul, 47 alan ve 105 dalda eğitim-öğretim faaliyetlerine devam etmektedirler. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında çalışan öğretmen sayısı ise 2021-2022 döneminde 143.953 olarak gerçekleşmiştir. Mesleki ve teknik eğitimin kalitesinin artırılması kapsamında sektörle işbirlikleri güçlendirilmiş, yapılan işbirlikleri çerçevesinde ülkemizin önceliklerine göre kendisini sürekli güncelleyen, dinamik bir mesleki ve teknik eğitim inşa edilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğretmen-öğrenci etkileşimi yıllar içinde artmış ve öğretmenlerin sektörle yapılan protokoller kapsamında almış oldukları teorik ve uygulamalı mesleki eğitimler sayesinde öğrencilerin daha nitelikli eğitim almaları sağlanmıştır. Lojistik maliyetlerin düşürülmesi, imalat sanayiinin ve ticaretin geliştirilmesiyle ülkemizin rekabet gücünün artırılabilmesi için kombine taşımacılık uygulamalarının geliştirilmesi, demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir, öngörülebilir ve entegre bir lojistik ve ulaştırma sisteminin tesis edilmesi yönündeki ihtiyaç devam etmektedir. Sanayi tesisleri ve limanların demiryolu anahatlarına bağlanarak demiryolu sisteminin verimliliğinin artırılması açısından kritik öneme sahip olan iltisak hatları gerek hat uzunluğu gerek hizmet verilen tesis sayısı açısından geliştirilmesi gereken bir alan olarak önemini korumaktadır. Bununla birlikte Eylül 2022 itibarıyla toplam 500 km uzunluğunda 283 iltisak hattı bulunmakta olup ülkemizde demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 57'sinin iltisak hatlarıyla anahatlara ulaştırıldığı dikkate alındığında demiryolu yük taşıma payının artırılması açısından yeni yapılacak iltisak hatlarının büyük bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Bu kapsamda, Lojistik Koordinasyon Kurulu ile Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı çalışmaları neticesinde taşıma mesafesi, tonaj ve yapım maliyeti gibi parametreler kullanılarak önceliklendirilen iltisak hatlarının yapımına başlanması önem arz etmektedir. Ülkemizde bulunan 217 liman ve iskele yapısının 16'sı toplam 85 km uzunluğundaki iltisak hatlarıyla ana demiryolu şebekesine bağlıdır. Bu çerçevede demiryolu bağlantısı olan limanlardan taşınan demiryolu yükünün liman yüküne oranı yaklaşık yüzde 7,5 düzeyindedir. Limanlara demiryolu bağlantısı sağlanmasına yönelik olarak yaklaşık 7 km uzunluğunda Samsun Yeşilyurt-Gelemen iltisak hattının yapımında Eylül 2022 itibarıyla yüzde 70 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanmıştır. Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik TCDD ve AYGM tarafından yapımı planlanan toplam 23 lojistik merkezden 12'si işletmeye açılmış üçünün de yapım çalışmaları devam etmektedir. Lojistik merkezlerin standartlarının yükseltilmesi ve verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik hukuki ve idari düzenleme ihtiyacı devam etmekte olup söz konusu düzenlemelerin lojistik merkez yatırımlarının katma değere dönüşmesi açısından önemli olduğu değerlendirilmektedir. 2020 yılında Türkiye dış ticaretinin değer bazında (ABD doları) yüzde 58,2'si, miktar bazında (ton) yüzde 88,81 denizyolu taşımacılığı ile gerçekleştirilmiştir. 2021 yılında denizyolu ile taşınan yük oranı değer bazında yüzde 62,8'e yükselirken, miktar bazında yüzde 87,5 olarak gerçekleşmiştir. Büyük ölçekli bölgesel ana limanların yanı sıra mevcut limanların geri sahalarındaki şehirleşme baskıları nedeniyle limanların geri saha karayolu-demiryolu bağlantıları ihtiyacı sürmektedir. Büyük ölçekli bölgesel ana liman projelerinden Filyos Limanı kısmen tamamlanarak kullanıma açılmıştır. Doğu Akdeniz bölgesinde ise ana konteyner limanı ve tersane ihtiyacının karşılanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2018 tarihinde hizmete açılan İstanbul Havalimanında, pandeminin etkisini sürdürdüğü 2021 yılında 37 milyondan fazla yolcuya hizmet verilmiş ve yaklaşık 740 bin ton dış hat kargo taşımacılığı gerçekleştirilmiştir. 2022 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla 41 milyondan fazla yolcuya hizmet veren İstanbul Havalimanı, günlük ortalama uçuş trafiği açısından Avrupa'nın en yoğun, dünyanın ise 8. en yoğun havalimanı olmuştur. Ayrıca 2022 yılı ilk çeyreğinde Atatürk Havalimanındaki kargo operasyonlarının İstanbul Havalimanına kaydırılması ile 2022 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla yaklaşık 921 bin ton dış hat kargo taşımacılığı gerçekleştirilmiştir. Tüm fazları tamamlandığında İstanbul Havalimanı yıllık 5,5 milyon ton kargo kapasitesiyle küresel ölçekte en büyük kargo merkezlerinden biri haline gelecektir. Ülkemizin deniz ticaret filosunun yenilenmesi, kabatojda ve uluslararası sularda deniz çevresine zararsız, etkin, güvenli, sürdürülebilir bir taşımacılığın oluşturulmasının desteklenmesi amacıyla Hurdaya Ayrılan Türk Bayraklı Gemilerin Yerlerine Yeni Gemi İnşa Edilmesinin Teşvikine Dair Yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda; her yıl toplam 25.000 GT'yi geçmemek üzere en fazla on adet gemi için; yaşı, tonajı ve sefer bölgesi dikkate alınarak teşvik sağlanacaktır. 2016 yılında mevcut doğal gaz dağıtım lisansı kapsamı dışında kalan yerlerde kurulu bulunan ve üretime geçmiş katılımcı sayısının OSB toplam kapasitesine oranı en az yüzde 40 olan OSB/'lere doğal gaz ulaştırılmasını sağlamak üzere BOTAŞ görevlendirilmiş olup bu kapsamda 16 OSB'ye doğal gaz ulaştırılmıştır. Ekim 2022 itibarıyla tüzel kişilik sahibi toplam 343 OSB'nin 214'ünde doğal gaza erişim bulunmaktadır. Diğer taraftan 27/07/2022 tarihli ve 5904 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile mevcut doğal gaz dağıtım bölgeleri lisans kapsamı dışında kalan OSB ve endüstri bölgelerine doğal gaz ulaştırılması amacıyla iletim hatlarının yapımı konusunda BOTAŞ yeniden görevlendirilmiştir. Güney Marmara ve Ege Bölgelerinde üretilen elektrik, sanayi elektrik tüketiminin yoğun olduğu İstanbul başta olmak üzere Trakya Bölgesine Lapseki-Sütlüce Denizaltı Kablolarıyla iletilmektedir. Diğer taraftan, Trakya'da artan elektrik talebinin güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kablolarıyla diğer iletim hattı ve trafo merkezi projelerinin yapım çalışmalarına devam edilmektedir. Ayrıca, İstanbul ve Trakya Bölgesindeki arz güvenliğinin sağlanması amacıyla, 1.500 MW kurulu gücündeki Istanbul Doğalgaz Kombine Çevrim A Santralinin Yenilenmesi ve Kapasite Artışı Projesi kapsamında çalışmalara devam edilmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, imalat sanayiinin enerji arz güvenliğinin sağlanması amacıyla 10 km uzunluğunda elektrik iletim hattı ve 800 MVA gücünde Trafo Merkezi projesi tamamlanmıştır. KOSGEB tarafından uygulanan KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 yılında ilan edilen İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temalı proje teklif çağrısı 2020 ve 2021 yıllarında tekrar edilmiştir. Çağrı ile yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİ envanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KOBİ/lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikli olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının artırılması amaçlanmıştır. İmalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2021 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2021 yılında toplam 281 proje için 116 milyon TL'lik destek onaylanmıştır. İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temalı 2022 yılı proje teklif çağrısının yılın son çeyreğinde ilan edilmesi planlanmaktadır. 2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Dijital Dönüşüm ve Sanayi Hamlesi bileşeninde yer verilen stratejiler ve eylemler kapsamında işletmelere özel çözümler üretebilmek amacıyla dijital olgunluk seviyelerinin belirlenmesi, sektörel ve işletme büyüklüğüne göre karşılaştırmaların yapılması, yapılan yatırımların etkisinin takip edilmesi için bir dijital dönüşüm olgunluk değerlendirme sistemi oluşturulması planlanmıştır. TÜBİTAK TÜSSİDE, Boğaziçi Üniversitesi'nin İstanbul Kalkınma Ajansı desteği ile İstanbul Sanayi Odası ve İstanbul Dudullu Organize Sanayi Bölgesi ile birlikte geliştirdiği dijital dönüşüm değerlendirme aracı D3A'ya yönelik bir yol haritası oluşturmuştur. D3A*adı ile geliştirilen yeni model ile işletmelerin dijital dönüşüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda yol haritasının belirlenmesi, işletme büyüklüğüne ve sektörüne göre karşılaştırmaların yapılması, dijital dönüşüm için yapacağı projeler ve yatırımlar konusunda rehberlik etmesi, değerlendirmelerden ortaya çıkan verinin analizi ile de kamu politikalarına girdi sağlaması mümkün hale gelmiştir. Bu model ( yetkilendirilen (dijital (dönüşüm (danışmanları otarafından işletmelere uygulanabilecektir. İşletmelerin aldıkları bu hizmet ise KOSGEB tarafından desteklenecektir. İmalat sanayiinde bilişim teknolojileri kullanımında, internet erişimi ve internet sitesi sahipliği gibi temel teknolojilerin yaygın şekilde kullanıldığı, ancak daha nitelikli yazılım ve uygulamaların kullanımının düşük kaldığı görülmektedir. Pandemi sonrası dijitalleşme konusunun önemi artmış olup ülkemizin bu alanda açığını kapatması önem arz etmektedir. Ar-Ge harcamalarının GSYH'ye oranı 2020 yılında yüzde 1,09 iken 2021 yılında yüzde 1,13'e ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin odağında yer alan özel sektörün Ar-Ge kapasitesinin sağlanan destekler ve altyapı olanaklarıyla geliştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda özel sektörün toplam Ar-Ge harcaması içindeki payı artarak 2020 yılında yüzde 64,8 iken 2021 yılında yüzde 70,7'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde özel sektördeki Ar-Ge personeli istihdamında da önemli bir artış yaşanmıştır. Toplam TZE Ar-Ge personeli istihdamı içinde özel sektörün payı 2020 yılında yüzde 65,3 iken 2021 yılında yüzde 67,4'e yükselmiştir. Ar-Ge ve yenilik destekleri ile özel sektör harcamalarında yaşanan artışa rağmen yükseköğretim kurumları ve araştırma altyapılarından özel sektöre bilgi ve teknoloji transferi ile girişimcilik ve ticarileştirme faaliyetleri yeterli düzeyde değildir. Bu desteklerin etkinliğinin artırılması ve ilgili taraflardaki farkındalık ve kapasitenin geliştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Günümüzde yenilikçi teknolojilerin üretim yapısına entegre edilmesi rekabetçiliğin ve verimliliğin artışı için önem taşımaktadır. Bu doğrultuda On Birinci Kalkınma Planında belirlenen öncelikli sektörler ve gelişme alanlarında teknolojik ilerlemenin sağlanması için ihtiyaç duyulan yatay teknoloji alanları ve dünyadaki teknoloji eğilimleri dikkate alınarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, siber güvenlik, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat kritik teknoloji alanları olarak belirlenmiştir. Kaynak tahsisinde söz konusu teknolojilere odaklanılmasına, bu alanlarda insan gücü, altyapı ve özel sektör kapasitesinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç

İmalat sanayiinde rekabet gücünün ve verimliliğin geliştirilmesi suretiyle yüksek katma değerli üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

İmalat Sanayii/GSYH (Cari) (3) Yüzde 22,2 24,8 24,1

İmalat Sanayii İhracatı (3) Milyar Dolar 212,8 239,5 250,0 Öncelikli Sektörlerin Imalat Sanayii Ihracatı Yüzde 348 37,0 0,0 İçerisindeki Payı Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat M Sanayii İhracatındaki Payı (3) Yüzde 33,4 33,0 20,0 Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii m İhracatındaki Payı (3) Yüzde 3,0 2,9 3,5

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim. Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların. Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.1.1 Yatay Politika Alanları 2.2.1.1.1. Güçlü Finansal Yapı

a) Amaç

imalat sanayii firmalarının uzun dönemli getiriyi hedefleyerek risk almasını sağlayacak, güçlü ve yenilikçi araçlarla finansmana erişimi kolaylaştıran bir yapı oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kalkınma ve Yatırım Bankasının başta öncelikli sektörler olmak üzere sanayi yatırımlarına desteği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.300) Tedbir 300.1. Plan Hazine ve Maliye 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım döneminde Kalkınma ve Bakanlığı (S), Türkiye Bankasının yeniden Yatırım Bankasının Kalkınma ve Yatırım yapılandırılmasının finansmanına özsermayesi 10 milyar TL Bankası A.Ş. yönelik sermaye transferi artırılacaktır. yapılacaktır. Tedbir 300.2. Kalkınma ve Hazine ve Maliye 1. 2023 yılında 750 milyon ABD Yatırım Bankası öncelikli Bakanlığı (S), Türkiye doları tutarında kaynak temin sektörlerde kullandırılmak üzere | Kalkınma ve Yatırım edilecektir. yurt dışından uzun vadeli fon Bankası A.Ş. temin edecektir. Teknoloji ve yenilik odaklı yatırımların desteklenmesi amacıyla girişim sermayesi sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.302) Tedbir 302.1. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji ve İnovasyon Fonuna Teknoloji Bakanlığı bünyesinde (| Bakanlığı (S) taahhüt edilen kaynak transferine girişim sermayesi kaynağı devam edilecek, yatırım süreçleri (fonların fonu) oluşturulacaktır. takip edilecektir. İ Tedbir 302.3. Teknoloji tabanlı Sanayi ve Teknoloji 1. Tech-InvesTR Programı girişimlere yönelik girişim Bakanlığı (5), TÜBİTAK (| kapsamında kurulan fonlara katılan sermayesi fonları Teknoloji Geliştirme Bölgesi ve güçlendirilecektir. Teknoloji Transfer Ofisi kuruluşlarının Program kapsamındaki faaliyetlerinin izleme süreçleri devam edecektir. 2. 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun kapsamında Girişim Sermayesi Fonlarına Katılıma ve Girişim Sermayesi Uygulamalarına Dair Yönetmelik çıkarılacaktır.

sermaye katkısı yapılarak

bölgelerin gelişmesine ve

rekabet güçlerinin

yükseltilmesine katkı

sağlayacak bölgesel girişim

sermayesi uygulaması pilot

olarak belirlenecek illerde

başlatılacak ve bölge

planlarında belirlenen

önceliklerle uyumlu olarak

ürütülecektir.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303) Tedbir 303.1. Küçük ve Orta | Sanayi ve Teknoloji 1. Proje teklif çağrılarında On Birinci Ölçekli İşletmeleri Geliştirme (| Bakanlığı (S), KOSGEB Kalkınma Planında yer alan ve Destekleme İdaresi sektörlere öncelik tanınacaktır. Başkanlığı (KOSGEB) 2. Orta yüksek ve yüksek teknolojili desteklerinden imalat | imalat sanayii sektörlerine yönelik sanayiine ayrılan pay kademeli olarak KOSGEB desteklerindeki olarak yüzde 75'e, öncelikli önceliklendirme sürdürülecektir. imalat sanayii sektörlerine ayrılan pay ise yüzde 50'ye çıkarılacaktır. Destekler yalınlaştırılacak, hibe yerine faizsiz, uzun vadeli, geri ödemeli destek modellerine kademeli olarak geçilecektir. Tedbir 303.2. Yatırım teşvik | Sanayi ve Teknoloji 1. Bölgesel ve stratejik yatırımlar sistemi kapsamında, öncelikli o | Bakanlığı (S), Hazineve | için faiz desteği ve istihdam sektörlerde belirlenecek Maliye Bakanlığı destekleri avantajlı oran ve bankalar tarafından kullandırılan yatırım kredilerinde ilave destek sağlanacaktır. Firmaların büyümelerine yönelik finansman imkânları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.306) Tedbir 306.1. Büyüme Hazine ve Maliye 1. Halk Bankası aracılığıyla esnaf ve potansiyeli yüksek KOBİ'lere Bakanlığı (S), KOSGEB, sanatkârların finansmana erişiminin sağlanan krediler hacimsel ve | Halk Bankası uygun koşullarda sağlanması oransal olarak artırılarak amacıyla indirimli faiz desteğine KOBİ'lerin finansmana devam edilecektir. erişiminin kolaylaştırılması sağlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2021 2022(1) | 2023(2)

Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek M

Teknoloji Sektörlerinin Payı Yüzde 2,2 7,0 8,0

Kalkınma ve Yatırım Bankacılığı Kredi Hacminin M

Toplam Kredi Hacmine Oranı Yüzde 8,4 72 2,0

Türk Eximbank Desteklerinin İhracata Oranı Yüzde 20,4 Uy, 18,9 KOSGEB Destekleri İçinde İmalat Sanayiinin Payı | Yüzde 72 73 75 İl |

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.2. Yüksek Kurumsal Kapasite

a) Amaç

Sanayi politikasının kamu ve özel kesimin yakın işbirliği içinde etkin olarak takip edilip uygulanabileceği kurumsal yapıların oluşturulması, kamu uygulamalarında yerli üretimin geliştirilmesinin öncelikli olarak değerlendirilmesi, özel sektör firmalarında büyümenin ve kurumsallaşmanın geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

W l Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

| j Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

| Imalat sanayiine yönelik kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının sağlanması ve haksız rekabetin önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.313) Tedbir 313.2. İmalat sanayii | Sanayi ve Teknoloji 1. Yerli üretici ve ithalatçılara sektörlerine yönelik teknik Bakanlığı (5) mevzuatın gerektirdiği düzenlemeler ve standartlara yükümlülükler ve piyasaya arz uygun üretim yapma ettikleri ürünlerin tüketici konusunda bilinçlendirme ve güvenliğini tehdit etmeyecek rehberlik çalışmaları şekilde tasarlanması ve üretilmesi yürütülecektir. konusunda ilgili paydaşlarla iş birliği içerisinde bilgilendirme amaçlı toplantılar ve firma ziyaretleri yapılmaya devam edilecektir. Tedbir 313.3. Ulusal ve Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Akreditasyonla ilgili uluslararası uluslararası standart hazırlama | Türk Akreditasyon standart komitelerinde Türk faaliyetlerine üreticilerin etkin (| Kurumu Akreditasyon Kurumunun temsil katılımı sağlanarak edilmesi yoluyla ilgili uluslararası güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulmasına katkı standartların oluşturulması sağlanacaktır. faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir. Tedbir 313.8. Ulusal ve Dışişleri Bakanlığı (S), 1. TÜRKAK, akreditasyona konu uluslararası alanda yerli Türk Akreditasyon olan yeni uygunluk değerlendirme kuruluşlarca gerçekleştirilen Kurumu faaliyetlerinden sağlık sektöründe uygunluk değerlendirme akreditasyon hizmeti vermeye faaliyetlerinin kapsamının, başlayacak; bilişim ve havacılık etkinliğinin, tanınırlığının, sektörlerinde ise 2022 yılında kabul edilebilirliğinin artırılması başlayan akreditasyon hizmetlerine sağlanacaktır. devam edecektir. Tedbir 313.9. Ulusal ve Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal kalite altyapısının özellikle uluslararası helal Helal Akreditasyon güçlendirilmesi amacıyla dış uygunluk değerlendirme Kurumu paydaşlar nezdinde tanıtım ve kuruluşları akredite edilecektir. bilgilendirme toplantıları yapılacak ve çevrimiçi/fiziki olarak düzenlenecek etkinliklere katılım sağlanacaktır. Tedbir 313.10. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Diğer ülkelerin muadil kuruluşları akreditasyon alanında Helal Akreditasyon veya ilgili ulusal veya uluslararası uluslararası mümasil Kurumu kuruluşları ile iş birliği imkânlarının akreditasyon kuruluşlarıyla geliştirilmesine dönük çalışmalar işbirliği imkânlarına ilişkin yapılacaktır. protokol, mutabakat zaptı dâhil ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılacaktır. Tedbir 313.13. Yasal Sanayi ve Teknoloji 1. Ölçü aletlerinin muayene, kontrol metroloji kapsamındaki Bakanlığı (S) ve denetimlerinin etkinliğini ürünlerin teknik düzenlemelere artırmak amacıyla izleme ve takip uygun olarak piyasaya arzını sistemleri oluşturulacaktır. ve güvenilir ölçüm yapmalarını sağlayacak, etkinlik ve verimlilik ilkelerini gözeten yeni kontrol ve denetim stratejileri geliştirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri

2023(1)

İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim

1238 | 122,5(2)

Endeksi (2015100

İmalat Sanayiinde Girişim Başına Çalışan Sayısı

10,6 10,7(3)

1) Program

2) Ocak-Haziran Dönemi

3) Gerçekleşme Tahmini

2.2,1.1.3. İş ve Yatırım Ortamı

a) Amaç

İş ve yatırım ortamı reformları ile kamu politikaları ve düzenlemelerinde şeffaflık, istikrar, güvenilirlik ve öngörülebilirlik sağlanarak, piyasalarda rekabetçi ortamın geliştirilmesi, etkin teşvik programları uygulanarak üretim yapısının güçlendirilmesi, ekonomide teknolojik dönüşümü sağlayacak uluslararası doğrudan yatırımların artırılarak Türkiye'nin bölgesel üretim merkezi haline getirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.318) Tedbir 318.5. Yeni icra | Adalet Bakanlığı (S) 1. İki yerde yeni icra dairesi modeline dairesi modeli öncelikle iş geçilecektir. yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak, İl sanal icra dairesi İl uygulamasına başlanacak, icra-iflas süreçlerindeki hata payı azaltılacak, haczedilen malın gerçek değerinde satılmasını sağlayacak prosedürler oluşturulacak, lisanslı yediemin deposu uygulamasına geçilmesi ve tasfiye usulünün yeniden düzenlenmesi suretiyle yedieminlik müessesesi ıslah | edilecektir. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında öncelikli sektörlerdeki yatırımlar Ar-Ge, tasarım, yatırım, üretim, pazarlama ve ihracat süreçlerinin tamamını içerecek şekilde ürün odaklı olarak desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.320) Tedbir 320.1. Teknoloji | Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Odaklı Sanayi Hamlesi Bakanlığı (S), Programı kapsamında Yenilikçi/Yıkıcı Programı kapsamında TÜBİTAK, KOSGEB Teknolojiler Çağrısı açılacaktır. öncelikli sektörlerde desteklenecek ürünler stratejik öncelik, teknolojik gelişmişlik seviyesi, gelecek | potansiyeli, teknolojik gelişime etki seviyesi, cari açığa etkisi, teknik yeterlilik ve yetkinlik, yerli üretim kriterleri çerçevesinde belirlenerek ilan edilecektir. Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321) Tedbir 321.5. Yatırım teşvik | Çevre, Şehircilik ve 1. Yatırım teşvik uygulamaları uygulamaları kapsamında İklim Değişikliği kapsamında yatırım teşvik belgesine yatırım teşvik belgesine sahip | Bakanlığı (S), Sanayi sahip yatırımcılara arz edilmek üzere yatırımcılara arz edilecek ve Teknoloji Bakanlığı ilana çıkarılacak 20 milyon m? Hazine Hazine taşınmazı sayısı taşınmazı için çalışmalar yapılacaktır. artırılacaktır. Sanayi ve teknoloji bölgelerinde (OSB, KSS, Endüstri Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Serbest Bölgeler) sunulan hizmetler geliştirilecek, bu bölgelerin sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.322) Tedbir 322.2. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. OSB ve KSS projeleri kredi teknoloji bölgelerinin Bakanlığı (S), Strateji mekanizmasıyla desteklenerek kuruluşunda Planın öncelikli | | ve Bütçe Başkanlığı yatırımcıların hizmetine sunulacaktır. sektör ve gelişme alanları dikkate alınarak, mevcut ve gelecekte olabilecek ihtiyaçlara yönelik sayıları, kapasiteleri, kreş ve ulaşım imkânları, birbirleriyle işbirliği ve entegrasyonu artırılacaktır. Tedbir 322.7. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. TGB'lerde kapasite geliştirilmesine Geliştirme Bölgelerindeki Bakanlığı (S) yönelik olarak farkındalık, mentörlük, (TGB) firmalara yönelik teknoloji geliştirme vb. eğitimleri danışmanlık, pazarlama, düzenlenecektir. stratejik ortaklık ve girişim sermayesine erişim gibi faaliyetlerin desteklenmesini içeren Teknopark Teknoloji Ticarileştirme Programı başlatılacaktır. Özel Ar-Ge desteği mekanizması oluşturulacaktır. Tedbir 322.11. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. TEKMER Programına ilişkin sektörler ve dijitalleşme Bakanlığı (S), KOSGEB | bilgilendirme faaliyetleri yapılacaktır. alanlarındaki yenilikçi 2. Kabul edilen başvurulara yönelik girişimcilere yönelik hedef ve destekleme süreçleri yürütülecektir. performans odaklı teknoloji 3. Başvuruların kontrolü ve yerinde geliştirme merkezleri incelenmesi işlemleri yürütülecektir. kurulacaktır. Tedbir 322.14. OSB ve Sanayi ve Teknoloji 1. OSB'ler ve TGB'lerde güvenli ve TGB'lerdeki şirketlerin dikey Bakanlığı (S), Organize | sürdürülebilir veri iletişim altyapısı için entegrasyonu için hızlı veri Sanayi Bölgeleri, mevcut durumun tespit edilmesi ve iletişimi, endüstriyel bulut, Teknoloji Geliştirme ihtiyaçların belirlenmesine yönelik endüstriyel veri merkezi, Bölgeleri çalışma yürütülecektir. verimli enerji kullanımı ve siber güvenlik ihtiyaçlarının merkezi olarak planlanması ve yapılandırılması için mekanizma geliştirilecek ve bölgeler desteklenecektr. İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323) Tedbir 323.1. İmalat ve Sanayi ve Teknoloji 1. Program çerçevesinde ihracat odağı niteliğindeki Bakanlığı (5), Kalkınma | desteklenmesi uygun görülen projeler şehirlerin orta-yüksek Ajansları için Kalkınma Ajansları vasıtasıyla teknolojili ürünlerde değer destek sağlanacaktır. zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere “Üreten Şehirler Programı” geliştirilecektir. Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325) Tedbir 325.2. Yatırım Adalet Bakanlığı (5) 1. Uzlaşma ve arabuluculuk uyuşmazlıklarının müessesleri kapsamında çözümlenen çözümlenmesi için uyuşmazlıkların sayısı yüzde 5 uluslararası tahkim, sulh, artırılacaktır. uzlaşma, arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı artırılacaktır. Yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de üretilmesine ilişkin uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına yönelik teşvik programları uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.327) Tedbir 327.1. Proje bazlı Sanayi ve Teknoloji 1. Proje Bazlı Teşvik Sistemi teşvik sisteminde ülkemize ilk | Bakanlığı (S), uygulamasına ilişkin çalışmalara defa gelen, stratejik Cumhurbaşkanlığı devam edilecektir. ürünlerin üretimini Yatırım Ofisi amaçlayan, küresel değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2) | Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı | Yüzde 0,8 0,9 1,0 | Yüzde 0,17 0,18 0,20 | Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Proaram

2.2.1.1.4 İnsan Kaynağı

a) Amaç

imalat sanayiinde yaşanan dijital dönüşümün gerektirdiği becerilerin işgücüne kazandırılması, mesleki eğitimin ve yüksek öğretimin iş dünyası ile entegre edilmesi, nitelikli insan kaynağı için istihdam teşviklerinin basitleştirilmesi ve bu teşviklerde öncelikli sektörlere ağırlık verilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331) Tedbir 331.1. Eğitim- Milli Eğitim Bakanlığı 1. Sektörle mesleki eğitim işbirliği istihdam-üretim ilişkisini (5), Sanayi ve Teknoloji | protokolleri yapılacaktır. güçlendirmek amacıyla Bakanlığı, eğitim-sektör işbirliği Cumhurbaşkanlığı İnsan protokolleri yapılacaktır. Kaynakları Ofisi, KOSGEB, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili Meslek Kuruluşları Tedbir 331.8. Hazırlanan ve | Milli Eğitim Bakanlığı 1. Mesleki eğitim haritası 2021-2022 güncel halde tutulan mesleki | (S), Sanayi ve Teknoloji | eğitim-öğretim yılına ait veriler ışığında eğitim haritası çerçevesinde Bakanlığı, Üniversiteler, | güncellenecektir. ülke çapında il ve bölgelerde | İlgili Kamu Kurum ve mesleki ve teknik eğitim Kuruluşları, İlgili Meslek verilen alanlarla sektör Kuruluşları kümelenmesi arasında uyum sağlanacak, eğitim kapasitesi reel anlamda istihdamla ilişkilendirilerek ülke sathında mesleki ve teknik eğitim okulları sektörle uyumlu hale getirilecektir. Tedbir 331.9, Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Öğrencilere burs verilmesine yönelik teknik eğitim okul ve (S), Çalışma ve Sosyal olarak sektör ile mesleki eğitim işbirliği kurumlarında parasız yatılılık Güvenlik Bakanlığı, İlgili | protokolleri yapılacaktır. imkânları artırılacak, burs Meslek Kuruluşları ödemeleri ve öğrenci sigortaları iyileştirilecektir. 2.2.1.1.5. Lojistik ve Enerji Altyapısı

a) Amaç

imalat sanayiinin ihtiyaç duyduğu enerjinin sürekli, kaliteli, güvenli ve asgari maliyetlerle sağlanması; demiryolu yatırımlarında yük taşımacılığına odaklanılması, uygun yer ve ölçekte denizyolu altyapılarının geliştirilmesi, modlar arası (inter-modal) taşımacılığın yaygınlaştırılması ve lojistik maliyetlerin azaltılması yoluyla verimliliğin ve rekabetçiliğin artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Modlar arası taşımacılığın yaygınlaştırılması ve sanayinin rekabet gücünün artırılmasını teminen petro-kimya tesisleri, otomotiv sanayiine yönelik imalat tesisleri ile liman, OSB ve maden sahaları başta olmak üzere önemli yük merkezlerine hizmet edecek iltisak hatları ve lojistik merkezler tamamlanacak, yük taşımacılığında demiryolunun payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.334) Tedbir 334.2. 38 OSB, Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Bölgesi ve İskenderun özel endüstri bölgesi, Bakanlığı (S), Sanayi ve | Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri liman ve serbest bölge ile | Teknoloji Bakanlığı, Sanayi Bölgesi iltisak hatlarının yapımına 36 üretim tesisine yönelik | Ticaret Bakanlığı, İlgili (| başlanarak yüzde 30 düzeyinde fiziki toplam 294 km Yerel Yönetimler gerçekleşme sağlanacaktır. uzunluğunda iltisak hattı 2. Gelemen-Tekkeköy iltisak hattı yapılacaktır. tamamlanacak ve Polatlı Ticaret Odası OSB İltisak Hattı ile Demirağ OSB İltisak Hattının yapım ihalesi gerçekleştirilecektir. Tedbir 334.3. Öncelikli Ulaştırma ve Altyapı 1. Hizmete alınan 12 Lojistik Merkezin sektörleri odağa alacak Bakanlığı (5), Sanayi ve | etkinliğinin ve verimliliğinin artırılması şekilde Çukurova, Batı Teknoloji Bakanlığı, amacıyla TÜSSİDE ile yürütülen Karadeniz ve Marmara Ticaret Bakanlığı, TCDD | çalışmalar kapsamında hazırlanacak bölgeleri başta olmak yönetmelik çerçevesinde hizmet üzere mevcut ve yapımı standartları yükseltilecektir. devam eden lojistik merkezlerin standartları yükseltilecek, yeni yapılacak yük ve lojistik merkezleri ise yük talebinin yüksek olduğu demiryolu koridorlarında planlanacaktır. Mevcut demiryolu şebekesinde trafik yoğunluğunun artırılması ve yük taşımacılığından daha fazla pay alınabilmesini teminen ana hatlardaki darboğazlar giderilecek, trafik yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen tek hatlı demiryolları çift hatlı hale getirilecek, sinyalizasyon ve elektrifikasyon yatırımları tamamlanacaktır. | (Kalkınma Planı p.335) Tedbir 335.1. Halkalı- Ulaştırma ve Altyapı 1. Çerkezköy-Ispartakule kesimine dış Kapıkule Demiryolu Projesi Bakanlığı (5), TCDD finansman temin edilerek projenin yapımına imalat sanayiine hizmet başlanılacak ve yüzde 50 düzeyinde fiziki edecek şekilde gerçekleşme sağlanacaktır. tamamlanarak bölgedeki 2. Çerkezköy-Kapıkule kesiminde yüzde 95 ihracat imkânları artırılacak düzeyinde fiziki ilerleme sağlanarak, ve ulaştırma maliyetleri sinyalizasyon test ve sertifikasyon azaltılacaktır. çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 335.2. Bursa ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Bandırma-Bursa-Yenişehir-Osmaneli Bilecik ile çevre illerdeki Bakanlığı (5), TCDD Yüksek Standartlı Demiryolu projesi imalat sanayii sektörlerine kapsamında kalan altyapı ve üstyapı hizmet edecek Bandırma- çalışmalarında ortalama yüzde 25 düzeyinde Bursa-Yenişehir-Osmaneli fiziki ilerleme sağlanacaktır. demiryolu hattı 2. Bursa-Yenişehir kesiminde altyapı işleri tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Tedbir 335.3. Konya- Ulaştırma ve Altyapı 1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep Karaman-Niğde-Mersin- Bakanlığı (5), TCDD Yüksek Standartlı Demiryolu projesinde Adana-Osmaniye-Gaziantep kalan işlerde yüzde 40 düzeyinde fiziki demiryolu hattı gerçekleşme sağlanacaktır. tamamlanarak imalat 2. Karaman-Ulukışla kesiminde yüzde 85 sanayii sektörlerinin Adana, düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. Mersin ve Iskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır. Tedbir 335.5. Aliağa- Ulaştırma ve Altyapı 1. Aliağa-Çandarlı- Bergama demiryolu Çandarlı-Bergama-Soma ve | Bakanlığı (5), TCDD projesinin revize fizibilite etüdü Çandarlı Limanı Demiryolu tamamlanacak ve yapım ihalesi Bağlantısı tamamlanarak çalışmalarına başlanacaktır. bölgedeki imalat sanayii sektörlerinin liman bağlantısı sağlanacak ve ihracat süreçleri etkinleştirilecektir. Tedbir 335.6. Kars- Ulaştırma ve Altyapı 1. Divriği-Kars Hattı Rehabilitasyonu projesi Erzurum-Erzincan-Sivas- Bakanlığı (5), TCDD kapsamında dış kredi temin edilerek yapım Malatya-Gaziantep ihalesi gerçekleştirilecektir. güzergâhındaki demiryolu modernizasyon çalışmaları tamamlanacak, koridordaki darboğazlar giderilecek ve bölgedeki imalat sanayii ve madencilik sektörleri ile Orta Koridora yönelik lojistik süreçler geliştirilecektir. Tedbir 335.8. Eskişehir- Ulaştırma ve Altyapı 1. Eskişehir-Kütahya-Afyonkarahisar-Burdur- | Kütahya-Afyonkarahisar- Bakanlığı (5), Hazine ve | Isparta-Antalya projesinde ÇED ve fizibilite Isparta-Burdur demiryolu Maliye Bakanlığı, Sanayi | etüdü çalışmaları tamamlanacaktır. hattının yapımına ve Teknoloji Bakanlığı başlanacak, Antalya Limanına yük taşımacılığı odaklı demiryolu bağlantısı sağlanacaktır. Tedbir 335.14. Adapazarı- | Ulaştırma ve Altyapı 1. Adapazarı-Karasu Limanları ve sanayi Karasu Limanları ve sanayi Bakanlığı (S), Hazine ve | tesisleri ile demiryolu bağlantısının tesisleri ile demiryolu Maliye Bakanlığı, TCDD sağlanması için etüt-proje ile kesin proje bağlantısı tamamlanacaktır. çalışmaları tamamlanarak yapım ihalesi hazırlıkları tamamlanacaktır. Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336) Tedbir 336.2. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Doğu Akdeniz bölgesinde yer tespiti Akdeniz bölgesinde, Bakanlığı (S), Çevre, yapılacak ve etüt-proje çalışmaları Ortadoğu ve Orta Asya Şehircilik ve İklim tamamlanacaktır. coğrafyasına çıkış kapısı Değişikliği Bakanlığı olacak transit yük odaklı bir ana konteyner limanı inşa edilecektir. Tedbir 336.3. Ege Ulaştırma ve Altyapı 1. Çandarlı Limanının üstyapısına hinterlandına hizmet Bakanlığı (S), Çevre, başlanmasına yönelik hazırlıklar edecek Çandarlı Limanı Şehircilik ve İklim tamamlanacaktır. hayata geçirilecektir. Değişikliği Bakanlığı İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338 Tedbir 338.2. Çukurova | Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Havalimanı üstyapı Havalimanı Bakanlığı (S), DHMİ, yatırımları tamamlanarak havalimanı, tamamlanacak, ana Karayolları Genel 2023 yılının ilk yarısında hizmete demiryolu şebekesiyle Müdürlüğü, Meteoroloji | açılacaktır. bağlantısı sağlanacaktır. Genel Müdürlüğü, TCDD

sağlanacak, söz konusu ve mütemmimleri işinde yüzde 100 fiziki havalimanları arasında gerçekleşme sağlanacaktır. demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarının ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır. Öncelikli sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda trafik akış darboğazlarının giderilmesi ve trafik akışının ihtiyaç duyulan hizmet seviyesinde sürdürülmesi yoluyla mevcut karayolu ağının daha verimli ve güvenli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.339) Tedbir 339.1. Filyos Ulaştırma ve Altyapı 1. Filyos-Zonguldak, Filyos-(Çaycuma- Limanının Adapazarı ve Bakanlığı (S), Bartın Ayrımı) projesinin 35 km'lik İzmit bölgesi ile Karayolları Genel kesiminde yapım çalışmaları bağlantısını sağlayacak Müdürlüğü tamamlanacaktır. Filyos-Zonguldak, Filyos- 2. Zonguldak-Ereğli (Ereğli Çevre Yolu (Çaycuma-Bartın Ayrımı), dâhil) yolunun 16,5 km'lik kesiminin proje Zonguldak-Ereğli (Ereğli çalışmaları tamamlanacaktır. Çevre Yolu dâhil) karayolu projeleri ile Adapazarı- Karasu-Akçakoca karayolu projesinin Akçakoca Limanı-Kocaali kesimi tamamlanacaktır. Tedbir 339.2. İzmit Ulaştırma ve Altyapı 1. Şile-Ağva-Kandıra-Kaynarca Devlet Bölgesinin yoğun trafiğini | Bakanlığı (S), Yolunda sanat yapısı çalışmalarında alarak Kuzey Marmara Karayolları Genel yüzde 50 düzeyinde fiziki ilerleme Otoyoluna bağlantısını Müdürlüğü sağlanacaktır. sağlayan Şile-Ağva- 2. Kaynarca-Karasu yolunun 11 km'lik Kandıra-Kaynarca Devlet kesiminde yapım çalışmaları Yolu ile Kaynarca-Karasu tamamlanacaktır. Yolu tamamlanacaktır. Tedbir 339.3. Çukurova | Ulaştırma ve Altyapı 1. Çukurova Bölgesel Havalimanı bağlantı Bölgesel Havalimanı Bakanlığı (5), yolları kapsamında sanat yapıları ve BSK Bağlantı Yolu Karayolları Genel yapımı tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Müdürlüğü Tedbir 339.4. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Zigana Tüneli trafiğe açılacak, Vauk Karadeniz Bölgesinin iç Bakanlığı (S), Tüneli ve Kop Dağı Tünelinde kazı destek bölgeler ile İran ve Karayolları Genel ve nihai kaplama betonu imalatları Azerbaycan'a bağlantısını | Müdürlüğü yapılacaktır. sağlayan Trabzon-Aşkale Devlet Yolu tamamlanacaktır. | Tedbir 339.5. Doğu Ulaştırma ve Altyapı 1. Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Akdeniz bölgesinin Batı Bakanlığı (S), Hududu Devlet Yolunda sanat yapıları Akdeniz bölgesine Karayolları Genel çalışmaları ve 20 km'lik kesimde yol bağlantısını sağlayan Müdürlüğü yapım çalışmaları tamamlanacaktır. Erdemli-Silifke-Taşucu-13. 2. Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Bölge Hududu Devlet Yolu Devlet Yolu Gökçebelen Tünelinde kazı ile Alanya-Gazipaşa-5. destek çalışmaları sürdürülecektir. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır. Tedbir 339.6. Modernize | Ulaştırma ve Altyapı 1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli yolunun edilen Hamzabeyli Sınır Bakanlığı (S), yapım ihalesi gerçekleştirilecektir. Kapısı, D-100 karayoluna | Karayolları Genel ve TEM otoyoluna Müdürlüğü bölünmüş yol ile bağlanacaktır. Tedbir 339.7. Ceyhan Ulaştırma ve Altyapı 1. Ceyhan-Yumurtalık Ayrımı-BOTAŞ Endüstri İhtisas Bölgesi ve | Bakanlığı (S), Tesisleri yolunun kamulaştırma işlemleri BOTAŞ Limanına hizmet Karayolları Genel tamamlanarak ihalesi yapılacaktır. edecek (Ceyhan- Müdürlüğü Yumurtalık) Ayrımı-BOTAŞ Tesisleri il yolu bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplamalı 1A standardına yükseltilecektir. Tedbir 339.8. Adana ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Adana Güney Çevre Yolunda Osmaniye Organize Bakanlığı (S), kamulaştırma işlemlerinin tamamlandığı Sanayi Bölgesi ile Ceyhan | Karayolları Genel kesimlerde toprak işleri ve sanat yapıları Endüstri İhtisas Müdürlüğü imalat çalışmaları yapılacaktır. Bölgesinin, Yenice Lojistik Merkezi ile Mersin Limanı'na bağlantısına hizmet edecek olan Adana Güney Çevre Yolu tamamlanacaktır. | Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OSB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342) Tedbir 342.2. İmalat Enerji ve Tabii 1. Kroman Çelik - Deri OSB ve Deri OSB sanayini desteklemeye Kaynaklar Bakanlığı Tepeören yer altı kablosu projeleri yönelik Türkiye Elektrik (S), TEİAŞ tamamlanacaktır. İletim A.Ş. (TEİAŞ) 2. Toplam 511 km uzunluğa sahip 13 tarafından yeni iletim hattı enerji iletim hattı tesis edilecektir. ve trafo merkezi projeleri 3. OSB'lerin enerji talebini karşılamak hayata geçirilecektir. üzere beş trafo merkezi tesis edilecektir. Tedbir 342.3. Trakya Enerji ve Tabii 1. Lapseki 3-Sütlüce-3 ve Hersek Ek Bölgesinin elektrik Kaynaklar Bakanlığı Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı ihtiyacını daha güvenilir (S), TEİAŞ kabloları ile bunların bağlantı hat ve kablo bir biçimde karşılamak projeleri tamamlanacaktır. amacıyla, bulunduğu bölgede atıl kalan ve belirli verimliliğin üzerinde olan yeterli güçteki santraller bölgeye transfer edilecek, ayrıca Trakya- Anadolu arasında Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kabloları ve kara bağlantıları inşa edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

İltisak Hattı Uzunluğu km 439 500 524,5

Elektrikli Hat Oranı Yüzde 46 48 52

Sinyalli Hat Oranı Yüzde 54 56 63

Toplam Yük Taşımacılığı İçerisinde

Demiryolunun Payı (Karasal) (3) Yüzde 43 13 >

(Yolcu-km-Ton-

Demiryolu Hat Verimliliği (4) km)/(Hat Uzunluğu) 1,38 1,67 2,26 Demiryolu ile Taşınan Yük Miktarı (3) Net Milyar Ton-km 15,9 18,6 22,3 pe e e | ei vr Toplam Konteyner Elleçlemesi Milyon TEU 12,6 13,5 14,1 Denizyolu Yük Elleçlemelerindeki Transit Yüzde 148 150 153 Yük Oranı Elleçleme Yapılan Transit Sıvı Dökme Yük Milyon Ton 48,2 49,3 53,2 1000 GRT ve Üzeri Türk Sahipli Deniz Milyon DT 289 313 31,7 Ticaret Filosu Havayolu Dış Hat Toplam Kargo Trafiği Bin Ton 1 605 1632 1681

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İdari ve uluslararası yük taşımaları dahildir.

(4) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir.

2.2.1.1.6. Dijital Dönüşüm

a) Amaç

Dijital dönüşümün hızlandırılması yoluyla öncelikli sektörlerde üretkenliğin ve rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İmalat sanayiinin dijital dönüşümüne yönelik işbirliği ve bilgi paylaşımını güçlendirecek arayüzlerin ve standartların oluşturulması ve farkındalığın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.344) Tedbir 344.2. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. Dijital Dönüşüm Sözlüğü sanayiinde dijital Bakanlığı (S), hazırlanacaktır. dönüşümle ilgili uluslararası | Cumhurbaşkanlığı Dijital standartların Dönüşüm Ofisi yaygınlaştırılması, ulusal standart ve normların oluşturulmasına yönelik çalışmalar yapılması, konuyla ilgili kavramları ve açıklamaları içeren “Dijital Dönüşüm Sözlüğü” hazırlanarak ortak bir dil kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 344,4. işletmelerin | Sanayi ve Teknoloji 1. Dijital Dönüşüm Portalı kurulacaktır. dijital dönüşüme yönelik Bakanlığı (S) teknoloji çözümleri, iyi uygulamalar, kullanım senaryoları, eğitim materyalleri, standartlar, kılavuz dokümanlar ve öz değerlendirme araçları gibi bilgi ve araçlara erişim sağlamasına imkân sunmak üzere dijital dönüşüm örnek uygulama kütüphanesini de içeren bir portal oluşturulacak, fayda ve maliyetleri de kapsayacak şekilde sektör ve firma düzeyinde dijital dönüşüm vaka analizlerinin paylaşılması özendirilecektir. Öncelikli sektörler başta olmak üzere sanayinin dijital dönüşümü sürecinde ihtiyaç duyulan akıllı ürün ve sistemlerin geliştirilmesi ve kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.345) Tedbir 345.1. Yerli dijital || Sanayi ve Teknoloji 1. Mevcut envanter dinamik bir yapıya teknoloji geliştirici ve Bakanlığı (S) kavuşturularak dijital dönüşüm portalı uygulayıcıların yetkinlikleri üzerinden sunulacaktır. ile ürün ve hizmet portföylerine yönelik envanter oluşturulacaktır. Tedbir 345.2. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. KOSGEB KOBİ Gelişim Destek sektörlerdeki dijital Bakanlığı (5), KOSGEB Programı (KOBİGEL) kapsamında dönüşüm ihtiyaçlarını verilen destekler takip edilecektir. karşılamaya yönelik yerli ürün ve sistemlerin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve ticarileştirilmesi amacıyla Dijital Dönüşüm Ürün Geliştirme Destek Programı uygulanacaktır. Tedbir 345,3. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. KOBİGEL Programında, 5G gibi sektörlerde faaliyet Bakanlığı (5), KOSGEB odak teknoloji alanlarına yönelik özel gösteren imalat sanayii çağrılar kurgulanacaktır. firmalarının yerli ürün ve hizmet sağlayıcılarla işbirliği içerisinde geliştirecekleri dijital dönüşüm projeleri desteklenecektir. Tedbir 345.4, Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Dört yeni model fabrikanın yalın sektörlerde dijital dönüşüm | Bakanlığı (5), KOSGEB, altyapısı kurulacaktır. alanında deneyimsel eğitim | OSB'ler, STK'lar, ve danışmanlık hizmetleri Uluslararası Kuruluşlar, sunacak, farkındalık Üniversiteler çalışmaları yürütecek ve teknoloji tedarikçileri ile kullanıcıları bir araya getirecek Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri OSB ve TGB'lerde oluşturulacaktır. Tedbir 345,7. İmalat Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayiye yönelik akıllı dijital sanayinde dijital dönüşüme | Bakanlığı (5), KOSGEB teknoloji geliştiren KOBİ'lere yönelik altyapı oluşturmak üzere; proje teklif çağrısı ilan edilecektir. sanayiye yönelik akıllı dijital 2. Süreçlerine akıllı dijital teknolojileri teknolojileri geliştiren adapte edecek sanayi sektörü KOBİ'ler ve bu teknolojileri KOBİ'lerine yönelik proje teklif çağrısı iş süreçlerine adapte etmek ilan edilecektir. isteyen sanayi sektörü 3. İlan edilen çağrılar kapsamında KOBİ'lerinin projeleri kabul edilen projelerin KOSGEB KOBİGEL Destek desteklenmesine başlanacaktır. Programı kapsamında desteklenecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) | 2023(2)

Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi Sayısı

(Kümülatif) Adet 8 3) m

Öncelikli Sektörlerde Faaliyet Gösteren

KOBL'lerin Yerli Ürün ve Hizmet Sağlayıcılarla Adet 935 1185 1285 İşbirliği İçerisinde Geliştirdikleri Dijitalleşme Proje Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.7. Ar-Ge ve Yenilik

a) Amaç

İmalat sanayiinin katma değerli üretim yapabilmesi ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesinin artırılması yönünde Ar-Ge ve yenilik kabiliyetinin güçlendirilmesi ve yeniliği esas alan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ar-Ge ve yenilik destek sistemi; odaklı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, orta-yüksek ve yüksek teknoloji sektörlerine yönelik olarak farklılaşan ve sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.348) Tedbir 348.2. Ar-Ge ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Avrupa Yeşil Mutabakatı yenilik destekleri, (S), TÜBİTAK (AYM) Eylem Planı kapsamında hazırlanacak teknoloji yol demir-çelik, alüminyum, haritaları doğrultusunda çimento, gübre, kimyasallar, öncelikli sektör ve kritik plastik sektörlerinde hazırlanan teknoloji alanları kesişimine Yeşil Büyüme Teknoloji Yol yoğunlaşacaktır. Haritası çıktılarına odaklanan Ar-Ge ve yenilik projeleri öncelikli olarak desteklenecektir. Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma | Planı p.349) Tedbir 349.1. Sanayide Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayi Doktora Programı ihtiyaç duyulan doktora (S), TÜBİTAK, YÖK kapsamında doktora derecesine sahip nitelikli öğrencileri desteklenecek ve insan kaynağının üniversite sanayide doktoralı araştırmacı sanayi işbirliği ile yetiştirilmesi istihdamı teşvik edilecektir. sağlanacak ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasında işbirlikleri ile bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapıların kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.350) Tedbir 350.2. TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (|| 1. Savunma, uzay, havacılık, bünyesindeki araştırma (S), TÜBİTAK yapay zekâ, büyük veri, bulut merkezlerinin kapasiteleri bilişim, dijital dönüşüm, artırılarak öncelikli biyoteknoloji, ilaç gibi stratejik sektörlerdeki firmalarla önemi haiz alanlarda yeni işbirliği içinde yeni teknoloji teknoloji ve ürünler ve ürünler geliştirilmesine geliştirilmesine yönelik projeler yönelik projeler yürütülecektir. yürütülecektir. | Tedbir 350.3. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (| 1. Üniversitelerdeki uygulama sektörlerde yetkinliği olan (S), TÜBİTAK, YÖK ve araştırma merkezlerinin araştırma altyapılarının 6550 araştırma faaliyet alanları sayılı Kanun kapsamına tespit edilecek ve bunlar alınması sağlanacaktır. arasında öncelikli sektörlerde faaliyet gösterenlerden uygun görülen başvuruların 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır. Tedbir 350.4. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Mükemmeliyet Merkezi altyapılarının, özel sektör Ar- | (S), TÜBİTAK Destek Programı kapsamında Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge açılacak yeni çağrı ile birimleri ile işbirliği içinde araştırma altyapılarının, özel oluşturduğu yüksek teknoloji sektör Ar-Ge merkezleri ve platformlarının ticarileşme kamu Ar-Ge birimleri ile potansiyeli yüksek araştırma işbirliği içinde oluşturduğu projeleri, Mükemmeliyet yüksek teknoloji platformları Merkezleri Programı desteklenecektir. kapsamında desteklenecektir. Tedbir 350.6. TTO'ların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜBİTAK 1513 Programının kurumsal yapısı ve insan (S), TÜBİTAK performansa dayalı ödül kaynağı kapasitesi tabanlı bir yapıya geliştirilerek performans dönüştürülmesi için süreç odaklı olarak desteklenecektir. çalışması yapılacaktır. 2. TÜBİTAK 1513 Programı çerçevesinde TTO'lar hedef ve performans odaklı olarak desteklenecektir. Çeyrek bazlı olarak TTO'ların performansları izlenecek ve gerçekleşme durumlarına göre faaliyetler planlanacaktır. Tedbir 350.8. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. KOBİ'lerin üniversiteler, altyapılarından Ar-Ge ve (S), TÜBİTAK kamu araştırma merkez ve yenilik proje hizmeti alan enstitüleri, araştırma altyapıları KOBİ'lere finansman desteği gibi teknoloji sağlayıcılarla Arsağlamak üzere Yenilik Ge işbirliğini geliştirmeyi Destek Kuponu programı amaçlayan hızlı ve esnek uygulamaya konulacaktır. yapıda çalışacak bir Yenilik Destek Kuponu Mekanizması hayata geçirilecektir. Tedbir 350.10. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 6550 sayılı Kanun sektörler başta olmak üzere (S), TÜBİTAK kapsamındaki araştırma araştırma altyapılarının, altyapılarının alanlarına göre kendi koordinatörlüğünde, bu aralarında ve sanayi ile ulusal altyapıların iş ekosisteminde ve bölgesel düzeyde işbirliği yer alan diğer ulusal ve/veya yapmasına imkân verecek Ar- uluslararası kamu ve özel Ge platformlarının sektör araştırma merkezleriyle oluşturulması sağlanacaktır. işbirliğini artıracak platformların oluşturulmasına yönelik destek verilecektir. 2. Izleme süreçleri oluşturulacak ve tanıtımı yapılacaktır. Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351) Tedbir 351.1. Sanayi Yenilik | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sanayi Yenilik Ağ Ağ Mekanizması Programı (S), TÜBİTAK Mekanizması (SAYEM) kapsamında öncelikli programı çerçevesinde dört sektörlere özel önem verilerek konsorsiyumun ürünleştirme firma konsorsiyumlarının programlarının izleme süreçleri yüksek teknolojili ürün yürütülecektir. geliştirme ve ticarileştirmesi desteklenecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Patent Tabanlı Teknoloji Tedbir 351.3. Ar-Ge ve (S), TUBITAK, Üniversiteler Transferi Desteği ile yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile üniversitelerde, araştırma korunan teknolojilerin kurumlarında ve teknoloji lisanslama veya devir yolu ile geliştirme bölgelerinde Türkiye'de yerleşik firmalara geliştirilen patentli aktarılması sağlanacaktır. teknolojilerin sanayiye aktarılması sağlanacaktır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Kamu kurumlarında ihtiyaç Tedbir 351.5. Öncelikli (S), TÜBİTAK duyulan kritik bileşenlerin, sektörlerde ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların cihazların ve malzemelerin ve malzemelerin ihtiyaç ihtiyaç makamı kamu makamı kamu kurumlarının eş kurumlarının eş finansmanıyla finansmanıyla geliştirilmesi geliştirilmesi için ilgili kamu sağlanacaktır. kurumları ile işbirliği protokolleri imzalanarak projeler desteklenecektir. Yenilikçi girişimcilik desteklenecek ve büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar- Ge işbirlikleri geliştirilecektir. Bu çerçevede, büyük firmaların, sektörlerindeki Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin gelişiminde öncü rol oynayarak yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.352 Tedbir 352.1. Büyük Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 5746 sayılı Kanun firmaların sektörlerindeki (S), Hazine ve Maliye çerçevesinde yayımlanacak girişimleri desteklemesine Bakanlığı, Kalkınma Bankası, Girişim Sermayesi Fonlarına yönelik girişim sermayesi KOSGEB, TUBITAK, Katılıma ve Girişim Sermayesi benzeri fonlar kurması teşvik Uygulamalarına Dair edilecektir. Yönetmelik kapsamında çağrıya çıkılarak girişim sermayesi Fonlarının kurulması teşvik edilecektir. Tedbir 352.2. Büyük Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (o | 1. Çağrılı olarak yürütülen firmaların; tedarikçisi (S), KOSGEB, TÜBİTAK, İlgili (| Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri konumundaki KOBİ'lerin, Ar- | STK'lar için KOBİ Destekleme Ge projelerini yönlendirdiği ve Programı başvuruya sürekli eş-finansman sağladığı bir açık hale dönüştürülecek, destek programı desteklenen projelerin izleme oluşturulacaktır. ve değerlendirme faaliyetleri sürdürülecektir. Tedbir 352.3. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Bireysel Genç Girişim teknoloji düzeyi yüksek ürün | (S), TÜBİTAK Programı (BiGG) kapsamında ve hizmetleri geliştirebilen iki çağrı açılacak ve uygun başlangıç firmaları ilk aşaması görülen projelere teknogirişim mentörlük desteği olacak şirketi kurulmasına yönelik şekilde aşamalı bir program sermaye desteği sağlanacaktır. çerçevesinde desteklenecektir. Küresel değer zincirinde daha yüksek katma değerli bir pay elde edilebilmesi amacıyla öncül araştırmaların ülkemizde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.353) Tedbir 353.1. Alanında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Firmalara Öncül Ar-Ge öncül bilimsel ve teknolojik (9), TUBITAK Laboratuvarları Destekleme bilgi üreten ulusal veya Programının tanıtımı yapılacak uluslararası firmaların ve alınacak başvurular Türkiye'de kuracağı öncül Ar- değerlendirmeye tabi Ge laboratuvarları tutulacaktır. desteklenecektir. 2. Program kapsamında desteklenmekte olan projelerin izlemesi gerçekleştirilecektir. Tedbir 353.2. İmalat Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı o | 1. Hızlandırıcı ve ışınım sanayiinde hızlandırıcı ve (5), Strateji ve Bütçe teknolojileri alanındaki ışınım teknolojilerinin Başkanlığı, TÜBİTAK, araştırma altyapıları, kullanımının artırılması TENMAK, Üniversiteler performansları dikkate alınarak amacıyla yurt dışı ve yurt içi desteklenecektir. araştırma merkezlerindeki 2. Uluslararası araştırma çalışmalara katılım sağlanacak merkezlerindeki çalışmalara ve sanayicilerin bu alanda katkı ve katılım sağlanacaktır. etkinliğinin artırılması desteklenecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2021 2022(1) 2023 (2)

Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı | | Yüzde 70,7 71,7 72,0 Ar-Ge Personeli Içinde Özel Sektörde Yüzde 67,4 68,5 69,0 İstihdam Edilenlerin Payı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.8. Kritik Teknolojiler

a) Amaç

Öncelikli sektörlerde ve alanlarda teknolojik dönüşümün sağlanabilmesi ve rekabet gücünün artırılması amacıyla önümüzdeki dönemde yüksek katma değer oluşturması beklenen kritik teknoloji alanlarında teknoloji üretme ve adaptasyon yeteneğinin geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

m N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Kritik teknolojilerde insangücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 356.1. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Alan bazlı üniversite teknoloji alanlarına yönelik (S), TÜBİTAK, YÖK, yetkinlik analiz çalışması ihtiyaç duyulan yetenek ve Üniversiteler güncellenecek ve alan bazlı yetkinlikler yapılacak bir firma yetkinlik analiz analiz çalışması ile çalışmaları gerçekleştirilecektir. belirlenecektir. Tedbir 356.3. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yurt Dışı Lisansüstü Burs teknoloji alanlarında yetkinliği | (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Programı kapsamında kanıtlanmış yurt dışı eğitim TÜBİTAK, YÖK başvurular alınacak ve kurumlarına diğer alanlara öğrenciler desteklenecektir. göre farklılaşan destek miktarlarıyla lisansüstü öğrenci gönderilmesine yönelik burs programları oluşturulacaktır. Tedbir 356.4. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Konuk veya Akademik İzinli teknolojilerde ihtisaslaşmış (S), Çalışma ve Sosyal (Sabbatical) Bilim İnsanı programı olan üniversitelerde | Güvenlik Bakanlığı, TÜBİTAK, Destekleme Programı yurt dışından yetkin YÖK, Üniversiteler kapsamında yılda altı kez akademisyen ve başvuru alınacak ve uygun araştırmacıların kısmi zamanlı görülen araştırmacılar olarak çalışması teşvik desteklenecektir. edilecektir. Kritik teknolojilerde araştırma altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.357) Tedbir 357.1. Kritik Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Yapay zekâ, robotik, yüksek teknolojilerde ihtisaslaşmış (S), Sanayi ve Teknoloji başarımlı hesaplama, fotonik, programı olan üniversitelerin | Bakanlığı siber güvenlik, biyoteknoloji, laboratuvar altyapısının bu kuantum ve katmanlı imalat teknolojilere yönelik Ar-Ge başta olmak üzere kritik çalışmalarının ihtiyaçlarına teknoloji alanlarında devam göre geliştirilmesi eden araştırma altyapı sağlanacaktır. projeleri desteklenecektir. Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358) Tedbir 358.1. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. BiGG Yeşil Büyüme çağrısı teknoloji alanlarında yenilikçi | (S), TÜBİTAK başvuruları değerlendirilecek girişimcilere özel Ar-Ge ve sanayinin yeşil destek programı dönüşümüne katkı sağlayacağı oluşturulacaktır. değerlendirilen projeler desteklenecektir. Tedbir 358.2. Büyük ölçekli | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı || 1. 1505 Üniversite-Sanayi firmaların ürün geliştirmeye (S), TÜBITAK, Üniversiteler İşbirliği Destek Programı yönelik olarak kritik teknoloji çerçevesinde büyük ölçekli alanlarında yapacağı Ar-Ge şirketlerin 6550 sayılı Kanun çalışmalarını üniversite veya kapsamındaki araştırma kamu araştırma kurumlarıyla altyapıları başta olmak üzere gerçekleştirmesi halinde, araştırma kurumlarıyla ortak projenin girişimciye yansıyan proje yapmalarına yönelik en maliyetinin belirli bir bölümü az beş etkinlik kamu tarafından düzenlenecektir. karşılanacaktır. 2. 1515 Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Destekleme Programı çerçevesinde araştırma kurumlarıyla ortak başvuru sunulması hususunda bilgilendirme ve tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecekür. Tedbir 358.3. Özel sektörün | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | | 1. Sanayi Yenilik Ağ kritik teknolojilerde (S), TÜBITAK Mekanizması (SAYEM) yürüteceği ortak Ar-Ge programı çerçevesinde kritik projelerine, altyapı teknoloji alanlarında kullanımına ve insangücü desteklenen projelerin yetiştirilmesine yönelik değerlendirme ve izleme oluşturduğu işbirlikleri süreçleri yürütülecektir. desteklenecektir. 2. Sanayi Doktora Programı kapsamında kritik teknolojilerde doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Tedbir 358.4. Kritik Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. İkili ve çok taraflı işbirlikleri teknoloji alanlarında Ar-Ge ve | (S), TÜBITAK kapsamında özel sektöryenilik işbirliği yapılacak üniversite; özel sektör-özel stratejik ülkeler belirlenecek, sektör işbirliklerini içeren, Arbu ülkeler ile özel sektör- Ge ve yenilik projelerinin üniversite; özel sektör-özel desteklenebilmesi amacıyla sektör işbirliklerini içeren ikili uluslararası çağrılara ve çoklu Ar-Ge ve yenilik çıkılacaktır. işbirlikleri desteklenecektir. 2.2.1.2. Öncelikli Sektörler 2.2.1.2.1. Kimya

a) Mevcut Durum

Kimya sanayiinde üretim 2021 yılında yüzde 20,9 artmıştır. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 10,5 artış göstermiştir. Kimya sanayiinde 2021 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 47,1 artarak 39,2 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 39,3 artarak 13,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılının Ocak-Ağustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 43,3, ithalat ise yüzde 33 artmıştır. İmalat sanayii içerisinde 2021 yılı itibarıyla yüzde 19 pay ile en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır. Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücünün ve yeni yatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır. Tablo TI: 7- Kimya Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 (2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (1) BA aş 3 1477 23) 15728) İhracat (2) Mio ARD Dolan) 9769 9 8700 13514 8458 Oo 12123 İthalat () Ma AD Dalan) 2250 76 26680 39 184 24460 32532 Kapasite Kulanm oo j3 7426 78,48 78,03 77,62 Oranı (Yüzde) aynak: TÜİK, TCMB

1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015-100) yansıtmaktadır.

2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir.

3) Ocak-Temmuz

Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış olup bölgede yer alacak yatırımcıların belirlenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Yatırımcıların belirlenmesinin ardından, onaylı imar ve parselasyon planları çerçevesinde altyapı projeleri vb. çalışmalar tamamlanarak yönetici şirket ile koordinasyon içerisinde bölgenin kademeli olarak yatırımcılara hazır hale getirilmesi planlanmaktadır. Bölgede gerçekleştirilmesi planlanan Polipropilen Üretim Tesisi yatırımının ön yer tahsisi yapılmış olup söz konusu tesisin temel atma töreni 2021 yılı Ekim ayında gerçekleştirilmiştir. 1,7 milyar ABD doları tutarında yatırımla ülkemizde özel sektör tarafından hayata geçirilen en büyük yatırımlardan biri olması planlanan tesisle ülkemizin polipropilen ithalatının yüzde 20'sinin ikame edilmesi hedeflenmektedir. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün Kırka tesislerinde üretilen bor ürünlerinin sıvı atıklarında bulunan lityum karbonat üretimine yönelik 10 ton/yıl kapasiteli pilot tesis kurularak 2020 yılı Aralık ayında açılışı gerçekleştirilmiştir. Önümüzdeki dönemde toplam 700 ton/yıl kapasiteli tesis kurulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda Kırka'da 600 ton/yıl ve Bandırma/Balıkesir'de 100 ton/yıl kapasiteli Lityum Karbonat Üretim Tesisi kurulması için gerekli etüt ve projelendirme çalışmalarına devam edilmektedir. Ayrıca, üretilen lityum karbonatın lityum iyon batarya üretiminde kullanılması için Aspilsan ve Aselsan ile işbirliği anlaşması yapılmıştır.

b) Amaç

Kimya sektöründe katma değeri yüksek, çevre dostu ve rekabetçi ürünlerin üretilebildiği, sürdürülebilir, ileri teknoloji kullanan, koordineli yatırımların yapılması ve böylece ülkemizin ithalat bağımlılığının azaltılması, sektörün dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kimya sektöründe; ara girdi ithalatı azaltılarak, yüksek katma değerli, insan ve çevre sağlığına duyarlı ürünlerin üretim ve ihracatı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.360) Tedbir 360.3. Ferrobor, Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Ferrobor Üretim Tesisinin inşaat Bor Nitrür ve Bor Karbür Bakanlığı (S), Eti Maden ilerlemesinde yüzde 70 oranına üretecek tesislerin İşletmeleri Genel ulaşılacaktır. tamamlanarak faaliyete Müdürlüğü geçmesi sağlanacaktır. Rafine bor ürünleri üretim miktarı, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilerek, geliştirilen ürünlerin satış ve pazarlama faaliyetlerinin artırılması sağlanacaktır. Tedbir 360.5. Teknolojik Sanayi ve Teknoloji 1. Öncelikli teknoloji alanlarında ileri ürünlerin bileşenlerinde Bakanlığı (5), TÜBİTAK malzemelere yönelik gerçekleştirilmiş kullanılan ileri malzemelere ihtiyaç analizi çalışmasının çıktıları yönelik ihtiyaç öngörüleri TÜBİTAK'ın çağrı planına entegre edilerek belirlenecek, bu ileri Ar-Ge ve yenilik projeleri desteklenecektir. malzemelerin yerli Ar-Ge ve üretimleri için destek sağlanacaktır. Kimya sektörünün Ar-Ge ve sürdürülebilirlik kabiliyetini artıracak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.361) Tedbir 361.3. Kimyasal 1. Çalışma ve Sosyal 1. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Maddelerin Kaydı, Güvenlik Bakanlığı (5) ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Değerlendirmesi, İzni ve Yönetmelik kapsamında denetim süresi Kısıtlanması Hakkında gelen kuruluşlarda denetimler Yönetmelik ve Büyük gerçekleştirilecektir. Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Hakkında Yönetmeliğin gerektirdiği uyum için sektör desteklenecektir. 2.2.1.2.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz

a) Mevcut Durum

Türkiye ilaç pazarı, 2021 yılında hastane ve eczanelerde değer bazında yüzde 28,8 büyüme ile 61,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Kutu bazında ise yüzde 7,1 büyüme ve 2,3 milyar kutu satış miktarıyla pandemi öncesi seviyesine dönmüştür. Sağlık Endüstrileri Yönlendirme Komitesi çalışmaları devam etmektedir. İlaç alanında yürütülen yerelleşme çalışmaları kapsamında; imal ilaç durumu 2016 yılında kutu bazında yüzde 75 iken 2019 yılında yüzde 87,6'ya, değer bazında ise yüzde 42 iken yüzde 51,7'ye ulaşmıştır. Covid-19 pandemisinin etkisiyle birlikte 2020 yılı sonrası pazardaki imal ilaç oranı, kutu bazında yüzde 87, değer bazında yüzde 50 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise pazardaki imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 88'e, değer bazında ise yüzde 52 seviyesine ulaşmıştır. Uygulanan politikalar sonucunda; üretim tesislerimizin kapasite kullanım oranı artmakta buna bağlı olarak da istihdamda artış yaşanmaktadır. Tablo TI: 8- İlaç Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (1) 1236 oo 139,6 153 o 1555 148,1(3) 177(3) İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 1316 o(1440 1833 1899 1159 1155 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 4844 5262 5331 7175 5080 3286 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 70,79 70,92 69,89 70,82 70,52 77,61 Kaynak: TUİK, TCMB ğ

1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir.

3) Ocak-Temmuz

Dünya tubbi cihaz pazarı yaklaşık 450 milyar ABD doları olup Türkiye tıbbi cihaz dış ticaret hacmi 3 milyar ABD doları düzeyindedir. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün dış ticaret hacmi son beş yılda yüzde 31 artış göstermiştir. Sektör ihracatı, bu artışa uyumlu olarak son beş yılda yüzde 150 oranında artmıştır. 2021 yılında ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 50'yi aşmıştır. Tıbbi cihaz mevzuatının yeni Avrupa Birliği tıbbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde tam uyum statüsü korunarak yeni mevzuat 02/06/2021 tarihinde yürürlüğe girmiş olup bir yılı aşkın süredir uygulanmaktadır. Covid-19 pandemisi ilaç ve tıbbi cihaz sektörlerinin kapasitesinin ve çeşitliliğinin, acil durumlara hızlı yanıt vermedeki yeteneği ile Ar-Ge faaliyetlerinin önemini ortaya koymuştur. Aşı, ilaç, koruyucu ekipman ve tıbbi cihazlarda yerelleşme politikalarına gereksinim daha belirgin hale gelmiştir. Pandemi sürecinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de aşı geliştirme çalışmaları yapılmış, yerli ve milli inaktif aşı TURKOVAC geliştirilmiştir.

b) Amaç

İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İlaç ve tıbbi cihaz sanayiinde TÜSEB yetkinlikleri artırılarak Ar-Ge, üretim ve eğitim faaliyetleri yanında Start-Up'ları fonlayacak, simülasyon merkezleri oluşturacak, gerektiğinde şirket yapısıyla diğer şirketlerle ortaklıklara girecek, sağlık vadisi ve sağlık teknolojileri geliştirme bölgesi oluşturmada liderlik yapacak ve ihracat odaklı daha yüksek katma değerli ürünler geliştirilmesini sağlayacaktır. (Kalkınma Planı p.363) Tedbir 363.1. İlaç ve ubbi | Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kurulacak Sağlık Vadisi bünyesinde teknolojiler alanında, bulunacak paydaşlar ile TÜSEB Türkiye ülkemizin Ar-Ge ve üretim Biyoteknoloji Enstitüsünün sahip olduğu kapasitesini geliştirmek altyapı ve bilgi birikiminin paylaşılması üzere üniversiteler, araştırma merkezleri, amacıyla uygun platformlar laboratuvarlar, teknoloji oluşturularak iş birliği olanakları firmaları, uygulama sağlanacaktır. merkezleri, hekim ve mühendisler gibi sektörün tüm paydaşlarının yer aldığı entegre bir sağlık ekosistemi olarak Sağlık Vadisi hayata geçirilecektir. Tedbir 363.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Biyoteknolojik Ar-Ge çalışmaları Endüstrileri Dönüşüm ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz | kapsamında ilaç ve tıbbi cihaz alanında Araştırma Platformu Kurumu faaliyet gösteren girişimci, akademisyen, aracılığıyla ilaç ve tıbbi yatırımcı, sanayicileri bir araya getirecek cihaz alanında yeni nesil sempozyum/çalıştay/yarışma sağlık girişimcileri havuzu düzenlenecek ve bu şekilde sağlık ve oluşturulacak ve çeşitli biyoteknoloji girişimcileri ödüllendirilerek etkinliklerle girişimci, teşvik edilecektir. sanayici ve yatırımcılar bir araya getirilecektir. Tedbir 363.5. Başta Sanayi ve Teknoloji 1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelerdeki Bakanlığı (S), Üniversiteler, | üniversitelere, Teknoloji Transfer araştırmacılara yönelik Teknoloji Transfer Ofisleri, | Ofislerine, STK'lara ve sanayi kesimine olmak üzere ilgililere STK'lar yönelik olarak sınai mülkiyet hakları ve ticarileşme sürecinin ticarileşme konularında bilgilendirme hızlandırılması için teşvik ve programları düzenlenecektir. fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir. Biyoteknolojik ilaçlar gibi yüksek teknoloji gerektiren alanlar başta olmak üzere Ar-Ge, üretim, nitelikli insan kaynağı ve mevzuat konularında ülkemizde gerekli ekosistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.364) Tedbir 364.4. Sağlık Bakanlığı (S) TAŞI Ar-Ge'sinde çalışabilecek araştırmacı Biyoteknolojik ilaçlara yetkinliğinin geliştirilmesine yönelik olarak yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin Ar-Ge personeli eğitim programları artırılması amacıyla, altyapı düzenlenecektir. ve yetkinliklerin 2. İlaç ve aşı alanında desteklenen geliştirilmesi sağlanacaktır. projeler doğrultusunda pre-klinik aşaması başarıyla tamamlanan ilaç ve aşı adaylarından uygun görülenlerin klinik çalışmaları desteklenecektir. 3. Sağlık teknolojileri alanında yürütülen/desteklenen projelerin Faz 1, II ve II aşamalarının devamı sağlanacaktır. 4. TÜSEB bünyesinde kurulan Biyoteknolojik İlaç ve Aşı Ar-Ge Eğitim Merkezi (BİYAŞAM)'nde, biyoteknolojik ilaçlara yönelik Ar-Ge faaliyetleri kapsamında görev alacak nitelikli personelin yetiştirilmesi için eğitimler düzenlenecektir. Klinik araştırmalarda ülkemizin bölgede lider ülke konumuna gelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366) Tedbir 366.1. Ruhsat Sağlık Bakanlığı (S), Sosyal | 1. Klinik Araştırmalar Koordinasyon öncesinde yapılan klinik Güvenlik Kurumu, Türkiye Merkezi aracılığıyla ruhsat öncesinde araştırmaların koşul İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu | yapılan klinik araştırmaların koşul aranmaksızın Ar-Ge faaliyeti aranmaksızın Ar-Ge faaliyeti kapsamına kapsamına alınması alınabilmesi için kamu kurumlarıyla ilgili sağlanacak, klinik mevzuatlara yönelik uyumlaştırma araştırmaların Ar-Ge çalışmalarına katkı sağlanacaktır. destekleri farklılaştırılacaktır. Tedbir 366.2. Klinik Sağlık Bakanlığı (S), 1. BİYAŞAM'da, İyi İmalat Uygulamaları araştırma öncesi ilaç ve Türkiye İlaç ve Tıbbi (üst-akım ve alt-akım prosesleri) ve İyi tıbbi cihaz Ar-Ge Cihaz Kurumu Laboratuvar Uygulamaları eğitimleri çalışmalarının düzenlenecektir. yapılabilmesi için 2. Pre-klinik araştırma merkezlerinin uluslararası tanınır İyi sürdürülebilir olması için bilimsel ve Laboratuvar Uygulamaları teknik destek sağlanacaktır. sertifikasına sahip preklinik araştırma merkezleri kurulacaktır. Tedbir 366.3. Klinik Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık okuryazarlığının artırılmasına araştırma taraflarının ve Türkiye İlaç ve Tıbbi yönelik basılı-görsel, sosyal medya ve kamuoyunun klinik Cihaz Kurumu, Diyanet klasik eğitim süreçleri (müze, yaparaştırmalar konusunda İşleri Başkanlığı öğren, öğrenci kampı) hazırlıkları farkındalık düzeyi gerçekleştirilecektir. artırılacaktır. 2. Bilgisayar Destekli Tanı sistemlerinin klinik araştırma süreçleri konusunda araştırmacılara yönelik farkındalık eğitimi düzenlenecektir. Tedbir 366.5. Klinik Sağlık Bakanlığı (5) 1. Avrupa Araştırma Altyapısı araştırmalarda uluslararası Konsorsiyumu (ECRIN)'na üyelik ile ilgili desteklerden (AB fonları çalışmalara devam edilecektir. ve NIH fonları gibi) alınan payın artırılması için uluslararası düzeyde Türkiye'nin görünürlüğünü artıracak ağlara Üyelikler sağlanacaktır. 2.2.1.2.3. Elektronik

a) Mevcut Durum

Elektronik sektörünün üretimi 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 18,8; 2022 Ocak- Temmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 26,3 artış göstermiştir. Sektörün kapasite kullanım oranı 2021 yılında bir önceki yıla göre 0,6 puan, 2022 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,7 puan artmıştır. 2021 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 15,5 ithalatı yüzde 9,3 artış göstermiştir. 2022 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,2 ithalat ise yüzde 5,1 artmıştır. TABLO 11: 9- Elektronik Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (1) 138,8 165,5 170,2 202,0 154,1(3) 194,6(3) İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 2 798 2 767 2364 2731 1691 1712 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 13134 12047 13 606 14 869 9523 10 005 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,2 76,1 79,2 79,8 79,9 80,6 Kaynak: TÜİK, TCMB ği

1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir.

(3) Ocak-Temmuz

b) Amaç

Elektronik sektöründe Ar-Ge'ye dayalı rekabetçi üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır. 2.2.1.2.4. Makine-Elektrikli Teçhizat

a) Mevcut Durum

Makine sanayiinde 2021 yılı yurt içi üretimi 28,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayi üretimi bir önceki yıla göre yüzde 12,8 artmıştır. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde üretim endeksi ortalaması 154,9 olarak gerçekleşmiş olup 2021 yılının aynı dönemine göre yüzde 13,8 artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2021 yılında yüzde 74,6 olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayiinde ihracat 10,6 milyar ABD doları düzeyinden 2021 yılında yüzde 28 artarak 13,6 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Sektör ithalatı 2021 yılında yüzde 27,7 artarak 22,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde sektör ihracatı yüzde 13,6; ithalatı ise yüzde 13,4 artmıştır. Pompa-kompresör, kaldırmataşıma, genel amaçlı makineler, metal işleme, tekstil-giyim ve diğer özel amaçlı makineler ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Ayrıca, yurt içi talebe bağlı olarak pompakompresör, rulman-dişliler, genel amaçlı makineler, metal işleme, metalürji ve inşaatmaden makineleri ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Tablo II: 10- Makine Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (0) 110,6 103,7 112,5 144,1 136,1(3) 154,9(3) İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 10333 11156 10599 13565 8 729 9912 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 18788 14713 17656 22545 14365 16 285 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 74,6 68,1 65,9 74,6 74,0 75,5 Kaynak: TÜİK, TCMB

1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015-100)

(2) ISIC Rev. 4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) (3) Ocak-Temmuz Elektrikli teçhizat sektöründe 2021 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 19; ithalat yüzde 24, ihracat yüzde 30 artmıştır. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre; ithalat yüzde 1,7 ve ihracat yüzde 7,9 artmıştır. Sektörel üretim endeksi 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,7 artış göstermiştir. Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında 2022 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 15,5 artmış ihracat ise yüzde 7,7 azalmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde altı ana üründe iç satışlar miktar bazında yüzde 6 düşmüştür. TABLO II: 11- Elektrikli Teçhizat Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos | 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (1) 104,9 104,3 107 127 1226(3) 124,7(3) İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 11109 11305 11292 14657 9 389 10 128 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 9 368 8351 9227 11404 7 497 7 624 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 75 73,7 71 77,9 78,9 75,6 Kaynak: TUİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015100)

(2) ISIC Rev. 4 Sınıflamasına Göre Cari Fiyatlarla (ABD Doları) (3) Ocak-Temmuz

b) Amaç

Makine ve elektrikli teçhizat sektörlerinde rekabetçi ve verimli yerli üretim altyapısının geliştirilerek küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| al , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu alımları ve düzenlemeleri yoluyla yerli üretim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.377) Tedbir 371.1. Sektörde Sanayi ve Teknoloji 1. Kümelenme Destek Programı sınırlı sayıda desteklenen Bakanlığı(S), Ticaret Yönetmeliği ve ilgili alt düzenlemelere kümelenmenin geliştirilmesi | Bakanlığı ilişkin mevzuat değişikliği çalışmaları doğrultusunda 5 adet büyük tamamlanmış olup çağrıya çıkılacaktır. ölçekli makine kümelenme 2. Çağrı kapsamında makine programı uygulamaya sektöründe faaliyet gösteren geçirilecektir. kümelenme teşebbüslerine hibe desteği verilecektir. Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.378) Tedbir 378.2. Sanayi ve Teknoloji 1. Kümelenme Destek Programı Transformatör ve elektrik Bakanlığı (S), İlgili Yönetmeliği ve ilgili alt düzenlemelere motoru üretiminde Kurum ve Kuruluşlar ilişkin mevzuat değişikliği çalışmaları kullanılan ve stratejik bir tamamlanmış olup Program ürün olan silisyumlu sacın kapsamında açılacak çağrıyla bu ülkemizde ileri teknolojiyle alanlar desteklenecektir. üretimine yönelik Ar-Ge çalışmaları ve kümelenme faaliyetleri desteklenecek, bu alanda yatırım modeline yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2.2.1.2.5. Otomotiv

a) Mevcut Durum

Dünya otomotiv sanayiinde 2021 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 3,1 artışla 80,1 milyon araç üretilmiştir. Otomobil üretimi yüzde 57,1 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 71,2'sini oluşturmuştur. Otomobil üretimi yüzde 2,0 artmıştır. Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2021 yılında yüzde 1,7 azalarak 1,3 milyon olmuştur. Otomotiv sanayiinin kapasite kullanım oranı yüzde 64,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 8,4 azalarak 783 bin olmuştur. 2021 yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 2,9 azalarak 773 bin olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında 565 bin otomobil ihraç edilmiş, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 2,2 artarak 937 bin olmuştur. Üretimde ihracatın payı yüzde 73,4'e yükselmiştir. Aynı yılda 336 bini otomobil olmak üzere 426 bin araç ithal edilmiştir. 2021 yılında otomotiv sanayii genelinde 26,8 milyar ABD doları ihracat, 19,7 milyar ABD doları ithalat gerçekleştirilmiş, 7,1 milyar ABD doları dış ticaret fazlası sağlanmıştır. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde, otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,3 artmış; otomobil üretimi yüzde 3 azalmıştır. Otomotiv sanayii yurt içi pazarı ise 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 7,5 azalmıştır. Aynı dönemde adet olarak otomotiv sanayi ithalatı yüzde 8,6, ihracatı yüzde 0,7 azalmıştır. TABLO II: 12- Otomotiv Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (Adet) 1550150 1461244 1297854 1276140 814 668 833 146 Üretim (Endeks) (1) 120,7 114,8 106,9 120,4 1128(3) 131,6(3) İhracat (2) (Milyon ABD Doları) 28 532 28 656 23 696 26 771 17 196 17 592 İthalat (2) (Milyon ABD Doları) 18 220 14 060 19035 19 693 13300 12890 Kapasite Kullanım Oranı 78,6 709 65,5 64,5 617 64,5 (Yüzde) Kaynak: TÜİK, OSD Otomotiv Sektörü Aylık Değerlendirme Raporları ve Otomotiv Sanayii Üretim Bültenleri

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015-100)

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına Göre Cari Fiyatlarla (ABD Doları) Dış Ticaret

(3) Ocak-Temmuz

b) Amaç

Yüksek teknolojiye dayalı yerli marka araç üretimi ile rekabet gücü yüksek tedarik sanayiinin geliştirilerek uluslararası pazar payının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Ni ki Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Rekabet gücünün geliştirilmesi için otomotiv destek programı hayata geçirilecektir. Programla; sensör, batarya, yakıt hücresi ve yazılım gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.382) Tedbir 382.2. İç ve dış Sanayi ve Teknoloji 1. Yerli marka araçların öncelikli pazarın ihtiyaçlarına yönelik Bakanlığı (5) kullanımına yönelik firma tanıtım yerli marka araç projesiyle faaliyetleri yürütülecektir. markalaşma özendirilecektir. Tedbir 382.5. Otomotiv Sanayi ve Teknoloji 1. Otomotiv sektörü ile ilgili diğer sektörü ile elektronik, yazılım, | Bakanlığı (S), İlgili Özel (| sektörler arasındaki işbirliğine elektrikli makine, ana metal ve | Sektör Kuruluşları yönelik organizasyonlar savunma gibi diğer sektörlerle desteklenecektir. işbirliği ve bütünleşme sağlamaya yönelik tedbirlerin alınması kapsamında bilgi paylaşım organizasyonları desteklenecektir. Dijitalleşmeye ve teknolojik gelişmelere uyum sağlayabilecek üstün donanımlı işgücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. Otomotiv Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Otomotiv sektörüne yönelik iş meslek ve teknik liselerinde Sanayi ve Teknoloji birliği protokolleri imzalanacak ve sektörün, karar alma Bakanlığı, İlgili Özel mevcut protokollerin çalışmaları organlarında yer alması Sektör Kuruluşları takip edilecektir. sağlanacaktır. Tedbir 383.2. Otomotiv Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Otomotiv sanayiinin yoğunlaştığı sanayiinin yoğunlaştığı Sanayi ve Teknoloji illerde iş gücü ihtiyacını karşılamak Kocaeli, İstanbul, Bursa, Bakanlığı, İl İstihdam ve | için eğitim alan ve dalları açılacaktır. Sakarya, Ankara, İzmir, Mesleki Eğitim Kurulları Aksaray, Adana illerindeki nitelikli işgücü ihtiyacını karşılamak için otomotiv endüstri meslek liseleri ve meslek yüksekokullarının bu bölgelerde açılması ve kapasitelerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. Yeni nesil araçlar için uygun altyapı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.385) Tedbir 385.1. Alternatif güç | Sanayi ve Teknoloji 1. Elektrikli araçlar için şarj sistemli araçlara yönelik etkin | Bakanlığı (S), Ulaştırma altyapısının gelişimi takip edilecek bir altyapı kurulmasına ilişkin ve Altyapı Bakanlığı ve destek programı çalışılacaktır. araştırma yapılacaktır. 2. Elektrikli Araç Şarj İstasyonlarının Yer Seçiminin Belirlenmesi ve Simülasyon Programının Oluşturulması Projesi yapılacaktır. Tedbir 385.5. Yurt içinde Sanayi ve Teknoloji 1. Elektrikli otobüslerin uygun üretilen elektrikli otobüslerin Bakanlığı (5), Ulaştırma finansman ile alınmasına yönelik şehir içi ve şehir dışı ve Altyapı Bakanlığı, model geliştirilecektir. taşımacılıkta kullanımının Hazine ve Maliye yaygınlaştırılmasına dönük Bakanlığı destek ve düzenlemeler yapılacaktır. 2.2.1.2.6 Raylı Sistem Araçları

a) Mevcut Durum

Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı fırsatlar sunması sebebiyle hem kent içi hem de şehirlerarası ulaşımda yaygın olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Ülkemizde de demiryolu ve kent içi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bugüne kadar tamamlanan projelerde kullanılan araçlar yurtdışı merkezli firmalardan tedarik edilmiştir. Demiryolu ve kent içi ulaşım sektöründe hala büyük miktarda proje stoku bulunmaktadır. Kaynakların yurtdışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem aracı sanayinin gelişimi ve daha sonraki aşamalarda üretilen araçların ihracatıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir. Ülkemizde farklı nitelikte raylı sistem aracı üreten firmalar bulunmasına rağmen kapasite kullanım oranları oldukça düşük düzeyde kalmakta, çoğunlukla yabancı firmaların lisanslarıyla araç üretilmektedir. Bu kapsamda ülkemizde raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklı firmalara dağılmış durumdadır. Raylı sistem araçlarında yerli üretimin geliştirilmesine ilişkin önemli çabalar bulunmasına rağmen bu konuda koordinasyon görevi üstlenerek üretim ve talep planlaması yapabilecek yetkilere sahip bir yapı bulunmadığından raylı sistem araçlarının temininde belediyeler ile kurum ve kuruluşların birbirinden bağımsız hareket ederek araç temin ettikleri dikkat çekmektedir. Öte yandan, raylı sistem araçlarının yerli ve milli bir şekilde ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak üretilmesi amacıyla kurulan ve yapılanmasını tamamlayan TÜRASAŞ'ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayiinde küresel ölçekte bir üretici konumuna gelmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, TÜRASAŞ bünyesinde 160 km/sa hıza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montajı ve fabrika testleri tamamlanmış olup sertifikasyon çalışmalarının bitmesini müteakip üç adet tren seti teslime hazır hale gelecektir. Bu projeyle geliştirilen altyapı, teknoloji ve yetkinlikle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Seti projesinin 2023 yılında hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. 2021 yılında tasarım ve prototip çalışmalarına başlanılan Milli Banliyö Tren Seti projesinin yine 2023 yılında tamamlanarak üretilecek setlerin Gaziray projesinde kullanılması planlanmaktadır. Diğer taraftan, TÜRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve prototip çalışmaları devam etmektedir. TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanılması hedeflenmektedir. TÜRASAŞ tarafından tasarım, sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarının ihracatına devam edilmektedir.

b) Amaç

Raylı sistem araçları ile kritik bileşenlerinin yerli imkânlarla üretilmesine yönelik yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu alanda milli markanın oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Raylı sistem araçlarının yerli üretiminde ilgili kuruluşlar arasında eşgüdümün ve yerli katma değere ilişkin takibin sağlanması amacıyla Sanayileşme İcra Kurulu kararıyla, kamu kurumları ile belediyelerin üretilen milli araçları tedarik etmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.388) Tedbir 388.1. Sanayi Ulaştırma ve Altyapı 1. Türkiye genelinde raylı sistem araçları ve Teknoloji Bakanlığı, Bakanlığı (S), Sanayi ve | envanteri oluşturulacaktır. Ulaştırma ve Altyapı Teknoloji Bakanlığı, 2. Raylı sistemler alanında yerli firmaların Bakanlığı ile birlikte raylı | TÜRASAŞ, Yerel tasarım ve üretim kapasitesi ortaya sistem araçlarında Yönetimler çıkarılacaktır. envanter çalışması ile 3. Raylı sistem araçları konusunda kuruluş talep ve tedarik bazında talep ve ihtiyaç analizi çalışması planlaması yaparak yapılacaktır. Sanayileşme İcra Kuruluna sunacak; kamu alımları ve uzun vadeli sipariş yöntemlerine ilişkin karar Kurul tarafından verilecektir. Tedbir 388.2. Ulaştırma ve Altyapı 1. Kamu-özel üretim yapısı ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve | kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır. Bakanlığı tarafından raylı | Teknoloji Bakanlığı, sistem araçlarında TÜRASAŞ, Yerel mevcut envanterin Yönetimler tespiti, orta vadede oluşması beklenen talep ile tedarike ilişkin mevcut kamu-özel üretim yapısı ve kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır. Tüm raylı sistem araçlarının milli imkânlarla tasarımı ve yerli üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.389) Tedbir 389.1. Cer Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli elektrikli tren setinin TSI sistemi, boji, tren kontrol | Bakanlığı (S), TÜRASAŞ, | sertifikasyon çalışmaları tamamlanacaktır. sistemi, yolcu TÜBİTAK bilgilendirme sistemi, pnömatik sistemler, araç gövde tasarımı, sistem entegrasyonu, dişli kutusu başta olmak üzere raylı sistem araçlarındaki kritik bileşenlerin milli imkânlarla tasarlanması ve üretilmesi sağlanacaktır. Tedbir 389.4. 2023 Ulaştırma ve Altyapı 1. 225 km/sa hıza uygun Milli Hızlı Tren yılında milli yüksek hızlı Bakanlığı (5), Sanayi ve | Projesinin tasarım çalışmaları trenin prototipi Teknoloji Bakanlığı, tamamlanarak prototip çalışmalarında tamamlanacaktır. TÜBİTAK, TÜRASAŞ yüzde 40 düzeyinde ilerleme sağlanacaktır. Tedbir 389.5. 2023 Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli metro projesinin tasarımına yılında metro ve tramvay | Bakanlığı (5), Sanayi ve | başlanacaktır. üretimi dâhil olmak Teknoloji Bakanlığı, üzere tüm raylı sistem TCDD, TÜRASAŞ, Yerel araçlarında yüzde 80 Yönetimler yerlilik düzeyine ulaşılacaktır. Tedbir 389.8. Anadolu Üniversitesi (S), | 1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Ülkemizde üretilen yerli Eskişehir Teknik Test ve Araştırma Merkezinin yapımı raylı sistem araçlarının Üniversitesi, TCDD, TÜRASAŞ'ın ihtiyaçlarına cevap verecek kalite ve güvenilirlik TÜBİTAK, TÜRASAŞ ölçüde tamamlanacaktır. düzeyinin sürekliliğinin sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir. Tedbir 389.10. Milli Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli Banliyö Tren Seti prototipi Banliyö Tren Seti Bakanlığı (5), Sanayi ve | tamamlanacaktır. tasarımı tamamlanacak (| Teknoloji Bakanlığı, ve prototip üretimine TÜBİTAK, TÜRASAŞ başlanılacaktır. 2.2.1.3. Diğer İmalat Sanayii Sektörleri 2.2.1.3.1. Tekstil-Giyim-Deri Sanayii

a) Mevcut Durum

2021 yılında ihracat bir önceki yıla göre tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 28,9; 22,3 ve 39,3 artmıştır. Aynı dönemde ithalat sırasıyla yüzde 17; 16 ve 17,7 artmıştır. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat ve ithalat her üç sektörde de önemli oranda artmıştır. İhracattaki artış tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 5; 12,3 ve 22,4 olmuştur. Ithalattaki artış ise yine sırasıyla yüzde 48,3; 56,2 ve 41,1 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında üretim; tekstil, giyim, deri sektöründe sırasıyla yüzde 20,5; 24 ve 21,6 artmıştır. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre üç sektörün de üretimi artmış olup bu artışlar sırasıyla yüzde 2,7; 35,9 ve 41,9 olarak gerçekleşmiştir. Her üç sektörde de kapasite kullanım oranları 2021 yılında artmıştır. 2022 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre kapasite kullanım oranları her üç sektörde de önemli oranda artmış olup deri sektörünün kapasite kullanım oranları yüzde 60 seviyesindeki düşük seyrini devam ettirmektedir. TABLO II: 13- Tekstil-Giyim-Deri Sanayilerine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Tekstil Üretim (1) 110,3 112,6 113,5 136,8 128,6 (3) 132 (3) İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 11649 11506 11485 14802 9 464 9 508 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 4 861 4 610 4 009 4 690 2915 4323 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 79,4 78,6 69,0 79,3 80,1 78,7 Giyim Üretim (1) 112,7 120,6 112,7 139,7 125,6 (3) o 170,6(3) İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 16199 16354 15212 18598 11 748 13 196 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 1934 1573 1331 1544 913 1425 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 80,2 83,8 67 77,2 80,1 84 Deri Üretim (1) 116,8 121,2 106,2 129,1 115,66 (3) o 164,1(3) İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 1406 o0(1464 1182 1645 1 059 1296 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 1 195 1039 863 1016 668 942 | Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 58,8 61,5 55,2 62,0 63,1 67,1 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir. (3) Ocak-Temmuz 2.2.1.3.2. Metalik Olmayan Mineral Ürünler Sanayii

a) Mevcut Durum

Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, çimento sektöründe üretim 2021 yılında yüzde 9,2 artarak 78,9 milyon ton olmuştur. 2022 yılı Ocak-Haziran döneminde üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 10,3 azalarak 34,1 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında miktar bazında üretimin yüzde 22,5'i düzeyinde 17,7 milyon ton çimento ihracatı yapılmıştır. Harmonize sistem dış ticaret verisi kapsamında, çimento sanayi ihracatı değer olarak 2021 yılında yüzde 13,7 artarak 1,3 milyar ABD dolarına ulaşmış, 2022 yılı ilk yarısında da yüzde 29,7 artmıştır. Tablo II: 14- Çimento Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Haziran 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (Bin Ton) 72 544 56 966 72299 78 945 38 001 34 076 Üretim (2015 - 100) 98,4 77,2 98 107 - - İhracat (1) (Milyon ABD 692 930 112 1265 614 796 Doları) Ithalat (1) (Milyon ABD 7 7 72 77 3,1 39 Doları) Kapasite Kullanım Oranı 53,4 41,6 53,4 55,1 50,2 45 (2) (Yüzde) Kaynak: TÜRKÇİMENTO, TÜİK

1) TUİK, 4 basamaklı Harmonize Sistem koduna göre 2523 çimento ticareti verisidir.

(2) 2021 yılı altı aylık kapasite verisinden faydalanılmıştır. 2.2.1.3.3. Ana Metal Sanayii

a) Mevcut Durum

Dünya ham çelik üretimi 2021 yılında yüzde 3,7 artmış, 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,4 azalışla 1,1 milyar ton olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında ham çelik üretimi Kuzey Amerika ülkelerinde yüzde 16,5; Avrupa Birliği ülkelerinde yüzde 15,4 artmış, buna karşılık dünya ham çelik üretiminin yüzde 52,9'unu üreten Çin'de yüzde 3,0 azalmıştır. 2022 yılı Ocak-Temmuz dönemi ham çelik üretiminde, Orta Doğu ülkeleri hariç tüm bölgelerde azalış eğilimi görülmektedir. Türkiye 2021 yılında yüzde 12,7 oranında artış ve 40,4 milyon ton ham çelik üretimiyle dünyada yedinci büyük çelik üreticisi olmuştur. 2021 yılında Türkiye'nin nihai demir-çelik ürünleri tüketimi yüzde 13,2 artarak 33,4 milyon ton, nihai mamul üretimi ise yüzde 12,5 artarak 41,4 milyon ton olmuştur. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 6,9 azalışla 21,6 milyon ton ham çelik üretimi gerçekleşmiştir. 2021 yılında toplam demir-çelik ürünleri ihracatı miktar bazında yüzde 16,2, değer bazında yüzde 70,5 artmış, sırasıyla 24,7 milyon ton ve 25,1 milyar ABD doları olmuştur. Aynı yılda ithalat miktar bazında yüzde 22,1, değer bazında yüzde 70,4 artmış, sırasıyla 16,2 milyon ton ve 17 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı yedi aylık dönemde çelik ihracatı 2021 yılının aynı dönemine göre miktar bazında yüzde 5,0 azalarak 12,7 milyon ton, değer bazında yüzde 23,3 artarak 15,3 milyar ABD doları olmuştur. Çelik ithalatı ise miktar bazında yüzde 3,7 azalarak 9,7 milyon ton, değer bazında yüzde 26,8 artarak 11,9 milyar ABD doları olmuştur. TABLO II: 15- Demir-Çelik Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Temmuz Birim 2018 2019 (| 2020 2021 2021 2022 ar çelik Bin Ton 37312 33743 o 35810 40 360 23 246 21 638 Ham Çelik (2015-10) 118,4 1071 113,6 128,0 Üretimi İhracat NN 17668 Oo 16053 Oo 14708 Oo 25081 oo 12416 O 15309 i Milyon (OABD İthalat iyon ABD. 42797 0 10320 9959 A 16968 9380 o 11897 Kapasite Kullanım Yüzde 71,9 66,6 67,2 74,8 7,8 68,7(1) Oranı | Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Temel İstatistikler 2021, Mart 2021 Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Çelik Dergisi Şubat ve Eylül 2022, sayı:133, 140.

1) 2021 yılı 7 aylık kapasite verisinden faydalanılmıştır. 2.2.1.3.4. Gemi İnşa Sanayii

a) Mevcut Durum

Denizyolu taşımacılığı, karayolu taşımacılığına göre ortalama 6,5 kat, demiryolu taşımacılığına göre ise 3,5 kat daha ekonomiktir. Bunun yanında, deniz yoluyla çok büyük miktardaki yükler bir seferde ve güvenli taşınabilmektedir. Serbestleşen dünya ticaretinin etkisiyle bu avantajdan faydalanmak isteyen taşımacılık firmaları gemi inşa sanayiine talebi artırmış ve tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de gemi inşa sanayii önemli bir gelişme göstermiştir. Diğer taraftan son yıllarda dünya ticaretinde artan korumacılık eğilimleri ve Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen dünya ticareti, sektörü de olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuz etkilere rağmen 2021 yılında sektör üretim ve ihracatı artmıştır. 2022 yılı ilk sekiz ayında sektör üretimi azalmaya başlamış ancak ihracatı artmaya devam etmiştir. Tablo II: 16- Gemi İnşa Sanayine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2019 (2020 2021 2021 2022 Üretim (1) 1475 o 1666 Oo 2207 O 217,5(3) 175,03) İhracat (Milyon ABD Doları) (2) 1225 o 1474 Oo 2058 972 1105 İthalat (Milyon ABD Doları) (2) 855 506 952 766 718

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir.

(3) Ocak-Temmuz

2.2.1.3.5. Mobilya Sanayii

a) Mevcut Durum

Mobilya sektörünün üretimi 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 22,4; 2022 Ocak- Temmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12 artmıştır. Sektörün kapasite kullanım oranı 2021 yılında bir önceki yıla göre 6,4 puan artarken, 2022 yılı Ocak- Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 3,1 puan artış göstermiştir. 2021 yılında mobilya sektörünün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 25,6 artarken, ithalatı yüzde 11,6 artmıştır. 2022 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 12,8 ithalat yüzde 19,3 artmıştır. TABLO II: 17- Mobilya Sanayiine İlişkin Veriler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Üretim (1) 103,5 100,9 103,6 126,8 o 112,7(3) 126,2 (3) İhracat (Milyon ABD Doları) (2) (o 2653 3 068 3 069 3 852 2 445 2759 İthalat (Milyon ABD Dolar) (2) 516 473 432 482 316 376 Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) o 73,5 75,5 65,6 72 74,5 77,6 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015100) yansıtmaktadır.

(2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD Doları) gösterilmiştir. (3) Ocak-Temmuz 2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları 2.2.2.1. Tarım

a) Mevcut Durum

Tarımsal üretimin planlı bir yapıya sahip olması, gıda arz güvenliğinin sürdürülebilirliğinin sağlanması ve verimliliğin artırılması, iklim değişikliğinden kaynaklı olumsuzluklarla mücadele edilmesi, tarımda teknoloji kullanımının yaygınlaştırılması, gıdaya erişimle beraber yeterli ve dengeli beslenmenin gerekliliği konuları günümüz dünyasında önemini korumaktadır. Küresel barış ortamında ve Covid-19 sonrası dünya ekonomilerinde yaşanan sorunlar ülkelere gıda arz güvenliliğinin sağlanması, kendi kendine yetebilirlik ve üretim planlaması konularında daha fazla çalışılması gerektiğini göstermiştir. Tarımsal üretimde yüksek girdi maliyetleri, tedarik zincirlerinde aksamalar, ülkelerin gıda stoklarını artırma yönündeki eğilimler tarım ürünleri fiyatlarının artmasına ve hanehalkının yeterli gıdaya ulaşamamasına neden olmaktadır. 2021 yılında yüzde 2,9 oranında düşüş gösteren tarımsal üretimin 2022 yılında ise gıda tedarik zincirinde yaşanan aksamaların pandemi sonrası güçlü toparlanmayı kısıtlamasına rağmen, artması beklenmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 3,9 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2021 yılında yüzde 5,5 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2022 yılında bu oranın yüzde 5,9 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2021 yılında yüzde 17,2 olarak gerçekleşmiş ve 4,9 milyon kişiye ulaşmıştır. Haziran 2022 itibarıyla tarımsal istihdam yüzde 15,5 olarak gerçekleşmiş olup yıl sonunda ise bu oranın yüzde 15,9 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat, önceki yıla göre yüzde 22,2 oranında artarak yaklaşık 17,8 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 22,9 artarak 22,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2022 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta hayvancılık alt sektöründe azalış kaydedilirken diğer alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ihracatta ise tüm alt sektörlerde artış yaşandığı görülmüştür. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatımızda 2021 yılı itibarıyla yüzde 38 oranındaki payla Rusya, Brezilya ve Ukrayna ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatında Rusya ve Almanya, hayvansal ürünlerde Irak, BAE ve Suriye, orman ürünlerinde Almanya, balık ürünlerinde Rusya ve İtalya, gıda ürünlerinde ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir. TABLO II: 18- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri Yıllar Yüzde Değişim 2019 2020 (O 2021 2021(1) 2022(1) | 2019 O2020- (o 2021- 2020 2021 o 2022(1) Katma Değer (2) Tarım (3) 112103 118540 115052 O30122 (o 29408 5,7 29 24 Katma Değer (4) Tarım (3) 276325 336623 401806 101087 208282 21,8 194 — 1060 Tarımsal GSYH Yüzde) 64 67 5,5 Istihdam (5) Tarım İstihdamı (3) 5096 (oO(4725 4949 4815 Oo 4673 73 4,7 29 Tarım İstihdamı 18,2 177 17,2 173 15,5 ,(Yüzde) İthalat (6) Bitkisel Üretim 8617 Oo 9031 (o 11176 5987 Oo 8684 4,8 23,8 45,0 Hayvancılık 71 510 409 240 136 -33,9 419,8 43,3 Ormancılık 79 85 109 60 81 7,6 28,2 35,0 Balıkçılık 52 33 49 21 28 -36,5 48,5 333 etek er ve 4 440 4 863 6 009 3275 4 298 9,5 23,6 31,2 Toplam 13959 oO14522 17752 Oo 9583 o 13227 4,00 2,2 38,0 Ihracat (6) Bitkisel Üretim 5069 OoO5458 Oo 6603 3454 o 3517 77 21,0 18 Hayvancılık 410 371 519 285 299 5 39,9 4,9 Ormancılık 37 50 68 41 52 351 36,0 26,8 Balıkçılık 517 555 651 376 405 74 173 77 ecek ve 11425 o11961 O14758 oO0 7731 O 9706 47 23,4 25,5 Toplam 17458 o 18395 o 22599 o 11887 Oo 13979 54 22,9 176 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Ocak-Temmuz Dönemi (2) Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL (3) Katma değer ve istihdam verileri 2022 yılı için Ocak- Haziran dönemine ilişkin olup 2021 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. (4) Cari Fiyatlarla, Milyon TL (5) Bin Kişi (6) Milyon ABD Doları Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır. Tarımsal ürünlerin aracısız bir şekilde alıcılarla buluşturularak sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılması, coğrafi işaretli ürünler başta olmak üzere işlenmiş ürünlerde markalaşmanın sağlanması, üretimden satışa kadar tüm zincirin kayıt altına alınarak pazarlama altyapısının geliştirilmesi amacıyla 2020 yılında kurulan Dijital Tarım Pazarı (DİTAP)'nın hem üretici hem de tüketici lehine fiyat dengesinin oluşmasına katkı sağlayabilmesi (o için (o kullanımının — yaygınlaştırılmasına (oyönelik (o çalışmalar sürdürülmektedir. Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir. Tarım sektörünün daha iyi yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulması yanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılarak daha etkin bir şekilde yapılması hedeflenmektedir. Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarım, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazilerinin ve nadas alanlarının tarımsal üretime kazandırılması için teşvik edici uygulamalar sürdürülmektedir. Tarım Arazileri ve Sulama 2021 yılı itibarıyla 23,5 milyon hektar tarım arazisi bulunmaktadır. Bunun 16,1 milyon hektarını ekilen, 3,1 milyon hektarını nadasa bırakılan, 755 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,6 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarının tamamlanması, toprak veri tabanının oluşturulması, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli politika alanları arasında yer almaktadır. Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılması, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin artırılmasına yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme çalışmaları devam etmektedir. Tarım sektörünün en önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında tescil işlemleri gerçekleştirilerek toplulaştırması tamamlanan alanın 2022 yılı sonunda 6,8 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. 2023 yılında ise 200 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve bir milyon hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda, 2022 yılında On Birinci Kalkınma Planı arazi toplulaştırma faaliyet alanı ve tescil edilen arazi toplulaştırma alanı için belirlenen 2023 yılı hedeflerinin üzerine çıkılması öngörülmektedir. DSİ tarafından sulamaya açılan toplam sulama alanı 2021 yılında tamamlanan 74 bin hektar saha ile 3,53 milyon hektara ulaşmıştır. Bu çerçevede 74 sulama tesisi inşaatı tamamlanarak sulamaya açılmış ve toplam sulama tesisi sayısı 3.057'ye ulaşmıştır. TABLO II: 19- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu

(2021)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş Sulama Alanı Sulama Tesisi

(Hektar) Sayısı

DSİ 203 486 279

Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler 2816 946 1298 Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca 17 013 29 işletilen Sulamalar Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri 499 445 1451 TOPLAM 3 536 890 3 057 Kaynak: DSİ Tarımsal hasılayı artırmaya yönelik sulama yapılarını ivedilikle milli ekonomiye kazandırmak üzere DSİ Genel Müdürlüğünce TOKİ'ye yaptırılacak sulama yapıları için oluşacak finansman maliyetlerinin karşılanmasına ilişkin hususlar 20/05/2022 tarihli ve 5593 sayılı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün Toplu Konut İdaresi Başkanlığı Aracılığıyla Yaptıracağı Tarımsal Sulama Amaçlı Yapıların Finansman Maliyetlerinin Karşılanmasına İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı ile düzenlenmiş olup söz konusu alternatif finansman modelinin uygulanmasıyla 2023 yılından başlamak üzere sulamaya açılan alan miktarında artış beklenmektedir. 11/08/2022 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile sulama birliklerine yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisi kurma hususlarında lisans alma ile şirket kurma muafiyetleri tanınmıştır. Sulama tesislerindeki enerji maliyetlerinin yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanmasının ülke genelindeki sulama oranlarının artışına önemli ölçüde ivme kazandırması beklenmektedir. TABLO II: 20- DSİ Stok Değerlendirme DSİ-Tarım/Sulama 2018 2019 2020 2021 2022(2) Proje Sayısı (1) 180 164 184 185 191 Yılı Yatırımı (Cari 6 485 3 276 3327 8375 11 246 Fiyatlarla, Milyon TL) (1) Yılında İşletmeye Açılan İlave Sulama Net Alanı 148 679 82 385 45 919 74 065 80 000 (Hektar) (2)

(1) Yatırım Programı

(2) 2018-2021 yılları DSİ'nin, 2022 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir. Bitkisel Üretim TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim birinci tahminlerine göre 2022 yılında üretim miktarlarının, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 10,4; meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 4,6 oranında artması, sebzelerde ise yüzde 1 oranında azalması beklenmektedir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 10,5 oranında artarak yaklaşık 36,9 milyon ton olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir. Şubat 2022 itibarıyla devam etmekte olan Rusya-Ukrayna Savaşının küresel etkileri tarım sektöründe de kendini göstermiştir. Savaş sebebiyle Ukrayna'nın Karadeniz limanlarında bulunan tahıl yüklü gemilerinin uluslararası sulara çıkamama sorunu, Türkiye'nin öncülüğünde Rusya, Ukrayna ve Birleşmiş Milletler arasında yapılan Tahıl Koridoru Anlaşması ile çözüme kavuşturulmuştur. Gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarımsal ürünlerin ülkemizde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır. Jeotermal kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilerek bitkisel üretim miktarının artırılması amacıyla tarıma dayalı ihtisas organize sanayi bölgeleri yatırımlarına hız verilmiştir. 2023 yılında toplam 528 hektar alanda sera kurulumuna yönelik altyapı çalışmalarının tamamlanarak yatırımcıların kullanımına sunulması planlanmaktadır. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamaları, tıbbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Hayvancılık Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür. 2021 yılı itibarıyla yaklaşık 17,9 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 42,8'i kültür melezi, yüzde 49,4'ü ise saf kültür ırkından oluşmaktadır. 45,2 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 91,2 gibi yüksek bir seviyededir. Hayvan sayısındaki artış ve niteliğindeki iyileşmeye bağlı olarak 2016 yılında 1,3 milyon ton olan et üretimi yüzde 49,7 artarak 2021 yılında yaklaşık 2 milyon tona ulaşmıştır. Hayvancılıkta sağlanan gelişmeler kapsamında 2019 yılında azalışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2021 yılında da bir önceki yıla göre yüzde 34,7 oranında azalarak yaklaşık 262 bin baş olarak gerçekleşmiştir. Bu azalış eğiliminin 2022 yıl sonu itibarıyla da devam etmesi beklenmektedir. Süt üretimi önceki yıllarda izlenen artış seyrini sürdürmekte olup 2016 yılından 2021 yılına kadar sağlanan yüzde 25,5'lik artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır. Tavuk eti üretimi yüzde 19,5 artışla 2016 yılındaki 1,88 milyon ton seviyesinden yüzde 5,1 artışla 2021 yılında 2,25 milyon tona yükselmiştir. Aynı dönemde tavuk eti ihracatı 210 bin ton seviyesinden yüzde 96,7 oranında artarak 2021 yılında 413 bin tona yükselmiştir. TABLO TI: 21- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Sığır Varlığı (Bin Baş) 14080 15944 17043 17688 17965 17851 Kültür 6 589 7 805 8419 8 560 8838 8825 Melez 5 758 6 536 7030 7 555 7 594 7641 Yerli 1733 1 603 1593 1574 1533 1385 Koyun Varlığı (Bin Baş) 30984 33678 35195 37276 42127 45178 Yerli 28833 31 257 32513 34199 38580 41183 Merinos 2151 2420 2 682 3 077 3 547 3 995 Keçi Varlığı (Bin Baş) 10345 10635 10922 11205 11986 12342 Manda Varlığı (Bin Baş) 142 161 178 184 192 186 Süt Üretimi (Bin Ton) 18489 20700 22121 22960 23504 23200 Et Üretimi (Bin Ton) (1) 1304 1440 (1662 1741 1786 1952 Yumurta Üretimi (Milyon Adet) 18098 19281 19644 19898 19788 19298 Tavuk Eti Üretimi (Bin Ton) 1879 2137 2157 2138 2136 2246

Kaynak: TÜİK, ESK

(1) Revize

Et ve süt ihtiyacımızın yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığımızın artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması öncelikli konular arasında yer almaktadır. Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmalarının kısa sürede tamamlanması, meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi için özel sektörle işbirliği kapsamında aşı geliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir. Su Ürünleri Su ürünleri sektörü ülkemizin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynakları itibarıyla üretim açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Iç su kaynaklarımızın miktarı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağlı olarak her geçen gün artmaktadır. Ülkemizde su ürünleri üretimi 2021 yılında 799,8 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 36,9'u deniz avcılığı, yüzde 4,1'i iç su avcılığı ve yüzde 59'u yetiştiricilik üretimidir. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 21,2'si iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2010 yılında 167 bin ton su ürünleri yetiştiriciliği yapılırken, yıllar itibarıyla bu rakam yükselmiş, yüzde 182 artışla 2021 yılında 471,6 bin tona yükselmiştir. İç sularda alabalık, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2021 yılı itibarıyla toplam 389 bin ton/yıl kapasiteli 488 deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, toplam 215 bin ton/yıl kapasiteli 1.735 iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere toplam 604 bin ton/yıl kapasiteli 2.223 su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir. 2010 yılında 156 milyon ABD doları olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 317 artışla 2021 yılında 651 milyon ABD dolarına, aynı dönemde balıkçılığın toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 1,3'ten yüzde 2,9'a yükselmiştir. Su kaynaklarının korunması, sürdürülebilir işletilmesi ve yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikaları, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Kontrol teknelerinin ulaşamadığı durumlarda drone ve İnsansız Hava Aracı (İHA) da kullanılarak denetimlerin etkinliğinin artırılması sağlanmaktadır. Su kaynaklarımızda mevcut stokların korunması ve sürdürülebilir işletilmesi amacıyla 2021 yılında 56,7 milyon yavru balık su kaynaklarımıza bırakılmış olup 2022 yılında 60 milyon balıklandırma hedeflenmiştir. Bunların yanı sıra 2021 yılında toplam 35.000 ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı müteşebbislerin yatırımına açılmış olup 2022 yılında bu alanın 50.000 ton/yıla çıkması öngörülmektedir. Ülkemiz karasularında yayılım gösteren istilacı balon balıklarının mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ayrıca yapay resif tarlaları oluşturulması projesi 2023 yılında da sürdürülecek; denizlerin terk edilmiş av araçlarından temizlenmesi projesi yaygınlaştırılarak devam edecektir. Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Balıkçılık sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir. Ormancılık Yenilenebilir doğal kaynakların başında gelen ormanlarımız sağlıklı, sürdürülebilir, orman ekosistemini dikkate alan bir yapıda modern ormancılık tekniklerine uygun olarak korunması ve geliştirilmesi temel yaklaşımı çerçevesinde yönetilmektedir. Bu kapsamda ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 29,6'sını oluşturan ormanların korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak; 2021 yılında 85 bin hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 35 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması yapılmış ve 36 bin hektar alanda erozyon kontrolü faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Doğal afetlerin başında gelen orman yangınları, birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de mal ve can kaybına yol açmakta; orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetlere ve biyoçeşitliliğin zarar görmesine neden olmaktadır. TABLO II: 22- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları İspanya Yunanistan Türkiye Yangın Yanan Alan Yangın Yanan Alan Yangın Yanan Alan Sayısı Sayısı Sayısı (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar)

On Yıl Toplamı (1) 114623 956 291 9 506 242 536 26311 90 955 Bir Yangında Yanan Ortalama Alan 8,34 25,51 3,46 Hektar Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS)

(1) 2010-2019 dönemini kapsamaktadır.

Küresel ısınmayla her geçen gün orman yangını tehdidinin arttığı süreçte Türkiye'nin yangınla mücadelede dünyada en başarılı ülkeler arasında olduğu görülmektedir. 2011- 2020 yılları arasında yangın vakası başına ortalama olarak Yunanistan'da 25,51 hektar, İspanya'da 8,34 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 3,46 hektar orman alanı yanmıştır. Bunun yanı sıra aynı dönemde çıkan orman yangını sayısı ve yanan alan rakamları incelendiğinde Türkiye'nin yangınla mücadele konusunda benzer iklim kuşağındaki ülkelere nazaran oldukça iyi bir konumda olduğu anlaşılmaktadır. Diğer taraftan 2021 yılında ülkemizde büyük orman yangınları meydana gelmiş olup toplam 2.793 yangında yaklaşık 139 bin hektar alan zarar görmüştür. Eylül 2022 itibarıyla yangınlarda zarar gören orman varlığımız 12.263 hektardır. Orman yangınları ile mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasına, yangınlara müdahale süresinin kısaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçları, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasına ve yangın söndürme uçak ve helikopterlerinin alımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. Diğer taraftan yangınlarda görev alan personelin eğitim faaliyetlerine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bunların yanı sıra mevcut orman yollarının iyileştirilmesi ve yeni orman yollarının yapımı faaliyetleri sürdürülmektedir. İklim değişikliğinin neden olduğu risklere doğrudan maruz kalan sektörlerden olan ormancılıkta kuraklıkla mücadele edebilmek, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için entegre havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilmesi; bu sayede birçok kurumun eşgüdümünde havza sorunlarının bütüncül şekilde ele alınması öngörülmektedir. Bu projelerle doğal kaynaklarda verimin artırılmasının yanı sıra yukarı havzalarda yaşayan halkın refah düzeyi iyileştirilerek ormanlar üzerindeki baskının azaltılması amaçlanmaktadır. Fidan ihtiyacının karşılanması ve orman varlığının artırılmasına yönelik fidan üretimi çalışmalarına devam edilmektedir. Mevcut orman yollarının iyileştirilmesi ve yeni orman yollarının yapımı, toprak muhafaza amaçlı ağaçlandırma yapılması, orman zararlıları ve hastalıklarıyla mücadele, orman köylerinin kalkındırılması ve desteklenmesi, orman varlığının ekolojik ve sosyo-ekonomik açıdan verimli kullanılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir. 2022 yılında 25,8 milyar TL olarak öngörülen tarımsal destekleme bütçesi yıl içinde yüzde 52 oranında artışla 39,16 milyar TL'ye yükseltilmiştir. Destekleme bütçesinin 2023 yılında, 2022 başlangıç ödeneğine kıyasla yüzde 109 oranında artırılarak 54 milyar TL'ye çıkarılması öngörülmektedir. TABLO II: 23- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı Destekleme Bütçesi (1) Destekleme Destekleme Konusu (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Artış (Yüzde) Bütçesin deki Payı (Yüzde) 2021 © 2022(2) 2023(3)| 2022 2023 | 2021 72) 3) Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri 7437 10 863 19 032 46,1 75,2) 30,8 27,33 35,2 Alan Bazlı Ek Ödeme (4) 212 331 542 56,5 63,6 0,9 0,8 10 Mazot 2724 3135 11964) 151 281,6) 113 79 222 Gübre 1595 1 859 4639| 166 1495) 66 47 86 Serüfikalı Tohum ve Fidan 313 590 1027) 888 740) 13 15 19 Kullanımı ÇATAK 3 - -) -100,0 - 0 0 0 Fındık 854 847 860) o -08 5| 35 21 1,6 Verim Kaybı 1737 831 - -2,1 -100,0 7,2 2,1 0,0 Alan Bazlı Ek Girdi 0 3 269 - -100,0 0 8,2 0,0 Telafi Edici Ödemeler 345 842 847| 143,9 0,5 1,4 2,1 1,6 Bitki Karantina Tazminatı 12 11 15 -10,0 36,9 0 0) 0) Patates Siğili Desteği - 14 - -100,0 0 0 0 Gay Budama Tazminat ve 333 818 832İ 1452 —oO18| 14 21 15 Masrafları Fark Ödemesi 4514 9 069 6222| 100,9 -31,4| 18,7 228 11,5 Hububat ve Bakliyat 1758 5 705 2052| 2245 -640| 73 143 3,8 Çay 188 190 435 10 128,9 0,8 0,5 0,8 Arz Açığı Olan Ürünler (5) 2 568 3174 3 735 23,6 17,7 10,6 8,0 6,9 Hayvancılık Destek 7256 (9787 12105) 349 23,7) 30,1 246 224 Ödemeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı 1632 (o1947 Oo 6307) 194 223,9) 68 49 11,7 Tarımsal Destekleme (6) Tarım Sigortası 1555 (O(3224 (o 5200| 107,3 613) 64 8,1 9,6 Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı 1386 (4100 o 4288İ 1959 o(o(46) 5,7 103 79 Destekler TOPLAM 24125 39832 54000) 65,1 (35,6) 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) 2021 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altındaki Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır.

(5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.

(6) Bütçe tutarının 2021 yılında 650 milyon TL'si, 2022 yılında 550 milyon TL'si, 2023 yılında 3 milyar TL'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. Alan bazlı destekler arasında yer alan mazot, gübre, sertifikalı tohum ve fidan kullanımıyla çay için yapılan fark ödemesi ve kırsal kalkınma amaçlı tarımsal destekler 2022 yılında bütçelerinde en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur. Artan girdi maliyetlerinin tarımsal üretim üzerine olan olumsuz etkisinin azaltılması amacıyla 11/11/2021 tarihinde yayımlanan 2021 Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemeler ve 2022 Yılında Uygulanacak Gübre ve Sertifikalı Tohum Kullanım Desteklerine İlişkin 4760 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı kapsamında mazot, gübre ve sertifikalı tohumluk destekleme tutarlarında önemli artış yapılmıştır. Söz konusu Kararda değişiklik yapılmasına dair 10/03/2022 tarihli ve 5284 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı çerçevesinde ise bazı hububat ürünlerine bir defaya mahsus olmak üzere ilave ek girdi desteği verilmesi kararlaştırılmıştır. 23/09/2022 tarih ve 31962 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çiftçi Kayıt Sistemi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile çiftçilerin tarımsal desteklere başvuru sürecindeki bürokrasinin azaltılması ve planlı üretime katkı sağlanması amacıyla Çiftçi Kayıt Sistemi başvuru dönemi ve şartlarında değişiklik yapılmıştır. Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir. Tarımsal destekleme sisteminde; desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılık ve meyvecilik için ise uzun dönemli destekleme modelinin belirlenmesine, Kırsal Kalkınma Planı doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Gıda Tarım ürünleri girdi maliyetlerinde görülen yüksek artışlar, iklim değişikliğinin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar ve küresel gıda krizi, ülkelerin korumacı politikalara yönelik söylemleri vb. nedenlerle gıda sektöründe ülkemizde ve küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Bireylerin ve ülkelerin gıda stoku yapma eğilimleri nedeniyle pandemi döneminde gıdaya olan talep artmış, ancak iklim değişikliğinin getirdiği olumsuz sonuçlar, küresel gıda krizi, Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle tarımsal üretimde düşüş ve gıda tedarik zincirlerinin bozulması gibi nedenler gıda arzında azalmayla birlikte gıda fiyatlarında yükselişe sebep olmuştur. Yaşanan bu gelişmelerin sonucunda FAO Gıda Fiyat Endeksi 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 28,1 artmış, 2022 yılı Ağustos ayında ise bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 7,8 artış göstermiştir. Pandemi sonrası dönem itibarıyla gıda tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim değişikliği ve kuraklık, sel, don gibi afetler, başta gübre olmak üzere tarımsal girdilere erişimde yaşanan aksaklıklar ülkemiz üretimi ve ihracatı açısından da önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gıda güvenliği ve güvenilirliği perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erişilebilir gıdaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gıda zincirinin her aşamasında gıda kayıplarını ve israfını azaltmak, gıda üretim ve ambalaj teknolojilerinin geliştirilmesi, gıda işleme süreçlerinin optimizasyonu önemli görülmektedir. Gıda güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan sağlığına yönelik hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında mevcut hastalıklar ile hayvan hareketliliği nedeniyle daha önce görülmeyen hastalıkların ülkemize taşınma riskine karşı hayvanların aşılanmasına önem verilmektedir. Bitkisel üretimde ise ilaç kullanımının azaltılması amacıyla entegre mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca gıda taklit ve tağşişi ile mücadele amacıyla gıda kontrol laboratuvarlarının altyapılarının güçlendirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Tarım ve gıda sektöründe faaliyet gösteren KİT'lerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı yatırımlar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı sıra arz talep dengesini gözeten üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayalı, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.403) Tedbir 403.2. Tarım ve Orman 1. Tarım Bilgi Sistemlerinin birbiriyle Dijitalleşme, yapay zekâ ve | Bakanlığı (S), Sanayi ve | entegre olarak etkin şekilde çalışmasının veriye dayalı iş modelleri Teknoloji Bakanlığı, sağlanması için yapılacak çalışmalar ile ile tarımsal bilgi sistemleri || TÜBİTAK bu çalışmaların takvim ve maliyetini geliştirilecek ve tüm belirlemek üzere bir fizibilite kesimlerin kullanımına hazırlanacaktır. açılacaktır. — Tarımsal desteklerin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.404) Tedbir 404.1. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Etki analizi yapılarak sonuçlarına göre desteklerin etki analizi Bakanlığı (S), Hazine tarımsal destekler yeniden yapılacaktır. ve Maliye Bakanlığı, belirlenecektir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.405) Tedbir 405.1. Ülke Tarım ve Orman 1. 500 bin hektar tarım alanının detaylı genelinde toprak Bakanlığı (S) toprak etütleri yapılarak ulusal toprak yeteneklerini gösteren veri tabanına işlenecektir. detaylı toprak etütlerinin yapılması, haritalanması ve sınıflandırılması sağlanacaktır. Tedbir 405.2. Toprak Tarım ve Orman 1. 500 bin hektar tarım alanının arazi bilgi sistemine dayalı Bakanlığı (S), Çevre, kullanım planlaması yapılacaktır. tarımsal arazi kullanım Şehircilik ve Iklim planlarının hazırlanması Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır. Tedbir 405.3 Tarım Tarım ve Orman i. Büyük Ova Koruma alanlarının arazilerinin tarım dışı Bakanlığı (5), Çevre, belirlenmesi çalışmaları kapsamında 71 amaçlı kullanım baskısını Şehircilik ve İklim adet ova daha büyük ova olarak azaltacak düzenlemeler Değişikliği Bakanlığı belirlenecektir. tamamlanacak ve denetimler artırılacaktır. Tedbir 405.4 Atıl Tarım ve Orman 1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin arazilerin tarımsal Bakanlığı (5), Çevre, kurumsal ve hukuki düzenlemelere üretime kazandırılması Şehircilik ve İklim yönelik hazırlık çalışmaları başta olmak üzere, tarım Değişikliği Bakanlığı, tamamlanacaktır. arazisi piyasalarının Hazine ve Maliye geliştirilmesi için arazi Bakanlığı, Strateji ve bankacılığı sisteminin Bütçe Başkanlığı kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir. Tedbir 405.6. Tarım Tarım ve Orman 1. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin arazilerinin miras ve satış Bakanlığı (5), Hazine önlenmesi amacıyla varislerin yolu ile bölünmesi ve Maliye Bakanlığı, finansmana erişiminin kolaylaştırılması önlenecek, mirasçılara Strateji ve Bütçe için çalışmalar yapılacaktır. arazi ediniminde finansal Başkanlığı destek sağlanacaktır. Tedbir 405.7. Arazi Tarım ve Orman 1. 200 bin hektar alanda arazi toplulaştırma Bakanlığı (5), Çevre, toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. çalışmalarına sulama Şehircilik ve İklim 2. Bir milyon hektar alanda tescil yatırımları ile entegre bir Değişikliği Bakanlığı, işlemleri tamamlanacaktır. şekilde devam edilecek, DSİ, Tapu ve tescil işlemlerinin Kadastro Genel hızlandırılması için Müdürlüğü düzenlemeler apılacaktır. Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. Tedbir 406.2. Kamu Tarım ve Orman 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 163 bin sulama yatırımları; Bakanlığı (S), DSİ hektar alan ilk defa sulamaya açılacaktır. ilerleme yüzdesi, 2. 28 bin hektar alanda mevcut açık depolama tesisi durumu, kanal sulama şebekelerinin kapalı borulu cazibeli sulama sistemine sisteme dönüştürülmesi çalışmaları sahip olması, emsal tamamlanacaktır. sulama oranları yüksekliği, ekonomiye biran önce kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak sürdürülecektir.

sulama sistemleri sulama programlarının oluşturulmasına yaygınlaştırılacaktır. ilişkin projeler yapılacak ve havzalarda optimum bitki desenine göre sulama suyu ihtiyaçlarının belirleneceği BAKAROL projesi tamamlanacaktır. Tedbir 406.4. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Tarımsal Kaynaklı Kirliliği Önlemeye kaynaklı su kirliliğini Bakanlığı (S), Çevre, Yönelik Eylem Planlarının izlenmesi için önlemeye yönelik Şehircilik ve İklim web tabanlı bir yazılım oluşturulacak ve tedbirler Değişikliği Bakanlığı NİBİS'e (Nitrat Bilgi Sistemine) entegre yaygınlaştırılacaktır. edilecekür. Tedbir 406.5. İklim Tarım ve Orman 1. 50 yeraltı barajı tamamlanacaktır. değişikliği etkileri dikkate Bakanlığı (S), DSİ alınarak buharlaşma kaynaklı su kayıplarının önlenmesi amacıyla yeraltı su havzaları ve barajlarının oluşturulmasına yönelik | çalışmalar yapılacaktır. Bitkisel üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.407) Tedbir 407.2. Başta Tarım ve Orman 1. 100 farklı tür ve taksonda 300 bin yüksek katma değerli Bakanlığı (5), Orman hektar ormanlık alanda tür tespit, teşhis tıbbi ve aromatik Genel Müdürlüğü ve envanter çalışmaları tamamlanarak bitkilerde olmak üzere, tür bazlı "Faydalanma Planları" ürün güvenilirliği, hazırlanacaktır. çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.

büyütülmesi, paketleme sağlanacaktır.

tesisleri ve depo yapımı 3. Kent tarımı kapsamında seraların için yatırım ve işletme modernizasyonu çalışmaları finansman desteği başlatılacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 407.4. Özel Tarım ve Orman 1. Bitki Çeşitlerinin Kayıt Altına Alınması sektör tohumculuk Bakanlığı (S), TİGEM Yönetmeliği güncellenecektir. firmaları ile işbirliği içerisinde sertifikalı tohumların üretim alanlarının artırılmasına devam edilecek, elit tohum üretimi yapılarak yeni çeşitlerin üretimi sürdürülecektir. Hayvancılık geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.408) Tedbir 408.1. Sığırlarda Tarım ve Orman 1. Suni tohumlamadan doğan tüm üremeye bağlı kayıpların Bakanlığı (S), Hazine buzağılara destek verilmeye azaltılması ve suni ve Maliye Bakanlığı başlanacaktır. tohumlama sonucu doğan etçi, kombine ırklar ve bunların melez oranlarının artırılması amacıyla buzağı, aşı ve hastalıktan ari işletme desteklerinin kriterleri yeniden belirlenecek ve destek tutarları artırılacaktır. Tedbir 408.4. Mera, Tarım ve Orman 1. Tahdit çalışmaları tamamlanan 100 yaylak ve kışlakların Bakanlığı (S) bin hektar mera, yaylak ve kışlak alanda tespit, tahdit ve tescil ıslah çalışmalarına başlanacaktır. işlemleri hızlandırılacak, kaliteli kaba yem üretiminin artırılması için meraların ıslahı sağlanacak ve yem bitkileri üretimi desteklenecektir. Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı .409 Tedbir 409.1. Yeni Tarım ve Orman 1.55 bin ton/yıl kapasiteli yeni su potansiyel su ürünleri Bakanlığı (5) ürünleri potansiyel yetiştiricilik alanının yetiştiricilik alanları üretime açılması için gerekli çalışmalar belirlenerek girişimcilerin yapılacaktır. kullanımına açılacak, çeşitli devlet destekleri ile üretim teşvik edilecektir. Tedbir 409.2. Tarım ve Orman 1. 600 resif bloğu ile resif tarlaları Kaynakların koruma ve Bakanlığı (S), Çevre, oluşturulacak, 65 milyon balıklandırma kullanma dengesi Şehircilik ve İklim yapılacaktır. gözetilerek, balık Değişikliği Bakanlığı stoklarının sürdürülebilirliği sağlanacaktır. Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.410 Tedbir 410.3. Özel Tarım ve Orman 1. Veteriner aşılarının üretiminde kamu sektörle işbirliği Bakanlığı (S), Sağlık özel işbirliği modeli kurulacaktır. kapsamında veteriner Bakanlığı, Sanayi ve aşıları ve teşhis kiti Teknoloji Bakanlığı üretimini gerçekleştirmek üzere aşı üretim merkezi kurulacaktır. Tedbir 410.4. Bitkisel Tarım ve Orman 1. Biyolojik ve biyoteknik mücadele üretimde bilinçsiz zirai Bakanlığı (S) uygulama alanı 2 milyon dekara ilaç kullanımına yönelik çıkarılacaktır. denetim ve eğitimler artırılacak, kimyasal uygulamalara alternatif biyolojik ve biyoteknik mücadele uygulamaları desteklenerek yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 410.6, Iklim Tarım ve Orman 1. 25 havzaya ait Nehir Havza Yönetim değişikliği ile bağlantılı Bakanlığı (S), Çevre, Planları tamamlanacaktır. olarak istilacı türler ve Şehircilik ve İklim tarımsal patojenlerle Değişikliği Bakanlığı mücadeleye yönelik eylem planları hazırlanacaktır. Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411) Tedbir 411.3. Gida Tarım ve Orman 1. Gıda kaybı ve israfına karşı farkındalığı kayıp ve israfının Bakanlığı (S), Aile ve artırmak için 15 eğitim ve beş mutfak önlenmesi için tüketici Sosyal Hizmetler atölyesi düzenlenecektir. bilinci artırılacaktır. Bakanlığı Tedbir 411.6. İklim Tarım ve Orman 1. İklim değişikliğinin bazı önemli tarım değişikliğine uyum Bakanlığı (S) ürünleri uygunluk alanları üzerine sağlamak üzere tarımda etkilerinin belirlenmesi ülkesel projesi ürün desen değişimi fındık, pamuk ve zeytin ürünleri senaryoları eklenerek tamamlanacaktır. oluşturulacaktır. Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.413) Tedbir 413.1, Üretici Tarım ve Orman 1.1163 Sayılı Kanun kapsamında örgütlülüğünün artırılması | Bakanlığı (S) kuruluşuna izin verilen kooperatiflerin tip ve işleyişlerinin ana sözleşmeleri bu kanun değişikliğine etkinleştirilmesini uygun hale getirilecektir. teminen finansmana erişimleri kolaylaştırılacak, profesyonel yönetim, denetim ve organizasyon altyapıları geliştirilecektir Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.415) Tedbir 415.4. Odun Tarım ve Orman 1. 10 bin hektar alanda endüstriyel hammadde ihtiyacının Bakanlığı (S), Orman plantasyon yapılacaktır. karşılanmasına yönelik Genel Müdürlüğü 2. 50 bin hektar alanda bakım ve 40 olarak hızlı gelişen bin hektar alanda etüt proje çalışması türlerle endüstriyel gerçekleştirilecektir. plantasyonların kurulmasına imkân verilecektir. Tedbir 415.5. Ahşap Tarım ve Orman 1. Ahşap kullanımının yaygınlaştırılması kullanımının Bakanlığı (S), Orman kapsamında mukavemet testleri yaygınlaştırılması ve Genel Müdürlüğü tamamlanacaktır. standartlarının belirlenmesi sağlanacaktır. |

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2021 2022(1) | 2023(2)

Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3) ai 8,4 8,8 9,0 Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı | Milyon 60 68 78 (Kümülatif) (4) (5) Hektar ' , ' Sulamaya Açılan Net Tarımsal Alan (Kümülatif) NM 3,53 3,61 3,76 Tarla İçi Basınçlı Sulama Sistemi Kurulan Alan (Yıllık) dar 0 150 150 Sulama Oranı (5) Yüzde 67 69 70 Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Tarımsal Desteklerin ”

MAR DA KA, A,

Mera Islah ve Amenajman Alanı (Kümülatif) aktar 1401 1 500 1 600 Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı Yüzde 29,6 29,8 30,0

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

(3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır.

(4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır.

5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.

6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tarım Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.2.2. Savunma Sanayii

a) Mevcut Durum

Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre 2021 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılık sektörü cirosu yüzde 15 oranında artış göstererek 10,2 milyar ABD doları, mal ve hizmet dahil sektör ihracatı (yurt dışı satış geliri) ise yüzde 42 oranında artış göstererek 3,2 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup, 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2021 yılı itibarıyla yüzde 71,2 düzeyine ulaşmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından hâlihazırda 750'den fazla proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken; Türk savunma sanayiini Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda inşa etmek üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte; sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına hız kesmeden devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar günden güne artmaktadır. Dünyanın hızla dönüşüm geçirdiği, pek çok alanda teknolojik olarak sıçrama kaydedilen bir dönemin içinden geçerken yıkıcı teknolojilerde yol haritaları oluşturulmaktadır. Bu çerçevede yapay zekâ, robotik, otonom sistemler, yarı iletken tasarımı ve üretimi, alt sistem elektronik ve aviyonik entegrasyonu, KBRN ile anten alanlarında alt sektör yol haritaları tamamlanmıştır. Ayrıca, akustik teknolojileri, bilişsel elektronik harp, yenilikçi harekât senaryoları alanlarında Odak Teknoloji Ağları gerçekleştirilmiştir. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademi bünyesinde; Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda sistem mühendisliği, uçuşa elverişlilik sertifikasyonu, elektronik harp, elektro-optik, proje yönetimi, savunma sanayii başkanlığı tedarik uzmanı geliştirme programı eğitim programları düzenlenmiş olup, 1.563 sektör çalışanı eğitimlere katılım sağlamıştır. Diğer taraftan Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı (EYDEP) kapsamında savunma sanayiinin gelişimine ciddi katkılar sağlayan KOBİ'lerimiz, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında ise tüm savunma Sanayii firmalarımız desteklenmektedir. Savunma sanayii ekosistemindeki bütünlük anlayışını güçlendirmek üzere paydaş etkileşimini artıracak etkinlikler düzenlenmekte, elektronik harp ve radar alanında başlatılan Atlas Projesiyle sektörler arası çoklu kullanım fırsatları değerlendirilerek bu amaca hizmet edecek projeler hayata geçirilmektedir. TABLO 11: 24- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler (Milyon ABD Doları) 2018 2019 2020 2021 |

Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları (2018-2021)

b) Amaç

Silahlı Kuvvetlerin ve güvenlik güçlerinin ihtiyaçlarını, sürekli gelişim anlayışı ile azami ölçüde milli teknolojiler ve yerli imkânlarla karşılamak ve savunma ihracatını artırmak üzere savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla savunma sanayiinde dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek projeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.420) Tedbir 420.1. Milli Savunma Sanayii 1. Milli teknolojiler ve yerli imkânların teknolojiler ve yerli Başkanlığı (S) kullanıldığı savunma sanayii projeleri imkânlarla, ürünlerin teknik yürütülecektir. özelliklerinin giderek geliştirildiği ileri versiyonları oluşturulacak ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek ürün ailesine sahip olma yaklaşımı benimsenecekür. Tedbir 420.3. Savunma Savunma Sanayii 1. YETEN Faz-3 çalışmaları sanayiinin mevcut Başkanlığı (S) kapsamında 2023 yılı modülleri kabiliyetlerini tüm ülkeyi tamamlanmış olacaktır. kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır. Tedbir 420.4. Yerlileştirme | Savunma Sanayii 1. Savunma sanayii yerlilik oranı Yol Haritası belirlenerek Başkanlığı (S) artırılacaktır. uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KOBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421) Tedbir 421.1. Teknolojiye Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Akademi olan ilgi ve yatkınlığı Başkanlığı (S) tarafından savunma sanayiine yönelik artırmak üzere Savunma eğitimler düzenlenecektir. Sanayii Akademisi aracılığıyla eğitim verilecektir. Tedbir 421.2. Vizyoner Savunma Sanayii 1. Vizyoner Genç Projesi kapsamında Genç Projesi kapsamında Başkanlığı (5), gençlere savunma sanayiine ilişkin gençlere staj, iş imkânları, Cumhurbaşkanlığı İnsan | güncel haberler, kişisel gelişim ve teknoloji yarışmaları gibi Kaynakları Ofisi kariyer alanlarında mevcut sektörel bilgiler sunulacaktır. yaklaşımlar ile tavsiyeler, güncel staj ve iş olanakları sunulacaktır. Tedbir 421.4. Endüstriyel Savunma Sanayii 1. EYDEP kapsamında firmalara Yetkinlik Değerlendirme ve Başkanlığı (S) eğitim, danışmanlık ve rehberlik Destekleme Programıyla destekleri odaklı mali yardım (EYDEP) firmalara eğitim, sağlanacaktır. danışmanlık ve rehberlik destekleri odaklı mali yardım sağlanacaktır. Tedbir 421.5. Savunma Savunma Sanayii 1. Savunma Sanayii Yatırım ve sanayii sektöründe faaliyet Başkanlığı (S) Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme gösteren KOBİ'ler dâhil tüm Programı kapsamında savunma firmalara yönelik olarak sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'ler Savunma Sanayii Yatırım ve dâhil tüm firmalara bütçe imkânları Geliştirme Faaliyetlerini çerçevesinde finansal destek Destekleme Programı sağlanacaktır. kapsamında finansal destek sağlanacaktır. Tedbir 421.6. Sektör Savunma Sanayii 1. İhracatın geliştirilmesine yönelik ihracatının artırılması Başkanlığı (S), Ticaret oluşturulan Uluslararası Işbirliği amacıyla ülke ve proje bazlı Bakanlığı Stratejik Planı kapsamında ihracatı ihracat stratejileri artırmaya yönelik etkinlikler belirlenecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 421.7. Sektördeki Savunma Sanayii 1. Sektörde ortak akıl çalıştayları ile tüm paydaşlar arasındaki Başkanlığı (S) bölgesel sanayi, teknopark, işbirliği, koordinasyon ve kümelenme ve OSB buluşmaları gibi paylaşımı güçlendirmek etkinlikler düzenlenecektir. üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir. Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümün yönetilmesi sağlanacak ve teknolojik olarak birbirini besleyebilecek sektörlerde çoklu kullanım yaygınlaştırılarak milli teknoloji hamlesine hız kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.422) Tedbir 422.1. Savunma Savunma Sanayii 1. Teknoloji Panelleri ve Odak sanayiine yönelik kritik Başkanlığı (S) Teknoloji Ağları (OTAĞ) düzenlenerek teknolojilerde yüzde 100 Teknoloji Bazlı Ar-Ge Yol Haritası milli savunma sanayii oluşturulacaktır. oluşturmak ve geleceğin 2. Teknoloji Bazlı Ar-Ge Yol Haritası harp konseptini kapsamında projeler yürütülecek ve şekillendirmek vizyonlarına yatırımlar gerçekleştirilecektir. uygun olarak temel ve ileri teknolojiler eksenli projeler ve yatırımlar gerçekleştirilecek ve desteklenecektir. Tedbir 422.2. Sektörler Savunma Sanayii 1. Sektör Kabiliyet Atlası ve Adaptif arası çoklu kullanım Başkanlığı (S) Dönüşüm Modeli Projesi kapsamında olanakları analiz edilerek geliştirilmiş olan İLMEK somut projelere uygulamasının veri güncellemesi dönüştürülmesine yönelik gerçekleştirilecektir. model geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2021 2022(1) | 2023(2)

Savunma Sanayii Yerlilik Oranı Yüzde 71,2 76 77

Savunma ve Havacılık İhracatı MİNE ARD 3,2 8,9 10,2

Savunma ve Havacılık Sanayii Cirosu Mya AD 10,2 23,1 26,9 Savunma ve Havacılık Sanayii UL. | İstihdamı Bin Kişi 75,7 74,8 79,3

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.2.3. Turizm

a) Mevcut Durum

Turizm sektörü, Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilediği sektörlerin başında gelmektedir. 2021 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 5,8 artarak 429 milyon kişi olarak gerçekleşmiş, ancak 2019 yılı seviyesinin yüzde 70,7 altında kalmıştır. 2021 yılı uluslararası turizm gelirleri yüzde 6,8 oranında artarak 617 milyar ABD dolarına ulaşmış olmasına rağmen 2019 yılı turizm gelirlerinin yüzde 39,4'ü seviyesindedir. Söz konusu veriler, turizm sektöründe küresel çapta bir toparlanmaya işaret etmekle birlikte pandemi öncesindeki düzeyine erişilemediğini göstermektedir. Ülkemiz turizm sektörü, pandemiyle birlikte ülke sınırlarının kapanması, hava yolu seferlerinin durdurulması ve seyahatin kısıtlanması gibi nedenlerle 2020 yılında yaşanan büyük daralmanın ardından 2021 yılında toparlanma sürecine girmiştir. 2021 yılında ülkemize gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 88,3 artarak 29,9 milyon, turizm gelirimiz ise yüzde 103 artarak 24,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Buna göre ülkemiz, turist girişiyle uluslararası turizm pazarından yüzde 6,7, Avrupa turizm pazarından yüzde 9,9 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 3,4 ve yüzde 6,7 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz, gelen turist sayısı açısından dünyada dördüncü sırada yer alırken, turizm geliri açısından sekizinci sırada bulunmaktadır. 2020 yılında 762 ABD doları olan ziyaretçi başına ortalama harcama 2021 yılında 834 ABD dolarına yükselmiştir. 2021 yılında ülkemize gelen 24,7 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 31,3'ü OECD, yüzde 35,4'ü de Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 19), Almanya ikinci (yüzde 12,5), Ukrayna ise üçüncü (yüzde 8,3) sırada yer almıştır. TABLO II: 25- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2018 2019 2020 2021 2022(1) DÜNYA Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1413 1 465 406 429 880 Yıllık Değişim (Yüzde) 6,0 3,8 -72,3 5,8 104,9 Turizm Geliri (Milyar ABD Doları) 1439 1 483 548 617 1026 Yıllık Değişim (Yüzde) 7,1 3,1 -63,0 6,8 60,4 TÜRKİYE

(ABD Doları)

LU...

Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabana ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.

(3) 2020 yılı verisi 1., 3. ve 4. çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 pandemisi nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020 yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayımlanamamıştır. 2022 yılında, küresel turizm pazarında Ocak-Temmuz dönemindeki turist sayısının 2021 yılının aynı dönemine göre yüzde 172 arttığı ancak pandemi öncesi 2019 yılının aynı dönemine kıyasla yüzde 43 daha düşük kaldığı görülmektedir. Seyahat kısıtlamalarının kalkmasının ardından talepte beklenenden fazla artışın olması sektörde önemli operasyonel sorunlar ve işgücü sorunları yaratmıştır. Bunun yanı sıra, Ukrayna'daki savaş, yüksek enflasyon, artan faiz oranları ve ekonomik yavaşlama beklentisi turizmin toparlanması için 2022 yılının geri kalanında aşağı yönlü risk oluşturmaya devam etmektedir. Bu doğrultuda, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) uluslararası turist girişlerinin 2022 yılı sonunda 2019 yılı seviyesinin yüzde 30 ila yüzde 45 altında gerçekleşeceğini tahmin etmektedir. Önümüzdeki dönemde yüksek enflasyon ve artan faiz oranlarının seyahat maliyetlerini yükseltmesi ve tüketici harcamaları üzerinde baskı oluşturması da beklenmektedir. 2022 yılında ülkemiz turizm sektörünün güçlü bir biçimde toparlanması için ürün ve pazar çeşitliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara yoğunluk verilmiştir. Bu çalışmalar neticesinde, ülkemize Ocak-Ağustos 2022 döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 108,5 artışla 29,3 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Ancak bu durum, 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 5,4 düşüşe işaret etmektedir. Ülkemiz turizm geliri ise Ocak-Haziran 2022 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 159,8 artışla 14,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, aynı dönemdeki 2019 yılı turizm gelirinden yüzde 12,4 daha fazla bir gelir elde edildiğini ve küresel pazarda yaşanan durumun aksine pandemi öncesi turizm geliri seviyesinin aşıldığını göstermektedir. Ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 2022 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 75,2 artarak 43,3 milyon kişiye ve turizm gelirinin ise yüzde 69,1 artarak 41,4 milyar ABD dolarına ulaşacağı öngörülmektedir. Güvenli Turizm Sertifikasının uygulamaya alındığı 2020 yılından 2022 yılı Temmuz ayı sonuna kadar 5.295 tesis ve araç aktif olmak üzere toplamda 12.137 tesis ve araç (6.343 konaklama tesisi, 2.180 restoran ve kafe, 3.213 taşıt, 12 mekanik hat, 23 kültür ve kongre merkezi, 353 deniz turizmi tesisi, 13 tema park) için sertifika düzenlenmiştir. Ayrıca, Güvenli Turizm Sertifikasyon Programının kalıcı hale getirilmesi ve diğer öngörülemeyen salgın ya da bulaşıcı hastalıkları da kapsaması amacıyla çalışma başlatılmıştır. Diğer taraftan, Güvenli Turizm Sertifikasyon Programının sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde genişletilmesi amacıyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyiyle (Global Sustainable Tourism Council - GSTC) işbirliği anlaşması yapılmıştır. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelliği taşıyan Sürdürülebilir Turizm Programıyla uluslararası standartlara uyum sağlanması ve Türkiye'nin sürdürülebilirlik konusunda yaptığı çalışmaların dijital ortamda görünürlüğünün artırılması amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, öncelikli olarak konaklama tesisleri için sürdürülebilir turizm kriterleri hazırlanarak GSTC'ye uluslararası tanınırlık başvurusu yapılmıştır. Programın konaklama tesislerini, tur operatörlerini ve varış yerlerini kapsaması öngörülmekte ve geçişin üç aşamalı olarak gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 18/07/2021 tarihli ve 7334 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla turizmde hizmet kalitesinin artırılması için tüm konaklama tesislerine Bakanlıktan turizm işletme belgesi alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu çerçevede hâlihazırda belgelendirme niteliklerini taşımayan konaklama tesisleri için Basit Konaklama Tesisi Turizm İşletmesi Belgesi başvuru süreci 28/07/2022 tarihi itibarıyla tamamlanmıştır. Ayrıca, 23/09/2022 tarihli ve 31962 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Lüks Çadır Tesisleri Nitelikler Yönetmeliğiyle lüks çadırlarda yüksek kalite standartlarında planlı ve kontrollü gelişim sağlanması amaçlanmıştır. 01/09/2022 tarihi itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 7.505 tesiste 1.214.334 yatak, belediye belgeli 11.543 tesiste 703.760 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 139.423 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 2.057.517'ye ulaşmıştır. 2022 Ağustos ayı sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 40 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte, 11.202'si denizde, 4.088'i karada olmak üzere toplam 15.290 yat bağlama kapasitesi bulunmaktadır. 11/08/2022 tarihi itibarıyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı ise 13.178'dir. Bisiklet turizminin teşvik edilmesi ve özendirilmesi amacıyla 2020 yılı Ağustos ayından bu yana uygulamada olan Bisiklet Dostu Konaklama Tesisi Belgesi Ağustos 2022 itibarıyla 29 tesise verilmiştir. Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede 2022 Eylül sonu itibarıyla 447 tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dahil olan ülkeler arasında ülkemiz 2022 yılında 531 ödüllü plajla üçüncü sırada, 24 ödüllü marinayla yedinci sırada yer almıştır. Ayrıca 5 bireysel yat ve 15 turizm teknesi de Mavi Bayrakla ödüllendirilmiştir. Diğer taraftan, Bakanlıkça yürütülen altyapı çalışmaları kapsamında, Bodrum Torba Köy İçi Kanalizasyon Şebeke ile Yağmur Suyu İletim Hatları; Torba, Kızılağaç, Çiftlik, Yalı Mahalleleri Kanalizasyon Kollektör Hattı ve Bağlantılı Alt Yapı Tesisleri ile Serik-2 Atıksu Arıtma Tesisi ve Bağlantılı Alt Yapı Tesisleri Yapım Işi kapsamında Boğazkent Terfi Merkezi ve Terfi Hattı Yapıları 2022 yıl sonu itibarıyla tamamlanacaktır. Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla turizmin yoğun olduğu bölgelerde yerel halkın ve ziyaretçilerin yararlanması için ücretsiz halk plajları yapımına devam edilmiştir. 2022 yılında Antalya ili Kemer ve Lara ilçelerinde toplam üç halk plajı hizmete açılmıştır. Böylece; Antalya, Muğla ve İzmir illerinde halkın kullanımına sunulan ücretsiz halk plajı sayısı 10'a yükselmiştir. 2022 yılında reklam ve tanıtım faaliyetleri kesintisiz olarak sürdürülmüş, hava trafiği açılan ülkeler günlük bazda takip edilerek tanıtım faaliyetlerine yönelik planlamalar yapılmıştır. Ayrıca, hedef pazar ülkelerde yerel ajanslarla yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları ve pazar araştırmaları yürütülmüş; ülke bazında talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özelleştirilmiş tanıtım çalışmaları sürdürülmüştür. Türkiye'nin tek dijital global tanıtım platformu GoTurkiye.com yenilenmiş yapısıyla ülkemizin turizm potansiyelini varış yerleri ve deneyim odaklı bir bakış açısıyla hedef pazarlarda kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcı profilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan ve ülkemizdeki turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platform, 2022 yılı Temmuz ayı itibarıyla sağlık turizmi, golf turizmi, müzeler, kültür rotaları, bisiklet rotaları, inanç turizmi, gastronomi, alışveriş turizmi gibi 155 başlığıyla 10 farklı dilde hizmet sunmaktadır. 2022 Ocak-Ağustos döneminde Türkiye'nin global marka olarak konumlandırılması ve pazar çeşitliliğinin sağlanması amacıyla varış yerleri ve deneyim odaklı tanıtım faaliyetleri için 200'den fazla ülkede reklam faaliyetleri gerçekleştirilmiş; “Istanbul is the New Cool”, “TurkAegean”, “Coming Soon”, “Choose Your Memories” ve “Safe Tourism” filmleri dijital reklam ve tanıtım faaliyetlerinde kullanılmıştır. Kaynak pazarlarımızın basın organlarında yer alacak yayınlar için ağırlama faaliyetlerine 2022 yılında da devam edilmiştir. Ayrıca, il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmaları kapsamında 23 pilot il için rotalar oluşturulmuş, sosyal medyada etkili kişiler, basın ve kanaat önderleri ile tur operatörleri ve seyahat acentelerine yönelik tanıtım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. 2021 yılında Beyoğlu Kültür Yolu Festivaliyle başlayan ve büyükşehirlerde kentin kültürüne, marka değerine ve tanıtımına katkı sağlamayı amaçlayan Kültür Yolu Festivallerine 2022 yılında Ankara, Çanakkale ve Diyarbakır illeri dahil olmuştur. Gastronomi turizmi alanında ülkemizin sahip olduğu değerlerin yurt içi ve yurt dışı tanıtımında etkinliğin artırılması, Türk mutfağı tanıtım faaliyetlerinin eşgüdümlü ve belirli bir tema altında yapılarak zaman ve kaynak israfının engellenmesi amacıyla 21-27 Mayıs tarihleri arası Türk Mutfağı Haftası olarak ilan edilmiş ve bu kapsamda ilk defa 2022 yılında tanıtım etkinlikleri düzenlenmiştir. Ayrıca dünyanın en prestijli restoran değerlendirme sistemlerinden biri olan Michelin Rehberine 38'inci varış yeri olarak Istanbul eklenmiştir. Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de turizm sektörü için yeni dijital takip altyapısı oluşturulmuş; ziyaretçilerin davranışlarını büyük veri ve yapay zekâya dayanarak analiz etme, ürün geliştirme ve hedef ülke bazlı varış yeri tanıtım stratejisi oluşturma imkânı sağlanmıştır. 2022 yılında bölgesel analizin yanı sıra ülkemize rakip olan ülkelerle (Yunanistan, İspanya, İtalya, Portekiz, Fransa) ortalama ücret, kapasite kullanımı vb. kriterlerde karşılaştırma imkânı sağlayan veriler Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı veri tabanına aktarılmıştır. Büyük verinin turizm sektöründe ürün geliştirme, tanıtım ve pazarlamada kullanılmasında sistemin verimliliğinin ve sürdürülebilirliğinin sağlanması açısından alarm oluşturulması gereken verilerin türü ve hangi ölçeklerde bildirimlerin oluşturulması gerektiği konularında çalışmalar yürütülmüştür. Ayrıca TÜİK'in turizm istatistikleriyle ilgili verilerini düzenli bir şekilde Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı kurumsal veri tabanına aktarılması çalışması tamamlanmıştır. Turizmde nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokollerle son dört yıldır sürdürülen ve öğrencilerin konaklama tesislerinde staj yapabilmelerine imkân sağlayan uygulama devam etmektedir. Turizm sektöründe konaklama ve yeme içme işletmelerinde çalışan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla İşbaşı Eğitimi Kursları ile Kişisel Gelişim Seminerleri düzenlenmektedir. Pandeminin toplumsal yaşamda getirdiği değişikliklerin kitle turizminden ziyade bireysel/küçük gruplarla yapılan turizm türlerini ön plana çıkarması ve turist tercihlerinin bu türler üzerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, izole varış yerlerine olabilecek muhtemel talep artışlarına karşı alternatif turizm türlerinin desteklenmesi ve fiziki imkânların geliştirilmesi önemini korumaktadır. Covid-19 pandemisi turizmde temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamaları öne çıkardığından dijital dönüşüm ülkemiz turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biridir. Dünyadaki dijital dönüşüme paralel olarak, ülkemiz turizm sektörü için yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamaların yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklaşımlarla geliştirilmesi, ayrıca turizm sektörü çalışanlarına dijital beceriler kazandırılması önem arz etmektedir. Çevresel kaynaklara bağlılığı nedeniyle turizm sektörü iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı oldukça kırılgan bir yapıya sahiptir. Ayrıca, küresel ısınmanın nedeni olan sera gazı salınımına katkıda bulunan turizm sektörü iklim değişikliğiyle iki yönlü bir etkileşim içindedir. Bu nedenle, yeşil dönüşüm eğilimine uygun olarak turizm sektörünün küresel ısınmayı azaltıcı tedbirlerin bir parçası olması ve iklim değişikliğine uyum kapasitesi ile farkındalık düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmaların hızlandırılması son derece önemli hale gelmiştir. Rusya ve Ukrayna arasında 2022 yılı Şubat ayında başlayan savaş nedeniyle yılın ilk sekiz ayında bir önceki yıla göre Ukrayna'dan gelen ziyaretçi sayısının yüzde 69,2 düştüğü, ancak aynı dönemde Rusya'dan gelen ziyaretçi sayısının yüzde 22,1 arttığı görülmektedir. Rusya ve Ukrayna 2021 yılında ülkemize en fazla ziyaretçi gönderen ülkeler arasında yer alırken Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının farklı pazarlarda yürüttüğü tanıtım kampanyaları ve uyguladığı doğru stratejiler sayesinde rekabet üstünlüğü sağlanmış, bu şekilde savaşın sektöre olumsuz etkileri daha az olmuştur. Turizmde pazar çeşitliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara önümüzdeki dönemde devam edilmesi önem arz etmektedir. Sektörün sürdürülebilirliği, sağlıklı gelişimi ve turizm gelirinin artması için ziyaretçi başına ortalama harcamayı yükseltecek tedbirlere ihtiyaç duyulmaktadır. Tek bir marka altında ve odaklı şekilde yapılan etkin tanıtım faaliyetlerinin devam ettirilmesi önem arz etmektedir. Turizmde dijital ve yeşil dönüşüm çalışmalarının önümüzdeki dönemde hızlandırılması gerekmektedir. Diğer taraftan, turizm aktivitelerinin yoğunlaştığı alanlar, insan kaynaklı kullanımlar ve küresel iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz koşullar nedeniyle baskı altındadır. Kıyı alanları başta olmak üzere turizm faaliyetlerinin çevreye olumsuz etkilerinin bertarafı, bunun yanı sıra turizm bölgelerinde yaşayanlar ve ziyaretçilerin memnuniyeti için analiz ve planlama çalışmalarının yapılarak gerekli önlemlerin alınması önemli görülmektedir.

b) Amaç

Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle konaklama süresi ve konaklama dışı harcamaların artırılması, her bir varış yeri özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde sektörde dönüşümün gerçekleştirilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mevcut kaynak pazarlarımızın güçlendirilmesi, geliştirilmesi ve bunun yanı sıra yeni kaynak pazarların yaratılması yoluyla ziyaretçi sayısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.424) Tedbir 424,1. Başta Uzak | Kültür ve Turizm 1. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Doğu ülkeleri olmak üzere | Bakanlığı (S), Türkiye Kore'nin içinde bulunduğu Uzak Doğu dünyada yükselen pazar Turizm Tanıtım ve pazarından ziyaretçi sayısını artırmak için konumundaki ülkelerden Geliştirme Ajansı, İlgili | tur operatörleriyle birlikte reklam ülkemiz için yeni kaynak STK'lar kampanyaları ve tanıtım çalışmaları pazarlar oluşturmaya yürütülecektir. yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 424.4, Başta ana Kültür ve Turizm 1. Hedef pazar ülkelerde algı ve pazar ve yükselen hedef pazarlar | Bakanlığı (S), Dışişleri (o | araştırmaları ile rakip ülkelerin olmak üzere yurt dışında Bakanlığı, Ticaret faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak algı ve imaj araştırmaları Bakanlığı, üzere ilgili kuruluşlarla çalışmalar yapılarak bu kapsamda Cumhurbaşkanlığı yapılacaktır. yönetim planları İletişim Başkanlığı, 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme hazırlanacaktır. Türkiye Turizm Tanıtım | gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin ve Geliştirme Ajansı, tanıtımı yapılacaktır. İlgili STK'lar Tedbir 424.6. Risk ve kriz | Kültür ve Turizm 1. Covid-19 pandemisinin turizm sektörü durumlarından sektörün Bakanlığı (S), Türkiye üzerindeki olumsuz etkisini bertaraf etkilenmemesi için risk ve | Turizm Tanıtım ve etmek üzere oluşturulan Ana Kriz Eylem kriz yönetim planları Geliştirme Ajansı, İlgili | Planının kapsamı diğer salgın hastalıklar hazırlanacaktır. STK'lar ve savaş gibi koşulları içerecek şekilde güncellenecektir. 2. Güvenli Turizm Sertifikasyon Programı Covid-19 pandemisi sonrasında kalıcı hale getirilecek, Programın kapsamı uluslararası standartlara uygun şekilde sürdürülebilirlik ilkesi çerçevesinde genişletilerek tanıtım çalışmaları yürütülecektir. Daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerinin geliştirilmesi, konaklama süresinin uzatılması, konaklama dışı harcama alanlarının yaratılması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması yoluyla kişi başı harcama artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.425) Tedbir 425.1, Kültür ve Turizm 1. Turizm gelirini tüm yıla yayacak Gastronomi, golf, sağlık, Bakanlığı (5), Türkiye (o | şekilde harcama eğilimi yüksek turisti kruvaziyer, düğün, inanç, Turizm Tanıtım ve hedefleyen turizm ürünleri hazırlanacak kongre ve alışveriş gibi Geliştirme Ajansı, ve talebin yüksek olduğu pazar ülkelerde daha fazla gelir bırakan İlgili Kurum ve uygun platformlar aracılığıyla turizm çeşitlerine yönelik Kuruluşlar, tanıtılacaktır. talebin yüksek olduğu İlgili STK'lar pazarlar tespit edilecek ve bu ülkelerden ziyaretçi sayısının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 425.3. İçerdiği Kültür ve Turizm 1. Didim ve Çeşme turizm kentleri farklı kullanımlarla turizm Bakanlığı (5), Çevre, kapsamında tahsis edilmesi düşünülen çeşitliliği sunan, bütüncül Şehircilik ve İklim taşınmazların tasarruf haklarının Kültür planlanmış turizm kentleri | Değişikliği Bakanlığı, ve Turizm Bakanlığına alınmasına yönelik hayata geçirilerek Tarım ve Orman iş ve işlemler tamamlanacaktır. ziyaretçilerin konaklama Bakanlığı, Yerel süreleri artırılacak, Yönetimler, TTYD alışveriş, eğlence ve sportif faaliyetlerle konaklama dışı harcamaları artırılacaktır. Tedbir 425.4. Büyük Kültür ve Turizm 1. Golf turizmine açılmak üzere Side ölçekli turizm yatırımlarının | Bakanlığı (S), Çevre, turizm bölgesindeki kamu taşınmazlarının gerçekleştirilmesine Şehircilik ve İklim tasarruf haklarının Kültür ve Turizm yönelik planlama ve arazi Değişikliği Bakanlığı, Bakanlığına devrine ilişkin işlemler tahsis çalışmaları Tarım ve Orman tamamlanacaktır. yapılacak, sürdürülebilir bir | Bakanlığı, Yerel 2. Didim Kültür ve Turizm Koruma ve anlayışla turizmin Yönetimler, TTYD Gelişim Bölgesi (KTKGB) kapsamında çeşitlendirilmesi ve imar planına esas jeolojik etüt ve sezonun uzatılması planlama çalışmaları tamamlanacaktır. amacıyla turizm altyapı 3. Side Turizm Alanı golf turizmi amaçlı yatırımları imar planı yeniden düzenlenecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 425.5. Turizm Kültür ve Turizm 1. Varış yerlerimizin marka değerinin ve değerlerimiz destinasyon Bakanlığı (5), Türkiye görünürlüğünün artırılması amacıyla bazında gruplandırılarak Turizm Tanıtım ve öncelikli olarak pilot illerde uygulanmaya tanıtılacaktır. Geliştirme Ajansı, başlanan iller bazında tanıtım ve İlgili STK'lar geliştirme çalışmaları yürütülecektir. Her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde; planlama hiyerarşisi gözetilerek yatırım planlaması dâhil turizmin gelişimi ve yönetimi bütüncül olarak ele alınacak; çevreye duyarlı ve sorumlu turizm anlayışı ile sürdürülebilir turizm uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.426) Tedbir 426.3. Koruma Kültür ve Turizm 1. Antalya, Muğla ve İzmir illerinde ilan kullanma dengesi Bakanlığı (S), Çevre, edilmiş KTKGB'ler ile Turizm gözetilerek turizm Şehircilik ve İklim Merkezlerinin kıyı kesimlerinde onaylı alanlarının taşıma Değişikliği Bakanlığı, planlardaki yatak kapasitelerinin kapasiteleri tespit edilecek | Tarım ve Orman raporlama işlemleri tamamlanacaktır. ve alanlar buna göre Bakanlığı, Yerel yönetilecektir. Yönetimler Tedbir 426.4. Turizm Kültür ve Turizm 1. Bodrum Torba Atık Su Arıtma Tesisi ve bölgelerindeki içme suyu, Bakanlığı (S), İller bağlantılı altyapı tesisleri kanalizasyon, katı atık Bankası A.Ş, Yerel tamamlanacaktır. bertaraf ve atık su Yönetimler arıtma altyapı yatırımları erçekleştirilecektir. Tedbir 426.6. İklim Kültür ve Turizm 1. Turizm sektörünün iklim değişikliğine değişikliğinin turizm Bakanlığı (S), İlgili uyum kapasitesinin ve farkındalık sektörü üzerindeki Kurum ve Kuruluşlar, düzeyinin artırılması için faaliyetler etkilerinin tespitine yönelik | Üniversiteler, gerçekleştirilecek, farklı turizm çalışmalar yapılacaktır. İlgili STK'lar merkezlerinde pilot çalışmalar yürütülecektir. 2. Turizmde İklim Değişikliğine Uyum Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanacaktır. Tedbir 426.7. Turizm Kültür ve Turizm 1. Antalya, Muğla, İzmir ve İstanbul Bölgelerinde ücretsiz halk Bakanlığı (5), Yerel illerinde ücretsiz halk plajları yapılacaktır. plajları yapımı Yönetimler, İlgili gerçekleştirilecektir. STK'lar Turizm sektöründe daha yüksek standartlarda hizmet sunumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427) Tedbir 427.1. Kültür ve Milli Eğitim Bakanlığı 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Milli (S), Kültür ve Turizm Turizm Bakanlığı arasında yenilenen Eğitim Bakanlığı arasında Bakanlığı, İlgili STK'lar | protokol doğrultusunda turizm alanındaki imzalanan protokol 70 Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, çerçevesinde yürütülecek konaklama tesisleriyle eşleştirilecek; uygulamalı eğitim öğrencilere işletmelerce burs verilmesi ve programı ile turizm staj yaptırılması imkânı sağlanacaktır. sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacı karşılanacaktır. Tedbir 427.2. Turizm Kültür ve Turizm 1. Kültür ve Turizm Bakanlığınca dört bin sektörü çalışanları için Bakanlığı (S), Yerel sektör çalışanına eğitim verilecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı | Yönetimler, İlgili tarafından düzenlenen STK'lar eğitim programlarına sektörün daha fazla katılım sağlamasına yönelik çalışmalar yürütülecek ve talebi karşılayacak şekilde eğitimler verilecektir.

için tesislere personel Yönetimler

lojman alanı tahsis

edilecektir.

Başta internet tabanlı uygulamalar olmak üzere turizm sektörünün paylaşım ekonomisinden daha etkin faydalanabilmesine yönelik düzenlemeler yapılacak, sektördeki Ar-Ge faaliyetleri ile teknolojiye dayalı uygulamalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428) Tedbir 428.2. Turizm Kültür ve Turizm 1. Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme sektöründe ürün Bakanlığı (5), Türkiye Ajansı Rapor Platformu modernize geliştirme, tanıtım ve Turizm Tanıtım ve edilecektir. pazarlamada Geliştirme Ajansı, İlgili | 2. Daha fazla sayıda veri kaynağından kullanılmasına yönelik Kurum ve Kuruluşlar, faydalanılacak ve daha yüksek kalitede büyük verinin toplanması Üniversiteler, veri temini sağlanacaktır. ve analizi çalışması İlgili STK'lar yürütülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) | 2023(2)

Turizm Geliri Milyar Dolar | 24,5 414 50

Ziyaretçi Sayısı Milyon Kişi 30 50,9 58,8

————

Yabancı Ziyaretçi Sayısı Milyon Kişi 24,7 43,3 51

Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama ABD Doları 834 813 850 Ortalama Konaklama Süresi Gece 12,6 11,2 11,9 Ziyaretçi Başına Gecelik Gelir Dolar 66 73 71,4 | A A A A

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.2.3. Sektörel Politikalar

2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları

a) Mevcut Durum

2022 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2022 Yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 1.77/8,7 milyar TL, 2021 yılı sonu kümülatif harcaması 669 milyar TL ve 2022 yılı başlangıç ödeneği 184,3 milyar TL olan 3.134 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2022 Yılı Yatırım Programı kapsamındaki 184,3 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 27 ile ulaştırma sektörü alırken, eğitim sektörünün payı yüzde 13,3, enerji sektörünün payı yüzde 12,9, madencilik sektörünün payı yüzde 12,6, tarım sektörünün payı yüzde 10,1 ve sağlık sektörünün payı yüzde 9,3'tür. İmalat, turizm, konut, içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 14,8'dir. 2023-2025 dönemi Orta Vadeli Programında ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2023 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2023 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2022 yılı sene başında 144,5 milyar TL olan merkezi yönetim büçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2023 yılında yüzde 153 oranında artarak 365,5 milyar TL'ye ulaşması öngörülmüştür. Benzer şekilde, 14/09/2022 tarihli ve 31953 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2022/15 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2023-2025 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2023 yılı KIT yatırım teklif tavanları da 2022 yılında 61,9 milyar TL olan seviyesinden 163,4 milyar TL seviyesine çıkarılmıştır. Ülkemizde, Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KOİ) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, 2022 yılı Ocak ayı itibarıyla 262 KOİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2022 yılı fiyatlarıyla 88,5 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 52,6 milyar ABD doları yatırımla ilk sırada yer almakta olup bunu 19,9 milyar ABD dolarıyla enerji, 11,9 milyar ABD dolarıyla da sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 241 proje işletmeye alınmış olup 21 projenin yapımına devam edilmektedir. TABLO TI: 26- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) Ülkeler 2013-2017 2018 2019 2020 2021(1)2022(1) Avro Bölgesi Ortalaması 3,2 3,4 3,2 3,6 3,5 3,9 Belçika 2,4 2,6 2,6 2,7 2,7 2,8 Almanya 2,2 2,4 2,4 2,6 2,5 2,7 Estonya 5,2 5,3 5,0 5,8 5,7 6,3 İrlanda 2,0 2,0 2,3 2,3 2,0 2,3 Yunanistan 3,8 3,2 2,5 3,1 3,6 4,8 İspanya 2,2 2,1 21 2,6 2,7 2,7 Fransa 3,6 3,4 3,7 3,7 3,6 3,6 İtalya 2,3 2,1 2,3 2,6 2,9 3,2 Letonya 4,5 5,6 5,1 5,7 5,2 6,l Litvanya 3,4 3,2 3,1 4, 3,2 3,7 Lüksemburg 3,8 3,9 4,1 4,7 4,0 4,1 Malta 3,1 3,2 3,8 4,5 4,2 4,l Hollanda 3,5 3,4 3,4 3,6 3,3 3,3 Avusturya 3,0 3,1 3,1 3,3 3,5 3,7 Portekiz 1,9 1,8 18 2,2 2,5 3,1 Slovenya 4,1 3,7 3,8 4,1 4,7 5,7 Slovakya 4,1 3,7 3,6 3,5 3,2 4,2 Finlandiya 4,1 4,3 4,4 4,9 4,1 4,4 Avro Bölgesi Dışı AB Ort. 3,9 3,9 4,1 4,6 4,3 4,7 Bulgaristan 4,2 3,1 3,3 3,8 3,3 5,0 Çekya 3,9 4,1 4,4 4,9 4,7 4,9 Danimarka 3,7 3,4 3,2 3,6 3,5 3,5 Hırvatistan 3,4 3,5 4,3 5,6 4,8 5,3 Macaristan 4,8 5,8 6,2 6,4 5,8 5,4 Polonya 4,1 4,7 4,3 4,5 4,1 4,2 Romanya 4,0 2,7 3,5 4,6 4,2 5,9 İsveç 4,4 4,9 4,9 5,0 4,8 4,8 AB Ortalaması 3,5 3,5 3,5 3,9 3,7 4,1 ABD 3,3 3,2 3,3 3,5 3,3 3,2 Japonya 3,8 3,7 3,9 4,3 4,4 4,3 Birleşik Krallık 2,6 2,6 2,8 3,0 3,1 3,1 Türkiye 3,7 4,0 2,8 2,7 2,7/(2 3,0 Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2022; Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Gerçekleşme

b) Amaç

Kamu sabit sermaye yatırımlarına ilişkin kaynakların artırılması, yatırım programının rasyonelleştirilmesi, ayrılan kaynakların başta öncelikli sektörler ve gelişme alanları için belirlenmiş hedeflere tahsisi olmak üzere etkin şekilde ve sonuç odaklı kullanılması, KÖİ uygulamalarının makroekonomik politikalarla uyumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu yatırım yönetim sürecinin güçlendirilmesi, gerekli müdahalelerin zamanında yapılması ve daha etkili sonuçlara ulaşılması için yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda KÖİ dâhil yatırım projelerinin hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinde standardizasyon sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.435) Tedbir 435.1. Kamu ve KÖİ Strateji ve Bütçe 1. Proje hazırlık, izleme ve yatırımları için proje hazırlık, Başkanlığı (S) değerlendirme konularında uygulama, izleme ve eğitimler verilecektir. değerlendirme konularında eğitim programları düzenlenecektir. Tedbir 435.4. KÖİ projeleri için Strateji ve Bütçe 1. Projelerin finansal ve ekonomik hazırlık, ihale ve sözleşme Başkanlığı (S) fayda-maliyet analizine yönelik hususlarında standart rehberler rehber hazırlanacaktır. hazırlanacaktır. 2. Sözleşme standardizasyonu ve yönetimine ilişkin rehber hazırlanacaktır. 2.2.3.2. Bilim, Teknoloji ve Yenilik

a) Mevcut Durum

Son yıllarda hızla gelişen teknolojilerin dönüştürücü ve yıkıcı etkileri, yeşil ve dijital dönüşüm gibi küresel eğilimler ile pandemi, iklim değişikliği, enerji arzı gibi konularda yaşanan sosyo-ekonomik zorluklar ülkelerde bilim, teknoloji ve yenilik alanındaki politika ve faaliyetlerin önemini artırmıştır. Ülkemizde de bu alanda önemli gelişmeler yaşanmış, Ar- Ge harcamalarının GSYH'ye oranı 2021 yılında yüzde 1,13'e ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar- Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücü bağlamında 2021 yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 168.879 ve 221.811 olarak gerçekleşmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 18,3'ü doktora ve üstü derecesine sahiptir. Bununla birlikte, başta Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması olmak üzere; ülkemizdeki Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelişmeler ve ülkemiz öncelikleri doğrultusunda artırılması ve geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin güçlendirilmesi amacıyla kamu ve özel kesim Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik kamu kaynaklarından yapılan bütçe tahsisi önemini korumaktadır. Bu kapsamda, 2021 yılında merkezi yönetim bütçesinden Ar- Ge faaliyetleri için 20,2 milyar TL harcama yapılmıştır. Ayrıca, kamunun dolaylı Ar-Ge desteği 2021 yılında 13,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu bünyesinde küresel eğilimler ve ülkesel ihtiyaçlar açısından ön plana çıkan teknoloji alanları ve kritik gelişme alanlarıyla ilgili teknoloji yol haritaları ve politika raporlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ayrıca stratejik gelişim alanlarının ve yükselen teknolojilerin belirlenmesine yönelik 2035 Teknoloji Öngörüsü çalışmasının hazırlıkları yürütülmektedir. Ar-Ge harcamalarının yaklaşık yüzde 23,7'sini gerçekleştiren üniversitelerde yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini artırmak amacıyla 20'si devlet, 3'ü vakıf olmak üzere 23 üniversite, araştırma üniversitesi olarak belirlenmiş olup bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. On Birinci Kalkınma Planında yer alan Araştırma Üniversitesi programının güçlendirilmesi ve bu üniversitelerin özel desteklerle kapasitelerinin artırılması politikası doğrultusunda 2022 yılında YÖK ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı arasında imzalanan protokol çerçevesinde Araştırma Üniversiteleri Destek Programı başlatılmıştır. Bu bağlamda Araştırma Üniversiteleri Destek Programına İlişkin Usul ve Esaslar yayımlanmış olup ilgili üniversitelere, araştırma performansları dikkate alınarak YÖK tarafından eşleştirildikleri odak alanlarda kullanılmak üzere toplam 100 milyon TL ilave bilimsel araştırma proje bütçesi tahsis edilmiştir. Ayrıca üniversiteler arası işbirliğinin geliştirilmesine yönelik olarak birden fazla üniversitenin katılımıyla ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulabilmesine imkân sağlayan 19/06/2020 tarihli ve 31160 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarında Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezleri Yönetmeliği kapsamında Eylül 2022 itibarıyla sekiz ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulmuştur. 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde yedi araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performans izleme süreçleri devam etmektedir. Bu altyapılardan 2017 yılında 6550 sayılı Kanun kapsamına alınan dört araştırma altyapısı için kapsamlı ara değerlendirme ve yıllık performans izleme ve değerlendirme süreçleri tamamlanmış olup yeterlik yenileme süreçleri yürütülmektedir. Bununla birlikte kritik teknolojiler ve öncelikli alanlarda faaliyet gösteren altı araştırma altyapısının kanun kapsamına alınmasına ilişkin değerlendirme çalışmalarıyla kanun kapsamında işbirliği platformlarının kurulması ve desteklenmesiyle ilgili çalışmalar devam etmektedir. TABLO 11: 27- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2015 o 2016 o 2017 o 2018 o 2019 2020 (2021 Ar-Ge Harcamalarının GSYH İçindeki Payı 0,88 0,94 0,95 1,03 1,06 1,09 1,13 (Yüzde) Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - 20 615 24641 29 855 38534 O45954 o 54957 81 922 Cari Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörler (Yüzde) Yükseköğretim 39,7 36,3 33,5 30,3 29,2 28,4 23,7 Özel Sektör 50,0 54,2 56,9 60,4 64,2 64,8 70,7 Kamu 10,3 9,5 9,6 9,3 6,6 6,8 5,6 TZE Cinsinden Toplam Ar-Ge Personeli Sayısı 122288 136953 153552 172119 182847 199371 221811 TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 35,4 38,4 35,3 32,8 32,3 29,9 28,2 Özel Sektör 54,5 53,0 57,3 60,6 62,9 65,3 67,4 Kamu 10,1 8,6 7,4 6,6 4,8 4,7 4,4 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen TZE Ar-Ge 46 50 54 60 65 74 77 Personeli Sayısı Kaynak: TUİK, TUBİTAK 2020 yılında tamamlanan AB Ufuk 2020 Programının ardından 27/10/2021 tarihinde Brüksel'de imzalanan anlaşmayla 2021-2027 dönemini kapsayan Ufuk Avrupa Programına resmi olarak katılım sağlanmıştır. Söz konusu Programa yönelik çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yaklaşık 100 milyar Avro bütçesi olan Ufuk Avrupa'nın Ağustos 2022 tarihi itibarıyla açıklanan ilk çağrı sonuçlarına göre Türkiye'den 57 kuruluş, toplam 77 projede yer almakta olup bu projelerden 38 milyon Avro AB katkısı almaya hak kazanmıştır. Ayrıca uluslararası işbirlikleri kapsamında ikili işbirliği olan ülke sayısı 65'e, kurum sayısı ise 93'e yükselmiştir. Ülkemizin Antarktika alanında uluslararası arenada temsili ve işbirliği potansiyelinin hayata geçirilebilmesi için başlatılan Antarktika Bilimsel Araştırma ve Bilim Üssü Projesi kapsamında 2017 yılından itibaren altı Ulusal Antarktika Bilim Seferi ve iki Ulusal Arktik Bilimsel Araştırma Seferi düzenlenmiş ve bu seferler kapsamında 66 proje desteklenerek 100'den fazla bilim insanına bu bölgelerde çalışma imkânı sağlanmıştır. Bu çalışmalardan 92 bilimsel yayın ve 30'un üzerinde lisansüstü tez üretilmiştir. Ayrıca Antarktika'da bilimsel araştırma kampı ve ilk Küresel Konum Uydu Sistemi (GNSS) istasyonu kurulumları gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra Ulusal Kutup Bilim Programı (2018-2022) yürürlüğe konulmuş olup bu programda belirlenen öncelikli araştırma temaları, insan kaynakları, uluslararası işbirlikleri, eğitim, tanıtım ve halka erişim, bilim seferleri ve Türk Bilim Üssü odağında çalışmalara devam edilmektedir. Ülkemizin uzay politikaları alanındaki vizyonunun, stratejilerinin, hedeflerinin ve projelerinin koordineli ve entegre olarak yürütülmesine yönelik hazırlanan Milli Uzay Programı (MUP) Şubat 2021'de kamuoyuna açıklanmıştır. Ülkemizin orta-uzun vadede 10 stratejisinin belirlendiği MUP kapsamında uydu üretiminin tek çatı altında toplanması, bölgesel konumlama ve zamanlama sistemi kurulması, uzaya bağımsız bir şekilde erişmek için uzay limanı kurulması, uzay havasına ilişkin bilimsel araştırmalar yapılması, uzaydaki nesneleri yerden gözlemleme kabiliyetlerinin artırılması, uzay sanayi ekosisteminin geliştirilmesi, uzay teknolojileri geliştirme bölgesinin kurulması, toplumda uzay farkındalığının artırılması ve insan gücü yetiştirilmesi hedeflenmektedir. Bu kapsamda MUP 1. safha çalışmalarıyla 2023 yılında bir Türk vatandaşının bilimsel misyon için uzaya gönderilmesi ve 2024 yılında Ay'a sert iniş yapılması planlanmaktadır. MUP 2. safha çalışmaları kapsamında ise 2028 yılında Ay'a yumuşak iniş yapılması hedeflenmektedir.

b) Amaç

Etkin işleyen bir araştırma ve yenilik ekosistemi oluşturularak bilgi üretme ve kullanma kapasitesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli ürün ve hizmetleri destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

. N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Üniversitelerin Ar-Ge ekosistemindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.440 Tedbir 440.3. Üniversitelerin, | YÖK (S), Strateji ve Bütçe 1. Araştırma Üniversitesi yüksek katma değerli üretimi Başkanlığı Destek Programı destekleyecek nitelikte Ar-Ge çerçevesinde araştırma ve yenilik faaliyetleri üniversitelerinin Ar-Ge gerçekleştirebilmeleri için kapasiteleri ve niteliklerinin Araştırma Üniversitesi artırılmasına yönelik programı güçlendirilecek, bu performans odaklı programa dâhil üniversitelerin desteklenmesine devam özel desteklerle kapasiteleri edilecektir. artırılacaktır. Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441) Tedbir 441.2. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Üniversitelerdeki Araştırma Altyapılarının (S), TÜBİTAK, YÖK uygulama ve araştırma Desteklenmesine Dair Kanun merkezlerinin araştırma kapsamında kritik faaliyet alanları tespit teknolojilerde uzmanlaşmış edilecek ve bunlar arasında altyapı sayısı artırılacaktır. kritik teknolojilerde faaliyet gösterenlerden Ar-Ge kapasitesi ön incelemede yeterli görülenlerin 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır. Tedbir 441.3. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. 6550 sayılı Kanun Kanun kapsamındaki araştırma | (S), TÜBİTAK, YÖK kapsamındaki araştırma altyapılarının çıktı ve etki altyapıları çıktı ve etkiyi odaklı performanslarının dikkate alan ve kritik izlenmesine ve kritik teknoloji teknolojilerde ürün alanlarında ürün misyonları hedeflerinin belirlenmesi doğrultusunda çalışmalarını yönünde güncellenen teşvik etmeye yönelik performans dokümanları düzenlemeler yapılacaktır. vasıtasıyla izlenecektir. Ar-Ge personeli sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.442) Tedbir 442.2. Yurt dışında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (| 1. Uluslararası Lider üst seviye bilimsel ve (S), TÜBİTAK, YOK Araştırmacılar ve Uluslararası teknolojik çalışmalar yürüten Genç Araştırmacılar nitelikli araştırmacıların Programları kapsamında yeni Uluslararası Lider çağrıya çıkılacaktır. Araştırmacılar Programı kapsamında Türkiye'ye gelmeleri ve araştırmacı yetiştirmeleri desteklenecektir. Tedbir 442.4. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ar-Ge personeli sayısının Kanun kapsamına giren (9), TÜBITAK artırılması ve yabancı araştırma altyapılarında Ar-Ge personel çalıştırılmasına personeli sayısı artırılacak ve ilişkin araştırma yabancı personel altyapılarında yaşanan çalıştırılmasını kolaylaştırıcı sorunların tespiti ve tedbirlerin alınmasına yönelik çözümüne yönelik ilgili düzenlemeler yapılacaktır. paydaşlarla çalışmalar apılacaktır. Tedbir 442.6. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (| 1. Stajyer Araştırmacı Burs deneyimine sahip nitelikli insan | (S), TÜBİTAK, YOK Programı (STAR) kaynağının artırılmasını kapsamında çağrıya çıkılacak teminen kamu destekli Ar-Ge ve program kapsamında projelerinde daha fazla lisans, desteklenen bursiyerlerin yüksek lisans ve doktora projelerde yer alması bursiyerinin yer alması sağlanacaktır. sağlanacaktır. Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443) Tedbir 443,1. Temel Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (| 1. Temel bilimler alanında bilimlere yönelik lisansüstü (S), TÜBİTAK, YOK ülkemizin lisansüstü burs miktarı ve faydalanan seviyesinde ihtiyaç duyduğu sayısı artırılacaktır. bilim insanlarının yetiştirilmesini teşvik etmek amacıyla Yurt Içi Lisansüstü Burs Programı kapsamında N iki defa çağrıya çıkılacaktır. Tedbir 443.2. Özel sektör Ar- | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ulusal/uluslararası özel Ge merkezlerinin, üniversiteler | (5), TÜBİTAK sektör kuruluşlarının Öncül ve araştırma altyapılarıyla Ar-Ge Laboratuvarları birlikte yürütecekleri teknoloji Destekleme Programı hazırlık seviyesi 1-3 arasındaki kapsamında üniversite ve araştırma projeleri araştırma altyapılarıyla desteklenecektir. işbirliği içinde Türkiye'de kuracakları Ar-Ge laboratuvarlarının sayısı artırılacaktır. Tedbir 443.3. Temel ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ulusal Öncü Araştırmacılar uygulamalı alanlarda katma (S), TÜBİTAK, YÖK ve Avrupa Araştırma Konseyi değer açısından yüksek etki (ERC) Projeleri Güçlendirme yaratması muhtemel öncül Destekleri kapsamında araştırma projeleri başvurular alınarak desteklenecektir. araştırmalar desteklenecektir. Tedbir 443.4. Bilim alanlarına | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (o | 1. TÜBİTAK Temel Bilimler yönelik nitelikli çalışmalar ile (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Araştırma Enstitüsü öncü ve çığır açıcı araştırmaları | TÜBA, TÜBİTAK, Üniversiteler | tarafından temel bilim desteklemek üzere ve özellikle alanlarında, dünyanın önde temel bilimler alanında gelen bilim insanlarının araştırmacı insan gücü katılımıyla uluslararası kapasitesinin artırılmasına düzeyde bilimsel etkinlikler yönelik ulusal ve uluslararası gerçekleştirilecektir. eğitim ve araştırma temalı 2. TÜBA Yurtdışı Bilim İnsanı bilimsel etkinlikler Davet Programı kapsamında gerçekleştirilecektir. öncü ve çığır açıcı araştırmacıların ülkemizdeki bilim insanlarıyla bir araya geleceği çalıştaylar düzenlenecek, bilimsel tematik arama konferansları gerçekleştirilecektir. Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444 Tedbir 444,1. AB Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ufuk Avrupa Ağlara Üyelik ve İnovasyon Çerçeve (S), Dışişleri Bakanlığı, Desteği çağrısına çıkılacaktır. Programlarına nitelikli projeler | TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili 2. Marie-SKLODOWSKAyoluyla katılımın sağlanması ve | Kamu Kurum ve Kuruluşları CURIE (MSCA) Proje Ön programların geri dönüş Değerlendirme Desteği oranının artırılmasına yönelik çağrılarına çıkılacaktır. tanıtım, bilgilendirme ve 3. Ufuk Avrupa Programına kapasite geliştirme çalışmaları yönelik bilgilendirme ile destek ve ödül programları etkinlikleri ve eğitimler gerçekleştirilecek ve Avrupa düzenlenecektir. Araştırma Alanına entegrasyonun sağlanmasını teminen ulusal programlar AB Çerçeve Programlarıyla uyumlu ve tamamlayıcı hale getirilecektir. Türkiye'de teknoloji üreten insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak gençlerin erken yaşlardan itibaren teknoloji alanında gelişimleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.445) Tedbir 445.1. Deneyap Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Deneyap Teknoloji Teknoloji Atölyeleri (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, | Atölyeleri eğitim içerikleri yaygınlaştırılacak, 50 bin TÜBİTAK, İlgili STK'lar revize çalışması yapılacak ve gencin teknoloji eğitimi alması içerikler e-kitap hâline sağlanacaktır. getirilecektir. 2. Eğitmen eğitimleri gerçekleştirilecektir. 3. Öğrenciler ulusal ve uluslararası yarışmalara hazırlanacaktır. Kutup araştırmaları konusunda ülkemizin uluslararası konumu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.446) Tedbir 446.1. Kutup Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yedinci Ulusal Antarktika araştırmalarına yönelik (S), Dışişleri Bakanlığı, Bilim Seferi düzenlenecektir. kurumsal kapasite geliştirilecek | TÜBİTAK 2. Üçüncü Ulusal Arktik Bilim ve Antarktika'da üs Seferi düzenlenecekür. kurulmasına ilişkin hazırlık 3. Ulusal Kutup Bilim çalışmaları tamamlanacaktır. Programı proje çağrısı kapsamında çalışmalar yürütülecektir. Ülkemizin havacılık ve uzay alanında küresel rekabette konumunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447) Tedbir 447.1. Milli Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Milli Uzay Programı Türk Programı hazırlanarak (S), Savunma Sanayii Astronot Bilim Misyonu uygulamaya konulacaktır. Başkanlığı, Türkiye Uzay projesi kapsamında seçilen Ajansı, TÜBİTAK, Üniversiteler | bir Türk vatandaşı, astronot eğitimini tamamlayarak bilimsel deneyler gerçekleştirmek üzere Uluslararası Uzay İstasyonuna gönderilecektir. 2. Ay yüzeyine sert iniş gerçekleştirilmesi amacıyla üretilecek uzay aracının ve uzay aracında kullanılacak hibrit itki sisteminin tasarımı tamamlanacaktır. Tedbir 447.2. Türkiye Uzay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Türkiye Uzay Ajansının Ajansının kurumsal kapasitesi (5), Türkiye Uzay Ajansı, idari ve kurumsal geliştirilerek etkinliği TUBITAK kapasitesinin artırılmasına artırılacaktır. yönelik çalışmalara devam edilecektir.

d) Hedefler

| Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2) Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ye Oranı (3) Yüzde 1,13 1,32 1,50 Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Cinsinden Ar-Ge e Personeli Sayısı (3) Kişi 221811 261 799 300 000 Milyon Kişi Başına Doktora ve Üstü TZE Ar- — Ge Personeli Sayısı Kişi 479 600 700

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.3. Girişimcilik ve KOBİ'ler

a) Mevcut Durum

Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2020 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini; 2021 yılı sonu itibarıyla ise istihdamın yüzde 74'ünü, katma değerin yüzde 49,94'ünü, ihracatın yüzde 58,4'ünü oluşturmaktadır. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2020 yılında yüzde 23,2'ye yükselmiştir. KOBİ'lerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artırılması gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir. TABLO II: 28- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı 2018 2019 2020 2021 2022(1) Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı 229298 238416 365533 314300 196 105 Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı 106 167 114977 99588 111897 74 581 Kurulan Şirket Sayısı 85 279 85263 102794 110303 87 214 Kapanan Şirket Sayısı 12 564 14 050 15 949 16 686 13 410 Kurulan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı 35111 24 459 31 036 26930 15 878 Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı 18 976 19044 24134 27175 15 873 Kurulan Kooperatif Sayısı 331 409 622 599 330 Kapanan Kooperatif Sayısı 70 67 46 67 36 Kaynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı

1) Ağustos ayı itibarıyladır.

Haziran 2022 itibarıyla, bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 908 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 23'e yükselmiştir. TABLO II: 29- ESKKK Kefalet Kredileri 2018 2019 2020 2021 (2022(1) Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı 493704 567029 1161892 1166482 1061627 Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 31 125 41 043 67 520 77 523 89 925 (Milyon TL) Kaynak: Ticaret Bakanlığı

1) Ağustos ayı itibarıyla

Esnaf ve sanatkârlarımızın desteklenmesi amacıyla, 04/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 03/01/2022 tarihli ve 5061 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı gereğince, 2022 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. Bu kapsamda 31/08/2022 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 1.061.627'ye, kredi bakiyesi ise 89,9 milyar TL'ye ulaşmıştır. Hazine destekli kefalet uygulaması 2022 yılında da devam ederek Ağustos 2022 döneminde kefalet kullandırımı 57,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 34 bin KOBİ'nin, 52 bin kredi talebi değerlendirilerek 67 milyar TL krediye karşılık 57,5 milyar TL kefalet desteği verilmiştir. Diğer taraftan, AB COSME Programına AB üye ülkeleri ile birlikte dâhil olunmuş ve bu sayede diğer ülkelerle işbirlikleri kurularak Avrupa Yatırım Fonu vasıtasıyla KOBİlerimize yönelik bugüne kadar yaklaşık 7,7 milyar TLlik kredi kullandırılmıştır. TABLO 11: 30- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 2018 2019 2020 2021 2022 (1) İşletme Sayısı 1153 11980 Oo 6822 (9580 644 KGF AŞ Kefalet Sayısı 1158 o 12209 OoO7147 10570 664 Öz Kaynak Kefalet Hacmi (Milyon TL) 345 o 3329 OoO1946 Oo 3790 420 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 402 4211 2417 4735 525 İşletme Sayısı 181262 148340 221544 O 44484 33 769 Hazine Kefalet Sayısı 206260 o 165624 378510 (o 66073 51 802 Kayraklı Kefalet Hacmi (Milyon TL) 71787 o 59645 159922 — 11010 57 104 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) O 76367 Oo 74264 199534 o 13283 66 498 İşletme Sayısı 182415 o 160320 228366 © 54064 34413 Kefalet Sayısı 207418 o 177923 385657 o 76643 52 466 Toplam Kefalet Hacmi (Milyon TL) 72131 o 62975 161868 O 14800 Ooo 57524 83903 Oo 78475 201951 (o 18018 67 023 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) Kaynak: KGF A.Ş.

(1) Ağustos ayı itibarıyla

KOBİ ve girişimcilere yönelik KOSGEB destek ve hizmetleriyle ilgili tüm süreçler e— Devlet Kapısı üzerinden yürütülmektedir. KOBİ'lerin karar alma süreçlerine bilgi temelli dayanak oluşturmak amacıyla KOSGEB, kurum ve kuruluşlardan aldığı idari kayıtlar ile dijital bir ürün olan İşletme Değerlendirme Raporu hazırlanmaktadır. Raporun yaygınlaştırılması yönünde çalışmalara devam edilmektedir. KOBİ'lerin, KOSGEB destekleri kapsamında yararlanacakları rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin esasları düzenlemek amacıyla KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik çerçevesinde; finansman, uluslararasılaşma, teknoloji/ yenilik/dijitalleşme ve büyüme alanlarında işletmelere teknik danışmanlık hizmeti sunacak kişilerin yetkilendirilmesi ve teknik danışmanlık hizmetleri hakkında esasları düzenlemek amacıyla usul ve esaslar hazırlanarak başvurular alınmaya başlanmıştır. İşletmelerin yetkilendirilmiş teknik danışmanlardan alacakları danışmanlık hizmetlerinin desteklenmesi amacıyla İşletme Geliştirme Destek Programı'na Teknik Danışmanlık Desteği eklenmiştir. Teknik danışmanların yetkilendirme süreçlerinin tamamlanmasını müteakip desteğin uygulanmasına başlanacaktır. KOBİ rehberlerinin yetkilendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. TABLO TI: 31- KOSGEB Destek Programları 2019 2020 2021 2022(1) DESTEK İşlet Destek | İşleti Destek | İşletm Destek | İşleti Destek PROGRAMLARI şletme esi şletme este işletme esi İşletme Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) KOBİ Proje Destek Programı 5 470 1 96 Ar-Ge, İnovasyon ve Endüstriyel 1207 87229| 1248 87916| o 1177 100 599 510 34 618 Uygulama Destek Programı İşbirliği- Güçbirliği Destek 14 3163 2 7064 3 1276 Programı Tematik Proje Destek Programı 2 62 - - Girişimcilik Destek Programı 25 077 475 289 9 283 102 955 1207 9884 6 136 Genel Destek Programi 19711 243 002 6149 63304 1184 10291 32 197 Gelişen İşletmeler Piyasası KOBİ N 19 1 10 Destek Programı KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek 3293 45761) o 1153 110 150 459 92218 336 57477 Programi Teminat Giderleri Desteği 10 10 - - - - - - TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama Destek 57 2 859 35 1429 2 40 Programı Uluslararası Kuluçka Merkezi ve 3 3656 4 1491 2 1743 1 299 Hızlandırıcı Destek Programı Stratejik Ürün Destek Programı 70 109 970 66 73 592 46 40 008 13 5361 KOBİ Teknolojik Ürün Yatırım 70 76 898 129 141 805 106 97 719 52 21453 Destek Programı İşletme o Geliştirme (Destek 13 968 150382) 18122 285951) 19566 415322) 13254 © 248985 Programi İşbirliği Destek Programı 3 982 35 29941 44 32 595 40 20 749 Girişimciliği Geliştirme Destek 5 264 127 668 N Ni Programı Geleneksel Girişimci Destek 11767 74318) 20695 (o 148059) 15610 (| 124094 Programi İleri Girişimci Destek Programı 6 076 372926) 10180 675 303 7626 Oo 415022 Yurt Dışı Pazar Destek Programı - - 186 6 409 821 47 863 807 41758 İŞGEM/TEKMER Destek ) 7 9 3305 2 67 Programı İş Planı Ödülü Destek Programı 2 50 3 80 8 245 Ar-Ge, Ür-Ge ve İnovasyon N Ni 219 26 919 659 69 226 Destek Programı Toplam (2) 68 774 1777 422 54259 1359 38) 53083 1703314| 37738 1046397 1. Kaynak: KOSGEB

(1) Ağustos ayı itibarıyla

(2) Net işletme sayısı ve destek tutarını ifade etmektedir. KOSGEB tarafından imalatçı girişimcilere üst limiti 375 bin Tl'ye, geleneksel sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65 bin TL'ye kadar hibe desteği sağlanmaya devam edilmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmıştır. Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen işletmelere destek olunması ve istihdamın korunması amacıyla imalat sanayiindeki mikro ve küçük işletmeler ile 2017 yılı sonrası kurulan teknoloji tabanlı start-up'lar için 300 milyon ABD doları Dünya Bankasından 300 milyon ABD doları da JICA'dan olmak üzere toplam 600 milyon ABD doları Hazine garantili kredi anlaşması imzalanmıştır. Bu kapsamda KOSGEB tarafından oluşturulan Mikro ve Küçük İşletmelere Hızlı Destek Programıyla Covid-19 pandemisinden dolayı geliri azalan imalat ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki mikro ve küçük işletmelere, ölçeklerine göre sırasıyla; 30 bin TL ve 75 bin TL'ye kadar ilk üç yılı geri ödemesiz olmak üzere toplam beş yıl vadeli, teminatsız ve faizsiz geri ödemeli işletme sermayesi desteği verilmiştir. Aynı programın 3. ve 4. çağrıları kapsamında; imalat, bilgisayar programlama, bilimsel Ar-Ge sektörleri ile Covid-19 salgınının nispeten daha fazla etkilediği bazı hizmet ve ticaret sektörlerinde faaliyet gösteren mikro ve küçük işletmelere, geçmiş dönem ortalama istihdam seviyelerini korumaları kaydıyla yeni personel istihdam etmeleri karşılığında destek sağlanmaktadır. Üçüncü dönem yeni istihdam edilecek personel başına 100 bin TL geri ödemeli destek verilirken bu tutar 4. dönemde 125 bin TL'ye çıkarılmıştır. İşletme sahibi kadın ise veya işe alınan personel kadın ise destek, personel başına 10 bin TL artırımlı olarak uygulanmaktadır. Mikro işletmeler en fazla iki, küçük işletmeler ise en fazla beş personel için destek alabilmektedir. Destek ödemeleri, 6 ay * 6 ay şeklinde destek ödemesine esas iki taksit döneminin başında peşin olarak yapılmaktadır. MKİler kullandıkları desteği 24 ay geri ödemesiz dönemi takiben 4'er aylık 6 taksitte faizsiz ve komisyonsuz olarak KOSGEB'e geri ödeyecektir. 2022 yılında İstanbul İli Tuzla İlçesi Acil Destek Kredisi Programı, Ordu Aybastı Acil Destek Kredisi Programı ve Bartın, Düzce, Karabük, Kastamonu, Sinop ve Zonguldak İlleri Acil Destek Kredisi Programı uygulamaya alınmıştır. TABLO II: 32- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 2017 2018 2019 2020 2021 2022(1) İşletme Adedi 289 937 1516 310 14 544 5 109 2 649 Kredi Hacmi (Bin TL) 7 795 806 104 930 91325 1149687 395678 181 278 KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL) 739 411(2) 531418(3) 532115(4) Oo 157691 o 72876 23 269 Kaynak: KOSGEB

(1) Ağustos ayı itibarıyla

(2) 513.292 bin TL'si 2017 yılı KOSGEB sifir faizli işletme kredisi faiz desteği 1. taksiti olarak ödenmiştir.

(3) 510.552 bin TL'si 2017 yılı KOSGEB sifir faizli işletme kredisi faiz desteği 2. taksiti olarak ödenmiştir.

(4) 498.676 bin TL'si 2017 yılı KOSGEB sıfir faizli işletme kredisi faiz desteği 3. taksiti olarak ödenmiştir. Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından çevrimiçi olarak Geleneksel ve İleri Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. KOSGEB tarafından fonlanan 18 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıç aşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İŞGEM/TEKMER Destek Programı kapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir. KOSGEB tarafından TEKMER Destek Programı kapsamında kurulan TEKMER'ler; girişimcilere ve işletmelere iş kurma süreçlerinde; iş geliştirme, mali kaynaklara erişim, yönetim, danışmanlık, mentörlük, ofis ve ağlara katılım gibi hizmetlerin sağlandığı yapılardır. Destek Programı kapsamında 17 TEKMER başvurusunun desteklenmesine karar verilmiş ve bugüne kadar 16 TEKMER kurulmuştur. TABLO TI: 33- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2018 2019 2020 2021 2022(1) Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı 159876 126496 116725 165478 95 146 Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı 31790 30341 27126 32082 23242 Kaynak: KOSGEB

(1) Ağustos ayı itibarıyla

TÜBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda yürütülen Teknogirişim Sermayesi Desteği Programının adı Girişimcilik Destek Programı olarak değiştirilmiş ve başvuru kriterlerinde değişikliklere gidilmiştir. Buna göre Programa başvuru yapacak kişilerde örgün öğrenim almış olma şartı kaldırılmış, ayrıca ön lisans ve lisans öğrencilerinin başvuru yapabilmesi sağlanmıştır. 1512-Girişimcilik Destek Programı kapsamında yılda iki kez çağrıya çıkılmaktadır. 2022 yılının birinci çağrısına altı tematik alanda Ocak ayında çıkılarak 2182 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 133 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2022 yılı Bireysel Genç Girişim (BiGG) Yeşil Büyüme ikinci çağrısına Haziran ayında çıkılmış ve 984 iş fikri başvurusu alınmıştır. Bu çağrı kapsamında TÜBİTAK tarafından ikinci aşama başvurularının alınması süreci devam etmektedir. TABLO II: 34- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 2018 2019 2020 2021 2022 Başvuru Sayısı 7917 7 483 7051 2395 1301 Desteklenen Girişimci Sayısı 273 295 271 154(1) 133(2) Destek Miktarı (Milyon TL) (3)(4) 73,67 70,7 45,26 11,96 36,52(5) Kaynak: TÜBİTAK

1) 2022 yılı 1. çağrı sonucudur. 2022 yılı 2. Çağrı (BiGG Yeşil Büyüme) için TÜBİTAK tarafından 2. aşama başvurularının alınması süreci devam etmektedir.

2) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı

3) 2022 sabit fiyatlarıyladır.

4) *Destek miktarına ilişkin bilgiler hibe destek (aktarılan tutar) olarak belirtilmektedir.

5) Yıl İçinde Aktarılması Planlanan Destek Miktarı Toplamı Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kısmen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OSB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımcıların yönlendirilmesi ve OSB'lerin canlandırılması hedeflenmekte, OSB'lerdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir. Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OSB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan Küçük Sanayi Sitesine (KSS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2022 yılında 9 OSB'ye (Tekirdağ PAKOP Plastik İhtisas, Gaziantep Ayakkabı Terlik ve Yan Sanayi İhtisas, Aksaray Eskil Tuz Gölü, Aksaray Ortaköy Yunus Emre, Kahramanmaraş Aksu, Kahramanmaraş Erkenez, Kahramanmaraş Türkoğlu-2, Sakarya Otomotiv ve Metal İhtisas, Osmaniye Düziçi Karma) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı Ekim 2022 itibarıyla 343'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 222'e çıkmış, KSS sayısı ise 489 olmuştur. Eylül 2022 itibarıyla toplamda ilan edilmiş 29 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Bunların 7'si karma/ihtisas endüstri bölgesi, 16'sı özel endüstri bölgesi ve 6'sı münferit yatırım yeridir. OSB ve KSS altyapı projeleri için 2022 yılında 1.389 milyon TL olan program başlangıç ödeneğinin 2023 yılında 4.600 milyon TL'ye ulaşması öngörülmektedir. Eylül 2022 itibarıyla teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 94'e, faaliyette olanların sayısı 81'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 8.221'e yükselmiştir. Diğer yandan, OSB uygulamalarında üretime geçme oranlarının artırılması, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi önem arz etmektedir. TABLO 11: 35- OSB ve TGB Bilgileri 2018 2019 2020 2021 2022(1) Tamamlanmış OSB Sayısı 185 190 201 213 222(2) OSB OSB'lerde Üretime Geçilen Parsel Sayısı (3) 52 726 53 262 54 324 55 098 57 045 Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4) 15 168890 15293282 15732613 17442350 18236477 Faal TGB Sayısı 61 65 72 73 81 TGB TGB'lerde Faaliyet Gösteren İşletme Sayısı 5301 5 400 6282 7331 8 422 Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4) 110 822 114127 88 158 171 579 65 861 Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen İşletme Sayısı

(4) 2022 yılı fiyatlarıyladır.

2022 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevleri düzenlenmiş, dijitalleşmeye ve bürokraside sadeleşmeye gidilmiştir. Türkiye girişimcilik ekosistemine yapılan yatırımlar 2022 ilk yarısı itibarıyla 1,5 milyar ABD doları değerine, Turcorn'arın sayısı ise 6'ya ulaşmıştır. Girişimcilik ekosisteminin en önemli ihtiyaçlarından olan finansmana erişim imkânlarının geliştirilmesi amacıyla kurulan 450 milyon TL büyüklüğündeki Teknoloji ve İnovasyon Fonu kapsamında yatırımlara başlanmıştır. Ülkemiz girişimcilik ekosistemini bütüncül bir yaklaşımla ele alan Ulusal Teknoloji Girişimciliği Stratejisi yayına hazır hale getirilmiştir. Turcorn'ların arttırılmasına yönelik olarak Turcorn 100 Programı tasarlanmış ve başlatılma aşamasına getirilmiştir. Teknolojik ürün ve hizmetler ile hızlı ölçeklenme potansiyeline sahip girişimlerin topluma tanıtılması, başarı sahiplerinin ödüllendirilmesi ve bu alanlarda yeni başarılara ulaşma inanç ve azminin artırılması amacıyla Milli Teknoloji ve Teknogirişim Ödülleri süreci 2022 yılı itibarıyla başlatılmıştır. Dijital Dönüşüm Ofisi, Google Türkiye, Girişimcilik Vakfı ve T3 Girişim Merkezi iş birliğiyle 2021 yılında başlatılan Oyun ve Uygulama Akademisi'nde eğitimlere devam edilmektedir. TEKNOFEST kapsamında gerçekleştirilen Take Off Girişim Zirvesi'nde her yıl global girişimciler, yatırımcılar, mentorlar ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek, Türkiye girişimcilik ekosistemine katkı sağlanmaktadır. 2020 yılında Ticaret Bakanlığı tarafından Kooperatifçilik Destek Programı uygulanmaya başlanmıştır. Programla kooperatif ve üst kuruluşlarının üretim ve istihdama katkısı olacak yatırım projelerinin desteklenmesi, faaliyetlerinde etkinlik ve verimliliğin sağlanması, teknoloji ve yeni üretim tekniklerinden yararlanmalarına katkıda bulunulması, rekabet güçlerinin artırılması ve bireysel tasarrufların uygun kooperatif girişimcilik modelleriyle ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Program kapsamında ilk uygulama olarak, ortaklarının çoğunluğunu kadınların oluşturduğu ve kadın emeğini değerlendirme amacı güden kooperatifler ve üst kuruluşlar desteklenmektedir. 2020 yılında kooperatiflerimize sağlanan hibe desteği tutarı 14,3 milyon TL iken 2021 yılında 14,4 milyon TL olarak gerçekleşmiş olup Ağustos 2022 itibarıyla 20,3 milyon TL olmuştur. Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayimizin eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) projesi başlatılmış ve farklı illerde kurulum süreci tamamlanarak faaliyetlerini sunabilecek noktaya getirilmiştir. Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana ve İzmir Model Fabrikalarının kurulumları tamamlanarak başta KOBİ'ler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Tüm model fabrikalarda toplam 235 firmayla kapsamlı eğitim ve danışmanlık çalışmaları yürütülmüş, 1000'in üzerinde firmayla iletişim kurulmuştur. Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB, KSS) dijital dönüşüme uygun yapılanması sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmaların devam etmesi büyük önem arz etmektedir. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç

Girişimcilik kültürünün, teknoloji tabanlı ve yenilikçi girişimcilik kapasitesinin geliştirilmesi, finansmana, bilgiye ve pazara erişim imkânlarını geliştiren girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi, firmaların ölçek büyütmelerinin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

KOBİ ve girişimcilere yönelik yenilikçi finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.449) Tedbir 449.2. Kredi Sanayi ve Teknoloji 1.KGF A.Ş. ile yapılan Kefalet Protokolü garanti sistemi geliştirilerek (| Bakanlığı (S), KGF kapsamında KOSGEB Ar-Ge girişimlerin yenilikçi iş Desteklerinden yararlanan işletmelere modelleri, Ar-Ge ve yenilik kefalet sağlanmasına yönelik projelerinin finansmanında çalışmalara devam edilecekür. kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Teknoloji odaklı girişimlerin fikir aşamasından, ölçeklenerek kurumsallaşma safhasına kadar tüm aşamalardaki ihtiyaçlarına hitap edecek bir Girişim Destek Paketi hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.450) Tedbir 450.2. Girişimcilik Sanayi ve Teknoloji 1.Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde, ekosisteminin Bakanlığı (S) bölge alanının dışında kuluçka merkezi güçlendirilmesine yönelik açılacaktır. tüm paydaşlara hitabeden yapıların geliştirilmesine öncelik verilecektir. Tedbir 450,4. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Küresel iddiası olan girişimlerin sektörlerde start-up, Bakanlığı (5), KOSGEB, | destekleneceği Turcorn 100 Programı yenilikçi KOBİ ve büyük TÜBİTAK kapsamında start-up ve büyük firmaların işbirliği firmaların işbirliği sağlanacaktır. kapasitesini geliştirmeye yönelik platformlar kurulacak, eşleştirme ve ortak proje geliştirme desteği verilecektir. Tedbir 450.7. Sanayi ve Teknoloji 1. Kurumsal şirketlerde çalışanların Akademisyenlerin ve Bakanlığı (S) girişimciliğinin teşvik edilmesine yönelik kurumsal şirketlerde mevzuat önerisi oluşturulacaktır. çalışanların, profesyonel işlerinin yanında girişimci olmalarını kolaylaştıracak düzenlemeler hayata geçirilecektir. Esnaf ve sanatkârların değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabet güçleri ve kapasiteleri artırılacak, sosyal ve yenilikçi kooperatifçilik desteklenerek işbirliği, ortak çalışma kültürünün artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.451) Tedbir 451.4. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Kooperatif yöneticilerinin Kooperatifçilikle ilgili profesyonelliğinin sağlanması amacıyla kamuoyunda farkındalık eğitim programları düzenlenecektir. sağlanması ve kooperatif 2.Kooperatiflerde dış denetimin etkin girişimciliğinin farklı bir şekilde uygulanması sağlanacaktır. alanlarda uygulanması yönünde çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023 (2)

KOBİ'lerin İhracat İçerisindeki Payı Yüzde 58,4 58 60

KOBİ'lerin Ar-Ge Harcamalarındaki Payı Yüzde 23,2(3) 24 25

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) TÜİK Araştırma Geliştirme Faaliyetleri Araştırması (2020) Raporu 2.2.3.4, Fikri Mülkiyet Hakları

a) Mevcut Durum

Ülkemizde Ocak-Ağustos 2022 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde 6, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 28,6, yerli marka başvuru sayısında yüzde 4,8, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 28,4 artış kaydedilmiştir. Hâlihazırda 1.217 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup, 697 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. Ayrıca, AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı 8'e ulaşmış olup bunlar Antep Baklavası, Aydın İnciri, Aydın Kestanesi, Bayramiç Beyazı, Malatya Kayısısı, Milas Zeytinyağı, Taşköprü Sarımsağı ve Giresun Tombul Fındığıdır. Buna ek olarak AB nezdinde işlemleri devam eden 30 coğrafi işaret başvurusu bulunmaktadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2021 yıl sonu itibarıyla 1.924'e ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 53'tür. 2021 yılında Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı tarafından yayımlanan raporda; 2020 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında 7'nci, tasarım başvurularında ise 4'üncü sırada yer almaktadır. Toplam yerli sınai mülkiyet verilerine göre ise genel sıralamada bir önceki yıla göre bir basamak yükselerek 9'uncu sırada bulunan ülkemiz; Rusya, İngiltere, İtalya, Brezilya, İspanya, Hollanda, Polonya ve İsviçre gibi ülkelerin önünde yer almıştır. TABLO TI: 36- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler Ocak-Ağustos 2018 2019 2020 2021 2021 2022 Patent Başvuru Sayısı 18 504 19916 18 705 17 566 10 475 9331 Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 40 41 44 48 42 50 (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 2770 2 969 3 627 4 490 2950 3775 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 97 98 99 98 99 99 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 120008 134353 170590 191 779 120 518 125 839 Yerli Marka Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 88 89 91 92 92 92 (Yüzde) Tasarım Başvuru Sayısı (1) 42 345 46 188 47 606 65 915 35 039 43 394 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 83 85 88 90 88 91 (Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 265 208 294 291 198 122 Yerli Islahçı Hakkı Başvurularının Toplam 38 56 48 54 55 75 İçerisindeki Payı (Yüzde) Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı 228 202 453 577 334 309 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu

(1) Lahey başvuruları dâhildir.

Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı tarafından yayımlanan 2021 yılı verilerine göre 1.829 patent başvurusuyla 16'ncı, 2.073 marka başvurusuyla 10'uncu ve 594 tasarım başvurusuyla 11'inci sırada yer almıştır. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yılından bu yana Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı nezdinde 23 Uluslararası Araştırma ve Inceleme Otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2021 yılında 1.559, 2022 yılının ilk 6 ayında ise 752 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasında yer almaktadır. Fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün sanayi kesiminde ve özellikle küçük ölçekli işletmelerde artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla, KOBİ'lerde yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi, 2007 yılından bu yana 32 farklı ilde uygulanarak 834 KOBİ'ye sınai mülkiyet alanında danışmanlık hizmeti sunulmuştur. Projeler, TÜRKPATENT'in koordinasyonunda Üniversiteler, Ticaret ve Sanayi Odaları, İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlükleri, Kalkınma Ajansları ve Organize Sanayi Bölgesi Müdürlükleri işbirliğiyle yürütülmüştür. Hezârfen Projesi 2022 yılında Aksaray, Kırıkkale, Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Bursa ve Yalova illerinde uygulanmış olup Ekim-Aralık 2022 döneminde Diyarbakır ve Mardin'de uygulanacaktır. Sınai mülkiyete konu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla 2018 yılında kurulan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş. (TÜRKSMD) bünyesinde kapsamlı eğitim faaliyetleri yürütülmüş ve anılan şirketin patent, marka ön araştırma ve değerleme hizmeti kapasitesi artırılmış olup bu kapasitenin etkin bir şekilde kullanılması yönünde çalışmalar sürdürülmektedir. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla, tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir. 2022 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 2.100 kişiye eğitimler verilmiştir. Ayrıca Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde verilen eğitimlerde yargı mensupları, akademisyenler, avukatlar, bilirkişiler, kolluk kuvvetleri, İl Denetim Komisyonları üyeleri, meslek birlikleri, sanatçılar olmak üzere yaklaşık 7.600 kişiye ulaşılmıştır. Ayrıca, Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) iş birliğiyle Fikri Mülkiyet Akademisi eğitimlerinde yer alacak eğiticilerin eğitimi programı oluşturulmuş ve ilk modülü tamamlanmıştır. Dört modül halinde verilecek olan eğitimlerin 2023 yılında tamamlanması planlanmaktadır. Telif Hakları Genel Müdürlüğünce (THGM), çocuklar ve gençler öncelikli olmak üzere toplumda telif haklarına yönelik bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, TRT gibi birçok kurum ve kuruluşla iş birliği yapılarak bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda faaliyetler yürüten meslek birlikleri, üniversiteler gibi kurum ve kuruluşlara destek sağlanmıştır. Ayrıca, bünyesinde fikri mülkiyet veya kültür endüstrisi konularında merkezleri olan 12 üniversite ile iş birliği protokolleri yapılmıştır. Türkiye Adalet Akademisi ile iş birliği protokolü kapsamında yargı mensuplarının fikri mülkiyet alanında bilgi düzeyinin artırılmasına yönelik ortak çalışmalar yürütülmektedir. Telif hakları eğitim içerikleri ve yayınlar Telif Hakları Eğitim Merkezi internet sitesinde kullanıcıların hizmetine sunulmaktadır. Bu alandaki bilimsel çalışmalar YÖK ulusal tez merkezi verileri bağlamında filtrelenmekte ve araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. Benzer şekilde telif hakları alanında verilmiş tüm Yargıtay kararları özetleri internet sitesinde yer almaktadır. THGM bünyesinde oluşturulan Ankara Telif İhtisas Kütüphanesi okuyuculara ve araştırmacılara hizmet vermektedir. Telif hakları alanında uygulamanın güçlendirilmesi amacıyla mevzuat güncelleme çalışmaları yapılmıştır. 21/12/2021 tarih ve 7346 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 72'nci maddesi değiştirilerek yayın kuruluşlarının şifreli yayınlarının korsan izlenmesine olanak tanıyacak şekilde etkisizleştirmeye yönelik ürün ve araçların ticaretini yapanlara cezai yaptırım uygulanması hüküm altına alınmıştır. Telif haklarının toplu takibi amacıyla faaliyet gösteren meslek birliklerinin daha etkin ve şeffaf hale getirilmesi amacıyla 2022 yılında Telif Hakları Alanında Meslek Birlikleri Yönetmeliği yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Ödenecek Telif ve İşlenme Ücretleri Hakkında Yönetmelik gözden geçirilmiş, tüm kamu kurum ve kuruluşlarına yönelik bir ihtiyaç analizi yapılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda telif ve işlenme ücretlerinin sözleşme hukuku çerçevesinde ele alınmasını teminen mezkür Yönetmeliğin yürürlükten kaldırılmasına yönelik süreç başlatılmıştır. Ülkemizde müzik, sinema, ilim-edebiyat, radyo-TV kuruluşları ile güzel sanatlar sektörlerinde telif hakkı sahiplerini temsil eden 28 meslek birliği bulunmaktadır. Telif hakları alanında hak izleme kuruluşları olan meslek birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşıdığından meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS) kurulmuştur. Bu sistem kapsamında meslek birliklerinin üyelerini oluşturan besteci, güfteci, senarist, oyuncu, yayınevi, yazar gibi 30.000'i aşkın telif hakkı sahibinin MEBSİS kaydı tamamlanmıştır. Müzik sektöründe faaliyet gösteren meslek birliklerince ortak hareket etme kararı aldıkları kamuoyuna açıklanmıştır. Bu iş birliğinin müzik alanındaki lisanslama faaliyetlerini etkinleştirerek elde edilen telif gelirlerini artırması beklenmektedir. Ayrıca, meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla sağlanan mali destekler Covid-19 pandemisinin etkileri gözetilerek 2020 ve 2021 yıllarında olduğu gibi 2022 yıllında da yüzde 50 oranında artırılmıştır. Fikri haklara ilişkin uygulanmakta olan destekleme sisteminin etkinliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çerçevede TÜBİTAK tarafından Yenilik Destek Programı kapsamında 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Çağrısına çıkılmıştır. 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programında, üniversitelerde, araştırma kurumlarında ve teknoloji geliştirme bölgelerinde geliştirilen patentli teknolojilerin sanayiye aktarılması amaçlanmaktadır. Programın 2021 yılı 1. Çağrısına 21 proje başvurusu yapılmış ve 18 projenin desteklenmesine karar verilmiştir. Desteklenen projeler kapsamında yaklaşık 13 milyon TL değerinde 20 teknolojinin sanayiye aktarılması hedeflenmektedir. 2021 yılı 2. Çağrısına başvuran 13 projeden 11'i, 2022 yılı 1. Çağrısına başvuran 8 projeden ise 6'sı desteklenmiştir. 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Çağrısı da 2022 yılının kalan kısmından itibaren açık çağrılı hale getirilecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığınca, gençlerin kültür endüstrileri alanında girişimcilik ve yaratıcılık kabiliyetlerinin desteklenmesi amacıyla 2021 yılı sonunda 15 milyon TL bütçeli Gelecek Gençlerin/Kültür Endüstrileri Destek Programı ilan edilmiş ve 400'e yakın başvuru arasından 68 projeye mali destek sağlanmıştır. Bununla birlikte Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi gözetilerek telif haklarına dayalı kültür endüstrilerine yönelik olarak 2021 yılında 15 projeye mali destek sağlanmış, 2022 yılsonuna kadar 18 projenin desteklenmesi hedeflenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığınca 2022 yılının ilk altı ayında 604 somut olmayan kültürel miras taşıyıcısının Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine kayıt işlemleri tamamlanarak veri girişleri sağlanmıştır. Aynı zamanda Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezi Sayısallaştırılması kapsamında geniş çaplı sayım ve döküm çalışmaları devam etmiş ve çalışmaların yüzde 90'ı tamamlanmış olup 2022 yıl sonuna kadar Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezinin yazılım ve 2023 yılı içerisinde dijitalleştirme çalışmalarının tamamlanması planlanmaktadır.

b) Amaç

Fikri mülkiyet sisteminde hukuki altyapı ve uygulamanın güçlendirilmesi, fikri mülkiyet haklarının ooluşmasını destekleyen ekosistemin geliştirilmesi ve bu hakların ticarileştirilmesinin hızlandırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin toplumun tüm kesimlerine eğitimin her kademesindeki programlar yoluyla benimsetilmesi sağlanacak; tanıtım, farkındalık ve bilgilendirme faaliyetleriyle toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.454) Tedbir 454.1. Eğitimin her Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Mesleki ve teknik eğitim kademesinde hedef kitleye Hazine ve Maliye Bakanlığı, kurumlarında yönetici, uygun yenilik ve fikri haklar Türk Patent ve Marka Kurumu | öğretmen ve öğrencilerde fikri konusunda bilgilendirme ve mülkiyet kültürü farkındalık faaliyetleri yaygınlaştırılarak başvuru yürütülecek, mesleki ve teknik sayısı artırılacak ve 500 eğitimde buluş ve tasarım patent, faydalı model tasarım konularının ağırlıklı olarak ve marka tescili alınması işlenmesine önem verilecektir. sağlanacaktır. 2. Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı olgunlaşma enstitüleri ve halk eğitimi merkezlerinin fikri mülkiyet haklarını konu alan faaliyetleri desteklenecektir. Tedbir 454.3. Fikri Mülkiyet Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. İlgili kesimlerin eğitim Akademisi bünyesinde ilgili Türk Patent ve Marka ihtiyaçları ve talepleri tespit kesimlere modüler ve Kurumu, İlgili Kurum ve edilecek, bu çerçevede Telif sertifikalı eğitimler verilecek, Kuruluşlar Hakları Eğitim Merkezinde farkındalık ve bilgilendirme eğitim programları faaliyetleri yürütülecektir. oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir.

çevrimiçi olarak en az 50

fiziki/çevrimiçi etkinlik

gerçekleştirilecektir.

Tedbir 454,4. Toplumda telif | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Çocuklar ve gençler haklarına yönelik bilincin ve İlgili Kurum ve Kuruluşlar öncelikli olacak şekilde, telif farkındalığın artırılması hakları konusunda amacıyla bilgilendirme farkındalığın artırılmasına faaliyetleri yürütülecektir. yönelik animasyon, spot film, video, afiş tasarımı, yarışma gibi etkinlikler yapılacak veya yapılması teşvik edilecektir. 2. Öğrencilerin sanatçılarla ve alanında uzman kişilerle bir araya gelmelerini sağlayacak etkinlikler düzenlenecek veya teşvik edilecektir. Tedbir 454.5. Hezârfen Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. KOBİ'lerin sınai mülkiyet Projesi yaygınlaştırılacak, bu (S), Türk Patent ve Marka farkındalığı ve kapasitesinin kapsamda modüler Kurumu, Üniversiteler, artırılması için Hezârfen programlar geliştirilerek Kalkınma Ajansları, Ticaret ve | Projesi en az altı ilde KOBİ'lerin sınai mülkiyet Sanayi Odaları uygulanacaktır. konusunda farkındalığı ve kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 454.6. TÜRKPATENT | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. TÜRKPATENT Bilgi ve Bilgi ve Doküman Birimleri (S), Türk Patent ve Marka Doküman Birimi personeline yaygınlaştırılacak ve sınai Kurumu, Üniversiteler, yönelik olarak eğiticilerin mülkiyet paydaşlarına yönelik | Kalkınma Ajansları, Ticaret ve | eğitimi programları yapılacak farkındalık Sanayi Odaları düzenlenecektir. etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir. Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455) Tedbir 455.3. Sınai mülkiyet | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sınai mülkiyet haklarına haklarına ilişkin veri ve (S), Türk Patent ve Marka ilişkin farklı türde verilerin ve istatistiklerin kapsamlı olarak Kurumu bu verilere ilişkin analiz ve değerlendirildiği raporlar değerlendirmelerin yer alacağı hazırlanacak, hak sahipleriyle Sınai Mülkiyet Raporu yıl sonu düzenli olarak iletişim itibarıyla güncellenecektir. kurulacak, patent ve tasarımların satışı ve lisanslanmasıyla ilgili takip raporları oluşturulacak, genel ekonomik verilerle karşılaştırılmalı analizi yapılacaktır. Fikri mülkiyet haklarının korunması, icrası ve uygulanması ile ilgili birimlerde beşeri ve kurumsal kapasite ile bu alandaki mevzuat, teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecek, ilgili kurum ve kuruluşlar arası işbirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.456 Tedbir 456.5. Fikri mülkiyete | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Ticari sırları düzenleyen ilişkin ticari sırların daha etkin | (S), Türk Patent ve Marka mer'i mevzuat incelenmiş olup korunmasına yönelik ilgili Kurumu, Adalet Bakanlığı, konuyla ilgili tüm paydaşların mevzuat gözden geçirilecek, Kültür ve Turizm Bakanlığı, katılacağı bir çalıştay yapılacak fikri mülkiyet mevzuatı İlgili kurum ve kuruluşlar ve mevzuat değişikliğini de geliştirilecek ve uygulama değerlendiren bir rapor güçlendirilecektir. hazırlanacaktır. Tedbir 456.7. Yeni teknoloji || Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yeni teknoloji alanlarında alanlarında fikri mülkiyet (S), Türk Patent ve Marka fikri mülkiyet korumasına ve korumasına ve uygulamalarına | Kurumu uygulamalarına ilişkin olarak ilişkin dünyadaki gelişmeler 2020 yılında hazırlanan rapor, izlenerek araştırma faaliyetleri yeni gelişmeler doğrultusunda yapılacak ve gerekli hallerde güncellenecektir. bu alana yönelik hukuki altyapı oluşturma çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 456.10. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Patent Dairesinde görevli TÜRKPATENT'n uluslararası (S), Türk Patent ve Marka Sınai Mülkiyet Uzmanı ve patent araştırma ve inceleme Kurumu Uzman Yardımcılarına temel, otoritesi olarak kurumsal orta ve ileri düzey araştırma kapasitesi ve etkinliği inceleme eğitimleri verilecek, artırılacaktır. teknik alan bazında uzmanlaşma seviyesi sürekli artırılarak uluslararası araştırma-inceleme kapasitesi geliştirilecektir. Tedbir 456.15. İl denetim Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. İllerde korsanlıkla mücadele komisyonlarının etkinliğini Hâkimler ve Savcılar Kurulu, amacıyla oluşturulan il artırmak üzere, uygulamada İçişleri Bakanlığı, Emniyet denetim komisyonlarında yeknesaklığın sağlanması ve Genel Müdürlüğü, Polis görev yapan personele yönelik mevzuat hakkında Akademisi Başkanlığı olarak, bu alanda görev yapan bilgilendirme yapılması yargı mensuplarının da amacıyla, komisyon üyelerine katılımıyla bandrol suçları, yönelik düzenli eğitimler ceza yargılamasında depolama yapılacaktır. ve imha süreci gibi konularda yüz yüze veya çevrimiçi bir seminer düzenlenecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik desteklerin etki analizi yapılacak, mükerrerlikler giderilecek, destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.457) Tedbir 457.4. Telif haklarına | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S5) | 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin dayalı kültür endüstrilerine güçlendirilmesi ve kültürel yönelik projeler, Birleşmiş sanatsal faaliyetlerin Milletler Eğitim, Bilim ve gerçekleştirilmesi kapsamında Kültür Örgütü (UNESCO) sunulan proje destek Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin başvuruları arasından kültürel Korunması ve Geliştirilmesi ifadelerin çeşitliliğine ve kültür Sözleşmesi de gözetilerek endüstrilerinin gelişimine katkı desteklenecektir. sunan projelere öncelik verilerek 20 projeye mali destek sağlanacaktır. Fikri mülkiyet varlıklarının finansmana erişimde yaygın bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.1. Fikri mülkiyet | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sınai mülkiyet haklarının varlıklarının değerleme (S), Hazine ve Maliye şirket bilançolarında yer kapasitesi artırılacak, Bakanlığı, Türk Patent ve almasına yönelik mevzuat bankacılık ve muhasebe Marka Kurumu, İlgili Kurum ve | düzenlemeleriyle ilgili sisteminde kullanımı Kuruluşlar çalışmalara devam edilecektir. sağlanacaktır. 2. Sınai mülkiyet haklarının kredi temininde kullanılması amacıyla Kredi Garanti Fonu işbirliği ile çalışmalar yürütülerek sistem işler hale etirilecektir. Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin iyileştirilmesi ve ülke geneline yayılmış, adil bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.460) Tedbir 460.2. Meslek Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1.Meslek birlikleriyle işbirliği birliklerinin profesyonel Meslek Birlikleri içerisinde meslek birliklerinin yönetim, veri üretimi, insan üye ilişkilerinin geliştirilmesi, kaynakları ve dijital ortam da dokümantasyon sürecinin dâhil olmak üzere hakların iyileştirilmesi ve kurumsal takibi konularında kurumsal kapasitelerinin artırılması kapasitelerinin artırılması amacıyla kriterler belirlenerek amacıyla kriterler belirlenerek bir kılavuz hazırlanacaktır. bir kılavuz hazırlanacak ve uygulanması sağlanacaktır. Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.461) Tedbir 461.1. Coğrafi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. TÜRKPATENT ile Kalkınma işaretler alanında yönetişim (S), Türk Patent ve Marka Ajansları Genel Müdürlüğü ve süreçleri geliştirilecek, Kurumu, İlgili Kurum ve ilgili kuruluşlar arasında ticaretine yönelik yeni Kuruluşlar çevrimiçi platformlarda coğrafi platformlar oluşturulacak, işaret tescilli ürünlerin denetim faaliyetleri ticaretinin artırılmasına yönelik etkinleştirilecektir. iş birliği yapılacaktır. 2. e-Ticaret platformu kullanıcılarına coğrafi işaret ile ilgili eğitimler verilecektir. Tedbir 461.2. İhracat Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜRKPATENT ile Yunus potansiyeli bulunan tescilli (S), Ticaret Bakanlığı, Türk Emre Enstitüsü arasında coğrafi işaretli ürünler Patent ve Marka Kurumu, imzalanan protokol seçilerek, bu coğrafi işaretlerin | Yunus Emre Enstitüsü çerçevesinde, coğrafi yurt dışında tescil edilmesi işaretlerimizin uluslararası sağlanacak ve tanıtımı düzeyde tanıtımına yönelik yapılacaktır. olarak Enstitü personeline eğitimler verilecektir. 2. Ticaret Bakanlığı ile birlikte tescilli coğrafi işaretli ürünlerin AB ve diğer önemli ihracat potansiyeli olan ülkelerde tesciline ve tanıtımına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.462) Tedbir 462.1. Ülkemizin Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Halk Kültürü Bilgi ve Belge genetik kaynaklara dayalı İlgili Kurum ve Kuruluşlar Merkezine veri girişleri geleneksel bilgi ve folklor ile yapılacaktır. ilgili kapasitesinin geliştirilmesi 2. UNESCO Somut Olmayan amacıyla envanter çalışması Kültürel Miras Listeleri'ne ve yapılacaktır. ulusal düzeydeki Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri ile Yaşayan İnsan Hazineleri envanterine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

48 50 | 53

Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (3) Yüzde Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya Sıralamasındaki Yeri (3) Sıra 4) 3 10 Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sınai Mülkiyet Hakları Programının performans göstergelerinden biridir. 2.2.3.5. Bilgi ve İletişim Teknolojileri

a) Mevcut Durum

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ye yapacağı doğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2022 itibarıyla 175 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerden kendisine ait fiber altyapıya sahip olanların fiber optik kablolarının toplam uzunluğu 2022 yılının ilk yarısının sonunda 107.724 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 7,4 artış göstermiştir. Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 10,3 artarak Haziran 2022 sonunda 380.699 km'ye ulaşmıştır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti pazar payı Haziran 2021 itibarıyla yüzde 64,9 iken bu oran Haziran 2022 itibarıyla yüzde 60,9 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,7'den yüzde 7,5 seviyesine gerilemiştir. Yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Haziran 2022'de yüzde 58 iken söz konusu oran AB'de Temmuz 2021'de yüzde 38,7 olmuştur. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Haziran 2022 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 88,5 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 66 milyona yaklaşmıştır. Haziran 2021 itibarıyla 68,3 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 4'lük artışla Haziran 2022'de 71 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 4,5 artış göstererek Haziran 2022'de 89,5 milyona ulaşmıştır. Haziran 2022 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 105,7 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralık 2021 itibarıyla yüzde 158,9'dur. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Haziran 2021'deki 1.882.345 seviyesinden yüzde 14,6 artış göstererek Haziran 2022'de 2.157.050'ye ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR Forumunda test çalışmaları sürdürülmektedir. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT 5A ve 5B uyduları hizmete alınmıştır. Ayrıca yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A'nın fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bilgi Teknolojileri Ağustos 2022 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 8.114 firmanın yüzde 53,3'ü BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, 210 özel sektör Ar-Ge merkezi ve 7 tasarım merkezinde BİT alanında çalışmalar yürütülmektedir. 2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi çalışmaları, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında toplanan Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda sürdürülmektedir. Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığı işbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dâhil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, iş birliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı arasında 01/02/2021 tarihinde imzalanan protokolle her iki kurumun da yürütücüsü olduğu kümelenmeye dâhil olan 214 firma Eylül 2022 itibarıyla 327 ürün ve 603 hizmetle faaliyet göstermektedir. Siber güvenlik alanında yerli sektörün gelişmesini sağlamak amacıyla Dijital Dönüşüm Ofisi koordinasyonunda teşvik sistemini ve kamu alımlarını bütünleştirmeye, yerli siber güvenlik ürünlerinin olgunluk seviyelerini belirleyip kademeli olarak iyileştirmeye ve yaygınlaştırmaya yönelik bir sistematik geliştirilmeye başlanmıştır. TABLO 11: 37- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2020 2021 2022(1) 2023(1)

- Telekomünikasyon 11 10,4 8,7 10

- Bilgi Teknolojileri 10,1 11 10,5 10,7

İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (6) 36,5 44,3 46,2 49 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yöntim bütçesinde yer alan Bilgi ve İletişim Programının performans göstergelerinden biridir.

(3) TÜİK 16-74 yaş arası nüfus verisidir.

(4) TÜİK verisidir.

(5) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TÜİK verisidir.

(6) Tüm bireyler içerisinde kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranını ifade etmektedir. TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2020 yılında 242 bin kişi olan BIT sektöründeki istihdam sayısı 2021 yılında 247 bin kişiye yükselmiştir. 2022 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananlar yüzde 85'e ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 80,9, erkeklerde yüzde 89,1 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2021'de yüzde 92 iken 2022'de yüzde 94,1'e yükselmiştir. 2022 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı, sırasıyla yüzde 92,1 ve yüzde 96 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2021 yılında yüzde 49,4 seviyesinden 2022 yılında yüzde 51,2'ye yükselmiştir. Girişimlerde robot teknolojisinin kullanım oranı ise 2021 yılında yüzde 4,8 olarak gerçekleşirken bu oran 2022 yılında yüzde 5,2 olarak gerçekleşmiştir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu tarafından, faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 17 Kurul Kararı ve sekiz İlke Kararı yayımlanmıştır. Ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından, 31,7 milyon TL'si 2021 yılında olmak üzere 2017 yılından bu yana toplam 67.236.000 TL idari para cezası uygulanmıştır. Yayıncılık Eylül 2022 itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 170, radyo yayın hizmeti sunan 906 medya hizmet sağlayıcı bulunmaktadır. Uydu ortamından yayın lisansına sahip 308 televizyon ve 87 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 153 televizyon ve dokuz radyo hizmeti sunulmaktadır. Karasal sayısal televizyon yayın lisansı sıralama ihaleleri ve FM radyo sıralama ihalelerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar RTÜK tarafından sürdürülmektedir. Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarının yayın lisansı; bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerinin ise yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu mevcuttur. Bu kapsamda, 18 platform işletmecisinin yayın iletim yetkisi ve internet ortamından yayın hizmeti sunan 28 kuruluşun televizyon, sekiz kuruluşun radyo, 38 kuruluşun ise isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansı bulunmaktadır.

b) Amaç

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanımı yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabet gücünün artırılması, bu suretle iş süreçlerinin dönüştürülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu alımları ve kamu tarafından özel işletmecilerle yapılan yetkilendirme sözleşmelerindeki düzenlemeler vasıtasıyla BİT sektöründe yerli katma değer artırılacaktır. Kamu kurumlarının ihtiyaç duyduğu hizmetlerin ölçek ve niteliği ile bu hizmetleri sunabilecek firmaların sağlayacağı şartlar ilişkilendirilecek, KOBİ ve yeni kurulan firmaların da gelişimine imkân sağlayacak sağlıklı rekabet ortamı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.468) Tedbir 468.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital Ti. Çalışmalarına başlanmış kurumlarının BİT Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | olan, kamu kurumlarının BİT yatırımlarında yerli katma Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve | yatırımlarında yerli katma değeri artırmaya ilişkin usul ve | Bütçe Başkanlığı değeri artırmaya yönelik yerli esaslar belirlenecek, bu amaca firma ve yetkinlik envanteri yönelik kurumsal tedarik çıkarılacaktır. planları hazırlanacaktır. Tedbir 468.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumlarının veri kurumlarının BİT alımlarına Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve merkezi ve bulut bilişim ilişkin sözleşmelerin Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma hizmeti alacağı firmalar için yürütülmesinde uyulacak usul | ve Altyapı Bakanlığı, Strateji başlatılmış olan akreditasyon ve esaslar belirlenecek, kamu | ve Bütçe Başkanlığı, TSE çalışmaları tamamlanacaktır. kurumlarının BİT ürün ve 2. Kamu kurumlarının BİT hizmeti tedarik edeceği envanteri ve analizi çalışması firmalara ilişkin kriterler tespit yürütülecek, BİT alımlarına edilecektir. ilişkin usul ve esasların belirlenmesi çalışmalarının koordinasyonu sağlanarak gerekli mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469) Tedbir 469.1. TÜRKSAT Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. TÜRKSAT 6A uydusu 5A, 5B ve yerli imkânlarla (S), TÜRKSAT montaj, entegrasyon ve test geliştirilecek TÜRKSAT 6A faaliyetleri tamamlanarak, uydusu hizmete alınacaktır. fırlatma işleminin ardından hizmete alınacaktır. Tedbir 469.2. Diğer Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Diğer uydu operatörleriyle ülkelerin uydu (S), TÜRKSAT işbirliği yapılarak TÜRKSAT SA operatörleriyle yapılacak ve TÜRKSAT 5B uydularının işbirliği çalışmaları ile hava küresel uydu hizmetlerine ve deniz sahalarında uydu dâhil edilmesi sağlanacaktır. haberleşme hizmeti sunulabilen kapsama alanı genişletilecektir. Türkiye'nin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetlerinde bölgesel veri üssü haline gelmesini sağlamak üzere, gerekli düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması kurgulanıp uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.470) Tedbir 470.2. Veri merkezi Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bulut bilişim hizmeti sunan sektörünün geliştirilmesini Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi yerli firmaların ürün ve hizmet sağlayacak düzenleyici ve Teknoloji Bakanlığı çeşitliliğiyle rekabet olgunluğu çerçeve ve teşvik analizi çalışması yapılacaktır. mekanizması oluşturulacak, Türkiye'nin yoğun ticaret yaptığı ülkelerle bulut hizmetlerinin sunulmasına yönelik işbirlikleri yapılacaktır. Yazılım alanında yerli katma değerin artırılması ve güvenlik risklerinin azaltılması amacıyla açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecek, bu alanda nitelikli insan gücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.472) Tedbir 472.3. Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Milli Teknoloji Akademisi geliştiricilerinin nitelik ve (S), TÜBİTAK, YÖK, kapsamında sektör sayısının artırılmasına Üniversiteler tecrübesinin üniversitelere yönelik yaygın ve çevrimiçi aktarılacağı program ve ileri eğitim programları teknoloji uzmanlık eğitimleri uygulanacak, bu amaca programı hayata yönelik eğitim modeli ve geçirilecektir. yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal olitika belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.473 Tedbir 473.1. Yapay zekâ Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi teknolojileri alanında yerli Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | doğrultusunda bilgi paylaşımı teknoloji üretme Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK | yapılması ve içerik kabiliyetlerinin geliştirilmesi sağlanabilmesi için Yapay ve bu teknolojilerin Zekâ Portalının içeriği ekonominin genelinde etkin zenginleştirilecektir. kullanımının 2. Yapay zekâ risk yönetişimi yaygınlaştırılmasına yönelik çerçevesi geliştirilecektir. ulusal ölçekteki çalışmalar için yol haritası hazırlanacaktır. Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler ile kurumsal yapılanma oluşturulacak ve teknik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.474) Tedbir 474.1. Ulusal Siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Siber güvenlik çerçeve Güvenlik Stratejisi Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma | mevzuatı hazırlanacaktır. güncellenecek, siber ve Altyapı Bakanlığı, güvenliğe yönelik TUBITAK, İlgili kamu kurum düzenlemeler ve teknik ve kuruluşları altyapı güçlendirilecek ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 2. 2024-2027 Ulusal Siber güçlü bir koordinasyon yapısı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Güvenlik Stratejisi ve Eylem oluşturulacaktır. Dönüşüm Ofisi, Strateji ve Planı hazırlanacaktır. Bütçe Başkanlığı, İlgili kamu kurum ve kuruluşları Tedbir 474.4. Kritik Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bilgi ve İletişim Güvenliği altyapılarda bilgi güvenliği Dönüşüm Ofisi (S), İlgili kamu | Rehberi güncellenecektir. yönetim sistemi kurulmasına kurum ve kuruluşları yönelik usul ve esaslar belirlenerek hayata geçirilecektir. Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475) Tedbir 475.1. Siber Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Merge-n projesi güvenlik ekosisteminin (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital kapsamında siber güvenlik faydalanması ve bu alanda Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK ürünlerinin entegrasyon katma değeri daha yüksek modülüne, öncelikli olarak ürün ve çözümlerin belirlenen sekiz senaryo geliştirilmesi amacıyla kamu entegre edilecektir. araştırma kurumları ile 2. Merge-n projesi üniversitelerin de dâhil kapsamında geliştirmelerin olduğu siber güvenlik ürün ardından uçtan uca güvenlik, ve teknoloji projeleri entegrasyon ve fonksiyonellik geliştirilecek ve bu projelerin testleri yapılacaktır. çıktıları açık kaynak kodlu olarak siber güvenlik ekosistemiyle paylaşılacaktır. Tedbir 475.3. Ulusal siber Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bir uluslararası siber güvenlik ekosisteminin Dönüşüm Ofisi (S), Hazine ve | güvenlik iş forumu güçlendirilerek uluslararası Maliye Bakanlığı, Sanayi ve düzenlenecektir. rekabet seviyesinin Teknoloji Bakanlığı, Ticaret 2. Yerli Siber Güvenlik artırılmasına yönelik Bakanlığı, Devlet Malzeme Ürünlerinin Yaygınlaştırılması çalışmalar yapılacaktır. Ofisi, Kamu Ihale Kurumu, Platformu hayata geçirilerek Savunma Sanayii Başkanlığı, ihtiyaç duyulan yerli siber Strateji ve Bütçe Başkanlığı güvenlik ürünlerinin olgunlaştırılması ve ihracatını sağlayacak ekosistemin geliştirilmesi sağlanacaktır. Toplumun tüm kesimlerinde siber güvenlik kültürü ve insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.476)

standartları oluşturulacaktır. meslek yüksekokullarından mezun olacak öğrencilerin meslek unvanları belirlenecek ve standartları hazırlanacaktır. Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacak, yayın altyapıları belirli bölgelerde toplanarak görüntü kirliliği önlenecektir. (Kalkınma Planı p.482) Tedbir 482.3. Sayısal Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Büyükada Yedek Anten yayıncılık için belli (S), RTÜK Kulesinin yapımı merkezlerde radyo ve tamamlanacaktır. televizyon kulelerinin yapımı sağlanacaktır. Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484) Tedbir 484,2. Dijital Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Türkiye Endeksi dönüşüm alanında güncel Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi ve | ölçümleme mekanizması istatistikler derlenerek ulusal Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma | oluşturulacaktır. ve uluslararası endeks ve Altyapı Bakanlığı, Strateji 2. Uluslararası endeks çalışmalarında etkin ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, çalışmalarına yönelik kullanımı sağlanacaktır. YÖK belirlenen veri sorumlusu kurumlarıyla güncel istatistiklerin oluşturulması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yöntim bütçesinde yer alan Bilgi ve İletişim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananların oranıdır. 2.2.3.6. Enerji

a) Mevcut Durum

2021 yılında artan petrol, doğal gaz ve elektrik fiyatları ile başlayan küresel enerji krizi Rusya-Ukrayna savaşıyla birlikte baş gösteren doğal gaz tedarik sorunlarıyla birleşerek ülkelerin enerji kaynaklarında dışa olan bağımlılıklarının en aza indirilmesinin ne denli önemli olduğunu açık bir şekilde ortaya koymuştur. Bu kapsamda enerji arz güvenliğinin sağlanması başta olmak üzere yeşil dönüşümün hızlandırılması, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliğinin artırılması gerek ekonomik gerekse stratejik açıdan daha da önem kazanmıştır. Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir. 2000-2021 yılları arasında yıllık elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artış gösterirken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 4,6 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi enerji politikamızın temel önceliği olup buna yönelik yatırımlara hızla devam edilmektedir. Fosil yakıtlar bakımından linyit ve yeni keşfi yapılan Sakarya Sahasındaki doğal gaz hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2020 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalat yüzde 70 seviyesindedir. 2020 yılında birincil enerji kaynakları arzında doğal gazın payı yüzde 27, petrolün payı yüzde 28,7, kömürün payı yüzde 27,7 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 16,7'dir. 2020 yılında 48,3 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2021 yılında yüzde 24 artarak 59,9 milyar mi olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 35'i elektrik üretiminde, yüzde 26'sı sanayide ve yüzde 39'u bina ve diğer alanlarda ağırlıklı olarak ısınma amaçlı kullanılmıştır. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken, 2019 yılında yüzde 23,6 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2021 döneminde yüzde 30 ile yüzde 50 arasında seyretmiştir. 2021 yılında yüzde 33,2 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2022 yılında yüzde 22,9 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Günümüze kadar hidrokarbon bakımından zengin rezervlere sahip olmayan ülkemizde, Sakarya Sahasındaki 540 milyar mlük doğal gaz keşfiyle birlikte enerji dinamiklerinin değişme sürecine gireceği tahmin edilmektedir. Sakarya Sahasındaki rezervin ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin üretime geçmesiyle birlikte, ülkemizin enerjide dışa olan bağımlılığının, cari işlemler ve dış ticaret açıklarının olumlu yönde etkilenmesinin yanı sıra, enerjide yüksek oranda dışa bağımlılık nedeniyle son kaynak tedarikçisinin katlandığı enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir. Keşfedilen doğal gazın, geliştirilen doğal gaz altyapısıyla birlikte, mevcut uzun dönemli doğal gaz alım anlaşmalarının yeniden müzakere edilmesi sürecinde başta fiyat olmak üzere önemli avantajlar sağlayacağı öngörülmektedir. Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, 1,5 milyar m3/yıl doğal gaz sevk kapasitesine sahip Hatay-Dörtyol FSRU terminali devreye alınmıştır. Aynı miktarda doğal gaz sevk kapasitesine sahip Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Gaz formundaki miktarı 102 milyon m'e eşit 170 bin m? LNG depolama kapasitesine ve 28 milyon m3/gün gazlaştırma kapasitesine sahip olan BOTAŞ'ın yeni FSRU gemisi Ertuğrul Gazi devreye alınmıştır. Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 8 seviyesindedir. 4,6 milyar m3 depolama ve 75 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tevsii Projesinin 2023 yılında, 5,4 milyar m3 depolama ve 80 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin 2025 yılında tamamlanmasıyla birlikte Türkiye'nin toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar me ulaşması öngörülmektedir. Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda doğal gaza sahip olmayan ve merkez nüfusu en az 15.000 olan ilçeler ile belirli kriterleri haiz OSB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO II: 38- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti Birim (2010 2015 2020 2021 (2022(1) 2023(2) KURULU GÜÇ MW 49524 73147 95891 99820 102588 107990 TERMİK MW 32182 41541 46309 46193 47035 47714 Yerli Kömür oo MW 9161 (o 10085 11336 11 366 11388 Oo 11388 İthal Kömür o MW 3281 6 064 8 987 8 994 10374 (o 10374 Doğal Gaz MW 18213 24945 25675 Oo 25576 Oo 25015 Oo 24520 Nükleer MW 0 0 0 0 0 1200 Diğer (3) MW 1 526 446 312 258 258 232 YENİLENEBİLİR MW 17342 31606 49582 53627 55553 60276 Hidrolik MW 15831 o25868 30984 31493 31689 32605 Rüzgâr MW 1320 4 503 8832 10 607 11232 o 11883 Güneş MW 0 249 6 667 7816 8700 11700 Diğer (4) MW 191 986 3 098 3712 3932 4 088 ÜRETİM GWh 211208 261783 306703 334723 341777 354472 TERMİK GWh 155370 177608 177066 214844 199425 205458 Yerli Kömür o GWh 40515 (36 180 43306 48 434 52 796 54 661 İthal Kömür o GWh 14532 o 39986 62 506 54 948 65 247 70 256 Doğal Gaz GWh 98144 99219 70931 111181 78 222 79 395 Nükleer GWh 0 0 0 0 0 386 Diğer (3) GWh 2 180 2224 323 281 3 160 760 YENİLENEBİLİR GWh (55838 84175 129637 119879 142351 149014 Hidrolik GWh 51795 67146 78094 55927 73666 75723 Rüzgâr GWh 2916 o11652 24828 31437 34141 34836 Güneş GWh 0 194 10950 Oo13943 Oo 14878 Oo 18007 Diğer (4) GWh 1126 5 183 15764 o 18572 19667 20447 İTHALAT GWh 1144 7136 1890 2334 6 560 6114 İHRACAT GWh 1918 3194 2484 4 186 4091 4 091 TÜKETİM GWh 210434 265724 306109 332871 344246 356494 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.

(4) Biyokütle, Jeotermal, Atık Isı

Kurulu güç bakımından ülkemizin en büyük dördüncü hidroelektrik santrali olan Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Barajı ve Hidroelektrik Santralinin altı türbininden ilki 19/05/2020 tarihinde, altıncı türbini ise 24/12/2020 tarihinde devreye alınarak elektrik üretimine başlanmıştır. 1.200 MW kurulu güce ve yıllık ortalama 3.833 GWh elektrik üretimi kapasitesine sahip barajdan 2021 yılında 1.837 GWh, 2022 yılının ilk sekiz aylık döneminde ise 1.249 GWh elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir. 275 metre yüksekliğiyle çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci, dünyanın üçüncü en yüksek barajı olan Yusufeli Barajı ve HES projesinde baraj gövdesi inşaatı ve üç ünitenin elektromekanik teçhizat montajı tamamlanmıştır. Baraj su tutmaya hazır halde olup projenin genelinde fiziki tamamlanma oranı yüzde 90'dır. Mansap düzenleme, kamulaştırma ve altyapı yatırımları devam etmektedir. Kamu binaları yeni yerleşim yerine taşınmış olup hak sahiplerinin ve vatandaşların yeni yerleşim yerine taşınmasıyla birlikte barajda su tutulmaya başlanacaktır. 558 MW kurulu güce sahip hidroelektrik santralinde yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir. Ayrıca kamu tarafından işletilen mevcut barajlardan Keban, Karakaya ve Hirfanlı HES'lerinde verimlilik ve emre amadeliğin artırılması amacıyla rehabilitasyon yatırımları devam etmektedir. Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında toplamda 1.000 MW kurulu güce sahip güneş enerjisine dayalı YEKA GES-3 yarışmaları tamamlanmış olup Ağustos 2022 itibarıyla 180 MW kurulu gücündeki 13 proje için önlisans verilmiştir. Toplamda 1.000 MW kurulu güce sahip YEKA GES-4 yarışmalarını kazanan firmalarla sözleşmeler imzalanmış olup Ağustos 2022 itibarıyla 100 MW kurulu gücündeki 2 proje için önlisans verilmiştir. YEKA GES-5 kapsamında toplam 1.220 MW bağlantı kapasitesinin tahsisi hedeflenmekte olup 2022 yılı sonuna kadar yarışmaların tamamlanması planlanmaktadır. 2022 yılında toplam 850 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayalı YEKA RES-3 yarışmalarını kazanan firmalarla sözleşmeler imzalanmıştır. Ülkemizin 2053 net karbon sıfır hedefine ulaşmasına yönelik çalışmalar kapsamında, elektrolizörün yerli ve milli imkânlarla geliştirilmesi başta olmak üzere, dünyada hızla gelişen hidrojen teknolojisinin ülkemizdeki altyapısının oluşturulmasını teminen Hidrojen Strateji Belgesi Taslağı hazırlanmıştır. Temeli 2018 yılında atılan ülkemizin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmekte olup 21/07/2022 tarihinde dördüncü ünitenin inşaatına başlanmıştır. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip VWER 1200 tipi 1.200 MW kurulu güçteki 4 üniteden oluşacak olan santralin ilk ünitesinin 2023 yılında, diğer ünitelerinin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu dışında iki nükleer güç santralinin daha kurulmasına yönelik saha seçimi, yer lisansı, teknoloji sahibi şirket veya ülkelerle işbirliği gibi konularda çalışmalar sürdürülmektedir. 2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 milyon ton eşdeğer petrol (MTEP) tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. Bu çerçevede, 2021 yılında yaklaşık 1,33 milyar ABD doları yatırım yapılmış olup 372 milyon ABD doları parasal karşılığı olan 1,06 MTEP enerji tasarrufu ve 15,61 milyon ton CO; emisyon azaltımı sağlandığı; 2017-2021 döneminin toplamında ise yaklaşık 6,45 milyar ABD doları yatırım yapılmış olup 1,56 milyar ABD doları parasal karşılığı olan 4,47 MTEP enerji tasarrufu ve 43,16 milyon ton CO; emisyon azaltımı sağlandığı tahmin edilmektedir. Enerji verimliliği yatırımlarından elde edilen tasarrufun önümüzdeki yıllarda önemli oranda artması beklenmektedir. 2019/18 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi uyarınca belirlenen kamu binaları için 2023 yılı sonuna kadar yüzde 15 enerji tasarrufu sağlanması hedefine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. 2019-2021 yılları arasında kamu binalarında yapılan çalışmalar sonucunda yaklaşık 543 milyon TL parasal karşılığı olan 31,9 bin TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır.

b) Amaç

Enerji arzının sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve katlanılabilir maliyetlerle sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumluj/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

| Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Enerjide artan talebin karşılanmasında rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.486.) Tedbir 486.4. Uzun Enerji ve Tabii 1. 2030 Enerji Verimliliği Stratejisi ve dönemli enerji verimliliği Kaynaklar Bakanlığı (S) | İkinci Ulusal Enerji Verimliliği Eylem stratejisi oluşturulacaktır. Planının (2024-2030) taslağı hazırlanacaktır. Kamu tarafından işletilen santrallerin rehabilitasyonları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.487) Tedbir 487.1. Afşin-B Enerji ve Tabii 1. Keban HES Kontrol Sistemleri Termik Santrali, Keban Kaynaklar Bakanlığı rehabilitasyonu kapsamında iki ünitedeki Hidroelektrik Santrali (S), EÜAŞ, TEMSAN, çalışmalar tamamlanacaktır. (HES), Karakaya HES ve TÜBİTAK 2. Karakaya HES'in bir ünitesinde türbin Hirfanlı HES çarkı rehabilitasyonu tamamlanacaktır. rehabilitasyonları gerçekleştirilecektir. Tedbir 487,2. Kamuya Enerji ve Tabii 1. 10 hidroelektrik santrale EÜAŞ ait hidroelektrik Kaynaklar Bakanlığı Otomasyon Sistemleri kurulacaktır. santrallerde FÜAŞ (S), EÜAŞ otomasyon sistemleri kurulacaktır. Nükleer Güç Santralleri (NGS) elektrik enerjisi üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer enerjinin elektrik enerjisi üretimindeki payının artırılmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecek ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.488) Tedbir 488.1. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Akkuyu NGS'nin birinci ünitesi için NGS'nin ilk ünitesinin Kaynaklar Bakanlığı gereken nükleer yakıt sahaya inşaatı 2023 yılında (S), NDK ulaştırılacaktır. tamamlanacak ve elektrik enerjisi üretimine başlanacaktır. Tedbir 488.2. Akkuyu Enerji ve Tabii 1. Akkuyu NGS'ye ilaveten bir NGS için NGS'ye ek olarak, iki Kaynaklar Bakanlığı daha teknoloji sahibi şirket veya ülke ile NGS'nin daha kurulumuna | (S), NDK resmi olarak anlaşma yapılmasına yönelik yönelik çalışmalara devam hazırlıklar tamamlanacaktır. edilecektir. Linyit rezervlerimizin çevre standartlarına uygun şekilde elektrik enerjisi üretiminde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.489) Tedbir 489.1. Kamu Enerji ve Tabii 1. TKİ uhdesinde bulunan bir linyit sahası elindeki linyit sahalarının Kaynaklar Bakanlığı ruhsat devri yöntemiyle ekonomiye elektrik üretimi suretiyle (5), TKİ kazandırılacaktır. ekonomiye kazandırılması sağlanarak, elektrik üretiminde ithal kaynaklara bağımlılık azaltılacak ve istihdama katkı sağlanacaktır. Tedbir 489.3. Temiz Enerji ve Tabii 1. Granül Organomineral Gübre Üretim kömür teknolojilerine Kaynaklar Bakanlığı Tesisi kurulumu için ihaleye çıkılacaktır. ilişkin Ar-Ge projeleri (S), Tarım ve Orman 2. Afşin Elbistan ve Bursa Keles desteklenecektir. Bakanlığı, EÜAŞ, TKİ sahalarında Leonardit araştırma ve kalite rezerv tespit çalışmaları yapılacaktır. 3. 600 bin litre sıvı hümik asit üretilecek ve toz hümik asit üretimi için gerekli fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır. Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tuz Gölü Enerji ve Tabii 1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Doğal Gaz Yeraltı Kaynaklar Bakanlığı Projesinin yüzey tesisi yapım Depolama Projesi ile (S), BOTAŞ çalışmalarında yüzde 80 ilerleme Kuzey Marmara Doğal Gaz sağlanacaktır. Depolama Tevsii Projesi 2. Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama tamamlanarak, toplam Tevsii projesi kapsamında yüzey tesisleri doğal gaz yeraltı tamamlanacaktır. depolama kapasitesi 10 milyar metreküpe çıkarılacaktır. Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi artırılacak, yenilenebilir enerji üretiminin şebekeye güvenli bir şekilde entegrasyonunun sağlanması amacıyla gerekli planlama ve yatırımlar gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.491) Tedbir 491.1. YEKA Enerji ve Tabii 1. Enaz bir YEKA yarışması yapılacaktır. benzeri modeller Kaynaklar Bakanlığı sayesinde yenilenebilir (S), EPDK, TEİAŞ, kaynakların elektrik EÜAŞ enerjisi üretiminde daha yoğun bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 491.2. Enerji ve Tabii 1. Yük Tevzi Teknik Danışmanlık projesi Yenilenebilir enerji üretim | Kaynaklar Bakanlığı (5) | kapsamında yer alan Durum Tahmincisi tesislerinin şebekeye Geliştirilmesi işine yönelik çalışmalar entegrasyonu ve buna tamamlanacaktır. ilişkin teknik yardım projeleri hayata geçirilecektir. Daha verimli ve kendi enerjisini üreten binalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492) Tedbir 492.4. Kamu Çevre, Şehircilik ve 1. Kamu Binalarında Enerji Verimliliği Binalarında Enerji İklim Değişikliği Projesi kapsamında 100 kamu binasında Verimliliği Projesi Bakanlığı (S) (okul, hastane, yurt, idari bina v.b.) enerji uygulanacakür. tüketimlerinin düşürülmesine yönelik inşaat işlerine başlanacaktır. Elektrik şebekelerinin ve sistemlerinin daha da güçlendirilmesi ve esnek hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.493) Tedbir 493.2. Elektrik Enerji ve Tabii 1.5 ve 10 Yıllık Bölgesel Bağlanabilir arzında bölgesel yeterlilik Kaynaklar Bakanlığı Kapasite Raporları güncellenecektir. sağlanmaya çalışılacak, (S), TEİAŞ 2. Yatağan-Denizli, Batı-Denizli-4, elektrik iletim altyapı Tunçbilek Şalt-Domaniç-Bursa Doğu ve yatırımları sistemin Konya Kuzey-Ilgın TES-Afyon-2 enerji güvenliğini ve bölgelerin iletim hatları tamamlanacak, Erzin 380arz-talep durumlarını Polateli 380 enerji iletim hattında ise gözetecek şekilde hayata yüzde 50 oranında ilerleme sağlanacaktır. geçirilmeye devam edilecektir. Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.496) Tedbir 496.2. Enerji Enerji ve Tabii 1. Milli SCADA projesi kapsamındaki Ar- KİT'lerinde kullanılması Kaynaklar Bakanlığı Ge çalışmaları tamamlanacaktır. amacıyla Milli Akıllı Şebeke | (S), TEİAŞ Yönetim Sistemi (Milli SCADA) geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2021) 2022(1)| 2023(2)

Birincil Enerji Talebi BTEP 154 500 (1) 156 000 163 000 Elektrik Enerjisi Talebi | TWh 332,9 344,2 356,5 Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi | TEP/Kişi 1,82 (1) 1,82 1,88 Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi kWh/Kişi 3931 4 007 4102 Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı Yüzde 33,2 22,9 22,4 Yenilenebilir Kaynakların Elektrik | Yüzde 35 417 420 Üretimindeki Payı Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi | | Th 170,5 197,5 204,4 Miktarı Elektrik Kurulu Gücü MW 99 820 102 588 107 990 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.7. Madencilik

a) Mevcut Durum

Madencilik sektöründe 2021 yılında üretim, ithalat ve ihracatta artış yaşanmıştır. 2022 yılının Ocak-Temmuz döneminde ithalatta yüzde 148,7 ve ihracatta yüzde 21 artış, üretimde ise yüzde 0,6 azalış gerçekleşmiştir. 2021 yılında ihracatta en önemli paya sırasıyla mermer, çinko, bakır, feldspat, krom, kurşun ve bor; ithalatta ise ham petrol ve doğal gaz, taşkömürü, demir ve fosfat sahiptir. TABLO TI: 39- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 2019 2020 2021 2022(2) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) 1 12 1,3 - Üretim Artışı (Yüzde) (1) 1,5 -1,5 14,4 -0,6 İhracat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 3 195 2932 4 060 2 764 İhracat Artışı (Yüzde) - -8,4 38,4 21 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) 1,9 17 1,8 1,9 İthalat (Milyon ABD Doları) (Cari Fiyatlarla) 31748 22334 40 086 44 827 İthalat Artışı (Yüzde) 9,6 -29,5 79,5 148,7 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) 15,7 10,2 14,8 21,7 Kurulan İşletme Sayısı 643 721 722 484 Kapanan İşletme Sayısı 84 31 145 93 Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, MTA

1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015-100)

2) Ocak-Temmuz dönemi

Ülkemizin yerli enerji kaynaklarına yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarımıza ilişkin yapılmış ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanması ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörü üretim yatırımlarında önemli artış olacağı düşünülmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörü yatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Tüm dünyada etkisini gösteren Covid-19 pandemisi madencilik sektörünü de etkilemiş, bu durum 2020 yılı sektörel göstergelerine yansımıştır. 2021 ve 2022 yıllarında dünya piyasalarındaki iyileşme ile üretimde ve ihracatta hızlı bir toparlanma görülmüştür. Türkiye'nin ham petrol üretimi 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,3 artarak 3,4 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 7 artarak 31,4 milyon ton olmuştur. 2021 yılında yurt içi ham petrol üretiminin toplam petrol arzına oranı yüzde 7,2 olmuştur. Türkiye'nin 2021 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 10,7 azalarak 394 milyon m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 22 artarak 58,7 milyar m3 olmuştur. 2021 yılında yurt içi doğal gaz üretiminin toplam doğal gaz tüketimine oranı binde 7 olarak gerçekleşmiştir. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumları tarafından yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu doğrultuda özellikle denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatırımlarının önümüzdeki dönemde de artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, Fatih, Yavuz, Kanuni ve Abdülhamid Han derin deniz sondaj gemileri; Barbaros Hayrettin Paşa ve Oruç Reis sismik arama gemileriyle ülkemiz deniz yetki alanlarında ve KKTC ruhsat sahalarında petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir. 405 milyar m3 doğal gaz rezervi ile küresel ölçekte 2020 yılının deniz alanlarındaki en büyük keşfi olan Batı Karadeniz'deki Sakarya Doğal Gaz Sahasında 2021 yılında yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda ilave 135 milyar m3 doğal gaz rezervi keşfedilerek bölgedeki toplam doğal gaz rezerv miktarı 540 milyar m”e ulaşmıştır. Söz konusu sahada doğal gaz üretiminin 2023 yılında gerçekleştirilebilmesi amacıyla gerekli altyapı yatırımları sürdürülmektedir. Bu kapsamda tespit kuyularının açılması, deniz tabanı yüzey tesisi ve iletim sistemleri kurulumu, kara yüzey tesisleri inşası ve malzeme temini gibi faaliyetler gerçekleştirilmektedir. Sahanın üretime alınmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli katkı sağlanacaktır. Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleştirilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin artırılması, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması çalışmalarına devam edilecektir.

b) Amaç

Madencilik sektöründe hammadde arz güvenliğinin sağlanması, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkısının geliştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen, yerli kaynakların daha fazla kullanılması amacıyla, başta linyit olmak üzere, jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.498) Tedbir 498.1. Linyit Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Bursa Keles sahası için ihaleye rezervlerimizin etütleri Bakanlığı (S), EÜAŞ çıkılacaktır. tamamlanarak santral kurulum ihalesine hazır hale getirilecektir. | Tedbir 498.2. Kaya gazı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. TTK'nin 1 nolu imtiyaz metan gazı konusunda Bakanlığı (S), TPAO sahasında kömür kökenli metan kapsamlı araştırma faaliyetleri gazının araştırılması ve üretilmesi yürütülecektir. amacıyla metan gazı işletme ruhsatı alınacak ve TPAO'ya devredilerek rödovans işletmeciliğine geçilecektir. 2. Kaya gazı ve petrol otansiyelinin ortaya çıkarılmasına p yönelik yedi kuyuda çatlatma faaliyeti tamamlanacaktır. Tedbir 498.3. Bitümlü Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. TKİ sondajlarından elde edilen şeylden sentetik petrol Bakanlığı (5), TKİ, TPAO | karot numunelerindeki üretimine yönelik çalışmalar hidrokarbon potansiyelinin başlatılacaktır. belirlenmesine yönelik TPAO tarafından analizler yapılacaktır. Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499) Tedbir 499.1. Çevre ve iş Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Çevre ve iş güvenliği alanında güvenliği mevzuatına uyum Bakanlığı (5), MAPEG farkındalık oluşturulmasına yönelik bilinci artırılacaktır. 200 kişiye eğitim verilecektir. 2. Çevre mevzuatına uyum çalışmaları kapsamında mermer atıklarının bertarafına yönelik toplam 15 mermer atık projesine onay verilecektir. Tedbir 499.2. Eğitim ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. 1.000 yetkilendirilmiş tüzel sertifikasyon çalışmalarına Bakanlığı (5), MAPEG kişinin eğitim ve sertifikasyon devam edilecek ve işlemleri tamamlanacaktır. madenciliğe özgü kurumsal iş 2. 500 kişiye yönelik daimi güvenliği altyapısı nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon geliştirilecektir. işlemleri tamamlanacaktır. Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501) Tedbir 501.2. Sektördeki Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Madencilik Dış Ticaret firmaların teknik ve mali Bakanlığı (5), Ticaret Verilerinin Standardizasyonu yapılarının güçlendirilmesine Bakanlığı, MTA, TÜİK kapsamında 27 farklı madene ait yönelik tedbirler alınacaktır. dış ticaret verilerinin standardizasyonuna yönelik çalışma yapılacaktır. 2. Türkiye Tabii Kaynak Envanteri güncellenecektir. 3. Tabii kaynaklar alanında kamu kurumları tarafından yürütülen Ar- Ge projelerine yönelik izleme ve değerlendirme çalışması yapılacaktır. Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanların yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.502 Tedbir 502.1. Maden ruhsat | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Sekiz sahada ara ve uç ürün sahalarının ihalelerinde ileri Bakanlığı (S), MAPEG üretimine yönelik tesis şartlı ihale aşamaları içeren üretim şartı için çalışmalar yapılacak ve uygun uygulaması olan sahaların ihalesine yaygınlaştırılacaktır. çıkılacaktır. Tedbir 502.2. Ekonomik Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. İleri teknoloji elementlerinin potansiyeli yüksek madenler Bakanlığı (S), MTA kazanımına yönelik teknolojik ile diğer kritik hammaddelerin çalışma yapılacaktır. üretim altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 502.3. Enerji ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Madencilik sektöründe kullanılan madencilik makine ve Bakanlığı (S), MAPEG yerli ekipman envanteri ekipmanlarında yerli üretimin hazırlanacaktır. geliştirilmesi sağlanacaktır. Enerji sektörü ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak; nadir toprak elementleri, bor ve diğer ekonomik potansiyeli yüksek madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.503) Tedbir 503.1. Enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Petrol ve doğal gaz aranması sektörünün petrol, doğal gaz Bakanlığı (5), MTA, kapsamında kara alanlarında 100 ve jeotermal kaynak ile TPAO kuyuda sondaj operasyonu sanayinin hammadde ihtiyacını yürütülecek ve 2.500 km? üç karşılamak üzere yurt içi ve boyutlu sismik veri toplanacaktır. yurt dışındaki arama 2. Temel ve kritik maden/enerji faaliyetleri hızlandırılacaktır. hammaddelerinin teminine yönelik 350 km arama-araştırma sondajı, jeotermal kaynak aramalarına yönelik 1.350 km? jeolojik etüt, 19,5 km sondaj, 1.650 noktada 78 km jeofizik kuyu log alımı ve 295 km jeofizik etüt yapılacaktır. Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Deniz alanlarında 15.900 km? üç ruhsat sahaları dâhil olmak Bakanlığı (5), MTA, boyutlu sismik veri toplanacak ve üzere, denizlerde petrol ve TPAO 14 deniz sondajı yapılacaktır. doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondajı sayısı 26'ya çıkarılacaktır. Tedbir 503.3. Ülkeler ve ülke | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Yurt dışında hammadde grupları tarafından belirlenen Bakanlığı (S), Dışişleri aramalarına yönelik iki proje kritik hammaddelerin ve nadir | Bakanlığı, MTA hazırlanacaktır. toprak elementlerinin aranması ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektr. | — Tedbir 503.4. MTA'nın yurt Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Yurt dışında maden arama ve 7 dışında uygun yatırım ve Bakanlığı (S), Dışişleri yatırım konusunda ortak bir proje üretim imkânları belirlenerek, Bakanlığı, MTA oluşturulacaktır. yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde | projeler geliştirilecektir. Tedbir 503.5. Karadeniz'de Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Sakarya Doğal Gaz Sahası keşfedilen Sakarya Doğal Gaz | Bakanlığı (5), BOTAŞ, Geliştirme projesinin ilk fazı Sahasında üretime yönelik TPAO kapsamında; detay mühendislik yatırım çalışmaları çalışması ile deniz tabanı yürütülecektir. sistemleri, deniz altı iletim sistemleri ekipman ve malzemelerinin imalat ve teslimatı yapılacak, kara yüzey tesisinin inşaat faaliyetleri tamamlanacaktır. 2. Batı Karadeniz Doğal Gaz Boru Hattı projesinin ikinci fazının yapım işinde yüzde 50 ilerleme sağlanacaktır. Özel sektörün arama faaliyetlerinin artırılabilmesi için finansal riskleri azaltmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.3. Arama ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv rezerv raporlarının uluslararası | Bakanlığı (S), MAPEG Raporlama Komisyonu (UMREK) standartlara uygun şekilde Koduna uygun raporlar hazırlanmasına yönelik hazırlanması için en iyi çalışmalar yürütülecektir. uygulamalar kılavuzu hazırlanacaktır. Ülkemiz ekonomisi için temel ve kritik madenler belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.505) Tedbir 505.1. Temel ve kritik | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Nadir toprak elementleri yol madenlerin ve nadir toprak Bakanlığı (S), ETİ haritası çalışmaları yüzde 50 elementlerinin güvenli MADEN, MAPEG, MTA oranında tamamlanacaktır. teminine yönelik yol haritası hazırlanacaktır. —i Tedbir 505.2. Bu madenlere | Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. Türkiye Stratejik ve Kritik ilişkin stratejik rezerv, stok, Bakanlığı (S), Ticaret Hammadde raporu ihracat kısıtlaması konularında | Bakanlığı, Sanayii ve tamamlanacaktır. düzenlemeler yapılacaktır. Teknoloji Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, MTA, TÜİK

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022 (1) | 2023(2)

Madencilik Katma Değerinin GSYH'ye Oranı

(Cari Fiyatlarla) Yüzde 1,24 125 13

Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla) Milyar Dolar 4,1 7,8 10 Görünür Linyit Rezervi Milyar Ton 20,16 20,52 20,85 Deniz Sondajı Sayısı (Kümülatif) Adet 19 27 41 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma

a) Mevcut Durum

Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Ticari korumacılığın yükselmekte olduğu günümüz dünyasında rekabetin, üretimin diğer unsurlarına kıyasla daha çok yenilikçilik, esneklik ve tedarik zincirlerinin verimliliğiyle şekilleneceği öngörülmekte ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde lojistik maliyetlerin daha da önemli hale gelmesi beklenmektedir. Bu bağlamda, Türkiye sahip olduğu kıtalar arası geçiş noktasındaki konumuyla ulaştırma ve lojistikte bölgesel bir üs olma potansiyeline sahiptir. Covid-19 pandemisi sonrası artan yük ve yolcu taşımacılığı ihtiyacına karşılık ülkemizde devam eden büyük altyapı projelerinin tamamlanarak, denizyolu ve demiryolu taşımacılığının özendirilmesi ve kombine taşımacılık imkânlarının artırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmasına rağmen, artan ulaşım talebine karşı geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle tarihsel olarak karayolu odaklı büyüyen ulaştırma sistemi, kaynakların yoğunlukla karayoluna tahsis edilmesine sebep olmuş ve hâlihazırda büyük bölümü yüksek hizmet seviyesinde bulunan karayolu ağında arz fazlası oluşmuştur. Bununla birlikte artan ulaşım ( ihtiyaçlarına (uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının ozamanında oluşturulamaması, yük ve yolcu taşımacılığının ağırlıklı olarak en esnek ulaştırma türü olan karayolu ağına yüklenmesine yol açmakta ve verimli olmayan bir yapı ortaya çıkarmaktadır. Bu çerçevede ulaşım maliyetleri, erişilebilirlik ve trafik güvenliği gibi unsurları temel alan ve türler arasında dengeli ve birbirini tamamlayıcı bir ulaştırma sisteminin oluşturulmasını amaçlayan Ulusal Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı güncellenerek yayımlanmıştır. Ayrıca lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması yönündeki ihtiyaç önemini korumaktadır. TABLO 11: 40- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2020) (Yüzde) Yük (Ton-km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-27 77,4 16,8 5,8 (1) Türkiye 88,3 0,7 5,0 (2) Yolcu (Yolcu-km) Karayolu Demiryolu (3) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-27 89,2 5,1 0,2 4,0 Türkiye 93,6 0,5 0,4 5,5 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri 2021, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD.

(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.

(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.

2020 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında ülkemizin yüzde 6,7 olan demiryolu payının, yüzde 16,8 olan AB-27 ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da Covid-19 pandemisinin etkisiyle ülkemizin yüzde 0,5 olan payı AB-27'nin yüzde 5,1 olan payının gerisinde kalmıştır. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir. TABLO II: 41- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim (Yüzde) Birim 2020 2021 2022(1) 2021 2022 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (2) Milyon-Yolcu-km 1 436 2246 3158 56,4 40,6 Yük Taşıma (Yurt İçi) (3) Milyon-Ton-km 13 988 14 027 16 458 0,3 17,3 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-km 1357 1719 2 187 26,7 27,2 Denizyolu Ulaşımı(4) Yük Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Ton 58,80 61,90 63,30 5,3 2,3 G0 Give ÜR) Tonali einpwr 6 287 6 122 605 o 2,6 -1,6 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu-km 16 948 23017 27433 35,8 19,2 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) (5) O Milyon-Yolcu-km 34 692 73 044 136 414 110,1 86,7 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (6) Milyon-Yolcu-km 288 992 336 188 346 812 16,3 3,2 Yük Taşıma (Yurt İçi) (6) Milyon-Ton-km 272913 311818 317524 14,2 1,8 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM, TAY

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir.

(3) İdari yük taşımaları hariçtir.

(4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır.

(5) Yalnız THY tarafından yapılan taşımalardır.

(6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2022 itibarıyla 176 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 28.722 km'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde 349 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO II: 42- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı (Eylül 2022) (km) Yol Sınıfı BSK Kaplama Parke (o Stabilize (Toprak Mi ver Toplam Otoyollar (1) 3633 - - - - - 3633 Devlet Yolları 19712 — 11247 2 - - - 30962 İl Yolları 6032 25 574 247 302 339 1625 34 119 Toplam 29377 36821 249 302 339 1625 68 714 Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü

1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2020 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 476, Polonya'da 664, Almanya'da 580 ve İspanya'da 521 iken Türkiye'de 157'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 41, Polonya'da 99, İspanya'da 55 ve Almanya'da 56 iken Türkiye'de 371'dir. Bu çerçevede trafik güvenliği konusu önemli bir sosyoekonomik sorun alanı oluşturmakta ve ülkemizde trafik kazalarının önlenmesine yönelik tedbirler önemini korumaktadır. Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2021 yılı sonu itibarıyla 1.432 km'si hızlı tren hattı, 9.158 km'si konvansiyonel ana hat, 2.432 km'si iltisak hattı ve istasyon yolları olmak üzere toplam 13.022 km'dir. Toplam ağın yüzde 55'i sinyalli, yüzde 47'si ise elektrikli olup 2022 ve 2023 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. TABLO II: 43- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması (2020) Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Hat ü Yoğunluğu Verimliliği (Hat Verimliliği (Hat Ülkeler M M km / bin km? km / 100 bin nüfus Başına Düşen Başına Düşen Tren m Trafik-109) 109)

Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımaları dâhil edilmiştir. Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümü bazında Türkiye'nin demiryolu ağında ve demiryolları üzerindeki hat başına düşen trafik ve tren sayısında AB-27 ortalamasının altında olduğu gözlenmektedir. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-İzmir, Bandırma-Bursa-Yenişehir, Mersin- Adana-Gaziantep demiryolu hatlarının yapım çalışmaları devam etmekte olup Ankara-Sivas yüksek hızlı tren hattının 2023 yılının ilk yarısında tamamlanarak hizmete açılması planlanmaktadır. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalışmaları devam eden altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlı tren yolcu taşımacılığındaki artışın yükselmesi beklenmektedir. Bununla birlikte önümüzdeki yıllarda tamamlanması planlanan yüksek standartlı demiryolları sayesinde daha hızlı ve verimli yük taşımacılığı tesis edilecektir. 2022 yılında yurt içi demiryolu yük taşımacılığına hizmet edecek yatırımlar ile oluşan kapasite artışı neticesinde yüzde 17,3, yurt dışı yük taşımacılığında ise yüzde 27,2 düzeyinde artış gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmekte olup fiziki kapasitenin artışı için yeni yük ve yolcu vagonu imalatlarına da hız verilmiştir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımacılığında istenen gelişmenin sağlanması beklenmektedir. Denizyolu Denizcilik Genel Müdürlüğü verilerine göre 2021 yılı sonu itibarıyla 12,6 milyon TEU konteyner ve toplam 526 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2022 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 7,1 artış ile 13,5 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 4,5 artışla 550 milyon ton olması beklenmektedir. Limanlarda elleçlenen konteyner miktarı 2001-2011 yılları arasında yıllık ortalama yüzde 21,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2011-2021 yılları arasında yüzde 6,8'e gerilemiştir. Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2001-2011 dönemi için yaklaşık 3,7; 2011- 2021 dönemi için 1,3 olarak hesaplanmaktadır. TABLO 11: 44- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği (2020) Limanlar (Bin TEU) Tanger-Med-Fas 5771 Pire-Yunanistan 5437 Valensiya-İspanya 5 415 Algeciras-İspanya 5 106 Barselona-İspanya 2958 Gioia Tauro-İtalya 3193 Ambarlı Limanları-Türkiye 2887 Le Havre-Fransa (1) 2 445 Cenova-İtalya 2353 Mersin-Türkiye 1948 Marsilya-Fransa (1) 1300 İzmir Aliağa-Türkiye 1275 Trieste-İtalya (1) 687 Köstence-Romanya (1) 643 İzmir Alsancak-Türkiye 436 Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM

(1) Limanların Resmi İnternet Siteleri ve Faaliyet Raporları 2021 yılında ülkemizdeki 12,5 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 70'i Ambarlı limanları, Mersin, Kocaeli ve Tekirdağ limanlarında gerçekleştirilmiştir. Elleçlenen yükün yüzde 29'u ihracat kapsamında olup bu kapsamda elleçlenen yük miktarı bir önceki yıla göre yüzde 11 artış göstermiştir. Havayolu DHMİ tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 50 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları A.O. tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimanı, Savunma Sanayii Başkanlığı denetiminde özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı ile DHMİ denetimi altında özel sektör tarafından işletilen Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve İstanbul Havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 57'ye ulaşmıştır. Altyapı ve pist sorunları nedeniyle orta ve büyük gövdeli uçakların iniş yapamadığı ve bu nedenle 2017 yılında uçuşlara kapatılan Tokat Havalimanı'nın kuzeydoğusuna yıllık 2 milyon yolcu kapasitesine sahip yeni bir havalimanı yapılmış olup söz konusu yeni havalimanı 25 Mart 2022 tarihinde hizmete açılmıştır. Eylül ayı sonu itibarıyla yeni havalimanı yaklaşık 54 bin yolcuya hizmet vermiştir. Ordu-Giresun Havalimanından sonra Türkiye'nin deniz üzerine inşa edilen ikinci havalimanı olma özelliği taşıyan ve yıllık 3 milyon yolcu kapasitesine sahip Rize-Artvin Havalimanı, 14 Mayıs 2022 tarihinde hizmete açılmıştır. Söz konusu havalimanı Eylül ayı sonu itibarıyla 308 bin yolcuya hizmet vermiştir. DHMİ bünyesindeki Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla Dalaman, İzmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilen İstanbul Havalimanı ile Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, KÖİ modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2021 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 68,3; dış hatlarda ise yüzde 96,9 olarak gerçekleşmiştir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 10 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2021 yılı sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 0,7 artış ile 558'e yükselmiştir. 525'i yolcu, 33'ü kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 104.464, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.593 tondur. 2021 yılında pandemi etkisinin geçmesiyle havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 87,3 artarak 59,7 milyon yolcu, iç hatlarda yüzde 37,6 artarak 68,5 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 57 artarak 128,35 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılındaki güçlü toparlanma ve 2022 yılı verileri göz önüne alındığında 2022 yılı sonunda toplam yolcu sayısının pandemi öncesi döneme oldukça yakınsayacağı beklenmektedir. Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 86'sı İstanbul, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanlardan kapasite sınırına ulaşanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan altyapı imalatları tamamlanan Çukurova Bölgesel, Bayburt-Gümüşhane ve Yozgat Havalimanları projelerinin üst yapı imalatlarına devam edilmektedir. Posta Sektörü Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. Pandemiyle birlikte güçlenen bu eğilimin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Posta hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın kullanımıyla geliştirilen yeni iş modelleri ve tüketici odaklı çözümlerle hizmet kalitesinin artırılması ise eticaret alanında firmaların rekabet gücünü destekleyici rol oynamaktadır. 12/12/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Posta Sektöründe Yetkilendirme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle Karayolu Taşıma Yönetmeliği ve posta sektörü mevzuatı arasındaki uyumsuzluklar giderilmiştir. Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2022 itibarıyla 28'i ulusal düzeyde olmak üzere 43 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. Eylül 2022 itibarıyla 1.106 müdürlük, 2.139 şube, 885 acente ve 40 mobil işyeri olmak üzere toplam 4.170 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 996'sı herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç

Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajından en iyi şekilde faydalanarak modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır. Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızlı, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilecek ve sektöre giriş engellerini ortadan kaldıracak tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.507) Tedbir 507.5. Özel demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Tehlikeli Maddelerin Demiryolu işletmeciliğinin teşvik edilmesi (S) ile Taşınması Hakkında ve demiryollarında Yönetmelik yeniden serbestleşmenin geliştirilmesine düzenlenecektir. yönelik ikincil mevzuat tamamlanacaktır, Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.508) Tedbir 508.2. Karayolu ağında | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Tehlikeli Madde Taşıyan Araç can ve mal güvenliği ile çevre (S), Karayolları Genel ve Üst Yapıların Teknik emniyetine yönelik önlemlerin Müdürlüğü Muayeneleri Hakkında Yönetmelik geliştirilmesini teminen bu yeniden düzenlenecektir. alandaki işletme denetimleri artırılacak ve etkinleştirilecektir Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510) Tedbir 510.1. Küçük ölçekli, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Liman yatırımlarına ilişkin dağınık, verimsiz ve hizmet (S), Çevre, Şehircilik ve İklim görev ve yetkiler gözden kalitesi düşük liman altyapısının | Değişikliği Bakanlığı geçirilerek bu alanda yapılacak önüne geçilebilmesini teminen yatırımların koordineli Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yönetilmesini sağlamaya dönük tarafından ilgili kurumlar mevzuat çalışması yapılacaktır. koordine edilerek gerekli tedbirler alınacaktır. Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 511.1. Karayollarında Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Bilgi ve iletişim altyapısından önleyici bakım kavramının esas (S), Karayolları Genel yararlanılarak varlık yönetim alındığı bir varlık yönetim sistemi | Müdürlüğü sistemleri geliştirilmesi amacıyla kurulacak; ağır taşıt trafiği 1.000 karayolu ağında 5.000 km yolun araçlık yıllık ortalama günlük envanter bilgileri güncellenecek, trafiğin üzerinde olan karar destek ve yönetim güzergâhlarda BSK kaplama sistemleri geliştirilecektir. yapımına ağırlık verilecektir. 2. Yıllık ortalama günlük ağır taşıt trafiği 1.000 aracın üzerinde olan güzergâhlar öncelikli olmak üzere BSK kaplama yapımı gerçekleştirilecektir. Tedbir 511.3. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Varlık Yönetim Sistemi altyapısı ve demiryolu (S), TCDD, TCDD Taşımacılık Kurulması projesi kapsamında araçlarında bakım-onarım A.Ş. sistem tasarımı tamamlanacak ve faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici mevzuat çalışmaları yapılacaktır. bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır. Tedbir 511.5. Karayolu ağında | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ulusal AUS Mimarisi, yerel enerji ve zaman tasarrufunu, (S), Karayolları Genel yönetimleri de kapsayacak şekilde trafik güvenliğini, karayolu Müdürlüğü, İlgili Yerel tamamlanacak ve uygulamaya kapasitesinin etkin kullanımını Yönetimler konulacaktır. sağlayan Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) ile ilgili mimari yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tamamlanarak uygulamaya konulacaktır. Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512) Tedbir 512.1. Yol İçişleri Bakanlığı (5), 1. Karayolu Trafik Güvenliği Stratejisi kullanıcılarının hata Milli Eğitim Bakanlığı, Eşgüdüm Kurulu, Karayolu Trafik yapacağını kabul eden ve yol | Sağlık Bakanlığı, Sanayi | Güvenliği Stratejisi İzleme ve Yürütme güvenliğini trafik sistemi ve Teknoloji Bakanlığı, | Kurulu ile İhtisas Gruplarının içerisindeki tüm aktörlerin Ulaştırma ve Altyapı toplantılarının periyodik olarak ortak bir sorumluluğu olarak | Bakanlığı, Emniyet yapılmasına devam edilecektir. gören Güvenli Sistem Genel Müdürlüğü, 2. 2021-2023 Eylem Planı kapsamında Yaklaşımı benimsenecek ve Jandarma Genel 441 Performans Göstergesinin hayata bu yönde kurumsal yapı tesis | Komutanlığı geçirilmesi için, kurumlar arasında edilecektir. eşgüdümün sağlanması, gelinen aşamanın izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik faaliyetlere devam edilecektir. 3. 2021-2030 Karayolu Trafik Güvenliği Strateji Belgesi'nin 2. uygulama adımı olan 2024-2027 Karayolu Trafik Güvenliği Eylem Planı paydaş kurumlarla birlikte | hazırlanacaktır. Tedbir 512.2. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. 30 kaza kara noktası ağındaki darboğazlar Bakanlığı (S), iyileştirilecektir. giderilecek, kaza kara Karayolları Genel 2. Bölünmüş yol çalışmalarına kritik noktaları iyileştirilecek ve Müdürlüğü dar boğazların önceliklendirilmesi toplam 2.872 km bölünmüş suretiyle devam edilecektir. yol yapılacaktır. Tedbir 512,4. Trafik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Hedef planlı denetimler güvenliğinin en üst seviyede | Milli Eğitim Bakanlığı, kapsamında 80 milyon araç/sürücü tesis edilebilmesi için yol Ulaştırma ve Altyapı trafik denetimine tabi tutulacaktır. teknolojilerindeki Bakanlığı, Emniyet 2. Trafik kazası kaynaklı can gelişmelerden de Genel Müdürlüğü, kayıplarının yüzde 8,3'e yararlanılarak denetimler Jandarma Genel düşürülmesine yönelik faaliyetler etkinleştirilecek, yol Komutanlığı, Karayolları | gerçekleştirilecektir. kullanıcıları trafik güvenliği Genel Müdürlüğü, 3. Kusurlu olarak en çok kaza yapan konusunda RTÜK sürücülerden 5.000'ine Güvenli Sürüş bilinçlendirilecektir. Kuralları Eğitimi verilecek, üç eğitim filmi hazırlanarak sosyal medya üzerinden kullanılması sağlanacaktır. 4. Ülke genelinde yol kullanıcılarını trafik güvenliği hususunda bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında eğitim materyalleri bastırılacak, uzun vadede bireylere küçük yaşta trafikte güvenli davranma alışkanlığı kazandırmak maksadıyla trafik güvenliği eğitimlerine devam edilecektir. 5. Trafik kazasına karışan araç cinslerinin istatistiki bilgileri çıkarılarak kazaya karışan araçların kaza analizlerine göre özel denetimler yapılacaktır.

Güvenlik Yönetim Sistemi

(KGYS), Plaka Tanıma

Sistemlerine (PTS) ait mevcut

yazılım ve donanımlardan

faydalanılarak 22 Ortalama Hız

İhlal Tespit Sistemi

kurulacaktır.

Demiryolu yolcu taşımacılığında tüketici odaklı talep yönetimi ile modern tren işletmeciliği yapılarak hizmet kalitesi artırılacak; hızlı, güvenli, emniyetli ve konforlu bir demiryolu ulaşımı tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 515.2. Daha dengeli Ulaştırma ve Altyapı 1. Ankara-İzmir demiryolu bir modal dağılımın Bakanlığı (5), TCDD projesinde kalan altyapı ve oluşturulması ve yolcu üstyapı çalışmalarında ortalama konforunun artırılması yüzde 20 düzeyinde fiziki amacıyla yapım çalışmaları ilerleme sağlanacaktır. devam eden yüksek hızlı ve 2. Ankara-İstanbul Hızlı Tren hızlı tren hatları Projesi kapsamında Doğançay tamamlanacaktır. Ripajı 2 kesiminde yüzde 60 ve T-26 Tünelinde yüzde 95 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. Tedbir 515.3. Yüksek hızlı Ulaştırma ve Altyapı 1. Günlük YHT sefer sayısı 63'e tren hatlarında arz ve talep Bakanlığı (S), Hazine ve çıkarılacaktır. dengesi gözetilerek tren Maliye Bakanlığı planlaması yapılacak ve TCDD, TCDD Taşımacılık ekspres seferler artırılarak A.Ş. seyahat süreleri kısaltılacaktır. Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla sektörde rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.517) Tedbir 517,3. Posta Ulaştırma ve Altyapı 1, AB posta sektörü mevzuatı sektöründe yeni teknolojilere Bakanlığı (S), BTK güncelleme çalışmaları takip ve AB mevzuatına edilecek ve gerekli mevzuat uyumlaştırma amaçlı düzenlemeleri yapılacaktır. düzenlemeler 2. Alternatif teslimat gerçekleştirilecektir. modellerine ilişkin usul ve esaslar hazırlanarak yeni teslimat modelleri düzenlenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) km 1432 1432 2218

Demiryolu Yolcu Taşımacılığının Toplam İçerisindeki Yüzde 38 45 57 Payı (Karasal) Çift Hatlı Demiryolu Uzunluğunun Toplam Ana Hat Yüzde 14 15 18 İçerisindeki Payı Kabotaj Hattında o Elleçlenen Yükün Toplam Yüzde 10,8 127 32 Elleçlemeler İçerisindeki Payı Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Milyon 128,6 181 215 Dâhil) Kişi Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) km 28 546 29 000 29 516 Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) km 3532 3 635 3843 BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) km 29 028 30 201 31 480 İyileştirilen Kaza Kara Noktası Adet 24 28 30 Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı Kişi 5362 5101 4 900

1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler

a) Mevcut Durum

Covid-19 pandemisiyle birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmış, kapanmaların da etkisiyle arz yönündeki daralmalar, tüketicilerin panik alımları ve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlı tükenen temel ihtiyaç stoklamaları sağlıklı bir ticaret ortamı oluşmasını zorlaştırmıştır. Bu durum talep ve arz yönlü daralmayı beraberinde getirmiş, ticarete konu ürün gamının toplam ticaret içindeki payında değişikliklere yol açmıştır. Pandemiyle mücadele kapsamında 2021 yılında aşılama sürecinde hızlanma, genişleyici para politikaları ve sosyal yaşam üzerindeki kısıtlamaların hafifletilmesi küresel çapta toparlanmanın yaşanmasına neden olsa da ekonomide yaşanan arz-talep dengesizliği tümüyle aşılamadan Rusya-Ukrayna arasındaki çatışma boyutunda yaşanan gerilim dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemiştir. İki ülkenin gıda, enerji ve gübre gibi temel malların ana tedarikçilerinden olmaları ve birçok ülkenin yaptırımları tedarik zincirinin bozulmasına neden olmuş, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gıda ve endüstriyel emtia fiyatlarında önemli artışların yaşanmasını beraberinde getirmiştir. 2021 yılında ülkemizde GSYH yüzde 11,4 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 20,5; konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 43,4 oranında büyümüştür. 2021 yılında toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 13,7; konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,3 olmuştur. 2020 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı; girişim sayısına göre yüzde 31,3, ciroya göre yüzde 41,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 11: 45- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) 2017 2018 2019 2020 2017 2018 2019 2020 Toptan Ticaret 254 266 274 281 1850 2287 2676 3302 Perakende Ticaret 723 719 732 752 710 807 91 1055 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 3100 3 160 3228 3304 6299 7824 8940 10576 Toptan ve Perakende Ticaretin Payı (Yüzde) 31,6 31,2 31,2 313 40,6 39,5 403 412 Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2) Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, isim hakkı devri sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. Haziran 2022 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,26 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,63 milyon kişi istihdam edilmiştir. İstihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 13,8, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 5,3'tür. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 39,6 ve yüzde 43,8 olmuştur. 2021 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 38,8 ve yüzde 44,6 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 46- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları 2019 2020 2021 (o 2021(1) 2022(2) Tüzel Kişi 29 599 36 419 37 516 24 086 29833 Kurulan Toptan ve Gerçek Kişi 9 666 12 105 10827 6 922 60527 Perakende Ticaret (1) Tüzel Kişi 4 538 4 979 5 176 2 559 4518 Kapanan Gerçek Kişi 7 943 9 997 9251 5 964 6 208 Toptan ve Tüzel Kişi 34,7 35,4 33,7 33,8 33,9 Perakende Kurulan Ticaretin Genel Gerçek Kişi | 39,5 39 39,3 38,8 39,6 Toplam Tüzel Kişi 33 312 30,1 313 32,7 İçindeki Payı Kapanan (Yüzde) Gerçek Kişi 41,7 41,4 43,7 44,6 43,8 Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri

(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2011-2021 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 10,74 milyar ABD doları, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,09 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir. Covid-19 pandemisiyle birlikte ekonomik ve sosyal faaliyetlerin uzaktan sürdürülebilmesi ihtiyacı dijital dönüşümü hızlandırmış, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte bu alandaki yatırımlar artmıştır. Mağazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2021 yılında ülkemizde e-ticaret hacmi geçen yıla oranla yüzde 69 artarak 381,5 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 92'sini yurt içi harcamalar oluşturmuştur. 2021 yılında e-ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 5,1 olarak gerçekleşmiş olup e-ticaretin genel ticarete oranı 2020 yılında yüzde 15,7 iken 2021 yılında 17,7'ye yükselmiştir. Ülkemizde 2020 yılında 256.861 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2021 yılı itibarıyla 484.347'ye yükselmiştir. Bu işletmelerin 26.442'si Elektronik Ticaret Bilgi Sistemine (ETBİS) kayıtlı hizmet sağlayıcı olarak faaliyet gösterirken, 472.604'ü e-ticaret pazaryerlerinde faaliyet göstermektedir. İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2013 yılında 34,6 milyar TL iken 2021 yılında 454,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde söz konusu tutar 486,9 milyar TL seviyesindedir. 2012 yılında yüzde 10,3 olan internetten alışveriş yapanların oranının 2022 yılı sonuna kadar yüzde 46,2'ye ulaşması beklenmektedir. TABLO II: 47- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi 2013 2017 2018 2019 2020 2021 Kullanımı (1) İşlem Adedi (Milyon) 168 329,8 444,1 607,1 848,9 1351,9 İşlem Tutarı (Milyar TL) 34,6 99 138,9 190,1 260,4 454,5 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir. 2021 yılında tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 538.090 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu başvurular 250.304le en çok perakende ticaret sektörü kapsamında yapılmış olup bunu 98.880'le abonelik hizmetleri sektörü takip etmektedir. Perakende işletmelerin açılış ve faaliyeti ile kapanışında gerekli başvuru ve diğer işlemlerin tek merkeze yapılmasını ve bu merkezden sonuçlandırılmasını sağlayacak Perakende Bilgi Sisteminin (PERBİS) yazılım çalışmaları tamamlanmış olup paydaş sistemlerle yapılması gereken entegrasyon çalışmaları devam etmektedir. Sistemin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirleyen yönetmelik çalışmaları da sistemle eşanlı yürütülmektedir. Satış sonrası hizmetler kapsamında özel servis istasyonlarının tanıtım ve faaliyetlerinde “özel servis” ibaresini kullanma zorunluluğu ile tüm yetkili servis istasyonlarına ilişkin bilgilerin Ticaret Bakanlığınca kurulan Servis Bilgi Sistemine (SERBİS) kaydedilmesi zorunluluğunu getiren, garanti süresi bittikten sonra yedek parçanın temin edilememesi, servis istasyonunun bulunmaması gibi gerekçelerle tüketicilere satış sonrası hizmetin verilemediği durumlarda Ticaret Bakanlığınca belirlenen kullanım ömrü süresince üretici ve ithalatçılardan zararlarının tazminini talep edebilmesini sağlayan, devre tatil sözleşmeleri gibi birçok konuda tüketicilere yeni haklar getiren ve yenilenmiş ürünleri tanımlayan 7392 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile Kat Mülkiyeti Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 01/04/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmış ve 01/10/2022 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir. e-Ticaret sektöründe rekabeti bozucu veya sınırlayıcı faaliyetlerin engellenmesi, eticarette çok oyunculu bir yapının tesis edilmesi ve e-ticaretin sağlık bir şekilde büyümesi amacıyla 7416 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 07/07/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. “Net miktar” kavramını tanımlayan, indirimli olarak yapılan satışlarda, indirimden önceki satış fiyatının tespitinde indirimin uygulandığı tarihten önceki otuz gün içinde uygulanan en düşük fiyatın esas alınması, perakende olarak satışa arz edilen mal veya hizmetlere ilişkin etiket, tarife ve fiyat listelerinde bulunması zorunlu olan hususların Türkçe olarak düzenlenmesi, malın satış ve birim fiyatının net miktar üzerinden belirtilmesi gibi tüketicilerin bilgilendirilme hakkının korunmasına yönelik düzenlemeler yapan Fiyat Etiketi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 18/02/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile 5957 sayılı Sebze ve Meyve Ticareti ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar devam etmekte olup e-ticarette ürün güvenliği denetimlerinin yapılabilmesi amacıyla Uzaktan İletişim Araçları Yoluyla Piyasaya Arz Edilen Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliğinin hazırlık çalışmaları sürdürülmektedir. Bunların yanı sıra farklı idareler üzerinden yürüyen yapının toplulaştırılması, uygulama yeknesaklığının sağlanması ve mükerrerliklerin engellenmesi amacıyla bağımsız bir Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumunun kurulmasını öngören mevzuat çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç

Kalite odaklı, yenilikçi yaklaşım ve uygulamalarla ülkemizin, ticaretin kolay ve güvenli yapıldığı, tüketici haklarının gözetildiği ve korunduğu önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519) Tedbir 519.2. Toptan ticareti | Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve | 1. Toptancı hallerine ilişkin geliştirmeyi teminen toptancı | Orman Bakanlığı ikincil mevzuat düzenlemeleri hallerinin ve benzeri yapıların yapılacaktır. modemizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacakir. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.521) Tedbir 521.2. Bilinçli Ticaret Bakanlığı (S), Adalet 1. Afiş, broşür, kamu spotu tüketimi yaygınlaştırıcı tanıtım Bakanlığı, RTÜK, Diğer İlgili gibi tüketicileri bilgilendirici ve farkındalık faaliyetleri Kurum ve Kuruluşlar materyaller hazırlanacaktır. yürütülecektir. Tedbir 521.3. Tüketicilere Ticaret Bakanlığı (S), RTÜK 1. Belirlenecek üniversite ve yönelik hizmet memnuniyet araştırma kuruluşları endeksi oluşturulacaktır. tarafından Türkiye genelinde her yıl yapılacak araştırmayla memnuniyet endeksi oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

Lisanslı Depo Sayısı Adet 159 164 165

Güven Damgası Alan e-Ticaret Sitesi Sayısı Adet 71 90 100 e-Ticaret İşlem Hacmi (3) Milyar TL 454,5 700 870 İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı Yüzde 443 46,2 50

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) İnternet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutarıdır. (Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi) 2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Gümrük hizmetlerinin etkinliğinin artırılması konusu birçok ülkenin gündeminde önemli yer bulmuş ve süreç içerisinde ikili ve bölgesel çalışmalar buna paralel olarak artmıştır. Hizmetlerin etkinliğinin artırılması, fiziki altyapının iyileştirilmesi, mevzuatın oluşturulması, kurumsal kapasite ve beşeri kaynakların geliştirilmesi, halkla ilişkilerin yoğunlaştırılması, bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımının yaygınlaştırılması, risk temelli etkin kontrol mekanizmalarının hayata geçirilmesi ve ilgili kurumlar arasında koordinasyon ve işbirliğinin güçlendirilmesi bu çalışmaların ortak paydası olmuştur. Bu kapsamda, ülkemizde de pek çok adım atılmış olup gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapım projelerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete açılmasına önem verilmiştir. Mevcut durumda ülkemizde 19 Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü faaliyet göstermekte ve bunlara bağlı 167 Gümrük Müdürlüğü bulunmaktadır. (154 adedi faal durumda iken, 13 adedi faal değildir.) Günümüzün değişen şartlarına uyum sağlanması amacıyla gerekli görülen müdürlüklerde modernizasyon çalışmaları devam etmektedir. Bunun yanı sıra yapımı devam eden gümrük müdürlükleriyle güvenli ticaret, işlem sürelerinin kısaltılması, kaçakçılığın önlenmesi gibi konularda iyileşme sağlanarak gümrük hizmetlerinde sürecin daha etkin bir yapıya kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, 2022 yılında Türkgözü, Gürbulak ve Pazarkule Gümrük Kapıları ile Erzurum Gümrük Müdürlüğünün inşaat çalışmaları devam etmekte, Türkgözü ve Pazarkule Gümrük Kapıları ile Erzurum Gümrük Müdürlüğünün inşaat çalışmalarının 2023 yılında tamamlanması planlanmaktadır. Gümrük sektörü Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilediği sektörlerin başında gelmekle beraber; pandemiyle mücadele kapsamında 2021 yılında aşılama sürecinde hızlanma, genişleyici para politikaları ve sosyal yaşam üzerindeki kısıtlamaların hafifletilmesi küresel büyümede bir toparlanma yaşanmasını sağlamıştır. Normalleşme sürecinin başlamasıyla beraber gümrük işlemlerinin yeniden canlanması ve kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalar hız kazanmıştır. 2021 yılında işlem yapılan toplam gümrük beyanname sayısı, önceki yıla göre yüzde 15,4 artarak 12.659.526'ya yükselmiştir. 2022 yılı Ocak-Temmuz döneminde ihracat ve ithalat yapan toplam firma sayısı 126.557 olmuştur. İhracatta Kâğıtsız Gümrük Projesi kapsamında, ihracat sürecinin hızlandırılarak maliyetlerin düşürülmesi ve arşiv maliyetlerinin ortadan kaldırılması beklenmektedir. Proje, tüm Gümrük Müdürlüklerinde uygulanmakta olup kâğıtsız gümrük idareleri hedefi doğrultusunda antrepo beyanname eklerinin de kâğıtsız ve e-imzalı olarak tüm Gümrük Müdürlüklerinde işlem görmesi sağlanmıştır. Güvenilir firmalara gümrük işlemlerinde kolaylık sağlayan ve 2013 yılında uygulamaya konulan Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü kapsamında yetki verilen firma sayısı 10/08/2022 tarihi itibarıyla 635'e ulaşmıştır. Diğer yandan, 2014 yılında başlatılan Tek Pencere Sistemine Ağustos 2022 itibarıyla dâhil olan kurum sayısı 22'ye ulaşmış ve belge sayısı 170'e yükselmiştir. Sanayi üretiminde katma değerin artırılması ve dışa bağımlılığın azaltılmasına yönelik olarak son yıllarda yüksek miktarda yatırım yapılan tarama sistemlerinin ülkemizde geliştirilmesi amacıyla yürütülen Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesi kapsamında üretilen ilk yerli tarama sistemi, testlerden geçirilmiş ve nihai kurulum sahasında faaliyete alınmıştır. Sistemin teminine devam edilecek olup ürün çeşitliliğine gidilerek yarı sabit sistemlerin yanı sıra mobil ve geri yansıma teknolojili sistemlerin de geliştirilmesi konusunda çalışmalar sürdürülmektedir. Uluslararası ticaretin yasal zeminde gerçekleşmesini sağlamak için yürütülen risk analizi faaliyetleri kapsamında Risk Analizi Teknik Altyapısının Güçlendirilmesi (Veri Madenciliği) Projesiyle yakalama oranları yükselmiş ve kaçakçılıkla daha etkin mücadele edilmeye başlanmıştır. Ayrıca, kırmızı hat oranlarının en iyi ülke uygulamaları seviyesine ulaşmasını hedefleyen proje kapsamında gümrüklerde daha hızlı ve etkin kontrollerin gerçekleşmesi sağlanmış buna bağlı olarak zaman ve maliyetlerden tasarruf edilmiştir. Havayoluyla gerçekleştirilen dış ticaret süreçlerinde işlemleri yavaşlatan fiziki belge kullanımının ve mükerrer işlemlerin ortadan kaldırılmasını hedefleyen Mobil Uygulamalarla Desteklenerek Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi Projesiyle paydaşlar arasında bilgi alışverişinin elektronik olarak gerçekleştirilmesi sağlanacak olup projenin 2023 yılı içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında, teknik yeterliliğin güvenilir bir göstergesi olarak hem ulusal hem uluslararası saygınlık ifade eden Gümrük Laboratuvarlarının uluslararası standartlara uygun hale getirilmesi ve birbirleriyle uyumlu şekilde faaliyet göstermesi için çalışmalar sürdürülmektedir. 2013 yılında Türk Akreditasyon Kurumu tarafından akredite edilmiş olan Ege Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğünün bağlantı idarelerinden İzmir Laboratuvar Müdürlüğü kapsam genişletme çalışmaları sonucunda yeni metotlar akredite etmiştir. Buna bağlı olarak tüm laboratuvar müdürlüklerince akredite metot sayılarının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Tasfiyelik eşyanın satışına yönelik olarak 2022 yılının ilk yedi ayında 7.431 e-ihale gerçekleştirilmiştir. Toplam satış hasılatı ise bir önceki yılın aynı döneminde elde edilen 330,9 milyon TL'ye göre yüzde 29 oranında artış göstermiş ve 426,9 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 10/08/2022 tarihine kadar sekizi kurum personeli olmak üzere 26 yetkilendirilmiş gümrük müşaviri yetki belgesi, beşi kurum personeline olmak üzere 81 gümrük müşaviri izin belgesi, altısı kurum personeline olmak üzere 263 gümrük müşavir yardımcısı izin belgesi düzenlenmiştir.

b) Amaç

Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması, ticaretin ve seyahatin kolaylaştırılması, etkin kontrol yöntemlerinin uygulanarak kaçakçılığın önlenmesi ve işlemlerde şeffaflığın ve öngörülebilirliğin esas alınması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği

Politika /Tedbir Yapılacak Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler Kuruluşlar Farklı kurumlarca yürütülen kontrol, izin ve onay süreçleri ile bu işlemler için aranan belgeler ilgili kurumlar tarafından yerindelik açısından incelenerek daha rasyonel hale | getirilecek ve dijitalleşme ile birlikte bürokrasi azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.523) Tedbir 523.3. Yetkilendirilmiş (| Ticaret Bakanlığı (5) | 1. İhracatta Yerinde Gümrük İzninin, Yükümlü Statüsü sahibi firmalara koşullara bağlı kalmaksızın tüm hâlihazırdaki düzenlemelerde Yetkilendirilmiş Yükümlü Statü sahibi sağlanan kolaylıklar hayata firmalara yaygınlaştırılması faaliyeti geçirilecek, bu firmalara ilave kapsamında bürokrasinin azaltılmasına kolaylıklar sağlanacaktır. yönelik analiz ve mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Gümrük hizmetleriyle ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon güçlendirilecek ve tek elden yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.525) Tedbir 525,4. Hudut kapılarında | Ticaret Bakanlığı (5), | 1. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çevre, görev yapan tüm kurumlarda Çevre, Şehircilik ve Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 7/24 çalışma uygulamasına İklim Değişikliği tarafından Türkiye Gümrük Bölgesi giriş geçilecektir. Bakanlığı, Tarım ve kapılarında gerçekleştirilecek Orman Bakanlığı denetimlerin 7/24 çalışma esasına uygun olacak şekilde yürütülmesi amacıyla anılan Bakanlıklarda yeterli sayıda personel görevlendirilmesinin takibi sağlanacaktır. Gümrük işlemlerinde etkinliğin artırılmasına yönelik bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.526) Tedbir 526.1. Yeni Bilge Projesi | Ticaret Bakanlığı (S5) | 1. Gerçekleştirilen hizmet alımı ve hayata geçirilecektir. projeye ilişkin belgeler uyarınca, gerekli dönüşüm ve yenileme çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Fiziki ortamda yürütülen işlemler dijital ortama aktarılarak gereksiz işlem adımları kaldırılacaktır. Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527) Tedbir 527.1. Gümrük personeli, | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Yer değişimine tabi unvanlarda ihtyaç duyulan görev yapmakta olan personele yer ve bölümlerde becerileri ve ilişkin Bakanlığın Yer Değiştirme uzmanlığı esas alınarak Yönetmeliği kapsamında söz görevlendirilecektir. konusu personelin mevcut sayıları ile tüm idarelerin personel ihtiyaç durumu göz önünde bulundurularak yer değiştirme işlemleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 527.2. Personel ihtiyacı Ticaret Bakanlığı (S) 1. İhtiyaç duyulan sayı ve belirlenerek, ihtiyaç duyulan sayı özelliklerdeki personel; eğitim, ve özelliklerde personel istihdamı beceri, yeterlik ve uzmanlık sağlanacaktır. kriterleri esas olmak üzere istihdam edilecektir. Tedbir 527,3. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), 1. İlgili kurumlarla işbirliği yapılarak personeline yönelik uygulamalı İlgili Kamu Kurum ve personelin ihtiyaç duyduğu hizmet içi ve ortak eğitimler Kuruluşları konularda hizmet içi eğitim verilecek ve destekleyici rehberler programları düzenlenecektir. yayımlanacaktır. Ticaret erbabı ve yolcuların iş ve işlemlerinde gümrük mevzuatına uyumunun artırılması kapsamında, mükelleflerin ihtiyaç duydukları bilgi ve belgelerin güncel, doğru, anlaşılır ve kolay erişilebilir şekilde yayımlanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.528) Tedbir 528.3. STK'larla işbirliği Ticaret Bakanlığı (S), 1. Sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği içerisinde gümrük hizmetleri İlgili STK'lar içerisinde çalışılarak gümrük hakkında bilgi düzeyini artırmaya hizmetleri hakkında bilgi düzeyini yönelik seminer ve eğitimler artırmaya yönelik yüz yüze veya düzenlenecektir. çevrimiçi seminer ve eğitimler düzenlenecektir. Gümrük kontrollerinde ve kaçakçılıkla mücadelede etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.529) Tedbir 529.3. Veteriner sınır Tarım ve Orman 1. İstanbul Havalimanı Veteriner kontrollerinin etkin yapılabilmesi Bakanlığı (S), Ticaret Sınır Kontrol Noktası Müdürlüğü amacıyla, İstanbul Havalimanı ve | Bakanlığı, Sağlık (VSKNM) hizmet binası yapımına Sabiha Gökçen Veteriner Sınır Bakanlığı ilişkin çalışmalara devam Kontrol Noktası Müdürlüklerinin edilecektir. hizmet binaları yapılacak, Ambarlı, 2. Özel mülkiyete ait liman Tekirdağ limanlarında yer sorunları işletmelerinden Ambarlı, Derince ve çözülecek, ihtiyaç duyulan makine- Tekirdağ VSKNM ile Sabiha Gökçen teçhizat temin edilecektir. VSKNM'nin yer sorunlarının çözümüne ilişkin çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) | 2023(2)

Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı Adet 580 600 620

İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük N |

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi Gün 21 20 19

İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi Sasi 4,2 4,0 3,6

İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan N

İhracat Beyannamesi Oranı Yüzde 87 88 30

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.11, İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

2021 yılında aşı uygulamalarının başlaması ve önlemlerin gevşetilmesiyle büyüme beklentisi hâkim olmuş olsa da son çeyrekte Omicron varyantının ortaya çıkması ve bazı ülkelerin kapanma önlemlerini yeniden alması, beklentileri olumsuz yönde etkilemiştir. Pandemi sonrası yeni inşaat işlerinin başlaması için yaşanan talep fazlalığı karşısında arzın yetersiz kalması, emtia fiyatlarında yükselişe neden olmuştur. 2022 yılının ilk çeyreğinde başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, iki ülkenin de önemli mineral ve enerji ihracatçılarından olması nedeniyle başta enerji ve gıda fiyatları olmak üzere küresel enflasyon üzerindeki yukarı yönlü baskıyı daha da artırmıştır. Küresel gelişmelerin inşaat sektörüne olumsuz etkisi, 2021 yılının ardından 2022 yılında da devam etmiş; sektör yatırımlarındaki düşüş ve girdi maliyetlerindeki artışlar, faaliyetleri durma noktasına getirmiştir. Sektörün temel girdileri arasında yer alan demir, çelik, kütük, çimento gibi emtia fiyatlarındaki önemli artışlar, inşaat maliyetlerini de artırmıştır. OECD tarafından çelik piyasasına yönelik 2022 yılı ikinci çeyrek için yayımlanan rapora göre çelik ve inşaat demiri fiyatları, 2021 Aralık ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre sırasıyla yüzde 31 ve yüzde 42 daha yüksek gerçekleşmiştir. Hurda fiyatı, yıllık yüzde 234 artarken demir cevheri fiyatı yüzde 26 gerilemiştir. 2022 yılının başından itibaren aralıksız artışla devam eden mevcut inşaat işleri, Ağustos ayında bir önceki aya göre 1,7 puanlık düşüş yaşamıştır. Yeni alınan inşaat işlerindeki artış, Haziran ve Temmuz dönemi için sınırlı olurken; Ağustos ayında yeni siparişler bir önceki aya göre O,1 puan azalmıştır. Sektördeki fiyat dalgalanmaları ve belirsizlikler, yatırımcıların yeni yatırımlara yönelmesi önünde engel teşkil etmektedir. TÜİK verilerine göre inşaat maliyet endeksi, Temmuz 2022'de bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 114,74 artarken; malzeme endeksi yüzde 26,46, işçilik endeksi yüzde 83,39 artmıştır. Bina dışı yapıların (kamu alt yapı projeleri) inşaat maliyet endeksinde de bir önceki yılın aynı ayına kıyasla yüzde 129,10 artış meydana gelmiştir. 08/04/2022 tarihli ve 7394 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeyle 01/04/2022 tarihinden önce yapılan ve düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla devam eden yapım işlerine ilişkin sözleşmelerde, ek fiyat farkı, süre uzatımı ve sözleşmenin feshi imkânı tanınmıştır. 5203 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Ek Fiyat Farkı düzenlemesi yapılmıştır. 5546 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla şartsız tasfiye hakkı, ek fiyat farkı ve artırımlı fiyat farkı ödemesini içeren yeni düzenlemeler yapılmıştır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yayımlanan Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğ, 18/02/2022, 21/06/2022 ve 13/09/2022 tarihlerinde olmak üzere bu yılın ilk üç çeyreğinde üç kez yayımlanmıştır. İlk tebliğde yer alan yaklaşık birim maliyetler, ikinci tebliğde yüzde 43'lük; ikinci tebliğde yer alan yaklaşık birim maliyetler, üçüncü tebliğde yaklaşık yüzde 8-9'luk bir artışla güncellenmiştir. TABLO II: 48- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler 2019 2020 2021 2022 | (Yüzde İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 5,4 5,2 5,1 5X1) İnşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) -8,6 -5,5 -0,6 -10,9(2) GSYH Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) 0,9 1,8 11,4 7,6(2) Kaynak: TÜİK

(1) Nisan-Haziran Dönemi

(2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre

Sektörün negatif büyüme hızında 2021 yılı için önceki yıllara kıyasla iyileşme gözlenirken GSYH payında kayda değer bir değişim yaşanmamıştır. 2022 yılı ilk iki çeyrekte sırasıyla yüzde 7,2 ve yüzde 7,7'lik küçülme yaşayan sektör; 2021 yılı üçüncü çeyreğinden itibaren devam eden küçülme trendini sürdürmüştür. GSYH büyüme hızı ile inşaat sektörü büyüme hızı arasındaki fark, sektörün büyüme üzerindeki etkisinin azaldığını göstermektedir. TABLO II: 49- İnşaat Sektörü İstihdamı 2019 2020 2021 2021(1) © 2022(1) İstihdam (Bin Kişi) 1566 1534 o 1770 1703 1728 İstihdam Payı (Yüzde) 5,6 5,8 6,1 6,0 5,7 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarından biri olan inşaat sektörü istihdamına bakıldığında 2022 yılı Ocak-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre artış görülse de istihdamdaki payının azaldığı görülmektedir. Bir daireli ikamet amaçlı binalar ile iki veya daha fazla daireli ikamet amaçlı binaların sayıları, 2022 yılının Ocak-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre sırasıyla yaklaşık yüzde 7 ve yüzde 48 artmıştır. 2022 yılı ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğiyle kıyaslandığında yapı kullanma izin belgesi verilen yapıların daire sayısı yüzde 22,5 ve yüzölçümü yüzde 20,1 artmıştır. TABLO II: 50- Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Yüzölçümlerinin Dağılımına Göre İlk Beş Bina Sınıfı (Bin m?) 2019 2020 2021 2021(1) 2022(1) Bir Daireli İkamet Amaçlı Binalar 3 408 3370 5011 1890 2779 İki ve Daha Fazla Daireli İkamet Amaçlı Binalar 114 714 94267 94250 42329 45 168 Toptan ve Perakende Ticaret Binaları 9 920 6022 6014 3030 2 054 Kamu Eğlence, Hastane, Eğitim veya Bakım 7 506 6 675 5118 2571 1937 Binaları Sanayi Binaları ve Depolar 5 969 4 696 6 626 2571 2 408 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurtdışı müteahhitlik firmaları 1972 yılından 2022 Ağustos ayı sonuna kadar 131 ülkede 460,9 milyar ABD doları değerinde 11.346 proje üstlenmiştir. Firmaların üstlendiği projelerin ortalama proje bedeli zirve noktasına yaklaşık 84 milyon ABD dolarıyla 2015 yılında ulaşmıştır. 2021 yılında yaklaşık 72 milyon ABD doları olarak gerçekleşen ortalama proje bedeli, 2015 yılı değerine yaklaşmıştır. Firmaların en çok projeyi gerçekleştirdiği ülkeler arasında Bağımsız Devletler Topluluğu, Orta Doğu ve Afrika ülkeleri yer almaktadır. Türk müteahhitler için en önemli yurt dışı pazarı, ilk sırada yer alan Rusya'dır. TABLO II: 51- Yurtdışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler 2021 1972-2022 Eylül vik Dolanı) (Yüzde Pay) ike Cor) (0 (Yüzde Pay)

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Projelerin Toplam Bedeli

Türk müteahhitlerin 1972-2002 döneminde üstlendiği toplam taahhüt tutarı 50 milyar ABD dolarıyken, bu tutar 2002 yılından bu yana 400 milyar ABD dolarını aşmıştır. Hedef ülkelerde yaşanan siyasi istikrarsızlıklar, Covid-19 etkileri ve konjonktürel sorunlara rağmen 2021 yılında 30,8 milyar ABD doları değerinde 431 proje üstlenilmiştir. TABLO 11: 52- Yurtdışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı 2021 1972-2022 Eylül Sektörler Milyon ABD N Sektörler Milyon ABD N Dolan) (a) (Yüzde Pay) Gem) eN (Yüzde Pay) Enerji Santrali 7 949 258 O | Konut 64 191 13,9 Demiryolu 4 599 14,9 Karayolu/Tünel/Köprü 61027 13,2 Karayolu/Tünel/Köprü 4491 14,6 Enerji Santrali 39 224 8,5 Konut 2990 9,7 Ticaret Merkezi 33 958 7,3 İçme Suyu/Arıtma Tesisi 2774 9 Havalimanı 30 413 6,6 Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Projelerin toplam bedeli

Yurt dışı müteahhitlik firmalarının üstlendiği projelerin dağılımına bakıldığında ilk sırayı 1972'den 2022 yılının Eylül ayına kadar konut projeleri, 2021 yılında ise enerji santrali projeleri almıştır. 2021 yılı sektörel dağılımında konut projeleri payının yüzde 9,7 olması firmaların katma değeri yüksek altyapı projelerinde daha fazla yer aldığını göstermektedir.

b) Amaç

İnşaat sektörünün, nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması, yurt dışında ise küresel bir marka haline getirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Yapılacak Kuruluşlar Projeler Yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetlerinin gelişimi desteklenmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.532) Tedbir 532.1. Yurt dışı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt dışı teknik müşavirlik müteahhitlik hizmetlerinin yeni TİKA, Türk Eximbank hizmetlerine yönelik destek pazarlara girebilmesi, mevcut sağlanmaya devam edilecektir. pazarlarda derinleşmesi, Türk 2. Hedef ülkelere heyet ziyaretleri inşaat ürünlerinin ihracatına gerçekleştirilecektir. katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanması, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2) | Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Milyon Toplam Proje Tutarı Dolar 15,7 150 200 Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi Milyar 308 20 25 | Dolar

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.12. Yönetim Danışmanlığı

a) Mevcut Durum

Yönetim danışmanlığı, kamu veya özel sektördeki kurum ve kuruluşlara finans, insan kaynağı, kalite yönetimi, kurumsal yapılanma, süreç yönetimi gibi önemli alanlarda katkı sağlaması açısından etkinlik ve verimliliğinin artırılmasında önemli bir yere sahiptir. Ülkemizde hâlihazırda küresel danışmanlık firmalarının yanı sıra yönetim danışmanlığı alanında uzmanlaşmış küçük, orta ve büyük ölçekte firmalar ile bireysel danışmanlar da bulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmaların uluslararası ve ulusal meslek standartlarına uyumlu olması, sertifikalı yönetim danışmanı statüsünün kazanılması açısından önem arz etmektedir. Yönetim danışmanlığı alanında 2017 yılında Uluslararası Standardizasyon Kuruluşu tarafından yayımlanan 1SO 20700 ve 2011 yılında Avrupa Standardizasyon Komitesi tarafından yayımlanan EN 16114 standartları uluslararası alanda standardizasyonun sağlanması açısından geçerliliğini sürdürmektedir. Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafından onaylanan Ulusal Meslek Standartları (Yönetim Danışmanı- Seviye 6 ve Seviye 7) da yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmaların ulusal meslek standartlarıyla uyumlu hale gelmesi açısından önemini korumaktadır. Mesleki Yeterlilik Kurumunun 08/12/2021 tarihli ve 2021/157 sayılı Kararıyla uygun görülen değişiklik kapsamında Ulusal Meslek Standardı (Yönetim Danışmanı-Seviye 6) 22/02/2022 tarihli ve 31758 sayılı Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 20/05/2020 tarihli ve 31132 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2564 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında döviz kazandırıcı hizmet sektöründe faaliyet gösteren firmalara uygulanan markalaşma destekleri arasında danışmanlık giderlerinin karşılanmasına yönelik destekler de yer almaktadır. İşbirliği kuruluşlarına, marka destek programı ve TUROÇUALITY destek programı kapsamındaki şirketlere ve kuruluşlara danışmanlık faaliyetlerine ilişkin giderlerin karşılanmasına yönelik birtakım destekler sağlanmaktadır. Karar ekinde yer alan danışmanlık faaliyetleri arasında yönetim danışmanlığı da yer almaktadır. Yönetim danışmanlığı finans, değer zinciri, değişim, fiyatlama ve karlılık, insan kaynakları, iş geliştirme ve iş sürekliliği, kalite, kriz, marka, risk yönetimi ve süreç yönetimi gibi alanlarda yürütülen danışmanlık faaliyetlerini kapsamaktadır. Ülkemizin rekabet avantajına sahip olduğu ve markalaşma potansiyeli olan ürün gruplarına sahip firmaların markalaşmasına destek sağlayan TUROUALITY programı kapsamında firmalara ön inceleme aşamasında destek sağlayan yönetim danışmanlığı firmaları bulunmaktadır. Yerli firmalardan hizmet alımlarının yaygınlaşması için ülkemizde yer alan yönetim danışmanlığı firmalarının uluslararası pazarlarda marka haline gelmesi yönünde teşvik ve destek mekanizmalarının güçlendirilmesinde fayda görülmektedir. Yönetim danışmanlığı hizmet alım sürecinin verimli bir hale getirilmesinin yanı sıra firmaların, kamu kurum ve kuruluşlarının sorunlarına çözüm önerileri geliştirebilen, yurt içinde faaliyet gösteren yabancı firmalarla rekabet gücüne sahip Türk firmalarının yer alması da önem arz etmektedir. Ülkemizde yönetim danışmanlığının gelişmesi bu sektörde önemli bir müşteri durumunda olan kamunun bu alanda elde ettiği çıktıların kalitesinin artırılmasında önemli bir yere sahiptir. On Birinci Kalkınma Planında ilk kez yer alan yönetim danışmanlığının ülkemizde geliştirilebilmesi için arz ve talep yönlü farkındalığın artırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı alanında mesleki yeterliliklerin belgelendirilmesine yönelik örgütsel yapı ve süreçlerin belirlenmesinin gerekliliği önemini korumaktadır. Yönetim danışmanlığı hizmetlerinde kalitenin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı hizmetlerinden faydalanması zorunluluğu bulunan kamu kuruluşlarına yönelik bilgilendirme ve eğitim programları düzenlenmesi gerekmektedir.

b) Amaç

Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin, özel sektör ve kamuya bilgiye dayalı, nitelikli, öngörülü ve stratejik destek sağlayan, ülkemizin yakın coğrafyasına ve gelişmiş ülkelere hizmet ihracı yapabilen bir sektör konumuna getirilmesi ve ülke kalkınmasında rol alması temel amaçtır. 2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 2.3.1. Eğitim

a) Mevcut Durum

Ülkemizde son yıllarda fiziki imkânların büyük oranda artırılmasıyla eğitime erişimde önemli mesafe kat edilmiş olup bundan sonraki süreçte öğretmen nitelikleri başta olmak üzere eğitimin niteliğinin artırılması hedeflenmektedir. Eğitim sisteminde bireylerin kişilik ve kabiliyetlerini geliştiren, fırsat eşitliğine dayalı, kaliteyi yükselten bir dönüşüm programı uygulanmaktadır. Kapsayıcı, fırsat eşitliğine dayalı kaliteli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimin sağlanması en önemli eğitim politikaları arasındadır. Başta iklim değişikliğiyle mücadele olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm bireylerde oluşturulması ve yaşanabilir bir gelecek için sürdürülebilir kalkınma amaçlarının gerçekleştirilmesinde eğitim sistemine önemli bir görev düşmektedir. Covid-19 pandemisi sonucunda, eğitim kurumlarında gelecekte olması muhtemel krizlere karşı esnek ve kapsayıcı cevap verme kabiliyeti geliştirmenin ve bu doğrultuda bilişim ve teknoloji altyapısının güçlendirilerek uzaktan eğitim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesinin önemi tecrübe edilmiştir. Pandeminin olumsuz etkisi nedeniyle yaşanan öğrenme kayıplarının önüne geçilmesi ve kazanımların artırılması için İlkokullarda Yetiştirme Programına (İYEP) ve Destekleme ve Yetiştirme Kurslarına devam edilmektedir. Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması faaliyetleri neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı, 2021-2022 eğitim-öğretim döneminde yüzde 61,2 olarak gerçekleşmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı Kurum Açma, Kapatma ve Ad Verme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik düzenlemesi ile ana sınıfı açılması için gerekli olan 10 öğrenci sayısı, nüfusu az ve dağınık olan köy ve benzeri yerleşim yerleri için 5'e indirilmiştir. Bu doğrultuda, öğrenci sayısı açısından ana sınıfı açılamayan bölgelerde yeni eğitim ortamı yaratılması sağlanmıştır. Önümüzdeki dönemde, erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olması ve niteliğin artırılmasına yönelik ortak kalite standartlarının geliştirilmesi hedeflenmektedir. Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler (o doğrultusunda temel eğitimin oyapılandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2021-2022 eğitim-öğretim döneminde brüt okullaşma oranı ilköğretimde yüzde 96,4; ortaöğretimde ise yüzde 116,1'e ulaşmıştır. Ortaöğretim sisteminin süreç odaklı, akademik beceriler ile birlikte diğer gelişim alanlarını da dikkate alan, bireysel farklılıklara duyarlı, teknolojinin doğru ve etkin kullanıldığı bir yapıya kavuşturulmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Öğretmenlerin nitelikleri ve seçimi, mesleki gelişimlerini ve kariyer basamaklarını düzenleyen Öğretmenlik Meslek Kanunu 14/02/2022 tarihli ve 31750 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu kanuna dayanılarak çıkarılan ve 12/05/2022 tarihli ve 31833 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Aday Öğretmenlik ve Öğretmenlik Kariyer Basamakları Yönetmeliğiyle öğretmenlerin adaylık süreci, öğretmenlik mesleğine atanma, öğretmenlik kariyer basamakları, uzman öğretmen ve başöğretmen olmak için gerekli usul ve esaslar düzenlenmiştir. Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerinin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Mesleki ve teknik eğitimde niteliğin artırılmasına yönelik özel sektörle işbirliği çerçevesinde protokoller yapılmakta ve sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda müfredat güncellenmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki ve teknik liselerin teknolojik gelişmelere uygun olarak fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımları yenilenmektedir. Ayrıca, 25/12/2021 tarihli ve 31700 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7346 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununda düzenleme yapılmış, staj veya tamamlayıcı eğitim gören öğrencilerin işletmelerdeki eğitimleri için ödenen devlet desteği ödeme süresi beş eğitimöğretim yılından 10 eğitim-öğretim yılına çıkarılmıştır. Söz konusu Kanun düzenlemesiyle mesleki eğitim merkezi programlarında öğrenim gören ve kalfalık yeterliğini kazanan 12'nci sınıf öğrencilerinin alabilecekleri ücret alt sınırı, net asgari ücretin yüzde 30'undan yüzde 50'sine yükseltilmiş ve mesleki eğitim merkezi öğrencilerine işletmeler tarafından ödenebilecek en az ücret tutarının tamamı devlet desteği kapsamına alınmıştır. Yapılan düzenlemeyle uygulamalı eğitime ağırlık vermek ve işverenlerin mesleki eğitimde daha fazla katılımcı olması amaçlanmıştır. Eylül 2022 itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakıf üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. Covid-19 pandemisiyle birlikte uzaktan eğitim alanında hukuki düzenlemeler yapılmış ve yükseköğretim kurumlarının uzaktan eğitim ve bilişim altyapısının güçlendirilmesine yönelik yatırımlara devam edilmiştir. Pandeminin etkilerinin azalmasıyla birlikte eğitimde normalleşme adımları hayata geçirilmiş ve 2021-2022 eğitim öğretim döneminde yüz yüze eğitime başlanmıştır. Covid-19 pandemisi, uzaktan eğitimin geleneksel eğitimi tamamlayıcı bir role sahip olduğunun anlaşılmasına imkân tanımıştır. Bu kapsamda yüz yüze eğitim ve uzaktan eğitimin avantajlarını barındıran hibrit eğitim ortamlarının uygulanmasına ve tasarlanmasına devam edilecektir. Son yıllarda, ilk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanında özellikle 2006 yılı ve sonrasında kurulan üniversiteler ile doğal afetlerden ötürü eğitim yapıları zarar görmüş üniversitelerin altyapı ve üstyapı yatırımlarına ağırlık verilmektedir. Üniversitelerdeki eğitimin niteliğinin ve yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Üniversitelerin misyon bazında farklılaşması hedefiyle 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında 2022 yılı itibarıyla 22 üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma, hayvancılık, sağlık ve çevre, ormancılık, tekstil, jeotermal, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projeler ile üniversite sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değerin artırılması amaçlanmaktadır. Diğer yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programı da sürdürülmektedir. Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararası öğrenci sayısı 2015 yılında 73 bin iken 2022 yılında 224 bin seviyesine ulaşmıştır. 2018- 2022 dönemini kapsayan Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi'nde uluslararasılaşma alanında erişimin artırılmasına yönelik temel politikalar uluslararası öğrenci ve öğretim elemanı sayısının artırılmasına yönelik çeşitli stratejik amaç ve hedefler etrafında şekillenmiştir. Strateji belgesinin temel bileşenleri; dünya çapında tanınır ve küresel sıralamalarda üst sıralarda yer alacak üniversite profili ve nitelikli beşeri sermaye yaratılması ile kültürel etkileşim gibi uluslararasılaşmanın uzun vadeli getirileri olarak konumlanmıştır. Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi'nin (2023-2027) erişim, kalite ve kurumsal kapasite temalarının birbirini besleyeceği mekanizmalar ile bu alandaki hedeflerin gerçekleştirilmesine yönelik kurumlar arası yetki paylaşımı ve görev dağılımının dünya genelindeki ülkelerin alana yönelik strateji dokümanları ile kıyaslanması suretiyle hazırlanması önem arz etmektedir. Söz konusu belgede öğrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmesi, marka değeri yaratacak üniversitelerin belirlenmesinde program bazlı kontenjan dağılımı hususlarının dikkate alınması, yabancı dilde eğitim veren programların sayısı, uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik politika hedefleri etrafında (o şekillendirilmesi ogerekmektedir. Ayrıca, yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesinde arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının da dikkate alınması önemlidir. Öte yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffaflığın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir. Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla Ağustos 2022 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurt yatak kapasitesi 822.536'ya çıkarılmış ve talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.

b) Amaç

Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve milli kültürü özümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü, teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

az . Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Polikika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Fırsat eşitliği temelinde, tüm kademelerde eğitime erişim sağlanacaktır. (Kalkınma Planı .548 Tedbir 548.1. Erken çocukluk Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. 12 etkinlik kitabı, 36 hikâye kitabı eğitiminde 5 yaş zorunlu eğitim Aile ve Sosyal Hizmetler ve öğretmen kılavuz kitabı pilot olarak kapsamına alınacak, esnek Bakanlığı, Çalışma ve seçilen 20 ildeki 200 okulda zamanlı ve alternatif erken Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | okutulacak ve bunların etki çocukluk eğitim modelleri Çevre, Şehircilik ve İklim değerlendirmesi yapılacaktır. oluşturulacak; bu amaçla ihtiyaç | Değişikliği Bakanlığı 2. Güncellenen okul öncesi eğitim duyulan ilave derslikler programına ilişkin 10.000 öğretmene yapılacaktır. eğitim verilecektir. 3. Halk eğitim merkezleri bünyesindeki 30 oyun odasına araç-gereç ve eğitim desteği sağlanacaktır. 4. İmkânları kısıtlı olan 3.200 ailenin çocuklarına Benim Oyun Sandığım seti dağıtılacak ve setin kullanımı okul öncesi öğretmenlerinin düzenli izleme ve değerlendirme ziyaretleriyle takip edilecektir. 5. Erken çocukluk eğitimi etkinliğinin artırılması amacıyla özel eğitim hizmetlerinde model tasarımı yapılacaktır. Tedbir 548.3. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Bilim ve Sanat Eğitim Merkezleri yapımı planlamasında, derslik | Aile ve Sosyal Hizmetler | bünyesinde 117 yeni anaokulu

açılacaktır.

Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır. Kalkınma Planı p.549 Tedbir 549.1. Eğitim yapıları | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Mesleki ve teknik ortaöğretimde teknolojiye ve çevreye Çevre, Şehircilik ve İklim | eğitim ortamlarının geliştirilmesi uyumlu, güvenli, ekonomik, Değişikliği Bakanlığı, amacıyla altı farklı eğitim yapısı için estetik, erişilebilir, standartları | Enerji ve Tabii Kaynaklar | proje hazırlanacaktır. ve kalitesi yüksek bir Bakanlığı 2. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim mimaride tasarlanacaktır. binası güçlendirilecektir. 3. 1.003 öğrenci pansiyonunda mevcut kapalı alanlar iyileştirilecek, atölye, bilgisayar sınıfı gibi faaliyetler için yeni alanlar oluşturulmaya çalışılacaktır. Milli, manevi ve evrensel değerler esas alınarak küresel gelişmelere ve ihtiyaçlara uygun eğitim içerikleri ve öğretim programları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.551) Tedbir 551.6. Eğitim Bilişim (| | Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. 2.000 eğitim içeriği Eğitim Bilişim Ağı portalının içeriği öğretim Bilgi Teknolojileri ve Ağı platformuna eklenecektir. programlarıyla uyumlu hale İletişim Kurumu 2. Dijital becerilerin artırılmasına getirilerek zenginleştirilecek ve | Başkanlığı katkı sağlanması amacıyla portalın etkin kullanımı öğretmenler için 21 çevrim içi yaygınlaştırılacaktır. eğitim paketi Öğretmen Bilişim Ağı Platformunda yayımlanacaktır. 3. Dijital becerilerin artırılması amacıyla 20 yüz yüze eğitim | düzenlenecektir. Tedbir 551.7. Teknolojiye Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. 30.000 etkileşimli tahtanın erişimin sağlanması amacıyla Ulaştırma ve Altyapı kurulumu sağlanacaktır. okullara ağ altyapısı ve Bakanlığı 2. 2.000 okula ağ alt yapısı etkileşimli tahta kurulacaktır. kurulacaktır. Tedbir 551.9. Yabancı dil Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Türkçenin ana dil ve yabancı dil eğitimine ilişkin materyaller Üniversiteler olarak öğretimi ile iki dillilere ve zenginleştirilecek, dinleme, Türk soylulara Türkçe öğretimine konuşma, okuma ve yazma yönelik politika belgesi alanlarındaki becerilerin hazırlanacaktır. tümünü ölçmeye yönelik 2. Dil Eğitiminde İyi Uygulamalar sistem geliştirilecektir. Konferansı düzenlenecektir. 3. İngilizce dilini öğrenmek ve pekiştirmek için web ve mobil uygulaması hazırlanacaktır. Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitim hizmetlerinden istifade edebilmeleri için beşeri ve fiziki imkânlar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.552) l Tedbir 552.3. Öğrenme Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Beş özel eğitim sınıfı kurulacaktır. ortamlarının fiziki altyapısı, Aile ve Sosyal Hizmetler | 2. Özel eğitim uygulama okullarına öğretim programı ve materyal | Bakanlığı, Çalışma ve beş standart uygulama evi zenginliği, öz bakım becerileri, | Sosyal Güvenlik yapılacaktır. bütünleştirme uygulamaları ve | Bakanlığı, Üniversiteler 3. Özel eğitim uygulama okullarına rehberlik hizmetlerinin 20 beceri uygulama alanı standartları yükseltilecektir. kurulacaktır. 4. Özel eğitim meslek okullarına 20 meslek edinme atölyesi kurulacaktır. Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553) Tedbir 553.9. Hizmet içi Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Öğretmen ve okul yöneticilerinin eğitimlerin içerikleri Aile ve Sosyal Hizmetler | mesleki gelişimleri için yeni öğretmenlerin ve okul Bakanlığı, Çalışma ve yaklaşımlar çerçevesinde 200.000 yöneticilerinin güncel Sosyal Güvenlik yönetici ve öğretmene eğitim ihtiyaçları çerçevesinde Bakanlığı, Üniversiteler verilecektir. yenilenecek, mesleki ve teknik eğitimde hizmet içi eğitimler iş ortamlarında gerçekleştirilecektir. Mesleki ve Teknik Eğitimde Üretime Yönelik Yapısal Dönüşüm ve istihdam Seferberliğine başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.559) Tedbir 559.6. Vasıflı insan Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. 245 kurum ve kuruluşla gücü ihtiyacını karşılamak İlgili Meslek Kuruluşlar, yürütülen 264 iş birliği protokolü amacıyla mesleki ve teknik OSB'ler izlenecek ve bunların mesleki eğitim ile işgücü piyasası eğitime katkısı değerlendirilecektir. arasındaki bağ | güçlendirilecektir. Tedbir 559.7. Mesleki ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Mesleki ve teknik eğitimde teknik eğitimde kariyer Üniversiteler kariyer rehberliğinin etkinleştirilmesi rehberliği etkinleştirilecek; amacıyla test bataryaları mesleki ve teknik eğitim hazırlanacak ve pilot uygulaması liseleri ile meslek gerçekleştirilecektir. yüksekokullarının toplumdaki algısını güçlendirecek tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. Yükseköğretimde çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.560) Tedbir 560.3. Bölgesel YÖK (5), Sanayi ve 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Kalkınma Odaklı Misyon Teknoloji Bakanlığı, Farklılaşması ve İhtisaslaşması Farklılaşması ve İhtisaslaşma | Strateji ve Bütçe Projesi kapsamındaki 22 Projesi kapsamındaki Başkanlığı, TÜBİTAK, üniversitenin desteklenmesine üniversiteler akademik Üniversiteler devam edilecektir. kapasite ve fiziksel altyapı oluşturulması doğrultusunda desteklenecektir. Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561 Tedbir 561.2. Öncelikli YÖK (S), Sanayi ve 1. Üniversitelerin yurt dışındaki sektörler başta olmak üzere Teknoloji Bakanlığı, yetkin üniversitelerle ortak doktora plan döneminde doktora Üniversiteler programı açmaları teşvik edilecektir. mezun sayısı yıllık ortalama 15 2. Doktora programlarının bine çıkarılacaktır. kalitesinin artırılmasına yönelik kriterler belirlenmesini müteakip program ve kontenjan hedefleri belirlenecektir. 3. YÖK 100/2000 Projesi geliştirilerek devam ettirilecektir. Tedbir 561.3. Üniversitelerin | YÖK (S), Üniversiteler 1. Ülkemizdeki bütün dijital çağa ayak uydurması ve üniversitelerde uluslararası bilgiye ulaşımda açık erişim ve standartlarda Açık Akademik Arşiv açık bilim uygulamalarının Sistemi kurulacaktır. hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır. Tedbir 561.5. Yükseköğretim | YÖK (5), Üniversiteler 1. Yükseköğretim kurumlarının kurumlarının kontenjanları, kontenjanları sektörel ve bölgesel sektörel ve bölgesel beceri beceri ihtiyaçları, üniversitelerin ihtiyaçları, üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep dengesi ve kapasiteleri, arz-talep dengesi mevcuttaki programların asgari ve mevcuttaki programların doluluk oranları dikkate alınarak asgari doluluk oranları dikkate belirlenecektir. alınarak belirlenecek; eğitimistihdam bağlantısı güçlendirilecektir. Tedbir 561.8. Yükseköğretim | YÖK (S), Üniversiteler 1. YÖK bünyesinde üniversitelerin kurumlarının eğitim, araştırma verilerini düzenli olarak takip eden, ve yenilik çıktılarına ilişkin raporlayan ve bu bilgileri verileri düzenli olarak takip kamuoyuyla paylaşan mevcut edilecek ve raporlanacaktır. izleme ve değerlendirme sistemine ilişkin tanımlanan kriterler iyileştirilecek, veri bütünlüğü sağlanacaktır. Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563) Tedbir 563.1. Etkili tanıtım YÖK (S), Üniversiteler 1. Study in Türkiye internet çalışmalarıyla yükseköğretim sayfasının düzenli olarak sistemine uluslararası erişim güncelleme çalışmalarına devam kolaylaştırılacaktır. edilecektir. 2. Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi (2023-2027) yayımlanacaktır. Tedbir 563.2. Yükseköğretim | YÖK (S), Dışişleri 1. Yükseköğretim sistemindeki sistemindeki nitelikli Bakanlığı, Gençlik ve nitelikli uluslararası öğrenci sayısını uluslararası öğrenci sayısı Spor Bakanlığı, artırmak için kabul ve başvuru artırılacaktır. Üniversiteler kriterleri konusunda çalışma yapılacaktır. Tedbir 563.4. Yabancı dilde YÖK (S), Gençlik ve Spor | 1. Uluslararası öğrenci ve eğitim veren programların Bakanlığı, Üniversiteler akademisyenlerin değişim sayısı artırılacak, programlarından en üst düzeyde yükseköğretim kurumlarının yararlanması amacıyla işbirlikleri uluslararası öğrencilere geliştirilecektir. yönelik barınma imkânları geliştirilecek ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasite artırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022 2023(1)

5 Yaş Net Okullaşma Oranı (2) Yüzde 58,53 83,41 90

ği İlkokul Yüzde 62,71 61,03 100

Tekli Eğitimdeki Öğrenci m

Oranı (3) Ortaokul Yüzde 72,38 71,37 100

Lise Yüzde 95,76 94,82 100

Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (4) Yüzde 5,8(5) 7,5(6) 8(7)

(1) Program (2022-2023 Eğitim Öğretim Dönemindeki Program Hedefidir)

(2) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

(3) Resmi ve özel okullarda tekli eğitim gören öğrenci oranıdır.

(4) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son 4 hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır.

(5) 2021 yılı verisi Türkiye için bulunmamakta olup veri 2020 yılına aittir. (Kaynak: Eurostat)

(6) Program

(7) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hayat Boyu Öğrenme Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı

a) Mevcut Durum

İşgücü piyasasının tüm taraflarını gözeterek, dijitalleşme ve yeşil dönüşüm başta olmak üzere önümüzdeki dönemde yaşanacak olan değişim sürecine uyum sağlamaya yönelik politikalara öncelik verilmektedir. Bu kapsamda yapılan çalışmaların da etkisiyle, işgücü piyasası verilerinde pandemi sürecinde yaşanan bozulma 2021 yılında kısmen düzelme eğilimine girmiştir. 2021 yılında istihdam oranı ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 2,5 ve 2,3 puan artarak sırasıyla yüzde 45,2 ve yüzde 51,4 olmuştur. 2020 yılında yüzde 13,1 olan işsizlik oranı 2021 yılında azalarak yüzde 12 seviyesine gerilemiştir. İstihdam ve işgücünün temel göstergelerinde yaşanan iyileşme ile uyumlu olarak 2021 yılında genç işsizliğinde de azalma meydana gelmiştir. Bahse konu gösterge 2020 yılındaki yüzde 24,9 seviyesinden 2,3 puan azalarak 2021 yılında yüzde 22,6 düzeyine inmiştir. Bu dönemde işgücüne dâhil olmayan nüfus 855 bin kişi azalmıştır. İşgücü piyasasında yaşanan pandemi kaynaklı olumsuz gelişmeler nedeniyle 2020 yılında önemli oranda azalan kadınların işgücüne katılım oranı 2021 yılında 2 puan artarak yüzde 32,8 seviyesine yükselmiştir. Bahse konu göstergede kayda değer bir iyileşme sağlanmış olmasına rağmen henüz pandemi öncesindeki seviyeye ulaşılamamıştır. AB-27 ortalamasında da kadınların işgücüne katılma oranı 2021 yılında bir önceki yıla göre 0,7 puan artarak yüzde 51,2 seviyesine yükselmiştir. TABLO II: 53- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri 15 Yaş, Yüzde Ni Türkiye AB-27 Gösterge 2019 2020(1) 2021 2019 2020 2021 İşgücüne Katılma Oranı 53 49,1 51,4 57,4 56,6 o 57,1 Kadın 34,4 30,8 32,8 51,3 50,5 o 51,2 Erkek 72 67,8 70,3 64,0 63,1 Oo 63,3 İstihdam Oranı 45,7 42,7 45,2 53,6 52,6 53,1 Kadın 28,7 26,2 28,0 47,7 468 o 47,5 Erkek 63,1 59,4 62,8 59,8 58,8 o 59,0 İstihdamın Sektörel Dağılımı Tarım 18,2 17,8 17,2 4,4 4,3 3,8 Sanayi 19,8 20,5 21,3 18,2 18,4 o 181 Hizmetler 56,5 55,9 55,3 70,6 707 714 İnşaat 5,5 5,8 6,2 6,8 6,6 6,7 İşsizlik Oranı 13,7 13,11 (12,0 6,7 7,1 7,0 Kadın 16,5 14,8 14,7 7,1 7,4 7,4 Erkek 12,4 12,4 10,7 6,4 6,8 6,7 Genç İşsizliği Oranı (15-24) 25,4 249 o 22,6 15,1 16,8 o 16,6 Kaynak: TÜİK, Eurostat

(1) Veriler yeni tanım ve kavramlara göre TÜİK tarafından revize edilmiştir. Çalışma hayatına yönelik olarak geçtiğimiz program döneminde 657 sayılı Kanuna ekli

(1) ve (TI) sayılı Ek Gösterge Cetvelleri ile 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu, 2914 sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu ve 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu kapsamında görev yapan kamu personelleri ile uzman erbaş, uzman jandarma kadrolarında görev yapanların Ek Gösterge Cetvellerinde yapılan değişiklikle ek göstergeleri yükseltilerek 2,2 milyon emeklinin emekli aylıklarında artış yapılması sağlanmıştır. Tüm ücretlilerin asgari ücret düzeyine kadar olan gelirleri gelir ve damga vergisi dışında bırakılmıştır. Yapılan yasal düzenleme ile yalnızca işçiler değil tüm çalışanlar kapsama alınmış olup net ücretlerde artış sağlanmıştır. Ülkemizde kapsamlı ve güncel konjonktürün gereklerine uygun bir işgücü yönetiminin inşasına zemin hazırlamak için Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği, 02/02/2022 tarih ve 31738 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Onuncu ve On Birinci Kalkınma Planları süreçlerinde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2014 yılındaki yüzde 19,6 seviyesinden 2021 yılında yüzde 27,8 seviyesine yükselmiştir. TABLO 11: 54- İşgücünün Eğitim Düzeyi (Yüzde) Eğitim Düzeyi —— 2014 - ram 2021 : işgücü (o istihdam İşsiz işgücü (o istihdam İşsiz

Kaynak: TÜİK

İŞKUR tarafından düzenlenen aktif işgücü programlarından 2021 yılında 533.803 kişi yararlanmıştır. 2022 yılı Ağustos ayı itibarıyla aktif işgücü programları kapsamında yapılan harcamalar yaklaşık 4 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 55- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı 2016 2017 2018 2019 2020 2021 20221) Mesleki Eğitim Kursları (Kişi) 119172 117 580 117 239 124 920 87372 101 501 8 715

e) Yararına Programlar o i)oo5 o 266924 o 355482 309373 126344 72132 20747 İşbaşı Eğitim Programı (Kişi) (| 238205 O297255 300512 402393 335761 360170 © 125583 Toplam (Kişi) 593 633 775 775 854 416 877793 549 477 533 803 155 045 Harcama (Bin TL) 5462098 4817443 5671410 7777460 5096950 4479657 4016062 Kaynak: İŞKUR

(1) 2022 yılı Ocak-Ağustos dönemi verileridir.

2022 yılının ikinci yarısında 5.500,35 TL olarak belirlenen ortalama aylık net asgari ücret bir önceki yılın asgari ücreti olan 2.825,90 TL'ye göre nominal olarak yüzde 94,6 artmıştır. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2022 yılında yüzde 67,5 artmıştır. TABLO II: 56- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022(2) İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 100,55 (o 100,5 104,8 o104/7 1124 1075 1099 106,5 o 90,0(3) 84,7 Memur 134,6 o 106,7 106,6 o 113,0 O1il1i 1101 1135 112,9 108,6 104,0 Asgari Ücret(4) oo 120,44 (o 123,0 128,3 o1584 o 1538 151,0 1652 169,3 172,0 181,0 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 1,6 0 43 0,1 74 -44 23 31 -15,5(3) -5,9 Memur 02 22 -0,1 6,1 -17 -1,0 31 0,5 39 42 Asgari Ücret(4) 18 22 4,2 23,5 -2,9 -1,9 94 2,5 1,6 5,2 NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 101,2 100,7 105,1 105,0 111,0 106,33 o1133 110,8 95,0(3) 90,5 Memur 146,3 147,9 148,1 157,3 154,6 153,4 o 158,66 o 158,0 152,4 148,4 Asgari Ücret(4) 154,1 180,0 187,7 232,4 225,6 221,5 o2424 248,3 252,4 285,7 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 10 -05 44 dv 5,7 42 66 22 -143(3) 47 Memur 02 Li 0,1 6,2 -17 0,8 34 04 3,6 26 Asgari Ücret(4) 1,8 12 42 38 2,9 -1,9 94 25 1,6 132 Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır. Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir.

(1) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003100) bazlı endeks kullanılmıştır

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) 696 sayılı KHK gereği alt işveren işçilerinin sürekli işçiliğe geçirilerek toplu iş sözleşmesinden yararlandırılmasıyla 2021 yılı çerçeve anlaşması protokolündeki Türk Ağır Sanayii ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikasına üye kuruluşlardaki işçi sayısı yaklaşık üç kat artmıştır. Alt işveren işçilerinin ücretlerinin daha düşük olması, ortalama ücretleri aşağı çekmiş, 2021 yılında geçmiş yıllara oranla yüksek reel gelir kaybı görünmesine neden olmuştur.

(4) Yılın ikinci yarısında geçerli olan asgari ücret (5.500,35 TL) esas alınmıştır. İŞKUR tarafından yürütülmekte olan İşbaşı Eğitim Programları ve Mesleki Eğitim Kursları ile nitelikli işgücü yetiştirme faaliyetlerine devam edilmiştir. Bu kapsamda Ocak- Ağustos 2022 döneminde 89.218 kişi imalat, 1.906 kişi bilgi ve iletişim alanında düzenlenen kurs ve programlardan faydalanmıştır. Dijital dönüşüm ve iklim değişikliğinin işgücü piyasasında oluşturacağı talebe yönelik olarak işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinliğinin artırılması, esnek çalışma biçimlerinden daha geniş kesimlerin faydalanması, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıt dışı istihdamın ve beyin göçünün azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş fırsatlarının sunulması ile başta kadın ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren grupların istihdamının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

m N Yürütülecek Faaliyetler || |

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler |

Dijital dönüşüm ve teknolojik gelişmelerin işgücü piyasasına yansımaları çerçevesinde ortaya çıkacak yeni beceri ihtiyaçları belirlenecek ve bu gelişmelerin | mesleklerde yol açtığı dönüşüm düzenli olarak izlenecektir. (Kalkınma Planı p.565.) Tedbir 565.1. | Çalışma ve Sosyal 1. İŞKUR tarafından 81 il düzeyinde Dijitalleşmenin iş ve Güvenlik Bakanlığı (5) işverenler ile yapılacak İşgücü meslekler üzerindeki etkilerini Piyasası Araştırması'na ölçmeye yönelik saha dijitalleşmenin iş ve meslekler | araştırmaları yapılacaktır. üzerindeki etkilerini ölçmeye yönelik | sorular eklenerek anket kalitesi | artırılacaktır. 2. Dijitalleşmenin iş ve meslekler üzerindeki etkilerini yansıtan bir rapor hazırlanarak yayımlanacaktır. Tedbir 565.2. İş ve meslek Çalışma ve Sosyal 1. İŞKUR'un araştırmalar ve idari bazında yapılacak analizlerle Güvenlik Bakanlığı (5), kayıtlardan elde ettiği açık iş-beceri beceri ve nitelik ihtiyaçlarının Cumhurbaşkanlığı verilerinin 2023 yılı içinde tek bir veri veri tabanı çıkarılacaktır. Insan Kaynakları Ofisi tabanında birleştirilerek ilgili verilerin dinamik sorgulanabilmesi ve | a, raporlanabilmesi sağlanacaktır. | Özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.569.) Tedbir 569.2. Özel politika Çalışma ve Sosyal 1. Özel politika gerektiren gruplarda gerektiren gruplara yönelik Güvenlik Bakanlığı (S) yer alan vatandaşlarımızın katılım | işe yerleştirme hizmetleri, bu sağlayabileceği üç sanal istihdam | grupların ve işgücü fuarı düzenlenecektir. İl piyasasının ihtiyaçları | doğrultusunda | geliştirilecektir. Kadınların işgücü piyasasına katılımlarını kolaylaştırıcı ve istihdamlarını artırıcı uygulamalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.570.) Tedbir 570.1. İşgücü Çalışma ve Sosyal 1. Kadınların sınav ve belgelendirme piyasasında kadın istihdamını Güvenlik Bakanlığı (5), faaliyetlerine katılımı özendirilecek, artıracak şekilde kadınların Milli Eğitim Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Belgeli kadın işgücü özellikle kodlama, yazılım gibi (| Sanayi ve Teknoloji artırılacaktır. teknoloji üretimi alanlarında Bakanlığı, YÖK, TİSK, 2. Bilgi ve iletişim teknolojileri mesleki eğitim ve beceri TOBB, İlgili Kamu sektörü öncelikli olmak üzere, dijital gelişimi fırsatları Kurum ve Kuruluşları dönüşümün ortaya çıkardığı yeni güçlendirilecektir. meslek alanlarında kadınlara yönelik mesleki eğitim kursları ve işbaşı ğitim programları düzenlenecektir. Gençlerin işgücü piyasasına aktif katılımları desteklenecek ve istihdam edilmeleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571.) Tedbir 571.1. Üniversite Cumhurbaşkanlığı 1. Genç istihdamını desteklemeye ve | öğrencilerinin işgücü İnsan Kaynakları Ofisi gençlerin kariyer farkındalıklarını piyasasına geçişlerinin (5), Kamu Kurum ve artırmaya yönelik olarak üniversiteli | sağlanmasını teminen başta Kuruluşları, Özel Sektör | gençler ile işverenlerin ortak projeler olmak üzere Kurumları, STK, buluşturulmasını hedefleyen Bölgesel üniversite-özel sektör Üniversiteler Kariyer Fuarları ülkemizin farklı işbirliklerinin yürütülmesi bölgelerinde düzenlenmeye devam | | geliştirilecektir. edilecektir. | Çalışma ve Sosyal 2. Üniversite öğrencilerine yönelik | Güvenlik Bakanlığı (S) | olarak 5 İstihdam Fuarı ve 10 | Kariyer Günü düzenlenecektir.

Çalışma ve Sosyal 2. Üniversitelerin kariyer merkezleri Güvenlik Bakanlığı (S), iş birliği ile yürütülmekte olan İŞKUR Üniversiteler Kampüs hizmetinden yararlanan öğrenci sayısı artırılacaktır. Ayrıca Avrupa Rehberlik Merkezi (Euroguidance) faaliyetleri kapsamında kariyer merkezleri ile iş birlikleri geliştirilecekür. | Tedbir 571.4. Gençlerin iş Çalışma ve Sosyal 1. Ortaöğretim ve yükseköğretim arama becerilerini geliştirmek Güvenlik Bakanlığı (S), | kurumlarında düzenlenen İş Arama ve çalışma hayatına uyumunu | Milli Eğitim Bakanlığı, Becerileri Eğitimleri ile gençlerin sağlamak için bilinçlendirme Üniversiteler çalışma hayatına ilişkin bilgi düzeyi faaliyetleri yürütülecektir. | artırılacaktır. Tedbir 571.6. Kırsal alanda Çalışma ve Sosyal 1. Kırsal kesimden kente göçün yaşayan gençler arasında | Güvenlik Bakanlığı (S), | azaltılmasını sağlamak üzere kırsal yenilikçi ve katma değeri Milli Eğitim Bakanlığı, alanda yaşayan 15-24 yaş yüksek üretimin cazip hale Tarım ve Orman grubundaki gençlerin mesleki eğitim getirilmesine yönelik eğitim Bakanlığı, TÜİK kursları ile işbaşı eğitim ve destek programları programlarından yararlandırılmaları uygulanacaktır. sağlanarak öncelikle bulundukları bölgelerde istihdam edilebilirlikleri artırılacaktır. Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572.) | Tedbir 572.2. Engellilerin Çalışma ve Sosyal 1. Engellilerin işgücüne uyumunu ve işgücüne katılımını ve Güvenlik Bakanlığı (S), | istihdamını artırmak amacıyla, kendi istihdam edilebilirliğini Aile ve Sosyal Hizmetler | işini kurmak isteyen engellilere artırmak için genel ve mesleki | Bakanlığı, TİSK, TÜRK- | yönelik hibe desteği sağlanacaktır. eğitim, mesleki İŞ, Türkiye Sakatlar rehabilitasyon, kendi işini Konfederasyonu kurma hibe desteği ve iş ve meslek danışmanlığı | hizmetleri geliştirilecektir. Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.373,,, Çİ i Tedbir 573.3. Sosyal yarddim | Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal yardım yararlanıcısı 50 bin yararlanıcılarının yardım Güvenlik Bakanlığı (S), | kişiye iş ve meslek danışmanlığı almadan yaşayabilecekleri Aile ve Sosyal Hizmetler | hizmeti sunulacaktır. duruma gelmeleri için meslek (| Bakanlığı 2. Sosyal yardım yararlanıcısı 20 bin edindirme çalışmaları kişi durumlarına uygun işlere yürütülecektir. yerleştirme hizmetlerinden, kurs ve programlardan yararlandırılacaktır. analizler çerçevesinde nitelikli işgücünün ülkemizde kalmasını sağlamaya yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.575) | Tedbir 575.1. Beyin | Çalışma ve Sosyal 1. Beyin göçünün engellenmesi ve | göçünün engellenmesi ve | Güvenlik Bakanlığı (5), — geri dönüşlerin artırılmasına yönelik | geri dönüşlerin artırılmasına / Dışişleri Bakanlığı, sektör veya meslek temalı bir | yönelik araştırmalar Gençlik ve Spor araştırma yapılacaktır. | yapılacaktır. | Bakanlığı, Sağlık | Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | | İnsan Kaynakları Ofisi, Göç İdaresi Başkanlığı, YÖK, Yurtdışı Türkler ve | Akraba Topluluklar | Başkanlığı Tedbir 575.2. Yurt dışında Çalışma ve Sosyal 1. Uluslararası İşgücü Ağı'nın altyapı yaşayan ve potansiyel olarak Güvenlik Bakanlığı (S), | inşa çalışmaları tamamlanarak ülkemizde çalışma ihtimali Dışişleri Bakanlığı, kurumlarası protokolle söz konusu | bulunan vatandaşlarımıza , Gençlik ve Spor ağın geliştirilmesi sağlanacaktır. | ilişkin uluslararası nitelikli i Bakanlığı, 2. Fizibilite çalışması tamamlanan | Cumhurbaşkanlığı Tanıtım Ofisi'nin hayata geçirilmesi | işgücü ağı oluşturulacaktır. İnsan Kaynakları Ofisi, için çalışmalar yürütülecektir. Göç İdaresi Başkanlığı, YÖK, Yurtdışı Türkler ve | | Akraba Topluluklar | | — | Başkanlığı İ

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) 2023(2)

İşgücüne Katılma Oranı (3) Yüzde 53,6

İşgücüne Katılma Oranı, Kadın (3) Yüzde 32,8 36,0

İstihdam Oranı (3) Yüzde

İşsizlik Oranı Yüzde 12,0 10,8 10,4

Kısmi Süreli Çalışan Oranı Yüzde 10,0 10,5 11,0

Kayıt Dışı İstihdam Oranı Yüzde 29,0 28,5 28,0

Ölümlü İş Kazası Oranı Yüz Binde 6,2 6,5 6,3

(1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.3. Sağlık

a) Mevcut Durum

2003 yılında başlayan Sağlıkta Dönüşüm Programı ve sonrasında hayata geçirilen reformlar çerçevesinde hizmet kalitesinde ve sağlık hizmetlerine erişimde önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Bu kapsamda; aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, hastane ve hasta yatak sayıları, sağlık personeli, koruyucu sağlık, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele ve hasta hakları başta olmak üzere pek çok alanda gelişmeler sağlanmıştır. Temel sağlık göstergelerinde sağlanan önemli iyileşmelerle birlikte, bebek ölüm hızı ve anne ölüm oranı hızla düşürülmüş ve doğuşta beklenen yaşam süresi yükselmiştir. Kişi başı hekime müracaat sayısı 2002 yılında 3,2 iken 2021 yılında 8,0'a, aşılama oranı yüzde 78'den yüzde 95'e, on bin kişiye düşen yatak sayısı 24,8'den 30,1'e yüz bin kişiye düşen hekim sayısı ise 138'den 217'ye yükselmiştir. Sağlık Bakanlığı bünyesinde nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2002 yılında yüzde 6,4 iken 2021 yılı itibarıyla yüzde 77,9'a ulaşmıştır. Bu iyileşmeler memnuniyet oranlarına da yansımış ve sağlık hizmetlerinden duyulan memnuniyet oranı 2021 yılında yüzde 68,1 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıkların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2020 yılında yaşanan ve tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisiyle mücadele çalışmalarına 2022 yılında da devam edilmiştir. Ülkemizde 13/01/2021 tarihinde başlayan aşı uygulaması hastanelerde, aile hekimliklerinde ve ilçe sağlık müdürlükleri/toplum sağlığı merkezleri tarafından oluşturulan mobil sağlık ekiplerince yapılmaktadır. Eylül 2022 itibarıyla toplam yapılan aşı sayısı 152,3 milyondur. 1. doz uygulanan aşı Sayısı 57,9 milyon, 2. doz uygulanan aşı sayısı 53,1 milyon ve 3. doz uygulanan aşı sayısı 28,2 milyondur. Aynı dönem itibarıyla Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada toplam uygulanan aşı sayısı 12,6 milyarı aşmıştır. Salgının başlamasından Eylül 2022 sonuna kadar DSÖ verilerine göre dünyada 615,8 milyon Covid-19 kesin vakası bildirilmiş ve bunlardan yaklaşık 6,5 milyonunun hayatını kaybettiği açıklanmıştır. Ülkemizde ilk vakanın tespit edildiği 11/03/2020 tarihinden 18/09/2022 tarihine kadar 16,8 milyon vaka tespit edilmiş ve bu kişilerden 101.139'u hayatını kaybetmiştir. Covid-19 pandemisinin yol açtığı psikolojik ve sosyal sorunlarla mücadele etmek için 81 ilimizde sağlık çalışanlarının ve vatandaşların faydalanabileceği psiko-sosyal destek ekipleri kurulmuş ve iletişim hatları oluşturulmuştur. TABLO II: 57- Sağlık Alanında Gelişmeler 2016 2017 2018 2019 2020 2021(4)

Oranı (2)

Hekim Başına Düşen Hemşire ve Ebe 142 147 1,61 1,6 17 1,6 Sayısı O Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) 97 9,0 92 9,0 8,5 9,1 Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı 147 145 13,6 3,1 31 131 Doğumda) Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.

(2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.

3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır.

4) 2021 yılı verileri Sağlık İstatistiği Yıllığı 2021 ön sonuçlarıdır. Anne ve bebek sağlığına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağlığına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2016 yılında, bin canlı doğumda 9,7 olan bebek ölüm hızı 2021 yılında 9,1'e düşmüştür. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2020 yılı itibarıyla OECD'de 3,7 ve AB'de 3,2 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı 2021 yılında yüzde 95 olarak gerçekleşmiştir. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2016 yılında 14,7 olarak gerçekleşen oranın 2021 yılında 13,1'e düştüğü görülmektedir. Aynı oran, 2020 yılı itibarıyla OECD ve AB-22'de sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,8 ve 5,0 olarak gerçekleşmiştir. Ağız ve diş sağlığı kapsamında önemli hizmetler hayata geçirilmiş, 0-12 yaş grubuyla pilot uygulamasına başlanan Aile Diş Hekimliği Modelinin ülke geneline ve diğer yaş gruplarına yaygınlaştırılması sağlanmış, yeni Engelli Diş Tedavi Merkezleri açılmıştır. Ayrıca tanısı zor, tedavi imkânları ise kısıtlı olan nadir hastalıklara yönelik Ulusal Nadir Hastalıklar Eylem Planı hayata geçirilmiştir. Bununla birlikte Bireysel Hizmet Danışmanlığı Projesiyle özel gereksinimi olan çocukların almış oldukları sağlık hizmet kalitesinin artırılması amaçlanmıştır. Sağlık çalışanlarının memnuniyetini arttırmak, mali ve sosyal haklarında iyileştirmeler sağlanması amacıyla hazırlanan mevzuat ile ödül ve teşvik esaslı yeni bir modele geçilmiş, 16/06/2022 tarihli ve 7411 Sağlıkla İlgili Bazı Kanunlarda ve 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile sağlık çalışanlarının emeklilik maaşları, döner sermaye ek ödeme tavanları, sabit ek ödeme ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır. Ayrıca 12/05/2022 tarihli ve 7406 sayılı kanun ile sağlık çalışanlarına yönelik şiddet olaylarının önlenmesini ve aynı sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle sağlık çalışanlarına açılan hatalı tıbbi uygulama (malpraktis) davalarında, kasıt olmadığı sürece tazminatı devletin üstlenmesini sağlamaya yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2019 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 73'ü dolaşım sistemi hastalıkları, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir. Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2022 itibarıyla 226'ya çıkarılmıştır. Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısı iyileşmiş olup 2016 yılında 27,3 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2021 yılında 30,1 olmuştur. Nitelikli yatak sayısı da aynı yıllarda ülke genelinde 113.166'dan 163.993'e; Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde ise 62.237'den 103.945'e yükselmiştir. Ayrıca nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2016 yılında ülke genelinde yüzde 61,3 iken 2021 yılında yüzde 79,7'ye yükselmiş; aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığında ise yüzde 52,2'den yüzde 77,9 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2020 yılında 7,2 olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2021 yılında 8,0 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 58- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları 2009 (2016 2017 2018 2019 2020 2021(4) OECD(1) AB(1) | Yatak Sayısı (Bin) 188,6 (o2178 2258 2319 2375 2512 254,5 Nitelikli Yatak Oranı (Yüzde) (2) 30,9 61,3 62 719 747 78,5 o 79,7 10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı 26,0 273 279 28,3 28,6 300 30,1 43,3 48,4 Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) (3) 65,5 68,1 o 68,1 669 o 663 525 6557 668 64,9 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat

(1) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-38 ile AB-28, yatak doluluk oranı ise OECD-29 ile AB-22'nin 2020 yılına veya en yakın yıla ait verileridir.

(2) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.

(3) OECD ve AB'nin 2020 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir.

(4) Sağlık İstatistiği Yıllığı 2021 ön sonuçlarıdır.

TABLO TI: 59- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı (Bin) | 2003 | 2007 | 2011 | 2014 | 2020| 2021(1)| Sağlık Bakanlığı 113 849 209630) (o 254343 292100) 242701) 308174 Üniversite 9 638 15 025 24 437 32 144 31 726 40 103 Özel 6 158 24 486 59 069 72333 60 906 69311 Toplam 129 645 249141 337 850 396 578 335333 417 588 Kaynak: (1) Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistiği Yıllığı 2021 ön sonuçlarıdır. Kamu Özel İşbirliği yöntemiyle toplam 28.390 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup Eylül 2022 itibarıyla söz konusu projelerden Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ-Fethi Sekin, Manisa, Eskişehir, Ankara-Bilkent, Bursa, İstanbul-Başakşehir Çam ve Sakura, Konya ve Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalıoğlu ve Ankara-Etlik şehir hastaneleri toplam 22.675 yatak kapasitesiyle hizmet vermektedir. Kütahya, Gaziantep, Kocaeli, İzmir-Bayraklı şehir hastanelerinin inşaat çalışmaları devam etmekte olup toplam yatak kapasitesi 5.715'tir. Ayrıca toplam 12.650 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımına devam edilmekte, toplam 3.300 yatak kapasiteli iki şehir hastanesinin (Rize, İstanbul- Sancaktepe) proje çalışmaları devam etmekte olup toplam 9.350 yatak kapasiteli dokuz şehir hastanesinin (Aydın, Samsun, Trabzon, Antalya, Ordu, Denizli, Sakarya, Şanlıurfa, Diyarbakır-Kayapınar) ise inşaat çalışmaları devam etmektedir. TABLO 11: 60- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler (2021) Ameliyat Ameliyat Hastane | Yatan Ameliyat Sayısının Sa sn Yatak Hastanın Yatak Uzman Yatak (Müracaat | Hasta Yat İMüracaat |” Doluluk Devir Hekim Kurum Sayısı Yatak Ort Kalış Sayısı Sayısı Sayısı (Bin) Sayısına Sayısına Oranı Günü Hızı Sayısı (Bin) (Bin) Oranı w (Yüzde) (Hasta) (Kişi) “ ranı | (Yüzde) Sağlık Bakanlığı | 157 714 | 308 174 6110 2191 0,71 13,9 52,8 5,0 38,7 | 45672 Üniversiteler 42978| 40103 1859 940 2,34 21,9 63,6 5,4 43,3| 16228 Özel Hastaneler | 53805 | 69311 3816 1573 2,27 29,2 58,1 3,0 70,9) 31617 Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2021 ön sonuçlarıdır. 2021 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 21,1'ine, uzman hekim sayısının yüzde 33,8'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 33,4'ünü gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,9'una ve uzman hekim sayısının yüzde 17,4'üne sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 20'sini gerçekleştirmiştir. 2021 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 183.569, toplam diş hekimi sayısı 39.851, hemşire sayısı 232.442 ve ebe sayısı 57.908 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 217 iken hemşire ve ebe sayısı 343'tür. 2020 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 393 ve 873, OECD'de 360 ve 926'dır. Hekim başına hemşire ve ebe sayısı AB'de 2,2; OECD ortalamasında ise 2,6 iken ülkemizde bu oran 2021 yılında 1,6 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlık harcamalarının GSYH'ye oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2020 yılında yüzde 5,0 olarak gerçekleşmiştir. Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2020 yılı için yüzde 79,2'dir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının; pandeminin devam etmesi, bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir. Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2020 yılında ortalama 15 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2021 yılında 27'ye gerilemiştir. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2022 itibarıyla; toplam 1.202 yatak kapasiteli 47 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi ile toplam 186 yatak kapasiteli 12 çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi hizmet vermektedir. Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları (o kapsamında aynı tarih (itibarıyla ayaktan hizmet veren 69 yetişkin bağımlılık arındırma merkeziyle sekiz çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi hizmet sunmaktadır. Halihazırda 81 ilde yataklı ya da ayaktan arındırma merkezi bulunmaktadır.

b) Amaç

Bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal hayata aktif ve sağlıklı bir şekilde katılımlarının temin edilebilmesi için kanıta dayalı politikalarla desteklenen, kaliteli, güvenilir, etkin, mali açıdan sürdürülebilir bir sağlık hizmet sunumu ile bölgeler arası dağılımın iyileştirilmesi, fiziki altyapının ve insan kaynağının niteliğinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bulaşıcı olmayan hastalık risklerine yönelik olarak, sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilecek; koruyucu ve tedavi edici hizmet kapasitesi geliştirilecek; çevre sağlığı, gıda güvenilirliği, fiziksel aktiviteye elverişli sahalar, sağlık okuryazarlığı, iş sağlığı ve güvenliği alanlarında sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579)

kampanyalar gibi Bakanlığı, YOK,

bilinçlendirme faaliyetleri Üniversiteler

yürütülecektir.

Şehircilik ve İklim 2. Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Değişikliği Bakanlığı, Hayat Programı Eylem Planına yönelik Milli Eğitim Bakanlığı, güncelleme çalışmaları yürütülecek ve Tarım ve Orman bu doğrultuda çalıştay düzenlenecektir. Bakanlığı, YÖK, 3. Sağlıklı yaşam tarzının teşvik edilmesi Üniversiteler amacıyla sahada görev yapan diyetisyenler için Türkiye Beslenme Rehberi güncellenecek ve Diyetisyenler İçin Ağırlık Yönetimi Eğitimi düzenlenecektir. Tedbir 579.3. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Astım, KOAH yönetimi için klinik olmayan hastalıklara ve Sosyal Hizmetler tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir yönelik risk faktörlerinin Bakanlığı, Üniversiteler hâle getirilerek güncellenecek, Hastalık azaltılabilmesi için erken Yönetim Platformu (HYP)'na teşhis hizmetlerinin entegrasyonu sağlanacaktır. etkinliği artırılacaktır. 2. Birinci Basamak Sağlık Birimlerimizde görev yapan hekimlerin diyabet, hipertansiyon, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek yetmezliği, astım, KOAH yönetimi, çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi konularında hizmet içi eğitimler tamamlanacaktır. 3. Birinci basamak hizmet noktalarındaki kanser tarama merkezi sayısı artırılarak kanser taramalarına fiziksel erişim yaygınlaştırılacak; Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yıla göre artırılacaktır. 4. KETEM kapsamında Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis ve Eğitim Becerileri eğitimi yapılacaktır. Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580) Tedbir 580.1. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yeni aile hekimliği birimleri hizmete hekimlerince sunulan Strateji ve Bütçe açılarak aile hekimi başına düşen sağlık hizmetlerini nitelik Başkanlığı, SGK nüfusun 2.700 kişiye düşürülmesi ve nicelik olarak sağlanacaktır. iyileştirmek suretiyle ihtiyacın bu aşamada karşılanması sağlanacaktır. Tedbir 580.2. Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), 1. 25 Sağlıklı Hayat Merkezi (SHM) hayat merkezlerinin sayısı | Strateji ve Bütçe hizmete açılarak toplam 261 SHM'ye artırılacak, bu Başkanlığı, SGK ulaşılacaktır. merkezlerle kuvwvetlendirilmiş ve entegre edilmiş bir aile hekimliği yapısı oluşturularak gerekli olan birinci basamak sağlık hizmetleri verilecektir. Tedbir 580.3. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (5), 1. Bulaşıcı olmayan hastalıkların erken olmayan hastalıklar başta Hazine ve Maliye teşhisinde, tedavisinde ve süreç olmak üzere, hastalıklara Bakanlığı, SGK yönetiminde birinci basamak sağlık ilişkin tarama ve teşhis hizmetlerinin daha aktif bir rol gibi süreçlerde aile üstlenmesinin sağlanması amacıyla hekimlerinin geliştirilen Hastalık Yönetim Platformu sorumlulukları (HYP) yazılımına Astım Hastalığını artırılacaktır. Değerlendirme ve İzlem Kılavuzu, Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığını Değerlendirme ve İzlem Kılavuzu ve Erken Artrit İzlem Kılavuzu modülleri eklenecektir. Tedbir 580.4. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci basamakta kronik hastalık hekimliği performans Strateji ve Bütçe tarama ve takiplerinin daha etkin sistemi, ikinci ve üçüncü Başkanlığı yapılabilmesi için Aile Hekimliği basamaklardaki Performans Ödeme Sistemine 14 performans sistemiyle kriter eklenecektir. entegre bir biçimde, teşhis ve tedavinin isabetliliği ve hizmet miktarıyla orantılı olarak yeniden tasarlanacaktır. Tedbir 580.6. Birinci Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri basamak sağlık YÖK, Üniversiteler Temel Eğitimi ve Aile Hekimliği Birinci personeline yönelik Aşama Uyum Eğitimi sertifika hizmet içi eğitimler programı müfredatı ve araç-gereci yeniden tasarlanacaktır. güncellenecektir. Bağımlılıkla mücadele alanında yürütülen sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacak, bu alandaki faaliyetlerin etkinliği periyodik olarak izlenecektir. (Kalkınma Planı p.581)

verildiği merkezlerin Yönetimler

sayısı artırılacak, sunulan

hizmetin kalitesi

yükseltilecektir.

Tedbir 581.3. Zorunlu Sağlık Bakanlığı (S), 1. Dört ilde devam eden zorunlu tedavi tedavi kararlarının Aile ve Sosyal kararlarının uygulanabileceği uygulanabileceği Hizmetler Bakanlığı, özelleşmiş tedavi merkezlerinin özelleşmiş tedavi Çalışma ve Sosyal etkinlikleri artırılacaktır. merkezlerinin sayısı Güvenlik Bakanlığı, artırılacaktır. İçişleri Bakanlığı, SGK Tedbir 581.4. Alkol, Sağlık Bakanlığı (S), 1. BMYK için oluşturulan Başarabilirsin tütün ve uyuşturucu gibi BTK sosyal medya hesaplarına görsel zararlı maddelerin içerikler hazırlanacak ve paylaşılması kullanımıyla mücadele sağlanacaktır. konusunda bilinçlendirme 2. Bağımlılığın etki ve zararlarını çalışmaları yürütülecektir. anlatan broşür, afiş gibi basılı malzemeler hazırlanacaktır. 3. Hedef kitle tarafından kullanılan sosyal ağ siteleri, en çok ziyaret edilen internet siteleri ve en çok izlenen videoların içerisine konu ile ilgili hazırlanan görsellerin ve videoların yer aldığı tamamı izlenmeden geçilemeyen açılır pencereler yerleştirilecektir. 4. Bağımlılık ile Mücadele Stratejik İletişim Belgesinin uygulanmasına yönelik tüm paydaş ve hedef kitleler bağlamında tanıtım, bilgilendirme ve eğitim faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 581.5. Sağlık Bakanlığı (5), 1. 15 yaş üzeri nüfusta Küresel Bağımlılıkla mücadeleye Aile ve Sosyal Yetişkin Tütün Araştırması yapılacaktır. yönelik yürütülen Hizmetler Bakanlığı, 2. 13-15 yaş arası gençlerde Küresel faaliyetlerin sonuçları ile Çalışma ve Sosyal Gençlik Tütün Araştırması yapılacaktır. toplumdaki madde Güvenlik Bakanlığı, kullanım sıklığı periyodik İçişleri Bakanlığı, Milli olarak yapılacak bilimsel Eğitim Bakanlığı, TÜİK araştırmalarla izlenecektir. Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacak, başta kırsalda yaşayanlar olmak üzere yaşlılara sunulan sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması, yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582)

sıklığı değerinin 3'e ulaşması

bakım, palyatif bakım ve

geriatri hizmetinin evde

hedeflenmektedir.

bakım hizmetleri ile

3. Palyatif bakım hizmetleri

entegrasyonu kapsamındaki yatak sayısı 6.500'e

sağlanacaktır. çıkarılacaktır.

4. Evde sağlık ve bakım hizmetlerine

yönelik mevcut durum incelenecek,

çalıştaylar yapılacak ve model

eliştirilecektir.

Tedbir 582.2. Yaşlılara Sağlık Bakanlığı (S), 1. Çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve yönelik sağlık izlemleri Aile ve Sosyal izlemi için klinik tedavi protokolleri gerçekleştirilecek, yaşla Hizmetler Bakanlığı, basit ve uygulanabilir hâle getirilerek birlikte artan hastalıklara (| SGK, Mahalli İdareler gü ei süreçlerde bu ilişkin koruyucu ve tedavi Sağlanacaktır. > anması edici hizmetler 2. Geriatri merkezleri açılacaktır. güçlendirilecek, geriatri ve palyatif bakım hizmetleri sunan merkezlerin sayısı artırılacaktır. Acil sağlık, yoğun bakım, onkoloji, organ nakli hizmetleri gibi özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak hızı ve kalitesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.583) Tedbir 583.1. Özellikli Sağlık Bakanlığı (S), 1. Özellikli sağlık hizmeti veren sağlık hizmetleri Üniversiteler merkez sayıları ve çeşitliliği merkezileştirilecek ve bu artırılacaktır. alanlarda hizmet veren 2. Pilot uygulamasına başlanan Aile hekimlere yönelik Diş Hekimliği Modelinin ülke geneline yönetim modeli yaygınlaştırılması sağlanacaktır. oluşturulacaktır. 3. Ülke genelinde engelli diş tedavi merkezlerinin açılması ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 4. Acil Tıp Hekimlerine Yönelik Krize Müdahale Eğitimi Projesi kapsamında acil servis hekimlerinin eğitimleri tamamlanacaktır. 5. Özel gereksinime sahip çocuklarla ailelerine yönelik Bireysel Hizmet Danışmanlığı Projesi kapsamında eğitimler tamamlanarak ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır. 6. Ülke genelinde kamu hastanelerinde çalışan tüm psikologlara Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği-1V eğitimi verilecektir. 7. Ulusal Nadir Hastalıklar Eylem Planı uygulamaya geçirilecektir. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Acil muayene oranını düşürebilecek Tedbir 583.2. Acil servis hasta yoğunluğuna göre Üniversiteler faaliyet planlamaları doğrultusunda ihtiyaç olan yerlerde takip ve veri analizleri yapılacaktır. alternatif muayene alanları oluşturulacaktır. Tedbir 583.4. Kamu ve Sağlık Bakanlığı (S), 1. Nüfus bazlı hizmet bölgelerine uygun özel sağlık hizmet İlgili Kurum ve şekilde tür, seviye ve sektör bazlı yoğun sunucularında yoğun Kuruluşlar bakım planlamalarının revizyonu bakım hizmetleri amacına yapılarak gerekli mevzuat uygun kullanılacak değişikliklerinin yapılması çalışmaları biçimde yürütülecek ve kurumlardan gelen etkinleştirilecektir. talepler ihtiyaç planlamasına göre değerlendirilecektir. Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584) Tedbir 584.1. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Klinik Kalite Akademisi çalışmaları hizmetlerinde klinik TÜSEB kapsamında klinik liderlik eğitim kalitenin ölçümü ve programı hazırlanacaktır. geliştirilmesi sağlanacak, 2. Aşı ve bağışıklama konusunda çalışan klinik rehberlerin sağlık personeline yönelik temel ve pratik eğitimler verilecek, çevrimiçi bilgi uygulanması portalı ve kaynak doküman yaygınlaştırılacaktır. oluşturulacaktır. 3. Klinik kalite göstergelerine ilişkin veri analizi yapılan sağlık kuruluşu oranı yüzde 85'ten yüzde 90'a çıkarılacaktır. 4. Klinik kalite göstergesi belirlenen sağlık olgusu sayısı 20'den 25'e çıkarılacaktır. 5. Tüm basamaklarda SKS kapsamında değerlendirilen kurum ve kuruluş sayısı 1.438'den 2.500'e çıkarılacaktır. 6. OECD Kalite Göstergeleri İçerisinde ülkemiz tarafından veri gönderimi sağlanan gösterge oranı yüzde 42'den yüzde 75'e çıkarılacaktır. Tedbir 584.2. Akredite Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık Hizmeti Mükemmeliyet dr ağ met | ŞE TÜSYOK | mekan iten KUTU ŞU ay 5 Üniversiteler yükseltecek akreditasyon programları geliştirilecektir. Tedbir 584,3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık tesislerinde yapılan radyolojik tesislerinde yapılan Türkiye Enerji, görüntüleme işlemlerine ait standart radyolojik görüntüleme Nükleer ve Maden protokoller belirlenecektir. 2. Standart protokollerin pilot işlemlerinde maruz Araştırma Kurumu uygulamaları yapılacaktır kalınan radyasyonun 3. Teleradyoloji Hasta Doz Takip standart seviyelerde Sistemi geliştirilecektir. olması sağlanacaktır. Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587) Tedbir 587.2. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık market kapsamında DMO market çalışmaları DMO, SGK, TITCK, Tedarik İşbirliği Protokolü çerçevesinde kapsamında; sağlık Üniversiteler sağlık tesislerinin tüm ilaç, tıbbi sarf ve tesislerinde özellikle sık laboratuvar sarf malzemelerinin temin tüketilen ve temininde edilmesi çalışmaları yürütülecektir. güçlük yaşanılan 2. Ürün takip sistemi alt yapısı ile malzeme gruplarında destek sağlanacaktır. alternatif alım yöntemleri 3. Sağlık Market uygulaması ile edinme maliyetleri kapsamında e-tedarik sisteminin düşürülecektir. geliştirilmesi ve temin edilmesine karar verilen ürünlerde DMO'dan alım zorunluluğunun getirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 587.3. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Simülasyon Destekli Eğitim ve Simülasyon destekli tp Strateji ve Bütçe Uygulama Merkezlerinin açılabilmesi eğitimi, biyomedikal Başkanlığı, TUSEB, için gerekli donanım ve teçhizatın mühendislik eğitimi ve Üniversiteler teminiyle ilgili iş ve işlemler hastane eczacılığı eğitimi yürütülecektir. vermek amacıyla 2. TÜSEB tarafından, sağlık Simülasyon Destekli profesyonellerine yönelik fiziksel Eğitim ve Uygulama ortamda uygulamalı olarak ve/veya Merkezleri açılacaktır. yapay zeka tabanlı simülasyon eğitimleri verilecektir. Tedbir 587.5. Akılcı ilaç Sağlık Bakanlığı (5), 1. Akıla ilaç kullanımı konusunda kullanımı konusunda TİTCK, Üniversiteler eğitim, izleme ve değerlendirme bilinç düzeyi artırılacak, çalışmaları yürütülecektir. izleme ve değerlendirme 2. Akılcı ilaç kullanımı konusunda çalışmaları farkındalığı artırmak amacıyla görsel güçlendirilecektir. materyaller hazırlanarak sosyal medya hesaplarında paylaşımlar yapılacaktır. Tedbir 587.6. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Reçete Bilgi Sistemi (RBS) Antibiyotikler, solunum TİTCK, TÜSEB, verilerine göre, belirlenen hekimlere sistemi ilaçları ve Üniversiteler yönelik küçük gruplarda eğitim psikiyatride kullanılan yapılacaktır. ilaçlar başta olmak üzere akılcı ilaç kullanımına yönelik özendirici ve zorlayıcı mekanizmalar | oluşturulacaktır. Tedbir 587.7. Yaşlı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yaşlılarda ve kronik hastalarda hastalar ve kronik SGK, TİTCK, TÜSEB, akılcı ilaç kullanımı konusunda hastalığı olan bireyler Üniversiteler paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri öncelikli olmak üzere yürütülecektir. kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yoluyla akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalık artırılacaktır. Tedbir 587.8. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Hekimlerin e-reçete verileri analiz Hekimlerin akılcı ilaç SGK, TİTCK, TÜSEB, edilerek RBS aracılığıyla geri bildirim kullanımı konusunda Üniversiteler yapılacak ve geri bildirimler desteklenmesi ve kapsamında izleme değerlendirme denetimini teminen karar faaliyetleri yürütülecektir. destek sistemi kurulacaktır. Tedbir 587.9. Tarım ve Orman 1. Akıla ilaç kullanımına yönelik Antimikrobiyal direncin Bakanlığı (S), Sağlık farkındalık oluşturulması amacıyla düşürülmesine yönelik Bakanlığı, Üniversiteler | veteriner hekimler ve yardımcı sağlık veteriner hekimlikte çalışanlarına yönelik eğitimler kullanılan ilaçların akılcı düzenlenecektir. kullanımı konusunda ilgili kurumlar tarafından ortak çalışmalar yürütülecektir. İlaç harcamalarının öngörülebilirliği ve sürdürülebilirliği artırılacak, harcamalarda etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588.3. Yurt Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışından şahsi kullanım dışından temin edilen Güvenlik Bakanlığı (S), amacıyla tedarik edilen ilaçların ilaçlar gibi gruplarda Sağlık Bakanlığı, SGK, harcamalarının azaltılmasına yönelik etkin bütçe kontrolü TİTCK, Üniversiteler çalışmalar yürütülecektir. | sağlanacaktır. Ülkemizin sağlık turizmi alanında tanınırlığı ve tercih edilirliği artırılacak ve sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.589)

kalitesi ve kapasitesinin artırılmasına

yönelik destek ve denetim faaliyetleri

NN |

Tedbir 589.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. HealthTurkiye çatı markasıyla turizmi alanında ülkemizin Dışişleri Bakanlığı, ülkemizin sağlık turizmi potansiyelinin tanıtım ve pazarlama Kültür ve Turizm uluslararası alanda tanıtımı yapılacaktır. faaliyetleri yürütülecektir. Bakanlığı, Ticaret 2. Uluslararası sağlık iş forum, fuar, Bakanlığı, USHAŞ, kongre ile alım ve ticaret heyetleri Üniversiteler marifetiyle sağlık alanında faaliyet gösteren kamu ve özel sektördeki paydaşların uluslararası alanda hizmet ve ürünlerinin tanıtımını yapması ve işbirliği oluşturması sağlanacaktır. 3. Uluslararası sağlık profesyonellerine yönelik sağlık meslek eğitimleri düzenlenerek ülkemizin sağlık kapasitesinin tanıtımı yapılacaktır. 4. Yabancı ülke heyetlerinin ülkemizdeki ilgili kurum ve kuruluşlarla temasları koordine edilecek, uluslararası sağlık alanında ülkeler nezdinde işbirlikleri geliştirilerek ikili, çoklu anlaşmalar imzalanacaktır. 5. Ülkemizdeki tüm kamu ve özel sektördeki sağlık turizmi paydaşlarının uluslararası paydaşlarla dijital ortamda bir araya gelmesi amacıyla kurulan Uluslararası Sağlık Hizmetleri Platformu'nun uygulama süreçleri tüm kullanıcılar için kolaylaştırılacaktır.

geliştirilmesi sağlanacaktır. paylaşımı sağlanacaktır.

Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590) Tedbir 590.2. Kamu Çalışma ve Sosyal 1. Kamu kurum ve kuruluşlarıyla SGK kurum ve kuruluşlarıyla Güvenlik Bakanlığı (5), arasında yapılan global bütçe SGK arasında yapılan Hazine ve Maliye anlaşmalarının uygulama sürecine global bütçe anlaşmalarının | Bakanlığı, Sağlık yönelik etkinlik analizi çalışmaları hazırlık ve uygulama Bakanlığı, Strateji ve başlatılacaktır. süreçlerinde hizmet, fiyat Bütçe Başkanlığı, SGK ve maliyet etkinlik analizlerinin yapılmasını sağlayacak sistem ve süreçler oluşturulacaktır. Tedbir 590.3. Sağlık Sağlık Bakanlığı (S), 1. Kamu hastanelerince yatan hizmet sunumunda Çalışma ve Sosyal hastalara sunulan sağlık hizmetlerine kullanılan hizmet sunum Güvenlik Bakanlığı, ait Teşhis İlişkili Gruplar geri ödeme fiyat yapısının doğru, Hazine ve Maliye yöntemi etkinleştirilecektir. gerçekçi ve verimliliği Bakanlığı, Strateji ve özendiren bir yapıya Bütçe Başkanlığı, SGK kavuşturulmasını sağlamak üzere Teşhis İlişkili Gruplar yöntemi uygulanarak yeni ve etkin bir fiyatlandırma yapısına geçilecekür. Tedbir 590.5. Uzaktan Sağlık Bakanlığı (5), 1. Uzaktan sağlık hizmeti sunumuna sağlık hizmeti sunumuna Çalışma ve Sosyal yönelik altyapı oluşturulacak, pilot yönelik randevudan Güvenlik Bakanlığı, çalışmalar başlatılacaktır. başlayıp tedavi önerisine SGK uzanan süreci içine alan bilişim alt yapısı kurulacaktır. Sağlık harcamalarında etkinliğin sağlanması için arz ve talep yönlü düzenlemeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.591) Tedbir 591.1. İhtiyaç dışı | Çalışma ve Sosyal 1. Sağlık Uygulama Tebliğine yönelik tetkik, tahlil ve diğer Güvenlik Bakanlığı (5), | Uygulamanın kapsamındaki işlem kodu işlemlerin azaltılması için Sağlık Bakanlığı, skalasının genişletilmesine yönelik übbi verilerin sisteme daha | Üniversiteler çalışmalar yapılacaktır. iyi entegre olması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri İ Birim 2021(1) 2022(2) 2023(3) NI Nİ Çİ On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı Adet 30,1 32,0 32,9 Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (4) Kişi 217 230 245 Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (4) Kişi 343 365 425 Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus Kişi 3 145 3034 2700 Nitelikli Yatak Oranı (Yoğun Bakım Yatakları N Hariç, Sağlık Bakanlığı) (4) Yüzde 778 83,6 84,0 Bebek Ölüm Hızı (Canlı Doğumda, Tüm , Haftalar) (5) Binde 9,1 8,7 8,5 Anne Ölüm Oranı (Canlı Doğumda) (5) Yüz Binde 13,1 13,0 13,0 Obezite Görülme Sıklığı (15 Yaş ve Üzeri) Ni ği (Araştırmaya Dayalı) Yüzde 30,4) 2,1 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıklığı (Her gün ve ara sıra kullananların oranı) Yüzde - 29,5 27

(6)

Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2021 ön sonuçlarıdır.

2) Gerçekleşme Tahmini

3) Program

4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir.

5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir.

6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının anahtar göstergelerinden biridir. 2.3.4, Ailenin Güçlenmesi

a) Mevcut Durum

Toplumsal değerlerin taşıyıcısı ve birey ile toplumu birbirine bağlayan önemli bir köprü olan aile; beşeri kalkınmanın, yeni nesillerin nitelikli bireyler olarak yetişmelerinin, sosyal bütünleşme ve refahın en temel unsurudur. Bu nedenle toplumsal aidiyeti ve birlikteliği pekiştirerek, geçmişten günümüze zorluklara karşı sosyal dayanıklılığı artıran aile kurumunun güçlendirilmesini amaçlayan politikaların geliştirilmesi ve aileye yönelik hizmetlerin kalitesinin ve etkinliğinin artırılması önem arz etmektedir. Küresel ve iç göçler, şehirleşme ve bilişim alanındaki gelişmelerin aile yapısı üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi açısından, milli ve manevi değerleri koruyan, aile kurumunun ve sağlıklı nesillerin devamını gözeten faaliyetlerin gerçekleştirilmesi ve bu alanlarda toplumsal bilincin güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Ülkemizde 2021 yılı sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 25.329.833 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, 2020 yılına göre yaklaşık yüzde bir azalarak 2021 yılında yüzde 64,4 olarak gerçekleşmiştir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı son iki yıldır yüzde 14 seviyelerinde seyretmektedir. Tek kişilik hanehalkı oranı 2020 yılında yüzde 17,9 iken bu oranın 2021 yılında yüzde 18,9'a yükseldiği görülmektedir. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2021 yılında toplam hanehalkının yüzde 10,1'i tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bu oranın yüzde 2,3'lük kısmı baba ve çocuk, yüzde 7,8'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır. TABLO 11: 61- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı

Baba ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 1,6 2,0 2,2 2,3 Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 60,2 7,2 7,5 7,8 En Az Bir Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden 16,55 o 150 140 13,5 Oluşan Hanehalkı Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kişiden 2,2 3,0 2,8 3, 2 Oluşan Hanehalkı Kaynak: TUİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2016-2022 Boşanan çiftlerin sayısı 2020 yılında 136.570 iken 2021 yılında 174.085 olmuştur. Bin nüfus başına düşen boşanma sayısını ifade eden kaba boşanma hızı 2021 yılında binde 0,45 artarak binde 2,07 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında ailelerin eğitim, hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına, sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlayan Aile Eğitim Programı (AEP) kapsamında Eylül ayı itibarıyla 505.196 kişiye, Evlilik Öncesi Eğitimleri kapsamında 87.842 kişiye, Aile Danışmanlığı ve Boşanma Süreci Danışmanlığı kapsamında 6.824 kişiye, Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitimleri kapsamında 10.147 kişiye ulaşılmıştır. Aile danışmanlığı hizmetinde koordinasyonun daha iyi sağlanabilmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı il müdürlükleri ile Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri müdürlüklerinin birlikte yürüttüğü çalışmalar devam etmektedir. Kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi amacıyla hizmet içi eğitimler verilmeye devam etmektedir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde Afet ve Acil Durumlarda Psikososyal Destek Eğitimi, Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı kapsamında eğiticilerin eğitimi ve Roman Strateji Belgesi için Etkili Bir İzleme, Değerlendirme ve Koordinasyon Mekanizması Kurulması Projesi kapsamında yerel düzeydeki personele eğitimler düzenlenmiştir. Türkiye'de Romanların yoğun olarak yaşadığı mahallelerdeki vatandaşların yaşam koşulları, sosyo-ekonomik durumları, aile yapıları, gelecek beklentilerini konu alan Bölgeler İtibarıyla Sosyal Durum ve Yaşam Koşulları Araştırmasının hazırlık çalışmaları yürütülmüştür. Aile haftası kapsamında 17/05/2022 tarihinde düzenlenen geniş katılımlı çalıştayda dijitalleşme sürecinde aile olmak, aile ve evlilik kurumunun korunmasında değerlerin rolü, aile kurumuna yönelik riskler ve aileyi güçlendirmeye yönelik koruyucu çalışmalar ile yaşlılık ve kuşaklararası iletişimde ailenin rolü olmak üzere dört konu ele alınmıştır. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yürütülmekte olan Kurumsal Çocuk Bakım Hizmetleri Yoluyla Kayıtlı Kadın İstihdamının Desteklenmesi Projesi kapsamında küçük çocuğu olan ve çocuk bakım sorumlulukları nedeniyle istihdamdan uzaklaşma riski bulunan kadınların kurumsal çocuk bakımı konusunda desteklenerek kayıtlı istihdama katılmaları, dönmeleri ya da istihdam piyasasında kalmaları için çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2020 yılı Ocak ayı itibarıyla yapılmış olan destek ödemelerinden 17.959 kadın faydalanmış olup proje kapsamında kurumsal çocuk bakımı alanında model önerileri geliştirilmiştir. İş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çalışmaların devamlılık, uygulanabilirlik esaslarına dayalı olarak sürdürülmesi ihtiyacı ise devam etmektedir. Aileye yönelik sosyal hizmet ve yardımlarda ailenin ihtiyaçlarını bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmek, bu ihtiyaçlara kapsamlı şekilde rehberlik ve danışmanlık hizmetleriyle cevap verebilmek amacıyla yürütülen Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında ulaşılan hane sayısı 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla geçen seneye göre yaklaşık iki kat artarak 1.009.877 olmuştur. Programın, sosyal yardım ihtiyacı olduğu belirlenen kişilerin yer aldığı Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemiyle entegrasyonu sağlanmıştır. Milli Eğitim Bakanlığı tarafından öğrenci ve velilerin sosyal uyum, akran zorbalığı, siber zorbalık ile sosyal ve duygusal beceriler konusunda farkındalığının artması amacıyla yürütülen Aile Çocuk Eğitim Programı kapsamında 44 ilde 200 okulda eğitimler düzenlenmiştir.

b) Amaç

Toplumsal yapının ve kalkınmanın sağlıklı bir şekilde sürdürülebilirliği için aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler |

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

| Aileye yönelik verilen hizmetlerin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi | amacıyla araştırma, eğitim ve danışmanlık faaliyetlerine devam edilecektir. (Kalkınma Planı | | p.593) | | Tedbir 593.1. Aile Eğitim | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile Eğitim Programı kapsamında Programı içerikleri ortaya Bakanlığı (S), Milli Eğitim | halk eğitimlerinin düzenlenmesi, | çıkan ihtiyaçlar Bakanlığı, Milli Savunma | yaygınlaştırılması ve izlenmesi, eğitici | doğrultusunda yeniden Bakanlığı, Üniversiteler, | eğitimlerinin gerçekleştirilmesi | düzenlenecek, yeni modül | Yerel Yönetimler çalışmaları yapılacaktır. ve eğitim setleri kullanılarak aile eğitimleri gerçekleştirilecek, | formatör ve eğitici sayıları | artırılacaktır. | Tedbir 593.3. Yurt Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. 2022 Yılı Türkiye Cumhuriyeti ve dışında yaşayan Bakanlığı (S) Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti İşbirliği vatandaşlarımıza yönelik Çerçeve Belgesi Eylem Planı modüler aile eğitim kapsamında Aile Eğitim Programı programları KKTC'ye uyarlanarak eğitim modülü | uygulanacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 593.6. Evliliklerin | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile danışmanlığı hizmetlerinin artmasını ve devamlılığını Bakanlığı (5), Adalet yaygınlaştırılması, izlenmesi ve hizmet teşvik edici eğitimler ve Bakanlığı, Milli Eğitim standartlarının geliştirilmesi çalışmaları | danışmanlık hizmetleri Bakanlığı, Milli Savunma | gerçekleştirilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Bakanlığı, Üniversiteler, (| 2. Evlilik Öncesi Eğitimleri | Yerel Yönetimler yaygınlaştırılacak ve izlenecektir. Tedbir 593.7. Göç, afet Aile ve Sosyal Hizmetler ( 1. Afet/acil durum hallerinde ve acil durumlarda birey, Bakanlığı (5) uygulanacak psikososyal destek aile ve topluma yönelik İ hizmetlerine ilişkin 500 personele | psikososyal destek psikososyal destek eğitimi verilecektir. hizmetleri koordineli ve etkin bir şekilde sunulacak ve hizmet sunum | kapasitesi geliştirilecektir. | Tedbir 593.8. Dinamik Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kuşaklararası iletişim modülü | ve genç nüfus yapısının Bakanlığı (S) hazırlığı tamamlanarak eğitimlere korunmasına katkı başlanacaktır. sağlayacak programlar i geliştirilecek, geniş ve büyük aile modelleri özendirilecek ve | güz lendirilecektir.. N kuşaklararası dayanışma | Milli ve manevi değerlerimiz ile sağlıklı nesillerin devamını ve aile kurumunu tehdit | toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.595) eden yönelimleri özendirecek tüm faaliyetlere karşı mücadele edilecek ve bu alanda İ Tedbir 595,1. Aile Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Milli ve manevi değerlerimiz ile kurumunun korunması ve Bakanlığı (S) sağlıklı nesillerin devamını ve aile nesillerin milli ve manevi kurumunu tehdit eden yönelimleri değerler ile yetişmesini özendirecek tüm faaliyetlere karşı sağlamak amacıyla alınacak önlemlere ilişkin yılın ilk toplumsal farkındalığı yarısında bir eylem planı artıran çalışmalar hazırlanacaktır. | yapılacaktır. | Aile içi şiddetin, ihmal ve istismarın önlenmesine yönelik koruyucu, önleyici Tedi 597. etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.597) N Tedbir 597.1. Aile içi Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kadına yönelik şiddetle mücadele | şiddeti doğuran ve Bakanlığı (S), Milli Eğitim | farkındalık çalışmaları kapsamında pekiştiren olumsuz tutum Bakanlığı ebeveynlere ve erken çocukluk i ve davranışların ortadan döneminden itibaren çocuklara yönelik kaldırılması için toplumsal | bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir. | bilinç düzeyinin erken çocukluk döneminden | başlayarak yükseltilmesine | yönelik olarak örgün ve I yaygın eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.

d) Hedefler

| Performans Göstergeleri | Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Aile Eğitim Programı Katılımcı Sayısı Kişi 352 122 505 196 500 000 Evlilik Öncesi Eğitim Katılımcı Sayısı Kişi 42 595 87 842 150 000 Aile Danışmanlığı Kapsamında Hizmet Sunulan | Ne Başvuru Sayısi Kişi 6 325 6 824 8 000 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) 1 Ocak- 21 Eylül 2022 tarihleri arası verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

2.3.5. Kadın

a) Mevcut Durum

Kadınların ekonomik ve sosyal açıdan güçlenmesi, ülkelerin kalkınmasına olumlu etkisinin yanında gelecek nesillerin sağlıklı bir şekilde yetiştirilmesi ile ailenin ve toplumsal yapının sağlam temeller üzerinde yükselmesi ve kuvvetlenmesine katkıda bulunması açısından büyük öneme sahiptir. Bu bağlamda gerek küresel düzeyde gerekse ülkemizde kadının güçlenmesi, temel hak ve fırsatlardan eşit şekilde yararlanması çalışmalarına öncelik verilmektedir. Ülkemizde, 2021 yılında, kadın nüfusu 42.252.172 kişi, erkek nüfusu 42.428.101 kişi olmuştur. Bu çerçevede, toplam nüfusun yüzde 49,9'unu kadınlar, yüzde 50,1'ini ise erkekler oluşturmuştur. 2017-2019 döneminde erkekler için doğuşta beklenen yaşam süresi 75,9 yıl, kadınlarda ise 81,3 yıldır. Genel olarak kadınlar erkeklerden daha uzun süre yaşamakta olup, bu durum yaşlanmaya ve yaşlılara yönelik politika geliştirme ve hizmet sunumunda ayırt edici bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Kadınların istihdam piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmekle birlikte, halen kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür. Pandemi süreci de bu alandaki sorunu daha belirgin hale getirmiştir. 2021 yılında kadın istihdam oranı yüzde 28, erkek istihdam oranı yüzde 62,8, kadın işsizlik oranı yüzde 14,7, erkek işsizlik oranı ise yüzde 10,7 olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı dönemde kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 32,8, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 70,3 olmuştur. Kadınların işteki durumlarına bakıldığında, 2021 yılı sonu itibarıyla işveren ve kendi hesabına çalışan kadın oranı yüzde 16,4'tür. Aynı oran erkekler için yüzde 83,6 olarak gerçekleşmiştir. Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımı açısından kritik öneme sahiptir. Bu kapsamda, kadınların kayıtlı iş imkânlarına erişiminin sağlanması ve bunu sağlamak üzere iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik projeler ve çalışmalar sürdürülmekle birlikte, kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdamını artırmak üzere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlık ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerleri kapsamında 2022 yılının ilk 6 ayında 75.094 kişiye ulaşılmıştır. Ayrıca, yürütülen çeşitli programlar kapsamında kadın girişimciliğinin de desteklenmesine devam edilmektedir. Kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi, sürdürülebilirliklerinin sağlanması, kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi ve görünürlüklerinin artırılması hedefine yönelik olarak Tarım ve Orman Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı işbirliğinde 2018'de imzalanan Kadın Kooperatiflerinin Güçlendirilmesi İşbirliği Protokolü 12 Temmuz 2021 tarihinde iki yıl süreyle yenilenmiştir. Ayrıca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca yürütülen Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi kapsamında 2022 yılında mevcut durum ve ihtiyaç analizi ile eğitim çalışmaları sürdürülmüştür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yürütülen, kadın erkek fırsat eşitliği ve geleceğin iyi işleri odağında istihdam ve istihdam edilebilirliğin desteklenmesi ile Bakanlığın politika yapma ve uygulama kapasitesinin geliştirilmesini amaçlayan AB projesinin eğitim ve araştırma çalışmalarına 2022 yılında devam edilmiştir. 2021 yılı verilerine göre kadınların yüzde 22,7'si tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Tarımda çalışan kadınların yüzde 78,7'si ücretsiz aile işçisidir. Bu çerçevede, çiftçi kadınların ücretsiz aile işçisi konumundan çıkarılması ve güçlendirilmesi önem arz etmektedir. Bu amaçla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir. Ayrıca Bakanlıkça yürütülen Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi ile kadın çiftçilere yönelik il özel projeleri ile kadın çiftçilerin istihdam edilebilirlikleri, girişimcilik kapasitelerinin artırılması ve bölgesel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Söz konusu proje kapsamında proje konularına göre farklılaştırılmış eğitimler verilmekte, Kadın Çiftçiler Tarımsal Yeniliklerle Buluşuyor Programı yürütülmektedir. Tüm bu çalışmalar kapsamında, 2022 yılının ilk 6 ayında toplam 1.130 kadın çiftçiye ulaşılmıştır. Endüstri 4.0 ve dünyada yeni gelişen meslek alanları göz önünde bulundurularak, kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik, matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi için çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ancak, bu alandaki politika ve çalışmaların önceliklendirilmesi, sürdürülmesi ve yaygınlaştırılması önem arz etmektedir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı işbirliğinde, Ne Eğitimde Ne İstihdamda Olan (NEET) Kadınlar Projesine 3 Aralık 2021 tarihinde başlanmış olup, projenin üç yıl sürmesi öngörülmektedir. Projenin amacı, NEET grubundaki genç kadınların sorunlarının belirlenmesi ve ihtiyaçlarının karşılanması için mekanizmalar oluşturmak ve bu sorun ve ihtiyaçları daha görünür hale getirmektir. Kadına yönelik şiddetle mücadele alanında önemli bir gelişme olan, 5 ana hedef, 28 strateji ve 227 faaliyetten oluşan, Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı (2021-2025) uygulanmaktır. Bununla birlikte, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, Önleme, Müdahale ve Politika Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve Covid-19 Salgınının Etkileri Araştırma Projesi 2022 yılında tamamlanmıştır. Ayrıca, 2008 ve 2014 yıllarında yürütülen Türkiye'de Kadına Yönelik Aile İçi Şiddet Araştırmasını güncellemek üzere, araştırmanın saha çalışmalarına 2023 yılında başlanması planlanmaktadır. Öte yandan, kadınlara yönelik şiddetle etkin ve bütüncül bir şekilde mücadele amacıyla, Kadınlara Şiddet Uygulayanlara Yönelik Çok Yönlü Sosyal Hizmet Müdahalesini İçeren Bir Modelin Oluşturulması Projesine Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca 2022 yılında başlanmış olup proje kapsamında şiddet faillerine yönelik bir sosyal hizmet modeli oluşturulması hedeflenmektedir. Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunması, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına, şiddet mağduru kadınların ve beraberindeki çocuklarının güvenlik riskleri ve ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle devam edilmektedir. TABLO II: 62- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı Yararlanan Kişi Sayısı Kadın Kadın 2022 Kuruluş Konukevi| Konukevi 2020 (01 Ocak-31 Türü Ağustos) Sayısı |Kapasitesi Kadın | Çocuk |/Toplam| Kadın | Çocuk Toplam) Kadın | Çocuk | Toplam | Aile ve Sosyal Hizmetler 112 2779 33467 19668 53135 58811 25246 84057 27419 19081 (46500 Bakanlığı Belediye 33 735 1805 O86i 2666 2285 1149 3434 4387 2487 o 6874 STK 1 0 6 1 » 9 31 o 0 0 Göç Idaresi 3 9 4 9 2 4 24 73 o 0 0 Başkanlığı Toplam 149 3624 35331 20551 55882 61167 26428 87595 31806 21568 53374 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı TABLO II: 63- Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden Hizmet Alanların Sayısı ŞÖNİM

Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) 1 Ocak- 31 Ağustos 2022 tarihleri arası verisidir.

Kadın erkek fırsat eşitliği perspektifinin ulusal ve yerel düzeyde politika oluşturma ve bütçeleme süreçlerinin tüm aşamalarına sistematik ve sürdürülebilir entegrasyonu ile Türkiye'de kadınların güçlenmesine ve kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanmasına katkı sunulması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Türkiye'de Kadın Erkek Fırsat Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi başlatılmıştır. Proje ile merkezi ve yerel yönetimlerde kadın erkek firsat eşitliğine duyarlı bütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak, firsat ve imkânlara erişimini gözeten plan ve programlar geliştirilme kapasitelerinin artırılması ve denetim ve izlenebilirlik altyapısının güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Bu kapsamda, 2022 yılında temel stratejik politika belgelerinin gözden geçirilmesi çalışması ile kamu görevlilerine yönelik teknik eğitim programları ve derinlemesine eğitim programları tamamlanmış olup, 456 kamu görevlisinin kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bütçeleme konusunda bilgi düzeyleri artırılmıştır. Pilot belediyelerin personeline yönelik teknik eğitim programları ile iyi uygulama örnekleri için çalışma ziyaretlerinin de yıl sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır.

b) Amaç

Kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığı önlemek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, fırsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını ve güçlenmelerini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu / işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Haklar konusunda kadın-erkek fırsat eşitliğini güçlendirecek şekilde kadınların ekonomik, sosyal, kültürel hayata ve karar alma mekanizmalarının her düzeyine aktif katılımı özellikle yerelden başlayarak teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.600) Tedbir 600.1. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadının Güçlenmesi Farkındalık ekonomik ve sosyal hayatta | Bakanlığı (S), Milli Eğitim Çalışmaları kapsamında farklı güçlenmelerine yönelik Bakanlığı, Tarım ve Orman hedef gruplarına yönelik, kadın araştırmalar yapılacak, Bakanlığı, AB Başkanlığı, erkek fırsat eşitliği, finansal projeler yürütülecek, IŞKUR, KOSGEB, YOK, okuryazarlık ve kadının eğitimler verilecektir. Üniversiteler, Türkiye güçlenmesi konularında Belediyeler Birliği, Meslek farkındalık ve bilinç artırıcı Kuruluşları, STK'lar, | çalışmalar yürütülecektir. Uluslararası Kuruluşlar, Özel | 2. Türkiye'de Kadın Erkek Fırsat Sektör Kuruluşları Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi kapsamında uygulamaya yönelik bir Politika Belgesi hazırlanacak, ayrıca merkezi ve yerel düzeyde kamu kurumlarının, belediyelerin ve sivil toplum kuruluşlarının uygulama ve izleme kapasiteleri geliştirilecektir. 3. Geleceğini Kuran Genç Kadınlar Projesi kapsamında, pilot illerdeki ne eğitimde ne istihdamda yer alan kadınlara yönelik eğitimler ve mentörlük verilecektir. Tedbir 600.4. Kadınların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. e-Ticaret alanında faaliyet internet sitesi, portal, (5), Meslek Kuruluşları, göstermek isteyen kadın aplikasyon gibi dijital STK'lar, Özel Sektör girişimcilere yönelik girişimcilik ortamlardaki ekonomik Kuruluşları eğitimi çevrimiçi olarak verilmeye faaliyetlerinin geliştirilmesini devam edecektir. hedefleyen mekanizmalar 2. e-Ticaret faaliyetlerinin oluşturulacak ve kadın desteklendiği Geleneksel Girişimci girişimcilerin e-ticarette Destek Programının güçlenmelerini sağlamaya uygulanmasına devam edilecektir. yönelik eğitim programları 3. e-Ticaret faaliyet alanında ve seminerler işletmesini kuran kadın düzenlenecektir. girişimcilere her bir performans döneminde 5.000 TL'lik destek sağlanacaktır.

yaygınlaştırılacak ve gerekli | Belediyeler Birliği, Meslek çalışan kurumlara yönelik hukuki düzenlemeler Kuruluşları, STK'lar, Özel kurumsal kapasite geliştirme yapılmak suretiyle kadınların | Sektör Kuruluşları çalışmaları, kamuoyuna yönelik kooperatif kurmaları farkındalık artırma çalışmaları, kolaylaştırılacaktır. bilimsel ve teknik çalışmalar ile koordinasyon ve işbirliği faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 600.6. Kadının Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. Kadınların işgücüne uyumunu ekonomik yaşama etkin Bakanlığı (S), YÖK, İlgili ve istihdam edilebilirliğini katılımının artırılması Kamu Kurum ve Kuruluşları, artırmaya yönelik olarak aktif konusunda illerin farklı Meslek Kuruluşları, işgücü piyasası programları kapsamında mesleki eğitim işgücü ihtiyaçları göz Sendikalar, Özel Sektör kursları ve işbaşı eğitim önünde bulundurularak, Kuruluşları eğitim, staj, İşbaşı eğitimi programları düzenlenecektir. gibi uygulamaların etkin olarak devam etmesi sağlanacaktır. Tedbir 600.8. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadınların kamuda yönetim ve kamuda yönetim ve karar Bakanlığı (S), İlgili Kamu karar organlarında daha fazla yer almalarının sağlanması organlarında daha fazla Kurum ve Kuruluşları, oranda yer almalarını STK'lar kapsamında kamu personeline sağlayamaya yönelik yönelik farkındalık ve bilinç artırıcı farkındalık artırılacak, çalışmalar yürütülecektir. yönlendirici ve teşvik edici yöntemler geliştirilecektir. Kadına yönelik şiddetin, erken yaşta zorla evliliklerin ve her türlü istismarın önlenmesine yönelik, toplumsal farkındalık yaratma çalışmaları hızlandırılacak, koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkinliği ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.602)

Yönetimler, STK'lar, uygulanacaktır.

Uluslararası Kuruluşlar 2. Kadın konukevlerinden hizmet alan şiddet mağduru kadınlara yönelik farkındalık ve bilgilendirme eğitimleri verilecektir. 3. 2008 ve 2014 yıllarında gerçekleştirilen araştırmaların tekrarı niteliğindeki 2024 Türkiye'de Kadına Yönelik Aile İçi Şiddet Araştırması'nın etüt ve proje çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 602.2. Kadına Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadına Yönelik Şiddetle yönelik şiddet, erken yaşta Bakanlığı (5), İlgili Kamu Mücadeleye İlişkin Kurumsal ve zorla evliliklerin Kurum ve Kuruluşları, Yerel Kapasitenin ve Toplumsal önlenmesi amacıyla tüm Yönetimler Farkındalığın İletişim Boyutuyla kamu kurum ve kuruluş Artırılması Projesi hayata personeli dâhil olmak üzere geçirilecektir. farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalık artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadınlara Şiddet Uygulayanlara yönelik şiddetle mücadelede | Bakanlığı (S), Adalet Yönelik Çok Yönlü Sosyal Hizmet şiddet mağduruna ve şiddet | Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Müdahalesini İçeren Bir Modelin uygulayana yönelik hizmet Çalışma ve Sosyal Güvenlik Oluşturulması Projesi hayata sunan kurum ve kuruluşların | Bakanlığı, Milli Eğitim geçirilecektir. kapasiteleri ve kurumlar Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı arası koordinasyon artırılacaktır. Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603) Tedbir 603.1. Ülke Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kanserden korunma genelinde kanser tarama konusunda, çeşitli medya programına uygun hedef kanalları üzerinden kadınlara gruptaki kadınların yönelik farkındalık çalışmaları programa katılımlarının yapılacaktır. artırılması için farkındalık alışmaları yapılacaktır. Tedbir 603.2. Kadınlarda Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kadınlarda sağlık sağlık okuryazarlığının okuryazarlığının artırılmasına geliştirilmesi amacıyla yönelik olarak farklı medya farkındalık çalışmaları kanalları için görsel içerikler gerçekleştirilecektir. hazırlanacak ve paylaşılması sağlanacaktır. Medyada kadın temsili iyileştirilecek ve kadınların medya okuryazarlığının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.604 Tedbir 604.3. Medya RTÜK (S), Aile ve Sosyal 1. RTÜK personeline yönelik alanında düzenleyici veya Hizmetler Bakanlığı, Kültür medyada kadın temsili konusunda denetleyici kamu kuruluş ve Turizm Bakanlığı farkındalık eğitimi verilecektir. personeline yönelik medyada kadın temsili konusunda farkındalık eğitim programları düzenlenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) 2023(2)

Kaynak: TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Orta Öğretim Programının performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kadının Güçlenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.6. Çocuk

a) Mevcut Durum

Güçlü toplumun sürdürülebilirliğinin önemli bir unsuru olan çocuklar, ülkemizin kalkınma hızı, gelişmişlik seviyesi ve uluslararası konumu bakımından geleceğimizin teminatıdır. 2021 yıl sonu itibarıyla, ülkemiz nüfusunun 22.738.300'ünü (yüzde 26,9) 0-17 yaş grubundaki çocuklar oluşturmaktadır. AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18,2'yle karşılaştırıldığında ülkemiz, çocuk nüfus oranının en yüksek olduğu ülke konumundadır. Çocukların iyilik halini geliştirmek, eğitim, sağlık, gelişim ve katılım haklarından yararlanabilmelerini temin etmek ve evrensel, insani ve ahlaki değerlere sahip, mutlu, kendine güvenen ve potansiyellerini gerçekleştirebilen bireyler olarak yetişmelerini sağlamak üzere politika ve hizmetler çocukların üstün yararı çerçevesinde önceliklendirilmektedir. Çocukların sağlık, beslenme, bakım, sosyal koruma ve eğitim gibi alanlarda çok boyutlu gelişimlerine odaklanan erken dönem çocukluk gelişimi konusunda ülkemizde mevcut programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürmektedir. Bu çerçevede sektörler arası ve çok boyutlu çalışmaları güçlendirmek ve koordinasyonu sağlamak amacıyla Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından Ulusal Erken Çocukluk Strateji Belgesi hazırlık çalışmaları başlatılmıştır. Diğer yandan çocukların sağlıklı gelişiminde önem taşıyan okul ve okul sonrası sanatsal, sportif ve kültürel etkinlikler için mekânların ve uygulamaların artırılması gibi konularda politikaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Çocuklara yönelik hizmetleri ve çocukların ihtiyaçlarını bütünsel olarak ele alan politikaları destekleyecek verilerin elde edilmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve TUİK tarafından Çocuk Araştırmasının saha çalışmalarına başlanmıştır. Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılması, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici hizmetlerin yaygınlaştırılması ve okullarda sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla faaliyet gösteren Mobil Çocuk Sosyal Hizmet Birimleri tarafından Ağustos 2022 itibarıyla risk grubunda olduğu değerlendirilen 40.177 çocuğa yönelik hizmet sunularak gerekli görülen koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alınmıştır. Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındalıklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimler sürdürülmüştür. Çocuklar için gelişim açısından farklı fırsat ve imkânlar sunan dijital araç ve ortamların önemi pandemiyle birlikte daha da artmıştır. Çocukların bilgi teknolojilerine ve çevrimiçi eğitim fırsatlarına erişiminde ve kullanımındaki sınırlılıklar, uygun olmayan ev ortamları gibi sorunlar çocuklar arasındaki eşitsizliklerin kalıcı olarak derinleşmesi riskini taşımaktadır. Diğer yandan gerek çocukların yaşlarına uygun olmayan içeriklere maruz kalması gerekse kendi kişisel bilgilerini bilinçsiz bir şekilde paylaşmaları çocuklar açısından siber zorbalık ve istismar başta olmak üzere çeşitli riskleri ortaya çıkarmaktadır. 2021 yılı Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 6-15 yaş grubundaki çocukların internet kullanım oranı yüzde 82,7'dir. İnternet kullanım amaçları arasında yüzde 86,2'yle çevrimiçi derse katılma ilk sırada yer alırken çocuklar günde yaklaşık üç saat sosyal medyada vakit geçirmiştir. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubunun çocukların dijital ve görsel medyada karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve zararlı olan içeriklerin kaldırılmasına yönelik çalışmaları kapsamında Ağustos 2022 itibarıyla 1.550 içeriğe müdahale edilmiştir. Aynı kapsamda, özel kreş ve gündüz bakımevi çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere, bilişim teknolojilerinin çocuklar için fırsatları ve riskleri ile çocukları bu risklerden korumak için dikkat edilmesi gereken konulara ilişkin eğitimlere devam edilmektedir. Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, ohizmet (standartlarının (oluşturulmasına, bakım (hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ağustos 2022 itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.449 yatılı kuruluşta 13.883 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Haklarında korunma veya bakım tedbir kararı bulunan 0-18 yaş arası çocuklar ile korunma veya bakım tedbir kararı devam eden 18 yaş üzeri gençlere verilen hizmetlere ve bakım kuruluşlarına yönelik olarak Çocuk Koruma Hizmetleri Planlama ve Çocuk Bakım Kuruluşlarının Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik 06/09/2022 tarihli ve 31945 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Diğer yandan çocuğun velayet hakkına sahip olmayan ebeveyniyle kişisel ilişki kurması süreçlerinde sorun yaşanması durumunda çocuğun ikincil örselenmesinin ve mağduriyetinin önlenmesi için yasal düzenlemeler yapılmıştır. Bu çerçevede, 30/11/2021 tarihli ve 31675 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan mevzuat değişikliği ile çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilamların yerine getirilmesine yönelik iş ve işlemlerin çocuğun üstün yararı gözetilerek 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümlerine göre gerçekleştirilmesi sağlanmıştır. Söz konusu süreçlere dair görev, yetki ve sorumluluklar ile buna ilişkin usul ve esaslar ise 04/08/2022 tarihli ve 31913 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelikle belirlenmiştir. 2022 yılında aile odaklı hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânı kalmamış ama evlat edinilme koşullarını taşıyan 325 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. Ağustos 2022 itibarıyla aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 8.746 çocuk 7.248 koruyucu aile yanında yaşamaktadır. Gelir seviyesi düşük ailelere yönelik olarak çocukların öz aile veya yakınları yanında daha iyi koşullarda yetişmelerini sağlamak amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetlerinden Ağustos 2022 itibarıyla 145.783 çocuk yararlanmaktadır. 2022 yılı için SED hizmeti kapsamında ödenen aylık destek miktarı ortalama 2.337 TL olup Ağustos 2022 itibarıyla yapılan ödeme tutarı toplam 2.082.897.098 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında Ağustos 2022 itibarıyla toplam 31.185 çocuğa ulaşılmış; ailelerde farkındalık oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İŞKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarını sürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır. Maddi imkânları kısıtlı olan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya, yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. Eylül 2022 itibarıyla Şartlı Sağlık Yardımından 778.784 anne ve 1.230.012 çocuk, Şartlı Eğitim Yardımından ise 2.438.865 çocuk yararlanmıştır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda Ağustos 2022 itibarıyla 2.733 çocuk özel kreş ve gündüz bakımevi ile çocuk kulüplerince sunulan ücretsiz bakım hizmetinden yararlanmıştır. Diğer yandan çocuk koruma mobil ekipleri aracılığıyla kırsal bölgelerdeki çocukların koruyucu ve önleyici hizmetlere erişimini artırmaya ve fırsat eşitliği sağlamaya yönelik yürütülen çalışmalar çerçevesinde kırsal bölgelerdeki çocukların psikososyal ve akademik gelişimlerinin desteklenmesi amacıyla ilkokul ve ortaokula devam eden çocuklar için Eğitim ve Gelişim Destek Paketleri dağıtımı gerçekleştirilmiştir. En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılması ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çalışma yürütülmesi amacıyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programı kapsamındaki çalışmalar devam etmektedir. Bu bağlamda sorumlu ve ilgili kuruluşların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi, mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ve telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları yürütülmektedir. Sokaktaki çocukların ve ailelerinin sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirilmesi, psikososyal destek ve bilinçlendirme hizmetlerinden yararlandırılması yönünde çalışmalar 356 mobil ekip tarafından yürütülmektedir. Ağustos 2022 itibarıyla sokakta risk altında bulunan 36.289 çocuğa ve 17.489 aileye yönelik müdahale gerçekleştirilmiştir. Yapılan müdahaleler çerçevesinde 665 çocuk kurum bakımına alınmış, 10.873 çocuğa SED veya sosyal yardım yapılmış, 7.132 çocuğa eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbiri uygulanmış, 17.489 aileye ise rehberlik hizmeti sunulmuştur. Çocuk yaşta ve zorla evliliklere yönelik çalışmaların pandemi kaynaklı riskler ve çocukların yoksulluk, göçmen olma gibi özel durumları da dikkate alınarak geliştirilmesi gerekmektedir. Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda çocuk mahkemelerinin fiziki koşullarının çocuk adalet sisteminin amacına uygun hale getirilmesini ve çocuklara yönelik tüm adli işlemlerin çocuk dostu şekilde tek bir merkezde gerçekleştirilmesini sağlamak üzere Çocuk Adalet Merkezi pilot uygulaması başlatılmıştır. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin sayısı Ekim 2022 itibarıyla 161'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen mağdur, tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Ekim 2022 itibarıyla 152'ye çıkmıştır. Ülkemizde yaklaşık 1,8 milyon geçici koruma statüsünde çocuk bulunmaktadır. Uluslararası ve geçici koruma altındaki çocuklara yönelik yürütülmekte olan Sosyal Uyum Programı kapsamında yüz yüze ve çevrimiçi sosyo-kültürel etkinlikler yoluyla Ağustos 2022 itibarıyla ülke genelinde 273.652 çocuğa ulaşılmıştır. Suriyeli ve diğer mülteci çocuklara yönelik Şartlı Eğitim Yardımı Programı kapsamında Eylül 2022 itibarıyla 625.901 çocuğa destek sağlanmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.

b) Amaç

Çocukların üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması ve firsat eşitsizliğinin azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu;/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Erken dönem çocuk bakım, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı .606 Tedbir 606.1. Doğum Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. 81 İl Müdürlükleri ve SHM'ler öncesinden başlamak üzere | Bakanlığı (S) aracılığı ile sağlıklı çocuk gelişimi ve anne baba eğitimleri olumlu ebeveynlik becerileri üzerine artırılacaktır. eğitimler verilecektir. Tedbir 606.2. Anne Sağlık Bakanlığı (S), Aile | 1. Erken çocukluk dönemine yönelik babalara yönelik olarak ve Sosyal Hizmetler beslenme, büyüme, gelişme çocukların yaş ve gelişme Bakanlığı, Milli Eğitim konularında içerik hazırlanarak düzeylerine uygun beslenme, | Bakanlığı sagligim.gov.tr adresinde büyüme, eğitim ve oyun paylaşılacaktır. içerikli materyaller geliştirilecektir. Tedbir 606.3. Erken Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Özel Kreş ve Gündüz Bakımevleri çocukluk dönemi bakım ve Bakanlığı (S), ile Özel Çocuk Kulüplerinin Kuruluş ve eğitim hizmeti veren İlgili Kamu Kurum ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik kurumlar açısından ortak bir | Kuruluşları, Yerel doğrultusunda yürütülen iş ve düzenleme yapılacak, bu Yönetimler, işlemlerde iller arası uygulama kurumların açılmasına ve STK'lar farklılıklarının giderilebilmesi ve ilgili faaliyet göstermesine yönelik STK'lar tarafından iletilen ihtiyaç ve kriterler hizmet çeşitliliğine taleplerinin değerlendirilmesi imkân tanıyacak şekilde amacıyla yönetmelik yenilenecektir. belirlenecektir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607) Tedbir 607.1. Çocukların Kültür ve Turizm 1. Yerel yönetimlerin ve sivil toplum sportif, sanatsal, kültürel ve | Bakanlığı (S), İlgili Kamu | kuruluşlarının çocukların sanatsal ve bilimsel aktivitelere Kurum ve Kuruluşları, kültürel aktivitelere yönelmesini yönelmesini özendirmeye Yerel Yönetimler, özendirmeye yönelik projelerine yönelik uygulamalar Üniversiteler, STK'lar destek verilecektir. geliştirilecektir. Gençlik ve Spor 2. Farklı sosyokültürel arka plana Bakanlığı (S), İlgili Kamu | sahip çocuk ve gençlerin spor yoluyla Kurum ve Kuruluşları, bir araya getirilerek, toplumda farklı Yerel Yönetimler, kültürler arasında karşılıklı saygı ve Üniversiteler, STK'lar güven ortamının oluşturulmasına katkı sağlanması ve birlikte yaşama kültürünün geliştirilmesi amacıyla projeler gerçekleştirilecektir. Tedbir 607.3. Gençlik Gençlik ve Spor 1. Çocukların gençlik merkezlerindeki Bakanlığı (S), Milli Eğitim merkezlerinin çocuklara da spor, atölye ve kulüp faaliyetlerinden Bakanlığı, YÖK, yararlanmasına yönelik imkânlar hizmet verebilmesine ve Üniversiteler çocukların bu merkezlere geliştirilecektir. erişimlerinin kolaylaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609) Tedbir 609.1. Çocuk işçiliği | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliği ile mücadele alanında ile mücadele alanında Güvenlik Bakanlığı (S), konferans, panel ve seminerler toplumsal bilinç Aile ve Sosyal Hizmetler | gerçekleştirilecek, Dünya Çocuk geliştirilecektir. Bakanlığı, Milli Eğitim İşçiliği ile Mücadele Günü Bakanlığı, İlgili Kamu kapsamında farkındalık artırmaya Kurum ve Kuruluşları, yönelik etkinlikler düzenlenecektir. Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar | Tedbir 609.2. Çocuk İşçiliği | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliği ile mücadele ile Mücadele Birimleri 81 ilde | Güvenlik Bakanlığı (S), birimlerinin kurumsal kapasitesini yaygınlaştırılacak, yerelde Aile ve Sosyal Hizmetler | geliştirmeye yönelik eğitimler çocuk işçiliği ile mücadele Bakanlığı, Milli Eğitim verilecek, merkez-yerel işbirliğini alanında çalışan ilgili kurum Bakanlığı, İlgili Kamu güçlendirmeye yönelik çalışmalar ve kuruluşlarla işbirliği ve Kurum ve Kuruluşları, yürütülecektir. koordinasyonun geliştirilmesi | Yerel Yönetimler, 2. Çocuk Koruma Mobil Ekiplerinin için daha etkin hale Üniversiteler, STK'lar sayısı ve niteliği artırılacaktır. etirilecektir. Tedbir 609.4. Mevsimlik Çalışma ve Sosyal 1. Mevsimlik Tarım İşçileri Bilgi gezici tarımda çalışan Güvenlik Bakanlığı (S), Sistemi'nin (e-METİP) kurumlar arası ailelerin çocuklarının Aile ve Sosyal Hizmetler | entegrasyon alt yapısının gelişimlerine katkı Bakanlığı, Milli Eğitim geliştirilmesine devam edilecektir. sağlayacak faaliyetler düzenli | Bakanlığı, İlgili Kamu 2. 50.000 mevsimlik tarım işçisi ve sürekli hale getirilecek ve | Kurum ve Kuruluşları, ailenin çocuklarına yönelik eğitime çocukların bu imkânlara Yerel Yönetimler, yönlendirme, yaz okulu faaliyetleri, erişimi artırılacaktır. Üniversiteler, STK'lar sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler ile sağlık ve diğer kamu hizmetlerinin sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecekür. Çocuk adalet sistemi önleyici, onarıcı ve geliştirici mekanizmalar doğrultusunda risk takibini içeren bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.610) Tedbir 610.3. Çocuk adalet | Adalet Bakanlığı (S), 1. Uzlaştırma kapsamındaki suçlara sistemi onarıcı adalet İlgili Kamu Kurum ve yönelik üç pilot adliyede uzlaştırma yaklaşımıyla yeniden Kuruluşları, STK'lar uygulamasına geçilecektir. yapılandırılacak, çocuklara 2. Türkiye genelinde 1.000 özgü uzlaştırma usulleri uzlaştırmacıya uzman uzlaştırmacı geliştirilecek, suça eğitimi verilecektir. sürüklenen çocuklar yönünden kamu davasının açılmasının ertelenmesi modeli oluşturulacak ve ilk derece yargılama ile kanun yolu incelemelerinin öncelikli olarak yapılması sağlanacaktır. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.1. Koruma Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Korunma ihtiyacı olan çocuklar altındaki çocukların aile Bakanlığı (S), Ilgili Kamu | öncelikli olarak aile odaklı hizmetlere odaklı hizmetlerden Kurum ve Kuruluşları, yönlendirilecek, koruyucu aile hizmet faydalanması artırılacak, Yerel Yönetimler, STK'lar | modelinin güçlendirilmesi çalışmaları koruyucu aile hizmet sürdürülecek ve yaygınlaşmasına modelinin güçlendirilmesi ve yönelik eğitim ve tanıtım faaliyetleri yaygınlaştırılmasına yönelik artırılacaktır. eğitim, bilinçlendirme ve tanıtım faaliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 612.2. Sosyal ve Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. SED hizmetinden yararlanan Ekonomik Destek Hizmetinin | Bakanlığı (S), Gençlik ve | ortaöğretim çağındaki çocuklara sosyal destek boyutu Spor Bakanlığı, Kültür ve | yönelik sosyal, kültürel, sportif, güçlendirilecektir. Turizm Bakanlığı, Milli bilişsel ve akademik faaliyetler Eğitim Bakanlığı, Sağlık (| yaygınlaştırılacaktır. Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psiko-sosyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.613 Tedbir 613.2. Erken Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuklara yönelik ihmal, istismar çocukluk döneminden Bakanlığı (S), Milli Eğitim | ve şiddet konularında farkındalık başlamak üzere çocuklara Bakanlığı, İlgili Kamu eğitim programı modülleri ihmal, istismar ve şiddet Kurum ve Kuruluşları, geliştirilecek ve yaygınlaştırılacaktır. konularında farkındalık STK'lar eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir. Tedbir 613.3. Çocuklarla Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocukların dijital risklerden çalışan profesyonellerin Bakanlığı (S), Milli Eğitim | korunması amacıyla çocuklara hizmet ihmal, istismar ve şiddeti Bakanlığı, Bilgi sunan personele yönelik olarak tespit etme ve gerekli Teknolojileri ve İletişim farkındalık çalışmaları, eğitim ve yönlendirmeyi yapma Kurumu Başkanlığı, bilinçlendirme faaliyetleri kapasitelerini artırmaya RTUK, İlgili Kamu Kurum | gerçekleştirilecektir. yönelik programlar ve Kuruluşları, STK'lar düzenlenecektir. Tedbir 613.5. Çocuk Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocuk koruma alanında hizmet Koruma İlk Müdahale ve Bakanlığı (S), STK'lar veren kuruluşlarda çalışan personele Değerlendirme Birimlerinin karar destek mekanizmalarının güçlendirilmesi ve güçlendirilmesine yönelik eğitim etkinliğinin artırılmasına verilerek personel niteliğinin yönelik çalışmalar artırılması sağlanacaktır. yürütülecektir. Tedbir 613.7. Adliyelerde Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli destek ve mağdur hizmetleri çocuklara nitelikli destek müdürlüklerinin Türkiye genelinde sunan adli destek ve mağdur yaygınlaştırılmasına devam hizmetleri müdürlükleri edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Çocukların ve ebeveynlerin ihtiyaçları doğrultusunda psiko-sosyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, riskli ve a-tipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler, izlenme ve yönlendirmeler yapılacak, çocuklar arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.614) Tedbir 614.3. Okullarda ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Sağlıklı, yeterli ve dengeli beslenme alışkanlığı kazandırmaya, sosyal hizmet merkezlerinde Gençlik ve Spor sağlık, beslenme, hukuk ve Bakanlığı, Sağlık gıda güvenliği ve kalitesi konularında sosyal medya okuryazarlığı Bakanlığı, Tarım ve farkındalığı artırmaya ve gıda Orman Bakanlığı, Türk becerilerini güçlendirecek hazırlanan ortamların iyileştirilmesini program ve faaliyetler Standartları Enstitüsü, sağlamaya yönelik faaliyetler ürütülecektir. Yerel Yönetimler, STK'lar | yürütülecektir. Çocukların, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap, sosyal medya gibi yayın içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.615) Tedbir 615.1. Çocukların Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Ailelere ve çocuklara rehberlik dijital risklerden, yazılı ve Bakanlığı (5), Gençlik ve | edilmesi amacıyla dijital bağımlılığın görsel medyanın Spor Bakanlığı, Kültür ve | önlenmesi konusunda çalışmalar zararlarından korunmasına Turizm Bakanlığı, Milli yapılacaktır. yönelik çalışmalar Eğitim Bakanlığı, Bilgi artırılacaktır. Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanlığı, RTUK, Yerel Yönetimler, STK'lar RTÜK (S), Aile ve Sosyal | 2. Medya okuryazarlığı kapsamında Hizmetler Bakanlığı, ilk ve orta dereceli okullarda eğitim Kültür ve Turizm gören öğrencilere yönelik farkındalık Bakanlığı, Milli Eğitim çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bakanlığı

oyun derecelendirme sistemi | Eğitim Bakanlığı, Bilgi yönleriyle incelenmesi, bu alanda oluşturulacaktır. Teknolojileri ve İletişim bilinç artırılması çalışmalarına devam Kurumu Başkanlığı, edilecektir. STK'lar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022 2023 (1)

5 Yaş Net Okullaşma Oranı (2) Yüzde 58,5 83,4 90,0

15-17 Yaş Grubunda İstihdam Oranı Yüzde 14,0 14,9 14,4

1) Program

(2) Gerçekleşme Tahmini. Bu. gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.7. Gençlik

a) Mevcut Durum

Toplumun araştıran, sorgulayan, yeniliğe ve gelişmeye açık, farklı bakış açılarıyla çözüm önerileri geliştirebilme yönünü temsil eden gençlerin, ülkenin gelecek tasarımı ve kalkınma vizyonuna katkı sunan, aile hayatı başta olmak üzere içinde bulunduğu toplumun değerlerine, meselelerine ve çevreye duyarlı, nitelikli ve sağlıklı bir biçimde yetişmesi önem arz etmektedir. Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2021 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,3'ünü (13 milyon genç) oluşturmaktadır. Bu genç nüfus ortalamasıyla ülkemiz dünya ortalamasının (yüzde 15,4) altındadır. Diğer yandan AB ortalaması yüzde 10,6 olup Türkiye'nin genç nüfus oranı AB ülkelerinin hepsinden daha yüksektir. Söz konusu demografik yapının ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik, teknolojinin doğru kullanımı, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun güçlendirilmesi ve bağımlılıkla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen grupların başında gelen gençler sağlık anlamında etkilenme riskleri düşük olsa da eğitim, işgücü piyasası, sosyal olumsuzluklar bağlamında orantısız bir yükü üstlenmişlerdir. Dünyada ve ülkemizde genç işsizliği önemli ölçüde artmış, eğitim ve iş temelli öğrenme büyük ölçüde kesintiye uğramış ve birçok genç finansal, mekânsal ve ruhsal sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Bu nedenle krizin uzun vadeli etkileri araştırılarak yaşanan sürecin kuşaklar arası eşitsizlikleri derinleştirmesini ve diğer potansiyel sorunları önlemeye yönelik çalışmalar yapılmasına öncelik verilmesi önem arz etmektedir. Fırsat eşitliğini sağlamada en önemli alanlardan olan eğitime katılım konusunda Türk Aile Yapısı Araştırması 2021 sonuçlarına göre 15-24 yaş grubundaki genç nüfus içinde eğitimine devam etmek istemesine rağmen (üniversite dahil) eğitimini yarıda bırakan gençlerin oranı yüzde 7,6 olmuştur. Genç erkeklerde bu oran yüzde 8,0 iken genç kadınlarda yüzde 7,1'dir. Eğitimini yarıda bırakan gençlerin eğitimini yarıda bırakma nedenleri incelendiğinde ilk sırayı yüzde 48,1'le ekonomik nedenler alırken, bunu yüzde 23,6'yla eğitimde başarısızlık ve yüzde 10,8/e ailenin izin vermemesi takip etmiştir. Eğitime devam edememe nedenleri dikkate alınarak özellikle ekonomik destek olmak üzere eğitim desteği ve ailelerin bilinçlendirmesi bağlamında bütüncül çalışmalar yapılması gereği öne çıkmaktadır. Gençlerin niteliklerini geliştirmek, staj imkânlarını artırmak, işgücü piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere Cumhurbaşkanlığı Insan Kaynakları Ofisi tarafından staj faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalışmalar yürütülmektedir. TÜİK verilerine göre 15-24 yaş aralığında, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin oranı 2020 yılında yüzde 28,3 iken 2021 yılında bu oran yüzde 24,7'ye gerilemiştir. Genç erkeklerde ne eğitimde ne istihdamda olanların oranı 2020 yılında yüzde 21,2 iken 2021 yılında yüzde 17,5, genç kadınlarda ise bu oran 2020 yılında yüzde 35,7 iken 2021 yılında yüzde 32,4 olmuştur. Bu alanda kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalışmalara devam edilmekte olup eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik mevcut durum ve politika dokümanı oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır. Ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin kapsamlı ve bütüncül işgücü piyasası destekleri ile istihdam edilebilirliklerinin ve işgücüne katılımlarının artırılması amacıyla Ne Eğitimde Ne İstihdamda Olan Gençler İçin İşgücü Piyasası Destek Programı (NEET Pro) Projesi 2022 yılı başında İŞKUR tarafından başlatılmıştır. 2024 yılında tamamlanması planlanan Projenin hibe bileşeninden 5.000 gencin yararlanması hedeflenmektedir. Özellikle pandemi döneminde eğitimde erişim, ulaşım gibi önemli sorunlar yaşanmakla beraber pandeminin olumsuz etiklerinden uzaklaştıkça eğitim alanında olumlu gelişmeler istatistiklerde görülmeye başlamıştır. Türkiye'de 2019-2020 öğretim yılında yüzde 43,4 olan yükseköğretim net okullaşma oranı, 2020-2021 öğretim yılında yüzde 44,4'e yükselmiştir. Cinsiyete göre incelendiğinde bu oranlar erkeklerde yüzde 40,6'dan yüzde 40,5'e gerilemişken kadınlarda yüzde 46,3'ten yüzde 48,5'e yükselmiştir. 2022 yılında ilk defa yayımlanan Eğitim-İşgücü Veri Tabanı çalışması sonuçları eğitimden istihdama geçiş süreci hakkında önemli veriler sunmaktadır. İdari kayıtların bütünleşik bir veri tabanında eşleştirilmesi ile kurulan çalışmayla 2011-2020 yıllarında Türkiye'de bir yükseköğretim programından lisans ve ön lisans düzeyinde mezun olan ve referans yılda Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'nde yer alan bireylerin kayıtlı istihdam oranları, mezuniyetleri sonrası ilk iş bulma süreleri ve aylık ortalama kazançları hesaplanmıştır. Lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı yüzde 71,1 olarak gerçekleşirken, bu oran ön lisans mezunlarında yüzde 63 olarak hesaplanmıştır. Lisans mezunlarında ortalama iş bulma süresi 13,6 ay olarak gerçekleşirken, bu süre ön lisans mezunları için 14,8 ay olarak hesaplanmıştır. Tlk iş bulma süresinin en kısa olduğu ilk beş eğitim ve öğretim alanı; ön lisans mezuniyet alanlarında hizmetler (12,5 ay), doğa bilimleri, matematik ve istatistik (12,7 ay), mühendislik, imalat ve inşaat (13,7 ay), sağlık ve refah (13,7 ay) ile eğitim (15 ay), lisans mezuniyet alanları göz önüne alındığında, sağlık ve refah (7,7 ay), eğitim (10,9 ay), mühendislik, imalat ve inşaat (11 ay), bilişim ve iletişim teknolojileri (11,6 ay) ile hizmetler (12,4 ay) olmuştur. Lisans mezunlarının mezuniyetleri sonrası ilk iş bulma süre ortalamasının en kısa olduğu beş bölüm ise dil ve konuşma terapisi (2,4 ay), güvenlik bilimleri (3 ay), görme engelliler öğretmenliği (3,4 ay), zihin engelliler öğretmenliği (3,7 ay) ve işitme engelliler öğretmenliği (3,8 ay) olmuştur. Bu tür çalışmaların sonuçları analiz edilerek gençlerin kariyer planlaması ve yükseköğretimde bölüm ve kontenjanların belirlenmesinde dikkate alınması önem taşımaktadır. Hanehalkı işgücü araştırması sonuçlarına göre gençlerde işgücüne katılma oranı, 2020 yılında yüzde 39,1 iken 2021 yılında yüzde 41,7 olmuştur. Genç erkeklerde işgücüne katılma oranı 2020 yılında yüzde 50,1 iken 2021 yılında yüzde 53,1, genç kadınlarda ise bu oran 2020 yılında yüzde 27,5 iken 2021 yılında yüzde 29,7 olmuştur. Gençlerde istihdam oranı 2020 yılında genelde yüzde 29,5, erkeklerde yüzde 39,1, kadınlarda yüzde 19,5 iken 2021 yılında bu rakamlar sırasıyla yüzde 32,2, yüzde 42,8 ve yüzde 21,2'dir. Gençlerde genel işsizlik ve tarım dışı işsizlik oranları, yetişkinlerdeki işsizlik oranlarının yaklaşık iki katıdır. Gençlerde işsizlik oranı, 2020 yılında yüzde 24,9 iken 2021 yılında yüzde 22,6'ya düşmüştür. Genç erkeklerde işsizlik oranı 2020 yılında yüzde 22,4 iken 2021 yılında yüzde 19,4, genç kadınlarda ise bu oran 2020 yılında yüzde 29,7 iken 2021 yılında yüzde 28,7 olarak gerçekleşmiştir. Genç nüfusun istihdamı sektörlere göre incelendiğinde, 2021 yılında istihdam edilen gençlerin yüzde 18,2'si tarım sektöründe, yüzde 30,8'i sanayi sektöründe, yüzde 51'i hizmet sektöründe yer almıştır. Cinsiyet bazında bakıldığında istihdam edilen genç erkeklerin yüzde 16,8'inin tarım, yüzde 35,4'ünün sanayi, yüzde 47,7'sinin ise hizmet sektöründe yer aldığı görülürken genç kadınların yüzde 21'i tarım, yüzde 21'i sanayi, yüzde 58'i ise hizmet sektöründe yer almıştır. Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre internet kullanım oranı, 16-24 yaş grubundaki genç nüfusta 2020 yılında yüzde 93 iken 2021 yılında yüzde 97,1 olmuştur. Internet kullanım oranı, genç erkeklerde 2020 yılında yüzde 95 iken 2021 yılında yüzde 98,4, genç kadınlarda ise 2020 yılında yüzde 91 iken 2021 yılında ise yüzde 95,6 olmuştur. Gençlik merkezleri ve kamplarında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programları ve sosyokültürel faaliyetler vasıtasıyla gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılması, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi, gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Ekim 2022 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 418 gençlik merkezi ve 333 genç ofis ile gençlere hizmet sunulmaktadır. Gençlik merkezlerinin üye sayısı Ekim 2022 itibarıyla yaklaşık 1,5 milyonu kadın, 1,4 milyonu erkek olmak üzere toplam 2,9 milyondur. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesiyle faaliyetlerin gençlerin taleplerini ve zamanın gerekliliklerini karşılayacak şekilde geliştirilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmektedir. Avrupa Birliği, 2019-2027 AB Gençlik Stratejisi doğrultusunda tüm ilgili politika alanlarında gençlik politikasını yaygınlaştırmak, gençleri cesaretlendirmek, desteklemek ve onlarla bir araya gelmek amacıyla 2022 yılını Gençlik Yılı ilan etmiştir. Avrupa Gençlik Yılı Kampanyası ülkemizde Türkiye Ulusal Ajansı, Avrupa Birliği Başkanlığı ve Gençlik ve Spor Bakanlığının ortak koordinasyonuyla yürütülmektedir. Gençlerin sosyal, kültürel ve mesleki gelişimlerinde, bilgi, beceri ve yeterliliklerini artırmalarında ve vizyon sahibi olmalarında önemli bir araç olan hareketlilik ve dayanışma programlarının çeşitlendirilmesi, kapsam olarak genişletilmesi ve erişilebilirliğinin, başta özel politika geliştirilmesi gereken gençler için olmak üzere, artırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sıra 2019 yılından beri gönüllülük, dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC) katılmaktadır. Bu çerçevede, 2014-2021 yıllarında 15-29 yaş arasında yaklaşık 199 bin genç Erasmus* ve ESC Programları kapsamında yurt dışında eğitim, staj, iş başı gözlem, gönüllülük ve kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmış ve yaklaşık 29.500 genç AB hareketlilik programlarından yararlanmıştır. Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu kapsamında Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı (2018-2023) çerçevesinde sürdürülmektedir. Bağımlılık Danışma, Arındırma ve Rehabilitasyon Merkezleri Hakkında Yönetmelik kapsamında AMATEM ve ÇEMATEM olarak bilinen merkezler sırasıyla erişkin arındırma merkezi ve çocuk-ergen arındırma merkezi olarak tanımlanmıştır. Sağlık Bakanlığına, üniversitelere ve özel sektöre ait 59'u yataklı (1.388 yatak kapasiteli) ve 77'si ayakta hizmet veren toplam 136 merkez bulunmaktadır. 22/09/2022 tarihi itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunan kişilerin yüzde 71,5'i 30 yaş altı olup bunların yaklaşık bir milyonu (yaklaşık yüzde 30'u) 15-29 yaş arasındaki gençlerdir. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkate alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç

Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, insani ve milli değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayata ve karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Gençleri okul-sınav-iş bulma döngüsünden çıkartan, fiziksel, sosyal ve bilişsel gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen kültürel, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.619) Tedbir 619.2. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezlerinin inşasına yönelik merkezlerinin sayısı ihtiyaca | (S), İlgili Kamu Kurum ve faaliyetlere devam edilecektir. göre artırılacak ve benzer Kuruluşları, Yerel 2. Başka kurumlarca tahsis edilen faaliyetler yürütülen Yönetimler, STK'lar tesisler bakım onarımları yapılarak kuruluşlarla ortaklıklar gençlerin kullanımına uygun hale geliştirilecektir. getirilecektir. Tedbir 619.3. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği okuma, anlama ve düşünme | (5), İlgili Kamu Kurum ve artırılarak gençlere dağıtımı yetileri ile liderlik Kuruluşları, Üniversiteler, gerçekleştirilecektir. becerilerinin artırılmasına Yerel Yönetimler, STK'lar 2. Oku-Yorum Okuma Kültürünün yönelik faaliyetler Geliştirilmesi Projesi uygulanacaktır. yaygınlaştırılacaktır. 3. Gençlerin okuma, anlama ve düşünme yetileri ile liderlik becerilerinin artırılmasına yönelik atölye çalışmaları ve kurslar düzenlenecektir. Tedbir 619.4. Ders dışı Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Farklı spor dallarında ve oyun zamanlarda gençlerin (S), İlgili Kamu Kurum ve türlerinde, ülke genelinde Okul Spor fiziksel, sosyal, sanatsal, Kuruluşları, Üniversiteler, Faaliyetleri gerçekleştirilecektir. sportif, bilişsel ve kültürel Yerel Yönetimler, STK'lar 2. Okullarda ve üniversitelerde açılan gelişimlerini destekleyici Genç Ofisler aracılığıyla sanatsal, sosyal, faaliyetlerin okullarda kültürel ve eğitsel faaliyetler ile tarihi ve sunulmasına yönelik bir kültürel geziler, kamplar ve spor model geliştirilecek, bu faaliyetleri düzenlenecektir. model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafından sunulacaktır. Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında aktif rol almaları desteklenecek, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.620) Tedbir 620.1. Başta Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlere yönelik gökyüzü gözlem Gençlik ve Spor Bakanlığı (5), İlgili Kamu Kurum ve | | etkinlikleri, astronomi, bilim ve tarafından gençlik Kuruluşları, Üniversiteler, (| teknoloji, doğa, deniz, tarih ve kültür, merkezleri ve gençlik Yerel Yönetimler, STK'lar (o | tematik ve proje kampları ve atölye kamplarında yürütülen çalışmaları düzenlenecektir. programlar olmak üzere, 2. Genç Fikirler Yeni İşler Projesi gençlerin kişisel ve sosyal gerçekleştirilecektir. gelişimine katkı 3. Ceza İnfaz Kurumları ile Denetimli sağlamasına yönelik Serbestlik kapsamındaki hükümlü ve düzenlenen programlar ile yükümlü gençlere yönelik eğitsel, faaliyetlerin sayısı ve sosyal, kültürel, sportif ve gönüllülük kalitesi artırılacaktır. faaliyetleri çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 620.3. Hareketlilik | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Rota Oluşturuluyor ve Şehirler programları özellikle (S), İçişleri Bakanlığı, Kültürler-Üniversite projeleri dezavantajlı gençlerin Avrupa Birliği Başkanlığı, (| yürütülecektir. ihtiyaç ve taleplerine İlgili Kamu Kurum ve 2. Uluslararası hareketlilik, gençlik ve uygun biçimde genişletilip | Kuruluşları, Yerel uzman değişim programları çeşidendirileceküir. Yönetimler, STK'lar yapılacaktır. Tedbir 620.4. Gençler Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Damla Gönüllülük Hareketi ve Biz gönüllülük faaliyetleri (5), Aile ve Sosyal Anadoluyuz Projesi ile gönüllülük kapsamında Hizmetler Bakanlığı, İçişleri | faaliyetleri gerçekleştirilecek; bilinçlendirilecek ve Bakanlığı, Milli Eğitim gönüllülüğün yaygınlaştırılması yönlendirilecek, gençlerin Bakanlığı, YOK, Yerel sağlanacaktır. gönüllü faaliyetlere katılımı | Yönetimler, STK'lar 2. Gençlik Merkezleri ve Genç Ofisler teşvik edilecektir. aracılığı ile gençlerin yerel ve evrensel sorunlara karşı duyarlığının artırılması amacıyla gönüllülük faaliyetleri düzenlenecektir. 3. Üniversitelerde gönüllülük faaliyetlerinin bilinirliğinin artırılmasına yönelik bilinçlendirme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Tedbir 620.5. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik Projeleri Destek Programı alanında faaliyet gösteren | (5), İçişleri Bakanlığı, ile STK'ların gençlik projelerinin STK'ların kurumsal Avrupa Birliği Başkanlığı, desteklenmesine devam edilecektir. kapasiteleri geliştirileceküir. | İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar Gençlerin bilişsel, fiziksel ve psikolojik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen faktörler ile etkilerinin azaltılmasını teminen gençlerin ve ebeveynlerin özelliklerine uygun psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, gençler arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.621) Tedbir 621.1. Okullarda, | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Yurtlarda yüz yüze Yeni Medya ve yükseköğrenim öğrenci (S), İlgili Kamu Kurum ve Gazetecilik atölyeleri düzenlenecektir. yurtlarında ve gençlik Kuruluşları, Üniversiteler, merkezlerinde sağlık, STK'lar sosyal medya ve hukuk okuryazarlığı konularında farkındalık artırıcı faaliyetler ile beceri güçlendirecek programlar | yürütülecektir. Tedbir 621.2. Gençler ve | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. farkindayiz.gov.tr internet sitesinin ebeveynler sanal (S), Ilgili Kamu Kurum ve bilinirliğini artırmaya yönelik platformlarda karşı karşıya | Kuruluşları, Üniversiteler, çalışmalar sürdürülecektir. oldukları riskler konusunda | Valilikler, Yerel Yönetimler, bilgilendirilecektir. STK'lar Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, bu maddelerin kullanım durumunu tespit etmeye yönelik araştırma ve hizmetlere devam edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.622) Tedbir 622.2. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençleri ve gençlik çalışanlarını ve gençlik alanındaki (S), Adalet Bakanlığı, Aile bağımlılık konusunda bilinçlendirmeye profesyonellerin ve Sosyal Hizmetler ve bilgilendirmeye yönelik çalışmalar bağımlılıkla mücadele Bakanlığı, İçişleri sürdürülecek, Bağımlılıkla Mücadele konusunda bilgilendirilmesi | Bakanlığı, Milli Eğitim Uygulayıcı ve Farkındalık Eğitimleri ve bilinçlendirilmesi Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, | devam etürilecekür. yönünde çalışmalara Diyanet İşleri Başkanlığı, devam edilecektir. YÖK, STK'lar Tedbir 622.3. Bağımlılığa | Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinde görev yönelik olarak gençlerle yapan çocuk gelişim uzmanlarının çalışan profesyonel sayısı tamamına bağımlılıkla mücadele artırılacaktır. eğitimi verilecektir. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623) Tedbir 623.1. Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Biz Bir Takımız Projesi ile Uluslararası veya geçici (S), Ilgili Kamu Kurum ve Dayanışma İçin Spor Projesi koruma altında olan Kuruluşları, Üniversiteler, gerçekleştirilecektir. gençlere yönelik sportif, Yerel Yönetimler, STK'lar 2. Psikososyal destek çalışmaları, kültürel, eğitsel faaliyet ve Türkçe, Arapça, matematik gibi programlar uygulanacak eğitimler, Sosyal Uyum Kampları, ve desteklenecektir. Vlog eğitimleri, mahalle destek ekiplerinin çalışmaları gibi sportif, kültürel, eğitsel faaliyet ve programların uygulanmasına devam edilecektir. Tedbir 623.2. Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Meslek Eğitimlerine yönlendirme Uluslararası veya geçici (5), Ilgili Kamu Kurum ve çalışmaları ve Genç UPSHIFT koruma altında olan Kuruluşları, Üniversiteler, Girişimcilik Programı devam gençler bilişsel, bedensel, Yerel Yönetimler, STK'lar ettirilecektir. duygusal yönden kişisel ve sosyal gelişimleri artırılacak, bu gençlere istihdama yönelik mesleki yönlendirmeler yapılacaktır. Tedbir 623.3. Eğitimde Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlere kariyer planlama ve ve istihdamda yer (S), İlgili Kamu Kurum ve meslek seçimi konusunda yardımcı alamayan gençlerin Kuruluşları, Üniversiteler, olmak, onları geleceğin meslekleri ve profilleri belirlenerek Yerel Yönetimler, STK'lar yetkinlikleri hakkında bilgilendirmek eğitime, işgücüne ve amacıyla Kariyer Rehberliği Eğitimi istihdama katılımlarını Projesi gerçekleştirilecektir. destekleyecek birey, aile ve toplum odaklı bütüncül bir yaklaşım geliştirilecektir. Tedbir 623.7. Gençlerle Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlerin girişimcilik çalışan kurumlar; başta (S), İlgili Kamu Kurum ve potansiyellerini ortaya çıkarmak eğitimde ve istihdamda Kuruluşları, Üniversiteler, amacıyla başarılı girişimcilerin olmayan gençler olmak Yerel Yönetimler, STK'lar üniversite kampüslerinde gençler ile üzere gençleri KOSGEB ve bir araya gelmelerini sağlamak üzere IŞKUR'un mesleki Genç Girişimcilik Buluşmaları yönlendirme, girişimcilik ve düzenlenecektir. meslek edindirme hizmetleri hakkında bilgilendirecek ve bu hizmetlere önlendirecektir. Tedbir 623.9. Farklı genç | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Otizm, Down sendromu, dikkat gruplarına ve hızlı değişen | (5), İlgili Kamu Kurum ve eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, ihtiyaç ve taleplere uyum Kuruluşları, Üniversiteler, kaygı bozuklukları, depresyon gibi sağlayabilmek için gençlik || Yerel Yönetimler, STK'lar yaygın olarak görülen psikolojik sağlık alanında çalışan STK'larla temelli sorunlara dair toplumun ortak işbirliği çalışmaları bilincini artıracak faaliyetler apılacaktır. düzenlenecektir. Tedbir 623.10. Gençlerin | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Hayat Becerileri Eğitim kişisel, sosyal gelişimleri ile | (S), İlgili Kamu Kurum ve Programının bilinirlik, görünürlük, kariyer planlamalarına Kuruluşları, Üniversiteler, tanıtım ve farkındalık çalışmaları katkı sağlayacak Yerel Yönetimler, STK'lar gerçekleştirilecek, Programa programlar uygulanacaktır. gençlerin katılımı artırılacaktır. 2. Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlarda Mesleki Gelişim Kursları ve Kariyer Planlama konferansları gerçekleştirilecektir. Tedbir 623.11. Gençlere | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençler Arasında Fırsat Eşitliği ilişkin toplanan verilerin (S), TÜİK, İlgili Kamu Araştırması ile Türkiye Gençlik Atlası kalitesi artırılacak, Kurum ve Kuruluşları, Araştırması yürütülecek, Gençlik ve uluslararası Üniversiteler, STK'lar Spor Projeleri Sosyal Etki Analizi karşılaştırmalara imkân çalışması gerçekleştirilecektir. tanıyan veri setleri oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaş) | Yüzde 32,2 32,7 | 33,1 Gençlik Merkezi Sayısı Adet 384 420 428 Kaynak: TÜİK, Gençlik ve Spor Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.8. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele

a) Mevcut Durum

Gelir dağılımını düşük gelir seviyesine sahip kesimler lehine uygulanan kamu harcaması politikaları, ücret politikaları ile sosyal yardım politikalarına ilave olarak sağlanan yapısal dönüşümler sonucunda ülkemizde gelir dağılımı göstergelerinde önemli iyileşme sağlanmıştır. Bu kapsamda, önemli bir gösterge olan Gini katsayısı 2006 yılındaki 0,428 seviyesinden 2021 yılında 0,401'e gerilemiştir. Bunun yanı sıra, en zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2006 yılında 9,6 iken 2021 yılında 7,6'ya düşmüştür. Eşdeğer hane halkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı, 2006 yılında yüzde 25,4 iken 2021 yılında yüzde 21,3'e gerilemiştir. TABLO 11: 64- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısı ve Yoksulluk Oranları (1) (Yüzde) 2006 o 2016 (o 2017 2018 (2019 2020 2021

Gini Katsayısı 0,428 0,404 o 0,405 0,408 0,395 0,410 0,401 P80/P20 9,6 7,7 7,5 7,8 7,4 8,0 7,6 Göreli Yoksulluk (Yüzde) (2) 25,4 21,2 20,1 21,2 21,3 21,9 21,3 Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hane halkı Bütçe Araştırmaları

(1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.

2) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son üç yıl kesintisiz olarak en yüksek kategoride yer almıştır. Türkiye 2005 yılında Orta Insani Gelişme kategorisinde yer alırken 2021 yılı verisine göre 0,838 endeks değeri ile 191 ülke arasında bir önceki yıla göre altı basamak yükselip 48. sırada yer alarak çok yüksek insani gelişme kategorisine yerleşmiştir. Sosyal yardımlar ihtiyacı olanlara yönelik eğitim ve sağlık alanlarını da kapsayacak şekilde kamu kurum ve kuruluşları tarafından yaygınlaştırılmıştır. Bu doğrultuda sosyal yardım harcamalarının GSYH'ye oranı 2008 yılında 1,02 iken bu oran 2021 yılında 1,29'a yükselmiştir. 19/04/2022 tarihli ve 78916 sayılı Cumhurbaşkanlığı Oluru ile uygun görülen Aile Destek Programı kapsamında belirlenen dört farklı gelir aralığı için farklı yardım tutarları ile aylık periyotta ihtiyaç sahiplerinin desteklenmeleri sağlanmaktadır. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla 831 bin haneye toplamda yaklaşık 428 milyon TL ödeme gerçekleştirilmiş olup toplamda 12,5 milyar TL tutarında kaynağın aylık olarak Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu kaynaklarına aktarılması planlanmaktadır. Doğal Gaz Tüketim Destek Programı kapsamında ise toplam ayrılan 3 milyar TLlik kaynağın 114,2 milyon TL'si 331 bini aşkın aileye ulaştırılmıştır. Sosyal yardımların şeffaf ve hızlı bir şekilde ihtiyaç sahibi kişilere ulaşmasını hedefleyen Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi'nin verimini artırmak için gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında Aile Bilgi Sistemi ve e-Belediye sistemi arasında entegrasyon sağlanmıştır. Sosyal yardımlardan faydalanan vatandaşların diğer kamu hizmeti ihtiyaçlarının giderilmesi için söz konusu vatandaşların Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP) personeline bildirilmektedir. Eylül 2022 itibarıyla bu kapsamda tespit edilen 9.830 duruma ilişkin talep ilgili genel müdürlüğe iletilmiştir. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi'nin e- Belediye sistemiyle entegrasyonu sağlanmış olup, sosyal yardımlarda mükerrerliğin önlenmesine yönelik çalışmalar yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. TABLO TI: 65- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları 2020 2021 Kurum Yardım Türü Yararlanıcı | Tutar (| Yararlanıcı | Tutar | Yararlanıcı | oTutar Sayısı (1) | (Bin TL) | Sayısı(1) | (BinTL) | Sayısı(1) | (Bin TL) Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane 3 282 975 6 630 682 5 903 515 Sayısı Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022) o 1510293 10191085 1527019 11595560 1538810 13233342 Sosyal ve Ekonomik Destek Aile ve Sosyal (Çocukları Muhtaç Aileler) 198 907 o1389135 220022 1639909 216645 o 1959161 Hizmetler Bakanlığı Evde Bakım 517511 Oo 7988804 529427 9 266679 530812 10 683999 SYDV'er (Fon) Tarafından Verilen Tüm Sosyal 7371671 16 802 348 12 782513 Yardımlara Aktarılan Kaynak Genel Sağlık Sigortası 7524138 12118762 7810588 14454883 (9482940 34473958 Primleri engeller) > (yetim ve 4956. azap 4598 50 949 4486 — 58800 Vakıflar Genel | yap izmetleri 80780 O 42808 Oo 82280 52712 o 101225 Ooo 75684 Müdürlüğü AAMMUğU Bürsdilk ve ortaöğretimdeki 21 453 32 068 20 659 24 948 21342 40 279 muhtaç öğrenciler Burs (ilk ve ortaöğretimdeki MEB ve orta 147166 Oo 472765 oo 185159 56912 (o 277156 1143503 muhtaç öğrenciler) YURT-KUR O Burs yüKseköğretimdeki 569747 2401727 Oo 414282 2728942 Oo 949717 6729943 muhtaç öğrenciler) (2) TKİ-TTK Kömür Yardımı 1678413 Oo 980180 1774130 Oo 983249 1874806 1225402 Belediyeler Tüm Sosyal Yardımlar 7 141703 8 045 646 11 276971 TOPLAM 50 344 814 65 702735 93 683 555 TOPLAM/GSYH (Yüzde) 1,17 1,30 1,29 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

1) Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarınca (SYDV) verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanıcı sayısı hane sayısını, diğer yardım programlarında ise kişi sayısını ifade etmektedir.

2) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir. Sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalar kapsamında vatandaşların ihtiyaç duydukları konularda sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmak ve karşılaştıkları sorunların çözümü için destek sağlamak amacıyla ülke genelinde hizmet veren sosyal hizmet merkezlerinin sayısı Eylül 2022 itibarıyla 388'e ulaşmıştır. Diğer yandan, aile ve bireylerin kamu hizmetlerinden etkin bir şekilde faydalanabilmeleri için arz odaklı sürdürülen ASDEP kapsamında yaklaşık 4 milyon hanede görüşmeler yapılmış olup yürütülen çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek devam etmesi planlanmaktadır. Engelli vatandaşlara yönelik Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı yatılı hizmet veren engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı Eylül 2022 itibarıyla 104tür. Yatılı bakım hizmeti alan engelli bireylerin yüzde 56'sı erkeklerden oluşurken, yüzde 44'ü kadınlardan oluşmaktadır. Engelli vatandaşların istihdamını artırmak amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjanı Programı kapsamında engelli memur sayısında önemli artış sağlanmış olup 2002 yıl sonu itibarıyla 5.777 olarak istihdam edilen engelli birey sayısı Nisan 2022 itibarıyla 65.662'ye ulaşmıştır. İstihdam edilen engelli bireylerin yüzde 73'ünü erkekler oluştururken yüzde 27'sini kadınlar oluşturmuştur. Evde bakım yardımından yararlanan kişi sayısı 2007 yılında 28.583 iken bu sayı yaklaşık 18 kat artarak 2022 yılında 547.535'e ulaşmıştır. Toplam nüfus içindeki oranı giderek artan yaşlı nüfusa yönelik hizmetlerin alanının genişletilmesi ve kalitesinin artırılması amacıyla çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı huzurevi sayısı ve kapasitesi 2002 yılına göre yaklaşık 2,5 kat artmış ve huzurevi sayısı Eylül 2022 itibarıyla 166'ya çıkmıştır. Yaşlılara yönelik yürütülen hizmetlerde yerel yönetimlerin rolünün ve hizmetlerinin artırılmasını amaçlayan Yaşlı Destek Programı (YADES) kapsamında büyükşehir belediyeleri ve valiliklerce hazırlanan proje talepleri değerlendirilmekte, uygun görülen projeler için kaynak aktarımı yapılmaktadır. Bu kapsamda 2022 yılı için 6,2 milyon TL kaynak ayrılmıştır. TABLO 11: 66- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 2020 2021 2022(1) Kuruluş Türleri Sayı Kapasite Sayı Kapasite Sayı Kapasite Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2) 1193 6847 1193 6 847 1192 6 835 Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) 1 7097 112 7137 112 7177 Çocuk Destek Merkezleri (3) 65 2 107 66 2147 65 2 107 Huzurevi 158 15 975 165 17 091 167 17338 Ege g0 ve Rehabilitasyon 279 8312 — 273 8312 279 8291 Sosyal Hizmet Merkezi 354 - 376 - 390 - Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi ili 2 743 112 2779 112 2779 ŞÖNİM 81 - 81 - 82 - Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Eylül 2022 itibarıyla

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Çocuk Destek Merkezleri Yönetmdiğiyle Çocuk Destek Merkezine dönüştürülmüştür.

(4) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşların toplamıdır. TABLO II: 67- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı Harcama Yapılan Kesim Kuruluş 2019 2020 2021 Çocuk-Genç ASHB 2878199 3 250 068 4111621 Yaşlı ASHB 898 170 1033 739 1 338 082 Kurum Bakımı | ASHB 790 363 860 588 1120843 Engelli Özel Kuruluşta ASHB 770 699 999 057 1270333 Özel Eğitim MEB 2239 754 3 680 000 4 806 000 Toplum-Aile-Kadın ASHB 324 182 363 805 477.054 Toplam 7901 367 10 187 257 13 123 933 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı

b) Amaç

Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin fırsatlara erişiminin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir | Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler li Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.626) Tedbir 626.1. ASDEP'in | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. ASDEP Personelinin eğitim ihtiyaçları teknik, hukuki ve | Bakanlığı (S), belirlenerek eğitim materyali hazırlanacak kurumsal kapasitesi | Üniversiteler ve çevrim içi eğitimler düzenlenecektir. artırılacaktır. | 2. Sosyal Hizmet Merkezi Yönetmeliğinde ASDEP ile ilgili düzenlemeler yapılacaktır. | Tedbir 626.4. Sosyal (| | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Sosyal hizmet merkezlerinin i hizmet faydalanıcılarının | Bakanlığı (S), Yerel yaygınlaştırılmasına devam edilecektir. ihüyaç duydukları kamu (| Yönetimler, STKlar 2. Bütünleşik sosyal yardım bilgi sistemi ile hizmetlerine erişimleri ASDEP bilişim sistemi entegre edilerek kolaylaştırılacaktır. vatandaşların sosyal yardım ve sosyal hizmetlere erişimi hızlandırılacaktır. Tedbir 626.5. ASDEP O Alle ve Sosyal Hizmetler | 1. ASDEP soru formu ve sosyal yardım uygulamasının kapsamı (| Bakanlığı (S), Yerel inceleme formu entegre edilerek hanelerin sosyal yardımları | Yönetimler, STK'lar sosyal yardım ihtiyacı tespit edilecek, ilgili içerecek şekilde | hizmetlere yönlendirmeleri sağlanacaktır. genişletilecektir. | , Sosyal yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı, p.627) N Tedbir 627.3. Kırsalda | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile Destek Merkezleri (ADEM) ile Sosyal sosyal yardımlara erişim | Bakanlığı (S), İlgili Kamu | Dayanışma Merkezleri (SODAM) yerleşim kolaylaştırılacak, yerel | Kurum ve Kuruluşları, yerlerinin sosyoekonomik ve kültürel yönetimlerin bu alandaki | Üniversiteler, Yerel özellikleri çerçevesinde hizmet öncelikleri rolü artırılacaktır. | Yönetimler göz önünde bulundurularak ülke çapında yaygınlaştırılacaktır. İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628) | Tedbir 628.1. Engelli (o | Aile ve Sosyal Hizmetler (| 1. Engelli bakım personeline yönelik hizmet | ve yaşlı bakımı | Bakanlığı (5), Hazine ve içi eğitim verilecektir. i hizmetlerine ilişkin Maliye Bakanlığı, Milli 2. Evde Bakım Yardım Yönetmeliği | standartlar geliştirilecek (| Eğitim Bakanlığı, Sağlık hazırlanacaktır. | ve bu hizmetleri veren | Bakanlığı, Üniversiteler, personelin niteliği ve STK'lar niceliği artırılacaktır. | | Tedbir 628.2. Sosyal (| Aile ve Sosyal Hizmeller (| 1. Kapasitesinin en az yüzde 20'si özel | hizmetler | Bakanlığı (5), İlgili Kamu (© bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine | yaygınlaştırılarak daha Kurum ve Kuruluşları, ihtiyaç duyan yaşlılara ayrılacak üç | etkin hale getirilecek, | Yerel Yönetimler, huzurevi hizmete açılacaktır. i kırılgan kesimlere | Üniversiteler, STK'lar 2. Otizm Spektrum Bozukluğu Olan yönelik sosyal hizmet | Bireylere Yönelik 11. Ulusal Eylem Planı programlarının niteliği ve hazırlanacaktır. niceliği artırılacaktır. 3. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı | Teşvik Fonu kaynaklarıyla SYDV'lerce yürütülmekte olan Vefa Projeleri, Vefa | Programı şeklinde ulusal düzeyde | | uygulanacaktır. | Tedbir 628.3. Toplum | Aile ve Sosyal Hizmetler (o 1. Aktif Yaşam Merkezi Yönetmeliği ; temelli bakım hizmetleri | Bakanlığı (S), Milli Eğitim £ hazırlanacaktır. | kapsamında gündüzlü | Bakanlığı, Üniversiteler 2. Engelli bireylerin hizmet aldığı gündüz | bakım hizmetleri hizmet merkezlerinin eğitim ihtiyacı analiz | | geçici özel eğitim öğretmeni istihdamı | yaygınlaştırılacaktır. edilerek pilot uygulama doğrultusunda | | yapılacaktır. Tedbir 628.4. Gezici | Aile ve Sosyal Hizmetler ( 1. Gezici tarım işçilerinin yoğun olarak tarım işçilerinin sosyal (o | Bakanlığı (S), İlgili Kamu © bulunduğu bölgelerde Sosyal Hizmet hizmetlerden | Kurum ve Kuruluşları Merkezleri tarafından farkındalık ve tanıtım faydalanmalarının | çalışmaları yürütülecektir. kolaylaştırılmasına yönelik uygulamalar | geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Gini Katsayısı - | 0,40 0,40 0,39

Göreli Yoksulluk (3 Yüzde 26,9 26,9 26,3

ASDEP'le Ulaşılan Hane Sayısı Adet 1009877 4352954 | 5 000000 PB0/P20 (4) - 76 76 74 Kaynak: TÜİK, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.

(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirine oranıdır. 2.3.9. Kültür ve Sanat

a) Mevcut Durum

Toplumların birikimlerini yansıtan, tarihi perspektifte oluşan değerlerini muhafaza eden ve yeniden üreterek gelecek nesillere aktaran kültür ile toplumların estetik duygusunu öne çıkaran, güçlendiren ve insanlığın hizmetine sunan sanat beşeri kalkınmada önem arz eden temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda, toplumumuzun kültür ve sanat birikimini canlı kılmayı, söylem ve uygulamalarını güncelleyerek gelecek nesillere taşımayı teminen toplumumuzun değerlerini, hayal ve tasavvurlarını günümüz dünyasında anlamlandırarak, geçmiş ve sahip olduklarımızla bağını koparmadan çağımıza aktarmak önem arz etmektedir. Bu çerçevede 2022 yılında yurt içinde ve dışında somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Bu bağlamda Bitlis il merkezinde ve Ahlat ilçesinde devam eden tarihi dokunun ihyasına yönelik yürütülen projeler olumlu örnekler olarak zikredilebilir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacı bulunmaktadır. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, dünya kültür mirası listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2020 yılında Dünya Miras Listesi'nde 18, geçici listede ise 78 kültür varlığımız bulunmakta iken Eylül 2022 itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 19'a, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 84'e yükselmiştir. Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. Ekim 2022 itibarıyla 122 kültür merkezi, 1.257 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi hizmet vermektedir. 2020-2021 sezonunda tiyatro salonu sayısı yüzde 44,4 azalarak 400'e düşmüştür. 13 opera-bale salonu hizmete devam etmektedir. Bunun yanı Sıra 2022 yılı itibarıyla 210 Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müze, 145 ören yeri, 348 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi ve 2.398 sinema salonu hizmet vermektedir. Genel olarak nicelikte görünen bu gelişmelerle birlikte kültürel altyapı unsurlarının mimari, işletme modeli, fiziki büyüklük planlaması ve alanın verimli kullanımı açısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. TABLO 11: 68- Kültürel Altyapı Istatistikleri Gösterge 2005 2010 2015 2017 2019 2020 2021 2022(1 Kütüphane Sayısı 1144 1136 1130 1 146 1 162 1207 1230 1257 Kültür Merkezi Sayısı 49 79 105 113 114 116 122 122 Müze Sayısı 156 185 193 199 200 199 199 210 Özel Müze Sayısı 89 149 216 239 251 287 287 348 Sinema Salonu Sayısı 2 356 2 692 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

Kütüphanelerimiz yaşayan kütüphaneler anlayışı çerçevesinde artık yalnızca bilgi kaynaklarının korunduğu ve ödünç verildiği yerler olmaktan çıkarılarak; bilginin üretildiği, deneyimlendiği ve toplumun sosyalleştiği alanlar haline dönüştürülmektedir. Tüm dünyada ev ve iş/okul haricinde üçüncü mekân arayışına bir seçenek olarak aday olan kütüphaneler kendini bina ve tefriş bakımından yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüşmektedir. Bu çerçevede 2015 yılından bu yana 11 yeni nesil kütüphane binasının yapımı tamamlanmış, 33 yeni kütüphane binası yapımı gündeme alınmış ve aynı süre zarfında 229 kütüphane modern donanım ve yeni bir anlayış ile yeniden yapılandırılarak hizmete açılmıştır. Kütüphanelere erişim olanaklarının artırılması, yerel yönetimlerle yürütülen iş birlikleri ve kütüphanesi olmayan ilçelerde kütüphane açılması çalışmaları neticesinde 139 yeni kütüphane açılmış olup ayrıca 2009 yılından bu yana yürütülen Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarını Destek Projesi kapsamında 43 yerel yönetime kütüphane konusunda destek verilmiştir. Böylelikle, 115 bin kişilik kapasiteye sahip 400 bin metrekareyi aşan kapalı alanda 1.257 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmiştir. GRAFİK TI: 1- Kütüphane Sayısındaki Gelişmeler 1300 - ; 180 | - 1605 1250 - G ö | 149 “ w | u > 1200 - 120 $ ü | < v | - 100 3 5 1150 | 5 £ 80 X 8 | e | i i.m Z 1100 ım 60 9 - 40 9 1050 - v | 20 W ! i | sp 1000 - i çi M. -0 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 ses Toplam Kütüphane Sayısı ğe Yeni Kütüphane Sayısı Kütüphanesi Olmayan İlçe Sayısı Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022 verisi Ağustos ayı itibarıyladır. Kütüphanecilik alanında farklı bir vizyona sahip örnek projeler peyderpey hayata geçirilmektedir. Toplum tarafından yoğun olarak kullanılan AVM'lerde 9, garlarda 2 ve havalimanlarında 2 kütüphane açılmıştır. Toplumdaki okuma alışkanlığının yaygınlaştırılması ve kütüphane hizmetlerinin toplumun her kesimine adil bir şekilde verilebilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolleri neticesinde 3 adalet halk kütüphanesi açılmıştır. Buna ilave olarak edebiyat müze, sanat, bilimler tarihi ile tasawurf kültürü ve edebiyatı konularındaki ihtisas kütüphanelerinin sayısı 14'e ulaşmıştır. İkram hizmeti yanında uzun mesai saatlerine sahip millet kıraathanesi formatında hizmet veren halk kütüphanesi sayısı ise 82'ye ulaşmıştır. Yerleşik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanıcılara, gereksinim duydukları materyali, içi modern kütüphane amaçlarına göre tasarlanmış taşıtlar aracılığıyla hizmet götüren gezici kütüphane sayısı 65'e ulaşmış olup 81 ilde 81 gezici kütüphane hedefi doğrultusunda çalışmalar sürdürülmektedir. Her düzeyde örgün ve yaygın eğitimi destekleyen halk kütüphaneleri aynı zamanda bireylerin yaşam boyu öğrenme çabalarını desteklemektedir. Ayrıca etkin kütüphane anlayışı çerçevesinde yürütülen çok çeşitli etkinlikler ile ahşap tasarım, matematik, kimya, ebru, tarım, sıcak cam atölyeleri, materyal çeşitliliğinin (kitap, dergi, e-kitap, oyuncak vb.) ve sayısının artırılması ile koleksiyonunun güncel tutulması kütüphane kullanıcı sayılarına olumlu yansımaktadır. Nitekim 2015 yılında 23,5 milyon olan okuyucu sayısı pandemi öncesi 2019 yılında 31,3 milyon kişiye çıkmış; pandemi yılında görülen keskin düşüşün 2022 yılı sonunda büyük oranda telafi edileceği tahmin edilmektedir. Kütüphane üye sayısı ise artışını istikrarla sürdürerek 2015 yılında 1,3 milyon kişiden 2022 yılı ilk altı ayında 5,2 milyon kişiye çıkmıştır. Bunun yanı sıra Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 1.908'e ulaşmıştır. Ayrıca DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 2016-2022 yılları arasında 182 semt kütüphanesi kurulmuş, bunlar bilhassa kırsal bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olmuştur. Aynı dönemde KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından Okuma Kültürünün Geliştirilmesi (KOP Okuyor) Projesi ile toplam 246 projeye yaklaşık 22 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir. Edebiyat ve yayıncılık alanında; Türk Edebiyatının Dışa Açılımı (TEDA) Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen eser sayısı Eylül 2022 itibarıyla 3.626'ya, destek miktarı ise 39,7 milyon TL'ye ulaşmıştır. Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsamında ise 2014 yılından itibaren 387 esere 5 milyon TL destek verilmiştir. Yayıncılık sektörü tarafından üretilen kitap başlık sayısı 2021 yılı sonu itibarıyla 87.231'e yükselmiştir. Sağlanan destekler ve yürütülen projelerin de etkisiyle ciddi oranda büyüme kaydeden yayıncılık sektörü, 2021 yılı sonunda üretilen toplam 438,7 milyon kitap ile tüm zamanların en yüksek üretim rakamına ulaşmıştır. Öte yandan Ağustos 2022 itibarıyla 53,2 bin kitap üretimi ile aylık bazda üretim rekoru da kırılmıştır. Son yıllarda büyük bir atılım gerçekleştiren Türk yayıncılık sektörü Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü ve Uluslararası Yayıncılar Birliği tarafından hazırlanan rapora göre, derlenen eser sayısı bakımından 9. sırada; tüm zamanlara göre üretilen başlık sayısı açısından da 11. sırada yer almaktadır. GRAFİK 11: 2- Yayın Sayısı 00 A, 900 80 800 70 700 Ee 6 600 C 2 z 50 os ğ Di 0 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 sms ISBN (Uluslararası standart kitap numarası alan yayın sayısı) sz İSSN (Uluslararası standart süreli yayın numarası alan yayın sayısı) Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı i i i Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptığı katkıların yanı sıra toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri sermayeye faydaları nedeniyle diğer ekonomik alanlardan farklılık arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararası kuruluşların gündemindeki önemini giderek artırmaktadır. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü'nün (WIPO) belirlediği çerçeve kapsamında yapılan çalışmalara göre kültür ekonomisinin Türkiye GSYH'sine katkısı 2009-2018 yılları arasında yüzde 2,6 ile yüzde 2,8 arasında değişmiştir. Bununla beraber kültür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hızlı büyümesi hem de cirosuna oranla ürettiği katma değer açısından imalat, inşaat ve ulaştırma gibi sektörleri geride bırakması hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için çok önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi ağırlıklı olarak kamu sektörü tarafından desteklenmektedir. Özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkıları son derece sınırlıdır. Uygulandığı alanlarda önemli katkılar yapan desteklerde hedef sektörlerin, karar verici aktörlerin ve destek mekanizmalarının çeşitlenmesi; mevcut uygulamaların izleme ve değerlendirmelerinin yapılması önem arz etmektedir. Pandemi ve dijitalleşme gibi küresel sınamaların getirdiği tehditler karşısında çeşitliliği ve sürdürülmesi risk altında olan kültür ekonomisi için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmıştır. Pandeminin en çok etkilediği kurumlardan olan Devlet Tiyatrolarında pandemi koşulları nedeniyle 2020- 2021 sezonunda önceki sezona göre tiyatro seyirci sayısı yüzde 84,1 azalarak 714.864 olurken oynanan eser sayısı geçen sezona göre yüzde 73,3 azalarak 1.665 olmuştur. Bununla birlikte pozitif bir önlem olarak kamyon tiyatrosu, açık hava yaz oyunları gibi projeler hayata geçirilmiş olup sanatseverlere erişim kanalları açık tutulmuştur. Pandemi koşullarının etkisinin azalmasıyla birlikte Devlet Tiyatroları 2021—2022 tiyatro sezonunda bir önceki sezona göre temsil sayısında yüzde 299, seyirci sayısında yüzde 542 oranında artış sağlamıştır. 95'i yerli, 89'u çeviri olmak üzere toplam 184 oyun sahnelemiş olup yerleşik sahnelerindeki ve turnelerindeki faaliyetleri sonucu 4.450 temsil ile 1.140.000 seyirci sayısına ulaşmıştır. Yerleşik merkezlerin sezon içerisinde gerçekleştirdikleri 500 yurtiçi turne faaliyetlerinin yanı sıra Türk tiyatro sanatını ve edebiyatını uluslararası düzeyde tanıtmak amacıyla repertuvarın seçkin eserleri ile Arnavutluk, Almanya, Hollanda, Tunus ve Makedonya ülkelerine turneler düzenlenmiş ve bu ülkelerde toplam 7 temsil verilmiştir. Kamyon Tiyatrosu projesi kapsamında 2022 yılında Karadeniz bölgesindeki 12 il 45 ilçede 49 temsil gerçekleştirerek 43.496 çocuk izleyici ile buluşmuştur. Özel Tiyatrolara ücretsiz sahne tahsisi yapılmıştır. Yerli yazarlar desteklenmiştir. Açık Hava Yaz Oyunları kapsamında 11 temsil gerçekleştirilmiş ve 4.227 seyirci ile buluşmuştur. Her yıl düzenli olarak 2'si ulusal 6'sı uluslararası olmak üzere 8 tiyatro festivali gerçekleştirilmiştir. Festivallerde bu sezon 115 temsil ile 25.342 seyirciye ulaşılmıştır. Bunların yanı sıra pandemiden en çok etkilenen sektörler arasında bulunan özel tiyatrolarla ilgili de farklı şekillerde çok sayıda destek mekanizması geliştirilmiştir. 2019- 2020 sanat sezonunda projesine yardım alan özel tiyatroların mağdur olmamaları için pandemi ilanının yapıldığı 11/03/2020 tarihine kadar gerçekleşmiş olan oyun sergileme sayısı asgari sayı olarak kabul edilmiş, bu sayede, salgın nedeniyle oyunları iptal edilen özel tiyatrolar yapılan yardımın geri alınması gibi bir yaptırımla karşı karşıya kalmamıştır. Kültür Girişimi Belgesi verilmesine ilişkin mevzuatta özel tiyatro salonları için birtakım kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılmıştır. 2020 yılında özel tiyatroların projelerine her yıl yapılan yardımlara ilişkin ödenek miktarı iki katına çıkarılmış, toplamda 12 milyon TL ödenek 328 özel tiyatroya dağıtılmıştır. 2021 yılında ise 13,5 milyon TL'ye yükseltilen bu ödenek 428 özel tiyatronun projesine dağıtılmıştır. Ayrıca, pandemi döneminde özel tiyatrolara destek olmak amacıyla Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdindeki özel hesaptan sağlanan kaynakla; Dijital Tiyatro Arşivi Projesi kapsamında 467 özel tiyatroya 9,5 milyon TL, Tiyatrolarımız Devlet Tiyatroları Sahnelerinde Projesi kapsamında 112 özel tiyatroya toplam 6,2 milyon TL, Dijital Tiyatro Projesi kapsamında 420 özel tiyatroya toplam 12,6 milyon TL, Özel Tiyatrolar Yaz Turnesinde Projesi kapsamında ise 25 milyon TL olmak üzere toplam 53,3 milyon TL ilave destek sağlanmıştır. Böylelikle Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilanı yapılan tarihten bu yana 25,5 milyon TL genel bütçeden, 53,3 milyon TL Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdindeki özel hesaptan olmak üzere özel tiyatrolara yapılan desteklerin toplamı 78,8 milyon TL olarak gerçekleşmiş olup pandemi koşullarının meydana getirdiği zorluklar telafi edilmeye çalışılmıştır. 2022 yılında 32 milyon TL'ye çıkarılması öngörülen destek için başvurular 15/07/2022 tarihine kadar kabul edilmiş olup gerekli çalışmalar devam etmektedir. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasının sağlanmasıdır. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda ülkemizde Türk sinemasında devlet desteğiyle sağlanan gelişme ve büyümenin sürdürülebilirliği için uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 7163 sayılı Kanun çerçevesinde sinema sektörüne 2022 yılında da destek sağlanmaya devam edilmiştir. Bu bağlamda sinema sektörüne sağlanan desteklerde artış yaşanmaktadır. 2005 yılından bu yana 325,7 milyon TL'si 636 uzun metraj film projesine olmak üzere sektöre nominal olarak toplam 717 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2022 yılı içerisinde sağlanan kaynak Eylül ayı itibarıyla 62,4 milyon TL'ye ulaşmıştır. Bununla birlikte, pandemi nedeniyle 2020 ve 2021 yıllarında vizyona giren yerli film, izleyici sayısı ve hasılatta yaşanan düşüş sonrası Eylül 2022 itibarıyla pandemi öncesi dönem verilerine yaklaşılmıştır. Eylül 2022 itibarıyla, 135'i yerli, 140'ı yabancı olmak üzere toplamda 275 yeni film gösterime girmiştir. 13,8 milyonu yerli film izleyici sayısı olmak üzere toplam 27 milyon seyirci sayısına ulaşılmıştır. Yerli filmlerin gişe hasılatı 368,6 milyon TL, toplam gişe hasılatı 848,7 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. İlaveten son yıllarda nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. 2022 yılında Cannes, Berlin, Sundance ve Saraybosna gibi dünyanın önemli uluslararası film festivallerinde yer alınmış, ödüller kazanılmış ve Türk sinemasının ve ülkemizin tanıtımına önemli katkı sağlanmıştır. TABLO II: 69- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 2005 (o 2010 Oo 2015 (o 2020 (o 2021 2022(2) Vizyona Giren Yerli Film Sayısı 27 65 139 57 78 135 Vizyona Giren Toplam Film Sayısı 221 252 406 176 203 275 Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin) 11 000(1) 21 706 34 700 13 949 2907 13830 Toplam Seyirci Sayısı (Bin) 27000(1) o41064 o(60739 17414 o 12488 O 27066 Yerli Film Hasılat (Bin TL) 69811 186997 684230 235130 55 167 368672 Toplam Hasılat (Bin TL) 177374 380202 316987 299712 285571 848719 (in TL) önüne verilen Destek 8816 O27234 38723 68088 95947 62426 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü

(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 20 Eylül 2022 itibarıyla verilmiştir.

5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi önem arz etmekte olup devletin kültür ve sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir. Kültüre katılım konusunda kapsamlı ve düzenli bir araştırma yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür alanında yayımlanan istatistiklerin uluslararası raporlarda yayımlanan biçimler ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta da sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek gerekli güncellemelerin yapılması, Kültür İstatistiklerini Geliştirme Projesinin tamamlanması ve Kültüre Katılım Araştırmasının yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç

Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması, kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, milli kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesiyle kültürün kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

m. N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.630) Tedbir 630.2. Yurt içi ve yurt | Kültür ve Turizm 1. Önceliklendirilmiş 125 vakıf dışında taşınmaz vakıf kültür Bakanlığı (5), Çevre, eserinin restorasyonu uluslararası varlıklarımızı korumaya yönelik | Şehircilik ve İklim standartlara göre tamamlanacaktır. restorasyon ve onarım Değişikliği Bakanlığı, 2. Üniversiteler ve ilgili kamu faaliyetleri nitelik ve nicelik Dışişleri Bakanlığı, kurumlarının katılımıyla Ulusal olarak geliştirilecektir. Diyanet İşleri Başkanlığı, | Restorasyon İlke ve Standartları Bölge Kalkınma İdareleri, | Konferansı düzenlenecektir. Kalkınma Ajansları, Üniversiteler, TİKA, Türk Tarih Kurumu, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Yunus Emre Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STK'lar

Müdürlüğü, Bölge

Kalkınma İdareleri, Üniversitesi tarafından sanatçı

Üniversiteler, Kalkınma konukevi, kültür sanat merkezi ve Ajansları, Yerel ihtisas kütüphanesi olarak hizmet Yönetimler, STK'lar vermesi sağlanacaktır. 3. Ahlat kümbetlerinin onarım ve restorasyonları gerçekleştirilecek, Sahil Kalesinde yüzey araştırması yapılacak, tarihi mezarlıktaki arkeolojik kazı çalışmaları artırılacak ve kentin açık hava müzesi haline gelmesi için kültürel mirasın korunması çalışmaları bir iş programı dahilinde gerçekleştirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasındaki diğer kümbet, mezarlık gibi Selçuklu eserlerinin durumları tespit edilecek ve onarım koruma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 5. Beş kentin koruma amaçlı imar planı hazırlanacaktır. Tedbir 630.4. Yurt içi ve yurt | Kültür ve Turizm 1. Kapadokya Alan Başkanlığı dışındaki taşınmaz kültür Bakanlığı (5), Kapadokya | sınırları içindeki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına Alan Başkanlığı, Dokuz varlıkları ile sit alanlarına ilişkin yönelik olarak yürütülen tespit | Eylül Üniversitesi tespit ve tescil işlemleri ve envanter çalışmalarına tamamlanarak envanter çalışmaları devam edilecek ve elde edilen dijital ortama aktarılacaktır. veriler dijital ortama 2. Kapadokya Alan Başkanlığı aktarılacaktır. sınırlarında koruma amaçlı imar planları hazırlanacaktır. 3. Dokuz Eylül Üniversitesi SUDEMER'de sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynakları geliştirilecek ve ihtisas kütüphanesi kurulacaktır. Tedbir 630.5. Çeşme, Kültür ve Turizm 1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf İ imaret, aşevi gibi taşınmaz Bakanlığı (S), Vakıflar eserlerinin vakfiye esasları vakıf kültür varlıklarına vakfiye | Genel Müdürlüğü, Yerel doğrultusunda yeniden şartları doğrultusunda Yönetimler, İlgili Kamu işlevlendirilmesi sağlanacak ve işlevsellik kazandırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları, denetimler artırılacaktır. İlgili STK'lar Tedbir 630.8. Çanakkale Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Seddülbahir Kalesinin ihyası şehitlikleri ve savaş alanları ihya | (5), Çanakkale Savaşları çalışmaları tamamlanacaktır. edilerek Tarihi Alan açık hava Gelibolu Tarihi Alan 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana müzesine dönüştürülecektir. Başkanlığı planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen şehitliklerin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazırlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.631) Tedbir 631.1. Kültür yapılarının | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kültür yapılarında büyük ve merkezi şehir yaşamında üçüncü mekân | (5) yapılardan makul büyüklük ve olarak benimsenmesi için muhtelif yerlere dağılmış esnek ulaşılabilir, yaygın ve cazip yapılara geçiş sağlanacak; kültür yapılar tasarlanacaktır. merkezi tasarım ve yapımına yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak konuya ilişkin standart belirleme çalışması yapılacaktır. Kentsel tasarımların, imar planlarının, toplu konutlar ve kamu binalarının peyzaja, şehrin dokusuna, estetiğine ve kimliğine katkı sağlamasına özen gösterilecek ve kentsel dönüşüm uygulamalarının kültürel kimliğe ve yapıya uygunluğu gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.632) Tedbir 632.1. Yerel yönetimler | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür ve ilgili kamu kurumlarının, (S) Yerel Yönetimler Yatırımlarına Destek Projesi usul ve şehre kimlik katan önemli esasları gözden geçirilerek tedbir mekânlara kapsamında destek sağlanması ilişkin markalaştırma amacıyla çalışma yapılacaktır. uygulamaları teşvik edilip yaygınlaştırılacaktır. Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633) Tedbir 633.1. Kültür ve sanatın | Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Kültür ve sanat eğitiminde Kültür ve bir yaşam alışkanlığı olarak Kültür ve Turizm Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı gelişmesi için erken yaşlardan Bakanlığı, Üniversiteler, ve üniversiteler arasındaki işbirliği itibaren kültür ve sanat eğitimi Yerel Yönetimler, STK'lar artırılacaktır. verilecektir. 2. Okuma kültürünün oluşturulması ve yaygınlaştırılması amacıyla okullardaki kütüphane sayısı artırılacaktır. Tedbir 633.3. Gezici Kültür ve Turizm 1.10 gezici kütüphane hizmete kütüphane sayısı artırılacaktır. | Bakanlığı (S) alınacaktır. Tedbir 633.4. Kültür ve Kültür ve Turizm 1. Kütüphanelerin yaygınlaştırılması sanat hizmetlerinin Bakanlığı (5), Gençlik ve | konusunda Gençlik ve Spor sunumunda mahalli idareler, Spor Bakanlığı Bakanlığı ve yerel idarelerle işbirliği özel sektör ve sivil toplumun yapılacaktır. rolü güçlendirilecektir. 2. Yerel yönetimlerin, derneklerin ve vakıfların kültürümüzün korunması, yaşatılması, geliştirilmesi ve kuşaktan kuşağa aktarılması amacına yönelik rojelerine destek verilecektir. Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634) Tedbir 634,1. Türk-Islam Kültür ve Turizm 1.Türk-Islam tarihinin farklı tarihinin farklı dönemlerine ait | Bakanlığı (5), Sanayi ve | dönemlerini kültürel, sanatsal ve

kuşaklara aktarılması tespiti ile ilgili envanter çalışmaları sağlanacaktır. kapsamında arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yapılacaktır. 3. Yaygın kültürel eğitim faaliyetleri kapsamında Türk tezyini sanatları ve geleneksel el sanatları kursları açılacak, Geleneksel El Sanatları Festivallerinin devam ettirilmesi sağlanacaktır. 4. Istanbul Üniversitesi OMAR'da sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynaklarını geliştirme süreci tamamlanacaktır. 5. Kültürel miras unsuru olarak icrası ustalık/zanaatkârlık becerisi gerektiren, özgün, icra edilen mesleğin değerlerini, felsefesini, inceliklerini gelecek kuşaklara aktarılmasını teminen usta-çırak ilişkisi çerçevesinde yürütülen; geleneksel, kültürel, sanatsal değeri olan ve kaybolmaya yüz tutmuş mesleklerde faaliyet gösteren işletmelerin güçlendirilerek hayatta kalmaları ve bu birikimin gelecek nesillere aktarmaları sağlanacaktır. 6. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhaları, semboller vb. uzman bir heyet tarafından incelenerek bunların kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenmesi sağlanacaktır. Türkçe'nin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.635) Tedbir 635.1. Türkçe'nin Kültür ve Turizm T 1. Türk Dil Kurumu Etimolojik zenginliğinin kayıt altına Bakanlığı (S), Atatürk Sözlük çalışması belirlenen program alınması için etimolojik sözlük | Kültür, Dil ve Tarih dâhilinde devam ettirilecektir. tamamlanacaktır. Yüksek Kurumu, TDK 2. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası | Projesi tamamlanacaktır. Tedbir 635.2. Yurt dışında Kültür ve Turizm 1.Tercdihim Türkçe Projesinin Türk dili ve kültürünün Bakanlığı (S), Yunus uygulandığı ülkelerin ve okulların öğretimi ve tanıtımı faaliyetleri | Emre Enstitüsü sayısı artırılacaktır. geliştirilecektir. 2. Türkçenin dijital platformlarda öğretilmesi için Türkçe Öğretim Portalı geliştirilecek, çevrim içi Türkçe kursları düzenlenecektir. 3. Yabancılara Türkçe öğretimi alanında yetişmiş insan kaynağını geliştirmek üzere eğitimci eğitimleri düzenlenecek ve yeni araç-gereç eliştirme çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 635.4. Türk kültür ve Kültür ve Turizm 1. Yazma eserlerden 15 temel Türk- Bakanlığı (S), Atatürk İslam klasiğinin içeriği incelenecek medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir | Kültür, Dil ve Tarih ve tıpkıbasım, transkripsiyon, çeviri program dâhilinde akademik Yüksek Kurumu, TÜBA, gibi yöntemlerle yayınlanması niteliği haiz üniversiteler, Yazma Eserler Kurumu sağlanarak bu çalışmaların tematik yayınevleri ve ilgili kamu Başkanlığı farklılaşmayla birlikte akademik kurumlarınca yayınlanacaktır. olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636) Tedbir 636.2. Kültür Kültür ve Turizm 1.Veri paylaşımını sağlamak üzere istatistikleri uluslararası Bakanlığı (S) dış kurum entegrasyonlarına ilişkin standartlara uygun bir şekilde çalışmalar yürütülecek ve kurum içi geliştirilecek ve tek bir veri veri girişlerine ilişkin eğitim ve tabanında toplanacaktır. koordinasyon çalışmaları gerçekleştirilecektir. | Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.637) Tedbir 637,2. Kültür Kültür ve Turizm 1. Kültür endüstrilerine sağlanan endüstrilerine sağlanan Bakanlığı (S), Hazine ve | desteklerde hedef sektörler, destek destekler, bilhassa eğitim, Maliye Bakanlığı, Sanayi | araçları ve karar verici aktörlerin sertifikasyon ve Ar-Ge ve Teknoloji Bakanlığı çeşitlenmesi sağlanacaktır. faaliyetleri artırılacaktır. | Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzuruna katkı sağlanacak ve yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640) Tedbir 642.2. Manevi destek | Diyanet İşleri Başkanlığı | 1. Diyanet İşleri Başkanlığınca hizmeti ile ulaşılan kişi sayısı (5), Mesleki Yeterlilik Mesleki Yeterlilik Kurumu ile işbirliği artırılacaktır. Kurumu, YOK, içerisinde hazırlanan Manevi Üniversiteler Danışman Ulusal Meslek Standardı çerçevesinde ilgili hizmet alanlarına yönelik özel eğitimli ve daha donanımlı personel ihtiyacını karşılamak amacıyla YÖK tarafından üniversitelerin ilgili bölümlerinde Lisans ve Lisansüstü eğitim programlarının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilecek, kamu ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1. Yurt dışında Kültür ve Turizm 1. Yunus Emre Türk Kültür kültürel diplomasi alanında Bakanlığı (S), Yunus Merkezlerinin sayısı artırılacaktır. faaliyet gösteren kuruluşlara Emre Enstitüsü 2. Yunus Emre Enstitüsü verilen destekler artırılacak ve personelinin kültürel diplomasi bu kuruluşların idari konusunda eğitimler alması kapasiteleri geliştirilecektir. sağlanacaktır. Tedbir 643.2. Dünya Kültür ve Turizm 1. Türk kültürünün yerinde kamuoyunda olumlu bir Bakanlığı (5), Yunus tanınmasına imkân tanımak Türkiye algısı oluşmasına Emre Enstitüsü amacıyla tarih, edebiyat, müzik, yönelik kültürel faaliyetler sinema, arkeoloji, mutfak gibi farklı gerçekleştirilecektir. alanlarda yaz okulları düzenlenecektir. 2. Beş ilde uluslararası opera ve bale festivali düzenlenecektir. Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.644) Tedbir 644.2. Nitelikli Kültür ve Turizm 1. Türk Klasik Eserlerinin Dijital kültürel yayınlara daha fazla Bakanlığı (S) Ortama Aktarılması Projesi sayıda okurun ulaşımını temin kapsamında Bakanlıkça yayınlanan etmek üzere e-kitap eser sayısı 300'e çıkarılacaktır. formatında daha fazla sayıda eserin kamu yayını olması sağlanacaktır. Tedbir 644.4. Edebi üretimi | Kültür ve Turizm 1. Yayımcılık sektörünü teşvik etmek ve yayımlanma Bakanlığı (S) desteklemek üzere Edebiyat imkânı bulamamış nitelikli Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında edebi üretimlerin okura Yönetmelikte değişiklik yapılacaktır. ulaştırılmasını sağlamak üzere uygulanan ilk eser desteği eliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göster eleri Birim

Yıl İçerisinde Restorasyonu/Konservasyonu |

Tamamlanan Taşınır Kültür Varlığı Sayısı Bin 39 51 55

(Kümülatif)

| Gezici Kütüphane Sayısı (Kümülatif) Adet 62 72 82

| Desteklenen Sinema Projesi Sayısı i Adet 585 595 605

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.10. Spor

a) Mevcut Durum

Türkiye'de spora ilgi artan şekilde devam etmektedir ve bunun yansıması olarak lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. Eylül 2022 itibarıyla toplam sporcu sayısı 12.147.884, faal sporcu sayısı 2.680.314, spor kulübü sayısı 20.227 ve antrenör sayısı 291.043 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında 202 adet spor tesisinin yapımı tamamlanmış ve toplam spor tesisi sayısı 3.903'e yükselmiştir. Bu doğrultuda geleneksel sporlara yönelik tesis yatırımları ve sporcu yetiştirilmesi çalışmalarına devam edilirken olimpik spor dallarına yönelik çalışmalar da sürdürülmüştür. Spor kulüpleri, spor anonim şirketleri ve spor federasyonlarının kuruluşu, organları, üst kuruluş oluşturmaları, gelir ve giderleri, bütçe ve harcama esasları, görev, yetki ve sorumlulukları, denetimleri, bunlara yapılacak her türlü yardımın şekil ve şartlarıyla bunlara ilişkin diğer hususlara dair usul ve esasları düzenlemeyi amaçlayan 7405 numaralı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu 22/04/2022 tarihinde TBMM'de kabul edilmiş ve 26/04/2022 tarihli ve 31821 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Spor kulüplerinin kuruluşu, organları; spor kulüpleri ve spor anonim şirketlerinin Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından tescili, tescilin şartları, tescil için gerekli belgeler, spor kulübü tüzüğü ile spor anonim şirketlerinin esas sözleşmesinin içeriği, spor kulüpleri ve spor anonim şirketlerinin spor faaliyetlerinde kullanacakları isim, renk, amblem ve diğer ayırıcı işaretleri ile üst kuruluş oluşturulmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemeyi amaçlayan Spor Kulüpleri ve Spor Anonim Şirketleri Tescil Yönetmeliği 08/07/2022 tarihli ve 31890 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Engellilerin spora katılımını artırmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz spor okullarının açılmasına devam edilmektedir. Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanterinin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılması çalışmaları sürdürülmektedir. Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle her eğitim-öğretim yılı içerisinde ülke çapında yaklaşık 1,3 milyon üçüncü sınıf öğrencisi sporla tanıştırılmaktadır. Projenin devamıyla nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılmasına devam edilecektir. Spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılması, spor hekimi yetiştirilmesinin sağlanması, ithal ikamesine yönelik sportif mal üretiminde üretim ve markalaşmanın desteklenmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Sporun sağlıklı yaşam alışkanlığının bileşenlerinden olduğu ve tüm vatandaşların spor faaliyetlerine eriştiği, uluslararası platformlarda başarı elde eden, prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle tüm spor branşlarında dünya ölçeğinde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

İ Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek; örgün eğitimde beden eğitimi ve spor derslerinin niteliği artırılacak; mahallinde spor imkânları geliştirilerek her yaştan vatandaşların sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.646) Tedbir 646.1. Halkın spora Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Türkiye Olimpiyat Hazırlık olan ilgisini artıracak proje ve | (S), RTÜK, Spor Merkezleri (TOHM), İl Spor kampanyalar geliştirilecek, Federasyonları, TRT, Merkezleri, Sporcu Eğitim spor tesislerine erişim Üniversiteler, Yerel Merkezleri faaliyetlerine devam imkânları iyileştirilecektir. Yönetimler edecek; Yüzme Bilmeyen Kalmasın, Evinin Sultanları, Sokaklar Bizim, Mutlu Çarşamba, ANALİG, Koşabiliyorken Koş ve GSB Spor Okulları sportif projeleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 646.4. Engelli Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Engelli sporcular başta olmak

erişimlerini kolaylaştırmak, sporun

birleştirici gücü sayesinde engelli

bireylerin topluma entegrasyonlarını

hızlandırmak ve potansiyeli yüksek

engelli bireylerin kulüp sporcusu

olmalarını sağlamak amacıyla

çalışmalar yürütülecek ve GSB

Engelsiz Spor Okulları Projesine

devam edilecektir.

Tedbir 646.5. Okul ve Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Spor kulüplerinin mahalle spor kulüplerinin (S), Milli Eğitim performanslarının ve sayısının dijital ortamda da Bakanlığı, Spor artırılması için Bakanlık bütçesinden entegrasyonu ile bu kulüplerin | Federasyonları ayni ve nakdi desteklere devam izleme ve değerlendirme edilecek; Sporcu Eğitim Merkezi, işlemi kolaylaştırılacak ve TOHM ve Milli Takım düzeyindeki performans göstergelerinin sporcu sağlık süreçlerinin izlenmesi doğrulanabilir olması ve performans profillerinin sağlanacaktır. geliştirilmesine yönelik testler raporlanacaktır. Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648) Tedbir 648.1 Tesislerin Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Tesislerin yapımı ve özellikle yapımı ve özellikle etkin (S), Spor Federasyonları, | etkin işletimine dair modeller işletimine dair modeller Yerel Yönetimler geliştirilecektir. geliştirilecektir. 2. Yapımına devam edilen büyük ölçekli stadyum ve spor tesisleri yatırım projeleri tamamlanarak hizmete alınacaktır. Uluslararası düzeyde rekabet gücüne sahip yüksek katma değerli spor ürünleri geliştirmeye yönelik çalışmalar başlatılarak ülkemizin dünya spor endüstrisinden aldığı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.649) Tedbir 649.1 Spor Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Spor teknolojileri alanında endüstrisinde faaliyette (S), Sanayi ve Teknoloji | yaratıcı, yenilikçi, teknik bulunan firmaların bilişim Bakanlığı, TÜBİTAK mükemmeliyete ve rekabet teknolojileri ve e-ticaret özelliklerine sahip ürünlerin ve uygulamalarının sundukları özgün farklılıkları olan, ulusal imkânlardan faydalanılması teknolojik birikime katkı sağlayan suretiyle rekabetçi bir yapıya belirli alanlarda spor teknolojisi kavuşturulmaları ürünlerinin ödüllendirilmesi ve sağlanacaktır. kamuoyuna tanıtılması amacıyla Bireysel Genç Girişimci Programı Spor Ödülleri yarışması düzenlenecektir. Spor turizminin uzun vadeli ve sağlıklı gelişmesini sağlamak üzere bölge potansiyelini ve rekabet gücü yüksek spor branşlarını dikkate alan Türkiye Spor Turizmi Stratejisi hazırlanarak ülkemizin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.651) Tedbir 651.1. Spor turizmine | Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Türkiye Spor Turizmi Strateji elverişli bölgelerin ve alanların | (S), Kültür ve Turizm Belgesi ve Eylem Planı tespiti ve değerlendirilmesi Bakanlığı, Yerel yayımlanacaktır. için kapsamlı bir envanter Yönetimler, Spor 2. Spor turizmine yönelik analiz çalışması hazırlanarak Federasyonları çalışmaların tanıtım stratejisinin ana spor turizmi yol haritası etkinlik aracı olan ve Sport in oluşturulacaktır. Türkiye markası ile birlikte sunulacak internet portalının üçüncü aşama çalışmalarına başlanılacaktır. Sporun bir iş kolu ve meslek haline getirilerek kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla spor sektöründe mesleki yeterlilikler ve alt meslek tanımları belirlenecek, sporun birincil iş kolu rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.652) Tedbir 652.4. Antrenörlüğe | Gençlik ve Spor Bakanlığı | 1. Antrenör temel eğitimlerinin ilişkin eğitimler mevzuat, (S), Spor Federasyonları, | uzaktan eğitim yoluyla üç aylık yöntemler, eğitim sonrası Üniversiteler dönemler halinde düzenlenmesine sınav ve değerlendirme devam edilecektir. süreçleri yeniden 2. Bakanlık bünyesinde görev yapan düzenlenecek ve antrenörlere yönelik olarak antrenörlüğün niteliği uluslararası federasyonlar ararılacaktır. tarafından yapılan değişiklikler ile çalışma programlarında uygulanacak en son tekniklerin teorik ve pratik uygulamaları hakkında bilgilendirilmeleri amacıyla hizmet içi eğitim seminerleri yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Milyon

Tesislerden Yararlanan Kişi Sayısı Kişi 5,3 6,5 8,0

Sportif Yetenek Taramasından Geçirilen

0,005 1,5 1,0

Öğrenci/Genç Sayısı (3)

Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan

Adet 4370 4 500 5 000

Madalya Sayısı (4)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3) 2021 yılında pandemi koşulları nedeniyle taramadan geçirilen öğrenci/genç sayısında düşüş görülmüş, 2022 yılında ise önceki yılda incelenmeyen 3., 4. ve 5. sınıf öğrencilerinin taramaya dâhil edilmesi nedeniyle yüksek bir değer kaydedilmiştir. 2023 yılı itibarıyla sadece 3. Sınıfların taramaya dâhil edilecek olması nedeniyle bir önceki yıla göre düşüş beklenmektedir.

4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sporun Geliştirilmesi ve Desteklenmesi Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.11. Nüfus ve Yaşlanma

a) Mevcut Durum

Bir ülkenin sahip olduğu nüfus yapısı, o ülkenin sosyoekonomik gelişmesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkınma politikalarının oluşturulmasında belirleyici bir faktördür. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2021 yılı sonunda 84.680.273'e ulaşmıştır. 2014 yılında 2,14 olan toplam doğurganlık hızı, devam eden yıllarda düşmeye başlayarak nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10'un altında kalmış, 2020 yılında 1,76'ya, 2021 yılında ise 1,7'ye gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki aşağı yönlü hareketin temel nedenleri şehirleşme, geniş aile yapısının azalması, ortalama evlenme yaşının yükselmesi, kadınların işgücüne katılım oranının artmasıdır. Nitekim eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olduğu toplum kesimlerinde toplam doğurganlık hızı genel düzeyden daha düşük gerçekleşmektedir. Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlığı artırmayı hedefleyen nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak ilave tedbirlerin hayata geçirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. TABLO II: 70- Demografik Göstergeler Gösterge 2011 2019 2020 2021 Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına) 2,05 1,88 1,76 1,70 Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl) (1) 76,6 78,6 78,6 78,6 Erkek 74,4 75,9 75,9 75,6 Kadın 78,9 81,3 81,3 81,2 Nüfus Artış Hızı (Binde) 13,5 13,9 5,5 12,7 Nüfus (Bin) 74 724 83 155 83 614 84 680 0-14 Yaş 18 886 19 212 19 068 22 738 15-64 Yaş 50347 56 392 56 593 54 459 65* Yaş 5491 7551 7 953 8 245 Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.

1) 2019 yılı verisi 2017-2019 dönemine aittir.

Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması ve toplam doğurganlık hızının düşmesi sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2021 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65 yaş) yaklaşık 8,3 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 9,7'ye ulaşmıştır. TÜİK nüfus projeksiyonlarına göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payının, 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2040 yılında yüzde 16,3'e, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı beklenmektedir. 2021 yılında yüzde 67,9 olan çalışma çağı nüfusunun (15-64 yaş) toplam nüfus içindeki payının ise 2060 yılında yüzde 60'a gerileyeceği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte özellikle uzun süreli bakım hizmetine ihtiyaç duyan ileri yaşlardaki yaşlı nüfus da hızla artmaktadır. 2021 yılında 1,5 milyon kişiyle toplam nüfus içindeki payı yüzde 1,80 olan ileri yaşlardaki (80-- yaş) nüfusun payının 2023 yılında yüzde 1,9'a, 2060 yılında ise yüzde 7,1'e ulaşacağı öngörülmektedir. Bu demografik dönüşümün, çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu yaşlı nüfusu ve yaşlanan nüfusun ihtiyaçlarını artırması beklenmektedir. Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Genç ve dinamik nüfus yapısının korunması; yaşlıların yaşam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin bir şekilde katılabilmesi, aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürebilmesi, yüksek kalitede uzun süreli bakım, sağlık ve diğer hizmetlerden yararlanabilmesi ve aktif yaşlanma ortamlarının oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumluj/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

| Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

| Yaşlılar için sağlık hizmetlerinin sunumu etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.655) Tedbir 655.1. Aile ve Sosyal 1. Uzun Süreli Bakım Güvence Sistemi Sürdürülebilir ve kapsayıcı | Hizmetler Bakanlığı Altyapı Çalışmaları konulu çalıştay bir bakım güvence modeli | (S), Çalışma ve Sosyal | düzenlenecektir. geliştirilecektir. Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Sosyal Güvenlik Kurumu, Universiteler Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657) Tedbir 657.1. Yaşlıların (| Aile ve Sosyal 1. Yaşlı bireylerin hayat boyu öğrenme hayat boyu öğrenme Hizmetler Bakanlığı imkânlarına erişimini kolaylaştırmak ve imkânlarına erişimi (S), Milli Eğitim bu uygulamaları yaygınlaştırmak kolaylaştıracaktır. Bakanlığı, YÖK, amacıyla ilgili üniversiteler ile işbirliği | Üniversiteler | geliştirilecektir. Yaşlanan nüfusa yönelik hizmet ve politikalar veriye dayalı olarak geliştirilecektir (Kalkınma Planı p.658) Tedbir 658.2. Nesiller Aile ve Sosyal 1. Huzurevlerimizde kalan yaşlılarımız ile arası dayanışmayı Hizmetler Bakanlığı (S) | kreşlerdeki çocuklarımızın buluşacağı artıracak gönüllü faaliyet etkinlikler düzenlenecektir. ve projeler desteklenecektir. |

d) Hedefler

Göstergeleri

m Kadın Başına

| Toplam Doğurganlık Hızı Çocuk Sayısı 1,// 2,1 2,15

65 Yaşındakilerin Hayatta Yıl 180 18,0 181

Kalma Beklentisi (3

Kadın

Erkek

Yaşlı Nüfusun işgücüne

Yüzde 10,0 13,5 13,7

Katılma Oranı (3)

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Aktif ve Sağlıklı Yaşlanma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.12. Dış Göç

a) Mevcut Durum

Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklık eden, gerekse varış ülkelerini etkilediğinden önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biri haline gelmiştir. Türkiye, bulunduğu coğrafi konumu ve sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi nedeniyle yoğun göç olaylarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Ülkemiz 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşılaşmış ve insani yardım refleksiyle hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve hukuki düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır. Ülkemizdeki yabancı sayısı 2022 yılı Eylül ayı verilerine göre 5,55 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,65 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,38 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı 320 bin ve düzensiz göçmen sayısı 200 bin civarındadır. Ülkemizde yaşayan geçici koruma altındaki Suriyeli nüfusun sadece 48 bini geçici koruma merkezlerinde yaşamakta olup kalan Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 98'i aralarında İstanbul, Gaziantep, Hatay, Şanlıurfa ve Adana'nın da bulunduğu 10 ilde yaşamaktadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 41'ini 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 57, yaşlı nüfusun payı ise yüzde iki düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin gönüllü geri dönüşünün desteklenmesi amacıyla AFAD koordinasyonunda yerel sivil toplum kuruluşları ile uluslararası yardım kuruluşlarıyla işbirliği içinde Suriye'nin güvenli bölgelerinde yapımı projelendirilen 86.481 briket evin 68.713'ü Eylül 2022 itibarıyla tamamlanmıştır. Bölgede hayatın normalleşmesiyle Türkiye'de geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerin gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüş politikası kapsamında 2022 yılı Eylül ayına kadar yaklaşık 530 bin kişinin ülkelerine dönmesi sağlanmıştır. Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 71'i İstanbul, Antalya ve Ankara'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 719 bin, 170 bin ve 87 bin kişidir. 2022 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Irak, Suriye, Türk Cumhuriyetleri, İran ve Afganistan uyruklular ön sıralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2021 yılında büyük ölçüde azalarak 29 bin olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu düşüşe rağmen Türkiye bu başvuru sayısıyla AB ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ülkeleri arasında en çok uluslararası koruma başvurusu alan altıncı ülke olmuştur. 2021 yılındaki başvuruların yüzde 94'ü Afganistan, Irak ve İran uyruklu yabancılar tarafından yapılmıştır. Ülkemiz düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumundadır. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 2010 yılında 33 bin iken 2019 yılında 455 bine yükselmiş, devam eden yıllarda azalarak 2022 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla 207 bin düzeyine inmiştir. Göç alma, göç verme ve transit ülke konumunda olması nedeniyle karmaşık bir göç dinamiğine sahip ülkemizin göç yönetiminin etkinliğinin artırılması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, göç yönetiminin etkinleştirilmesi amacıyla Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı olarak yeniden yapılandırılmıştır. Ayrıca göç yönetimi alanında kurumsal kapasitenin güçlendirilmesiyle koordinasyon ve uluslararası işbirliğinin artırılması, güvenilir ve kapsamlı veri üretimi ile politikaların kanıta dayalı geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim, hem sosyal uyumu artırmaları hem de çocukların potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin kalkınmasına katkıda bulunmaları açısından kritik önemi haizdir. Ülkemizde 5-17 yaş arası 1.448.638 yabancı uyruklu öğrenci bulunmakta olup Eylül 2022 itibarıyla bunların 922.427'si eğitim öğretime dâhil edilmiştir. Yabancı çocukların genel okullaşma oranı yüzde 64 düzeyindedir. Yabancı uyruklu öğrencilerin eğitime erişimlerini ve okula devam etmelerini teşvik etmek amacıyla Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımı (YŞEY) Programı yürütülmektedir. Bu kapsamda nakit yardımlarından yararlanan çocuk sayısı programın başladığı 2017 yılında 56.245 iken, 2022 yılında 511.000'e ulaşmıştır. Ülkemizde bulunan yabancı uyruklular yaygın eğitim hizmetlerinden faydalanabilmektedir. 2014-2022 yılları arasında toplamda 2.205.591 yabancı uyruklu kursiyer halk eğitimi merkezlerinde düzenlenen kurslara katılım sağlamıştır. Halk eğitimi merkezlerinde yabancı uyrukluların Türkçe dil becerilerinin artırılması amacıyla düzenlenen Türkçe öğretimi kurs programından 570.948 yabancı uyruklu kursiyer faydalanmıştır. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizdeki göçmenlerin oluşturduğu yükün karşılanmasına mali destek sağlanması ve sorumluluk paylaşılması amacıyla Türkiye ile AB arasında yapılan mutabakat sonucunda Türkiye'deki Mültecilere Yardım Programı oluşturulmuştur. İki aşaması olan bu Program ülkemizdeki mültecilerin insani ve kalkınmaya yönelik ihtiyaçları için toplam 6 milyar Avro tutarında yardım içermektedir. Programın ilk aşamasını oluşturulan 3 milyar Avroluk desteğin tamamı sözleşmeye bağlanmış ve 2,9 milyar Avro kullanılmıştır. İkinci aşama kapsamında ise 2022 yılı Haziran ayı itibarıyla 2,9 milyar Avro sözleşmeye bağlanmıştır. Ayrıca 2021-2023 yılları arasında AB tarafından toplam 3 milyar Avro ilave fon ayrılması kararı alınmıştır. Söz konusu ilave fonun ilk 1 milyar Avroluk 2021 yılı paketi hâlihazırda programlanmış olup 2022 ve 2023 yılları paketleri müzakere süreçleri devam etmektedir. Göç alanındaki uluslararası yardımların etkisinin artırılması için bu fonların planlama, yönetim ve izleme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir. Yurt dışında 6,5 milyonu aşkın Türk vatandaşının yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmını 1960'lı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü antlaşmaları çerçevesinde yurt dışına göç eden vatandaşlarımız ile aile fertleri oluşturmaktadır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarını artırmaya yönelik olarak gençlik kampı, Diaspora Gençlik Akademisi, Türkiye Stajları, gençlik buluşmaları, kültür gezileri ve çeşitli eğitim programları düzenlenmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatanlarına aidiyetlerinin korunması, anadil, kültür ve kimliklerinin muhafaza edilmesini teminen bu faaliyetler artarak devam etmektedir.

b) Amaç

İnsan haklarına uyumlu, insan onuruna yakışır, güvenli, düzenli, veriye dayalı ve kontrol edilebilir dış göç yönetimi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Göç yönetiminin kurumsal yapısı güçlendirilecek ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.661) Tedbir 661.8. Düzensiz | İçişleri Bakanlığı (5), Göç | 1. İdari gözetime alternatif göç kapsamında olan İdaresi Başkanlığı, yükümlülükler kapsamında işlemleri yabancılar etkin bir Emniyet Genel yürütülen düzensiz göçmenlerin etkin şekilde izlenecek ve Müdürlüğü, Jandarma izleme ve takibi yapılarak ülkemizden denetlenecektir. Genel Komutanlığı çıkışları sağlanacaktır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.663) Tedbir 663.2. Yurt Kültür ve Turizm 1. Yurt dışında yaşayan dışında yaşayan Bakanlığı (S), Dışişleri vatandaşlarımızın kültürel kimliklerini vatandaşlarımızın Bakanlığı, Milli Eğitim korumak amacı ile eğitici ve öğretici akademik, sosyal ve Bakanlığı, proje destekleri verilecektir. kültürel gelişimlerine Yurtdışı Türkler ve Akraba | 2. Vatandaşlarımızın Türkiye ile destek olunacaktır. Toplulukları Başkanlığı bağlarını güçlendirici buluşmalar, sosyal ziyaretler, Genç Destek Programı ve Evliya Çelebi Kültür Gezileri Programı yürütülecektir. Tedbir 663.3. Yurt Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Yurt dışında sunulan Türkçe ve Türk dışında yaşayan çocuk ve | Dışişleri Bakanlığı Kültürü dersine ilişkin soru havuzu gençlerimizin anadillerini oluşturulacak ve ölçme aracı öğrenmeleri ve kültürel geliştirilecektir. değerlerimizi tanımaları sağlanacaktır. 2.4. YAŞANABİLİR ŞEHİRLER, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.4.1. Bölgesel Gelişme

a) Mevcut Durum

Bölgesel gelişme politikası, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklılaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin tüm sektörlerle ilişkili olması nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. 2023 sonrası dönem için bölgesel gelişme çalışmalarına yeni ve bütüncül bir perspektif kazandırılması, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkınma uygulamalarının etkinliğinin artırılması amacıyla Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ve bölge planları, ilgili paydaşlarla işbirliği içerisinde hazırlanmaktadır. BGUS ve bölge planları taslaklarının 2022 yılı sonu itibarıyla tamamlanması hedeflenmektedir. 26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek refahın ülke sathına dengeli yayılması hedeflenmektedir. Bu kapsamda, kalkınma ajansları sunmuş olduğu destek araçlarıyla bölgelerinin öne çıkan sektörlerini desteklemekte ve bu suretle bölgelerin potansiyelleri harekete geçirilmektedir. İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDO); araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlık, tanıtım, promosyon ve organizasyon faaliyetleri yürütmektedir. 14/07/2021 tarihli ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulan 80 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çerçevesinde yapılan değişikliklere uyumlu olarak Kalkınma Ajansları Denetim Yönetmeliği güncellenerek 17/09/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmış olup Kalkınma Ajanslarının mali yönetim yeterlik denetimlerinin etkinliğinin artırılması amaçlanmıştır. Ajansların okurumsal o performanslarının o değerlendirilmesine oyönelik o çalışmalar sonuçlandırılmıştır. Ayrıca bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirmek, kaynakları daha etkin bir şekilde kullanmak üzere kalkınma ajanslarında sonuç odaklı program (SOP) yönetimi yaklaşımına geçilmiştir. 2022 yılı çalışma programları SOP yaklaşımıyla hazırlanmış olup imalat sanayi, girişimcilik, sosyal kalkınma, mesleki eğitim, turizm, tarım ve kırsal kalkınma gibi temalarda 73 SOP oluşturulmuştur. Önümüzdeki dönemde de SOP'ların uygulanmasına devam edilecektir. 2008-2021 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 13,3 milyar TL, yerel paylardan ise 8,3 milyar TL (cari) kaynak aktarılmıştır. 2022 yılı için ise 774,5 milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 1,1 milyar TL olacağı tahmin edilmektedir. Kalkınma ajansları, bölgelerindeki kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2022 döneminde 24.607 projeye 2022 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 15,8 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 26,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 71- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2022) Ajans Eş-Finansman Dâhil Proje Desteklenen mm Toplam Proje Başvuru Destek Programı Türü Desteği (1) Bütçesi (0) Sayısı Proje Sayısı Proje Teklif Çağrısı 12514 21 677 48 622 11 240 Güdümlü Proje Desteği 2 257 3472 204 204 Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği 480 529 6 776 2373 Teknik Destek 282 282 21 093 10 349 Diğer Destek Türleri 238 402 4 030 441 Genel Toplam 15 771 26 362 80 725 24 607

(1) 2022 Yılı Fiyatlarıyla, Milyon TL

2021-2023 dönemini kapsayan eylem planı niteliğindeki DAP, DOKAP, GAP ve KOP Bölge Kalkınma Programları 19/02/2021 tarihinde Cumhurbaşkanı onayıyla yürürlüğe konulmuştur. 7319 sayılı Kanun uyarınca 642 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede yapılan değişiklikle, Bölge Kalkınma İdareleri Başkanlıklarının görev sürelerini üç defa ile sınırlı olmak üzere beşer yıllığına uzatmaya Cumhurbaşkanının yetkili olduğu hükme bağlanmıştır. 04/06/2021 tarihli ve 31501 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4072 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 08/06/2026 tarihine kadar uzatılmıştır. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2022 yılında toplam 755 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2022 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 6.159 proje için 2022 yılı fiyatlarıyla toplam 8,4 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Ülke sathında daha dengeli bir yerleşme düzeninin sağlanması ve göçün kademeli olarak yönlendirilebilmesi için nispeten geri kalmış ve göç veren bölgelerde, bölgesel çekim merkezi niteliğini haiz şehirlerin katma değeri yüksek üretim, ihracat, istihdam, verimlilik, teknoloji ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması amacıyla BGUS çerçevesinde Cazibe Merkezleri Destek Programı (CMDP) uygulanmaktadır. 2022 yılında CMDP ödeneği 130 milyon TL olup bugüne kadar CMDP kapsamında 2022 yılı fiyatlarıyla 2,8 milyar TL ödenekle 154 proje desteklenmiştir. Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programıyla (SOGEP) genç, kadın ve engellilerin sosyal sorunlarına çözüm getirilirken aynı zamanda yetenek gelişimi ve istihdam imkânlarını da artıran projeler desteklenmektedir. Bu kapsamda 2019-2022 döneminde 2022 yılı fiyatlarıyla 1,5 milyar TL ödenekle 583 proje desteklenmiştir. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede ilçe düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması güncellenerek İlçe SEGE-2022 adıyla yayımlanmıştır. Yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) Projesi tamamlanarak Karar Destek Sistemi oluşturulmuştur. Sistemin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. TABLO II: 72- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler Er d OK Çİ a z ğ Z E İsti 5 2 Ni E pa GERGR 5 5 LE © SLEB © EE) 1548 P 55 Istihdamın Sektörel Yapısı -2021 (1) g. VEE gi SöEda| AZAR İNİĞNUİNESİNU| İLET |Ev SNR Sana Hizmetler LEY İSENU mekto| son |(gEyEilLinurl|) İSSON | dos |z SOS |TarmSektörü ii ilmi e döçüN gaas (A>esşli-ee le | Shgaz | şönge ONE Payı (Yüzde) Sektörü Payı Sektörü Payı İpmsş ONAN dü z “le 5 “iş öğ e|$o“-cjJ$ p — | Pay (Yüzde) (Yüzde) > Şö > TR10 İstanbul 1,5 30,1 161,8 12,3 0,5 31,9 67,7 83 TR5İ Ankara 1,6 9,6 141,1 13,4 3,7 24,5 71,7 1,5 TR31 İzmir 3 5,2 0,7 il 6,1 115,7 14,7 8,9 32,9 58,1 4,8 TRGİ Antalya, Isparta, Burdur 4 3,9 2,9 2,1 3,2 83,3 11,8 20 15,8 64,1 1,0 TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik 5 5,0 1,5 1,6 5,5 109,2 9,4 9,3 40,4 50,3 1,6 Vi Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, 6 4,8 2,0 21 6l 128,5 9,6 13,4 37,4 49,2 5,2 TR32 Aydın, Denizli, Muğla 7 3,8 1,4 1,4 3,2 84,4 10,2 22,4 24,4 53,2 1,0 TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 8 2,2 2,2 1,9 2,7 121,8 9,3 15,8 37,3 46,9 1,6 'TR52 Konya, Karaman 9 3,0 1,2 1, 2,5 82,4 7,9 25,4 30,3 44,3 0,7 TR22 Balıkesir, Çanakkale 10 2,1 1,5 1,0 2 94,9 7,9 24,1 22,8 53,1 0,8 TR62 Adana, Mersin ini 4,9 0,7 1,0 3,9 78,9 | 13,2 19 22,5 58,5 1,6 TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın 12 1,2 0,7 0,2 0,9 72,6 10,9 24,6 27,6 47,5 1,9 TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak B 3,7 0,6 0,7 3,2 86,5 6,9 30,8 30,7 38,5 0,8 TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat 14 2,9 0,5 0,6 2,3 78,1 11,7 20,4 27,4 52,3 0,5 TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 15 3,3 0,6 0,4 2,2 64,3 7,9 38,3 19,4 42,4 0,5 TRCİ Gaziantep, Adıyaman, Kilis 16 3,4 ll 1,6 2,4 70,1 i0,l 19,2 32,4 48,5 0,6 TRSO Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, 17 32 0,6 07 22 68,4 9,9 40,7 16,8 42,5 0,5 Artvin, Gümüşhane TR71 Kınkkale, Aksaray, Niğde, 18 1,9 0,5 0,8 14 717 3 28,9 20 51 0,6 Nevşehir, Kırşehir Osmaniye Hatay, o Kahramanmaraş, 19 40 0,6 12 2,5 | 62,8 1 19,7 25,9 543 15 TRB1 Malatya, Elâzığ, Bingöl, Tunceli 2,1 0,2 0,6 1,4 64,5 10,2 29 19,1 51,8 0,3 TR82 Kastamonu, Çankırı, Sinop. 21 0,9 0,7 0,7 0,7 76,7 58 38,5 18,4 3 0,3 (RS Rastamonu, ann, Snop o |0 00 —İ e TRA1 Erzurum, Erzincan, Bayburt 2 1,3 0,4 0,1 0,9 69,3 10 33,3 11,5 55,5 0,3 TRC2 Şanlıurfa, Diyarbakır 23 4,6 0,9 1,8 1,8 38,8 15 31,9 23,4 44,7 0,3 TRAZ Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 24 3 -1,3 -0,5 0,6 49,1 13,7 52,1 12,7 35,2 0,2 TRC3 Mardin, Batman, Şırnak, Siirt 25 2,8 1,0 14 15 52,8 29,8 15 23 61,8 0,1 TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri Ni 26 2,6 -0,7 0,6 il 42,9 20,4 37,5 21,5 41 0,2 Türkiye 100 1,3 1,3 100 100 12 17,2 27,5 55,3 0,9 Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanl IğI

(1) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir. (2) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.

b) Amaç

Bölgelerimizi, yeniliğe ve işbirliğine dayalı şekilde imkân ve kabiliyetlerini yönetişim temelinde geliştirerek dönüştürmek ve böylece ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkıyı sağlamak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Bölgesel kalkınmanın kurumsal yapısı ve yönetişimi merkezi ve bölgesel düzeyde etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669) Tedbir 669.1. Bölge Sanayi ve Teknoloji 1. 388 ve 642 sayılı KHK'lerde değişiklik kalkınma idareleri ve Bakanlığı (S), Bölge yapılmasına yönelik gerekli hazırlıklar kalkınma ajanslarının yapıları, | Kalkınma İdareleri, tamamlanacaktır. görev ve yetkileri gözden Kalkınma Ajansları geçirilerek, daha etkin ve verimli çalışmalarına yönelik düzenleme yapılacaktır. Tedbir 669.5. Bölgesel Sanayi ve Teknoloji 1. BGUS ve bölge planlarının yenilenmesi gelişme politikalarının Bakanlığı (S), Çevre, çalışmaları tamamlanacaktır. tasarım ve uygulama Şehircilik ve İklim 2. YER-SİS Projesi Karar Destek Sistemi aşamalarında karar destek Değişikliği Bakanlığı, idame ettirilip sistemde iyileştirme süreçlerini güçlendirecek il ve | Enerji ve Tabii çalışmaları yapılacaktır. ilçe düzeyinde Sosyo- Kaynaklar Bakanlığı, 3. Düzey-2 bazında bölgesel girdi-çıktı Ekonomik Gelişmişlik Kültür ve Turizm tabloları oluşturularak bölgesel analiz Sıralaması Araştırmasının Bakanlığı, Tarım ve raporları hazırlanacaktır. güncellenmesi de dâhil olmak | Orman Bakanlığı, 4. Kalkınma ajansları desteklerinin üzere araştırma, analiz ve Ulaştırma ve Altyapı değerlendirilmesine yönelik çalışmalar raporlama çalışmaları Bakanlığı, Kalkınma koordine edilecek ve mevcut destek yapılacaktır. Ajansları uygulamaları gözden geçirilerek kapsamlı bir değerlendirme raporu hazırlanacaktır. Görece geri kalmış bölgelerde kentsel ve sınai altyapıların geliştirilmesi, gelişme potansiyeli haiz sektörlerde istihdamın artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.670) Tedbir 670.1. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji 1. Kalkınma ajansları tarafından ajansı destekleri, yerel Bakanlığı (5), Kalkınma (| tasarlanan yeni destek araçları düzeydeki kurumların Ajansları uygulamaya geçirilecektir. kapasitesinin geliştirilmesi, özel sektörün kurumsallaşması, sürdürülebilirliği ve verimliliğinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı alanına odaklanacaktır. Tedbir 670.2. Görece geri | | Sanayi ve Teknoloji 1. Cazibe Merkezlerini Destekleme kalmış bölgelerde çevresine | | Bakanlığı (5), Kalkınma | Programı uygulaması kapsamında hizmet verme bakımından Ajansları, Yerel desteklenmesi teklif edilen projeler merkez olma işlevi taşıyan Yönetimler incelenecek; desteklenmesi uygun illerde Cazibe Merkezlerini görülen projeler için onay ve kaynak Destekleme Programı aktarım süreçleri tamamlanacaktır. uygulanmasına devam edilecektir. Sosyal Destek Programı yeniden yapılandırılacak ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.671) | Tedbir 671.1. Sosyal Sanayi ve Teknoloji 1. Sosyal Gelişmeyi Destekleme Gelişmeyi Destekleme Bakanlığı (S), Kalkınma | Programı proje başvurularının alınması, Programı adıyla yeniden Ajansları desteklenmesi uygun görülen projelerin tasarlanan Programın, seçilmesi ve bütçelerinin tahsis edilmesi özellikle toplumun sağlanacaktır. dezavantajlı kesimlerinin ekonomik ve sosyal hayata daha aktif katılımlarını sağlamak, üretkenlik ve yetenek gelişimini destekleyerek istihdam edilebilirliği artırmak amacıyla, sosyal girişimciliği ve sosyal | sorumluluk faaliyetlerini de | teşvik edecek şekilde uygulanmasına devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(2) 2023(3)

En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin

En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine Oran 4,18(1) 4,00 3,85 Oranı (4) Eğitim Düzeyi En Düşük Beş Bölgede N Yüksekokul ve Üzeri Mezunların Oranı Yüzde 14,41 12,00 16,00 En Düşük Gelirli Beş Bölgenin Sanayi ve Hizmetlerinin Ekonomideki Paylarının Yüzde 79,24(1) 79,65 80,00 Ortalaması

1) 2020 yılı verisidir.

2) Gerçekleşme Tahmini

3) Program

4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bölgesel Kalkınma Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.2. Şehirleşme

a) Mevcut Durum

İnsan odaklı ve değer üreten yerleşimler oluşturulması ve kentsel yaşam kalitesinin artırılması yönünde etkin mekânsal planlamanın gerçekleştirilmesi önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve çevre politikaları ile stratejilerini mekânla ilişkilendirerek mekânsal planlamayı yönlendiren Türkiye Mekânsal Strateji Planı çalışmalarının 2022 yılı sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Mekânsal planların uygulanması, izlenmesi, denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm sorunlarının ve plan değişikliklerinin şehirlerdeki yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemesini engellemek amacıyla, yapımı büyük ölçüde tamamlanan imar planlarının günün şartlarına uygun olarak bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde güncellenmesi çalışmaları devam etmektedir. 15/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalışmaları yürütülmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılından itibaren kamu tarafından yaklaşık 800 milyon TL gelir elde edilmiştir. 6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesiyle birlikte, il sınırı içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılıp mahalleye dönüştürülmesi şehirleşme oranı göstergelerinde kırılmaya sebep olmuştur. 2012 yılında kent tanımı kriteri olarak kullanılan nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2021 yılında il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı yüzde 93,2 olarak gerçekleşmiştir. Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları devam etmektedir. Eylül 2022 itibarıyla 15,9 milyon m2 Millet Bahçesi yapımı tamamlanmıştır. 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kurulan Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Kurulu, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında toplanmakta olup, Kurulun 2022 yılı çalışmalarında Ulusal Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisinin güncellenmesi, Ulusal Coğrafi Veri Matrisinin ve Coğrafi Veri Erişim, Paylaşım ve Kullanım Kurallarının yayımlanması, Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısının geliştirilmesi ve merkez ve yerel yönetimlerde yaygın kullanımının temini yönünde kararlar alınmıştır. Ülkemizde, özellikle binalara ilişkin mülkiyet haklarının yönetimi ve mevcut yapı stokumuzun 3 boyutlu dijital ortamda izlenmesi amacıyla kentsel alanlarda 3 boyutlu şehir modelleri üretimi ve 3 boyutlu kadastro altlıklarının oluşturulması çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışmalar kapsamında 41 ilimizde yaklaşık 2 milyon hektar kentsel alanda çalışmalar tamamlanmış olup, 5 ilimizde çalışmalar yürütülmektedir. Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağlıklı işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırları, yoğunlukları ve uygulama esaslarının afet risk faktörlerine göre belirlenmesi ile kıyı alanları ve tarımsal alanlar başta olmak üzere kontrolsüz kentsel genişlemenin doğal, tarihi ve kültürel alanlar üzerinde oluşturduğu tahribatın önlenmesi yönündeki çalışmalar önemini korumaktadır.

b) Amaç

İnsan odaklı, doğal hayata ve tarihi mirasa saygılı, temel kentsel hizmetlerin adil ve erişilebilir bir şekilde sağlandığı, yaşam kalitesi yüksek ve değer üreten şehirler ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yeşil şehir vizyonu kapsamında yaşam kalitesinin artırılması ve iklim değişikliğine uyumu teminen şehirlerimizde Millet Bahçeleri yapılacak ve yeşil alanların miktarı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676) Tedbir 676.1. Çevre, Şehircilik ve 1. 81 ilde Millet Bahçeleri Şehirlerimizde sağlıklı Iklim Değişikliği çalışmalarına yönelik yer seçimi, aşam alanları oluşturmak, (| Bakanlığı (5), projelendirme, ihale ve yapım yaş ILBANK, TOKİ, Yerel faaliyetlerine devam edilecektir. kentsel yeşil alan Yönetimler standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri 81 ile yaygınlaştırılacak, 2023 yılına kadar 81 milyon m? alanda Millet Bahçesi çalışmaları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TOKİ, İLBANK ve belediyelerin finansmanıyla yürütülecektir. Imar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678) Tedbir 678.1. İmar Çevre, Şehircilik ve 1. Beş ilde örnek imar uygulama uygulamalarında kırsal ve Iklim Değişikliği çalışmalarına başlanacaktır. kentsel yerleşmeleri Bakanlığı (5), Yerel 2. İmar uygulamalarının Yönetimler benimsenmesi ve mevzuata uygun dikkate alan katılımcılık ve yapılması için belediyelere teknik finansman alanında destek verilecektir. yenilikçi yaklaşımlar geliştirilecektir. Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680) Tedbir 680.1. Ulusal Çevre, Şehircilik ve 1. Konumsal jeodezik verilerin eharita üretimi işlerinde baz Iklim Değişikliği devlet altyapısı üzerinden alınacak olan kentsel a A EİECEK yönelik çalışmalar , üdürlüğü, , alanlardaki konumsal Tapu ve Kadastro 2. Konumsal hassasiyetin hassasiyet allyapısı Genel Müdürlüğü iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yenilenecektir. kapsamında planlanan alanların jeodezik çalışmaları yapılacak ve kentsel alanlarda ihüyaç duyulan yüksek konumsal hassasiyetli harita verisi üretimi gerçekleştirilecektir. Tedbir 680.2. Çok Çevre, Şehircilik ve 1. 2022 yılında görüntü alımları boyutlu kadastro/harita Iklim Değişikliği tamamlanan 31 ilin kentsel alanlarının üretimi tamamlanacaktır. Bakanlığı (5), Harita sayısal arazi modeli ve 3 boyutlu Genel Müdürlüğü, şehir modelleri üretimi yapılacaktır. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kamu ve özel sektör kuruluşlarınca yapılacak yatırımlara temel oluşturmak üzere sayısal hale gelmiş güncel, güvenilir kadastro verileri sunulacak, mülkiyet verileri elektronik ortama aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.681) Tedbir 681.2. Tüm Çevre, Şehircilik ve 1. Ülke genelinde toplam 58 Türkiye'de tek koordinat İklim Değişikliği milyon. parselde tek koordinat sistemine geçilerek Bakanlığı (S), DSİ, siternine geçilmesi amacıyla i Karayolları Genel adastro Modernizasyon Projesi kadastro modernizasyonu Müdürlüğü, Orman tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Genel Müdürlüğü, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler Yerel yönetimlerin akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamaları teşvik edilecek, akıllı şehir projelerinin ulusal katmanda önceliklendirilen alanlar ve kabiliyetler dikkate alınarak seçilmesi ve hayata geçirilmesi sağlanacak, akıllı şehir uygulamalarına yönelik yerli üretimin geliştirilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.683) | Tedbir 683.1. Yerel (|| | Çevre, Şehirclikve (| | 1. Akıllışehiruygulamalarnınbir.. | yönetimlere akıllı şehir Iklim Değişikliği strateji doğrultusunda stratejilerini ve Bakanlığı (S), Yerel planlanabilmesi, i izleyecekleri yol haritalarını Yönetimler gerçekleştirilebilmesi ve gerekli hazırlamalarına yönelik yetkinliğin kazanılması için yerel Ulusal Akıllı Şehir Stratejisi yönetimlere standardizasyon ve ve Eylem Planı esas uygulama rehberliği yapılacaktır. alınarak rehberlik sağlanacaktır. Gayrimenkul değer artışlarının etkili yönetimiyle kentsel mekân ve hizmet kalitesinin artırılması, kentsel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetlere kaynak oluşturması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.684)

ortaya çıkan değer

artışlarının tespit edilmesi,

yer seçim analizlerine katkı

verilmesi ve taşınmaz

değer haritalarının

oluşturulabilmesi için Tapu

ve Kadastro Bilgi

Sistemine entegre bir

gayrimenkul değer bilgi

merkezi kurulacak ve

taşınmazların değere

yönelik verileri mülkiyet

bilgileri ile birlikte

tutulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Kadastro Modernizasyonu Kapsamında

in

Yenilenen/Sayısallaştırılan Parsel Sayısı

Adet 14 850 17 650 19 600

(©)

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.3. Konut

a) Mevcut Durum

TÜİK verilerine göre 2021 yılında belediyeler tarafından 721.257 daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2022 yılının ilk altı aylık döneminde ise 133.424 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. 2021 yılında 627.082 konut yapı kullanma izni almıştır. Haziran 2022 itibarıyla 148.207 konut için yapı kullanma izni alınmıştır. Türkiye genelinde konut satışları 2022 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,7 artmıştır. Aynı dönemde, 276.164'ü ilk defa, 667.627'si ikinci el olmak üzere toplam 943.791 konut satılmıştır. 2021 yılında ise aynı dönemde 243.189'u ilk defa, 558.806'sı ikinci el olmak üzere toplam 801.995 konut satışı gerçekleşmiştir. İpotekli konut satışları Ağustos 2022'de bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 19 azalarak 22.168 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 18'i ipotekli konut satışıdır. Konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesi ve yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinin kurulabilmesi için konut stokunun konutların nitelikleri de dâhil olmak üzere ortaya konulması, güncel, sürekli, güvenilir ve doğru verileri sunmak üzere veri altyapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOKİ) 2003 yılından itibaren 1,17 milyon konutun inşaatına başlanmıştır. 129 bin konutun da sosyal ve teknik donatılarıyla inşaatı devam etmektedir. TOKİ tarafından üretilen konutların yüzde 87,07'si sosyal konut niteliğindedir. Bu kapsamda 2022 yılı sonunda 60 bin konutun üretilmesi öngörülmektedir. Konut yapımının, yerleşmelerin gelişme eğilimlerne ve özelliklerine göre yönlendirilmesi, alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi, yaşlı, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanması hedeflenmektedir. Ülkemizde, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişimi önceliğini korumaktadır. Bu kapsamda TOKİ tarafından konut sektörünün regülasyonunun sağlanması, aşırı fiyat artışlarının önüne geçilmesi ve sürdürülebilir konut finansman politikalarının geliştirilmesi amacıyla 81 İle Sosyal Konut Projesiyle 125 bini 2023 yılında olmak üzere ilk etapta 250 bin konut, toplamda ise 500 bin konut üretilmesi planlanmaktadır. 81 ilde yatay ve yerel mimariye uygun olarak inşa edilecek bu konutlar alt gelir gruplarının ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde; içinde meydanı, camii ve sosyal donatıları bulunan, cepheleri kültürümüzün mimarisini yansıtan ekonomik konutlar olacaktır.

b) Amaç

Dar gelirliler başta olmak üzere, herkesin yeterli, yaşanabilir, dayanıklı, güvenli, kapsayıcı, ekonomik olarak karşılanabilir, sürdürülebilir, iklim değişikliğine dirençli, temel altyapı hizmetlerine sahip konuta erişiminin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentleşme, nüfus artışı, yenileme ve afetten kaynaklanan konut ihtiyacı arz-talep dengesi gözetilerek karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.2. Plan Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Sosyal Konut Programı döneminde dar gelirlilere ve Değişikliği Bakanlığı (5), | kapsamında 125 bin konut sosyal dezavantajlı gruplara yönelik Aile ve Sosyal Hizmetler | ve teknik donatılarıyla birlikte 250 bin sosyal konut Bakanlığı, TOKİ üretilecektir. üretilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim | 2021 | 2022(1) | 20232) | TOKİ Tarafından Üretilen Sosyal Konut Sayısı oo | Adet | 80000 | 60000 | 125000 |

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.4. Kentsel Dönüşüm

a) Mevcut durum

Başta afet riskleri olmak üzere, standartlara uygun olmayan yapı stoku ile işlevleri değişen kentsel alanlardaki yıpranma nedenlerine bağlı olarak ülkemizde kentlerin dönüşüm çalışmaları devam etmektedir. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 278 riskli alan, 38 ilde 180 kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ve 11 ilde 20 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 63 ilde 54,5 bin hektar büyüklüğünde rezerv yapı alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapı laboratuvarının da bulunduğu 1.388 kurum/kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 870.301 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiştir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere Ekim 2022 itibarıyla (cari fiyatlarla) yaklaşık 24,8 milyar TL ödenek sağlanmıştır. Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü artmış olup dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme çalışmaları önemini korumaktadır. Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 42 ilde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, diğer il ve ilçelerde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmaları sürdürülmektedir.

b) Amaç

Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve araziler, fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülecektir.

c) Politika ve Tedbirler

m. N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentsel dönüşüm; yatay mimari anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ve kentlilik bilincini geliştirme amacı çerçevesinde tarihi merkezlerin yenilenmesini içerecek şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.690) Tedbir 690.1. Kentsel dönüşüm Çevre, Şehircilik ve 1. 40 ilde Tarihi Kent uygulamalarında tarihi kent İklim Değişikliği Merkezi çalışmalarına merkezi alanlarının Bakanlığı (S), İLBANK, devam edilecek olup ilave yenilenmesinin yaygınlaştırılması, TOKİ, Yerel Yönetimler olarak beş ilde bu kapsamda yerel yönetimlerle çalışmalara başlanacaktır. paylaşımlı bir finansman modeli oluşturulması sağlanacak ve 81 ilde tarihi kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımları gerçekleştirilecektir. Kentsel dönüşüm uygulamalarında il bazında hazırlanan kentsel dö nüşüm stratejileri esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.691) Tedbir 691.1. İl ve ilçe bazında Çevre, Şehircilik ve 1. Dört il için Kentsel riskli ve rezerv alanlara ilişkin İklim Değişikliği Dönüşüm Strateji Belgesi verileri, sosyal yapı analizini, Bakanlığı (S), Yerel hazırlanacaktır. ekonomik bütünleşme, altyapı Yönetimler durumu, finansman modelleri ve il bazında dönüşüm hedeflerini içeren kentsel dönüşüm stratejileri hazırlanacaktır. Afet riskli alanların tespiti ve ilanına ilişkin mevcut kriterler geliştirilecek ve netleştirilecek; yüksek öncelikli alanlar çok ölçütlü değerlendirme sistemiyle önceliklendirilerek ivedilikle dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.693) Tedbir 693.1. Kentsel dönüşüm Çevre, Şehircilik ve 1. Kentsel Dönüşüm uygulamalarında yerleşim alanı İklim Değişikliği Strateji Belgesinin bazında önceliklendirme için çok Bakanlığı (S), AFAD Hazırlanmasına Yönelik ölçütlü değerlendirme modeli, can İlke ve Esaslar ve mal kaybına neden olma doğrultusunda yerleşim açısından afet riskleri, tehlikesi, alanlarında etkilediği nüfusun büyüklüğü, önceliklendirme mali ve finansal gereksinim, çalışmalarına devam rezerv alanın mevcudiyeti gibi edilecektir. parametrelerin esas alındığı kriterler ve puanlama sistemi çerçevesinde geliştirilecek ve yerleşim alanları bu kapsamda önceliklendirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) 2023(2)

Tarihi Kent Merkezi Projesi Kapsamında Yer

Alan İl Sayısı (Kümülatif) Adet 25 40 de

Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan Adet 37 0) 46 İl Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4,5. Kentsel Altyapı

a) Mevcut Durum

İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2021 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atıksularının arıtılmadan deşarjı, tarımsal ilaç ve gübre kullanımı, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapımı ihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2021 yılında 714'e çıkmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2021 yılında yüzde 91 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla atıksu arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 90'dır. Atıksu arıtma tesislerinin verimli şekilde çalıştırılması için bu tesislerin yap-işlet-devret modeli çerçevesinde işletilmesine yönelik ikincil mevzuat çalışmaları sürdürülmektedir. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2022 itibarıyla 1.504'e ulaşmış olup 2011-2022 döneminde yaklaşık 6,3 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 8,8 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir. İçme suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliğiyle büyükşehir ve il belediyeleri su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 30, 2028 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine; diğer belediyelerin su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 35, 2028 yılına kadar yüzde 30, 2033 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine indirmesi hedeflenmektedir. Bununla birlikte, içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerinde çeşitli belediyeler tarafından su kayıplarını azaltıcı faaliyetler yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan 2021 Yılı İçmesuyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıpları Raporuna göre içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki 2021 yılı su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 33,5 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 15/06/2022 tarih ve 31867 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile arıtılmış atıksuyunu yeniden kullanan kuruluşlara, yeniden kullanım oranına göre tesislerdeki elektrik enerjisinin yüzde 100'üne kadar indirim uygulanması sağlanmış, böylece arıtılmış atıksu kullanımının teşvik edilmesi amaçlanmıştır. Uygulama usul ve esaslarına ilişkin yönetmelik çalışmaları devam etmektedir. TÜİK verilerine göre 2020 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,3 milyon tondur. Mevcut atık yönetim planlarının sıfır atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılması, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çalışmaları başlatılmıştır. Ayrıca, daha verimli kaynak ve atık yönetimine katkıda bulunacak olan Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Planı hazırlanması çalışmalarına başlanmıştır. 2022 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 93'e yükselmiş olup bu tesislerle 1.241 belediyede 69,5 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında 2 yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2022 yılı Ağustos ayı itibarıyla 3 yakma ve 67 tıbbi atık sterilizasyon tesisiyle ülkenin tamamına hizmet verilmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 26/02/2022 tarihinde yayımlanan 2020 yılı Ambalaj Bültenine göre piyasaya sürülen yaklaşık 3,7 milyon ton ambalajın yüzde 62'si geri kazanılmıştır. Özel sektör tarafından işletilen ambalaj atığı işleme tesisi sayısı Eylül 2022 itibarıyla 1.647'dir. Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına sunmaktadır. 2021 yılı itibarıyla 596 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalışmaları yürütülmektedir. Diğer taraftan, 26/06/2021 tarihinde yayımlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ile ambalaj atıklarının Sıfır Atık Yönetmeliği hükümleri esas alınarak sıfır atık yönetim sisteminin uygulanmasına ve İl Sifir Atık Yönetim Sistemi Planlarına uygun olarak toplanmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. Buna göre Sifir Atık Yönetmeliğinde öngörülen takvim uyarınca mahalli idarelerin mevcut ambalaj atıkları yönetim planlarının sıfır atık yönetim sistemine geçişi ile son bulacaktır. Eylül 2022 itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 99 beraber yakma, 450 tehlikeli atık geri kazanım ve 12 birinci sınıf düzenli depolama tesisi bulunmaktadır. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılması faaliyetleri devam etmektedir. Covid-19 pandemi sürecinde tek kullanımlık eldiven ve maske gibi tıbbi atıklarla ilgili Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 2020/12 sayılı Tek Kullanımlık Maske, Eldiven Gibi Kişisel Hijyen Malzeme Atıklarının Yönetiminde Covid-19 Tedbirlerine İlişkin Genelge yayımlanmış olup bu atıkların yönetimine ilişkin düzenleme getirilmiştir. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapımına devam edilmektedir. Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projeleri artmakla beraber kurulan tesislerin etkin işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atık Programı (KAP) kapsamında Eylül 2022 itibarıyla, dört aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması işi, bir entegre tesis yapım işi, beş aktarma istasyonu yapım işi, altı yeni lot uygulama projesi hazırlanması işi, üç ön işlem tesisi uygulama projesi hazırlanması işi ve iki düzenli depolama tesisi yapım işi tamamlanmış; yedi düzenli depolama tesisi yeni lot yapım işi, üç entegre tesis yapım işi, dört ön işlem tesisi ve on aktarma istasyonu yapım işi devam etmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Sıfır Atık Projesi kapsamında, Haziran 2017-Ekim 2022 döneminde 148.353 kurum/kuruluş binasında Sıfır Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Aynı dönemde, Sıfır Atık Projesi kapsamında uygulama hakkında bilgi vermek, yol göstermek ve farkındalık oluşturmak amacıyla 17 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlü bina ve yerleşkeler ile mahalli idareler sıfır atık belgesi almak zorunda olup bu kapsamda Ekim 2022 itibarıyla 106.319 binaya temel seviyede sıfır atık belgesi düzenlenmiştir. Sıfır atık yönetim sisteminin; idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurlarını ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kısa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sıfır Atık Yönetim Planları hazırlanmıştır. 2022 yılı itibarıyla belediyeye ait hizmet binaları ve tesislerinde sıfır atık yönetim sistemini kurarak Temel Seviye Sıfır Atık Belgesi alan belediye sayısı 88'e yükselmiş olup belge başvurusu incelemesi devam eden belediye sayısı ise 29'dur. Sıfır atık uygulamasının başladığı 2017 tarihinden itibaren 20,4 milyon ton kağıtkarton, 5,4 milyon ton plastik, 2,3 milyon ton cam, 0,5 milyon ton metal ve 5,2 milyon ton organik ve diğer geri dönüştürülebilir atıklar olmak üzere toplamda yaklaşık 33,8 milyon ton geri kazanılabilir atık Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırılmıştır. Proje başlangıcında yüzde 13 olan geri kazanım oranı, 2022 yılı Ekim ayı itibarıyla yüzde 27,2'ye çıkarılmış olup 2023 yılında bu oranın yüzde 35'e çıkarılması hedeflenmektedir. Plastik poşetlerin ücretlendirilmeye başlandığı 2019 yılından itibaren ülkemizde plastik poşet kullanımı yüzde 65 oranında azalmış olup plastik poşet kaynaklı 550 bin ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithalatı azaltılmış ve yaklaşık 3,8 milyar TL tasarruf edilerek yaklaşık 23 bin ton sera gazı salımı da engellenmiştir. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Piyasaya arz edilen akümülatörlerin kullanımları sonrasında geri kazanımının sağlanması amacıyla iade alınmasını içeren Akümülatör Depozito Bilgi Sistemi uygulamaya alınmıştır. Döngüsel ekonomi ilkeleri ve sıfir atık yaklaşımı doğrultusunda kaynak verimliliğini artırmak amacıyla ulusal ölçekte depozito yönetim sistemi kurulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilerek kent içi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığının ve buna bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının azaltılabilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Ekim 2022 itibarıyla 12 büyükşehirde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun) raylı sistemlerle (metro, hafif raylı sistem, tramvay, banliyö) toplu taşıma hizmeti verilmektedir. Ülkemizde en yaygın raylı sistem ağına sahip şehir olan Istanbul'da toplam uzunluğu 259 km olan 13 hatta (Marmaray dâhil) raylı sistem işletmeciliği yapılmakta olup bunu yaklaşık 177 km ile Izmir ve 103 km ile Ankara takip etmektedir. Kent içi ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik büyükşehir belediyelerince dış kredi finansmanıyla yürütülmek üzere Bursa Hafif Raylı Sistem Araç Alımı, Malatya Kuzey Kuşak Yolu, Türkiye Deprem, Sel ve Yangın Acil Imar Projeleri 2022 Yılı Yatırım Programına dahil edilmiştir. Diğer taraftan, Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla finanse edilmek üzere Kent İçi Hareketlilik Analizleri Projesi de Yatırım Programına eklenmiştir. Ayrıca yerel yönetimlerin teklif edeceği kentsel haraketlilik projelerine Fransız Kalkınma Bankası kredisi ve AB Hibesi sağlanmasını amaçlayan Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik (SUMART) projesi de ILBANK tarafından yürütülmek üzere Yatırım Programına dâhil edilmiştir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen AKM-Gar-Kızılay, Bakırköy-Bahçelievler-Kirazlı, Gayrettepe-İstanbul Yeni Havalimanı, Halkalı-İstanbul Yeni Havalimanı, Kaynarca-Sabiha Gökçen Havalimanı ve Başakşehir-Kayaşehir Metro Hattı projeleriyle birlikte Gebze OSB-Darıca Raylı Sistem Hattı ve Anafartalar-YHT Tramvay Hattı projeleriyle 2023 yılı sonuna kadar yaklaşık 118 km'lik kent içi raylı sistem hattının ve Kazlıçeşme-Sirkeci Kentsel Ulaşım ve Rekreasyon projesinin hizmete açılması planlanmaktadır. Diğer taraftan, TCDD tarafından yapımına devam edilen 26 km uzunluğundaki Gaziray Banliyö Hattının 2022 yılı sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. Ayrıca yatırım programında yer alan ve yerel yönetimlerce yapımı sürdürülen Fahrettin Altay-Narlıdere Istihkâm Okulu HRS hattının, Dudullu-Bostancı Metro Hattının ve Mecidiyeköy-Yıldız Uzatma Hattının tamamlanarak hizmete alınması beklenmektedir. Raylı sistem yatırımlarının yanı sıra gerek belediyeler gerekse Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmektedir. Söz konusu yatırımlarla kent içi ulaşımda toplu taşımayı destekleyen sürdürülebilir ulaşım türlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç

Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi;, atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi için azaltılması, geri dönüşüm ve geri kazanımın sağlanması ve bertaraf edilmesi; erişilebilir, güvenli, zaman ve maliyet yönünden etkin ve sürdürülebilir kent içi ulaşım sistemlerinin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

u li Sorumlu/İşbirliği (|| Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar o | ve Projeler

Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planları bir bütünlük içinde uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.697) Tedbir 697.3. Yeraltı suyu Tarım ve Orman Bakanlığı (5), | 1. Yeraltı sularının miktar ve kütlelerinin kalite ve miktar DSİ, Yerel Yönetimler | kalite özelliklerini belirleme durumu belirlenecektir. | çalışmaları; altı havzada i (Marmara, Doğu Karadeniz, | Batı Karadeniz, Antalya, | Doğu Akdeniz, Kızılırmak) / Nehir Havza Yönetim | Planlarının Hazırlanması | Projesi kapsamında i sürdürülecektir. Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf safhaları ve düzensiz/ vahşi döküm alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecektir. Katı atık yönetiminde kaynak verimliliğinin ve çevresel sorumluluğun sağlanmasını teminen KÖİ başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.699) Tedbir 699.2. Sıfır Atık Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Sıfır Atık Yönetmeliği Projesi uygulamaları Değişikliği Bakanlığı (S), Ilgili kapsamında tanımlanan yaygınlaştırılacaktır. Kamu Kurum ve Kuruluşları, yerler, sıfır atık yönetim Yerel Yönetimler sistemi kuracaktır. Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700) Tedbir 700.1. Katı Alık Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yedi düzenli depolama Programının uygulanmasının Değişikliği Bakanlığı (S) tesisi yeni lot yapım işi, üç yaygınlaştırılması i Pi entegre tesis yapım işi, dört sağlanacaktır. ILBANK, Yerel Yönetimler ön işlem tesisi ve 10 aktarma istasyonu yapım işi sürdürülecektir. 2. Yapılması planlanan katı atık tesislerine yönelik uygulama projeleri hazırlanacaktır. Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve yatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701) Tedbir 701.1. Imar planları | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Koordinasyon ile ulaşım ana planlarının (S), Çevre, Şehircilik ve İklim mekanizmasının kavramsal uyumlu olmasını sağlayacak MAN ” çerçevesi ile hukuki ve bir koordinasyon Değişikliği Bakanlığı (5), Yerel kurumsal tasarımı mekanizması kurulacaktır. Yönetimler Bakanlıklar arası girişimlerle tamamlanacaktır. 2. Görev ve sorumluluk paylaşımına yönelik çalışmalar Bakanlıklar arası girişimlerle tamamlanacaktır. Tedbir 701.2. Kent içi raylı | | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Belediyelerin raylı sistem sistem projelerinin (S), Çevre, Şehircilik ve İklim — | projelerinin Ulaştırma ve incelenmesi, onaylanması ve belediyelerin raylı sistem Değişikliği Bakanlığı, Yerel Altyapı Bakanlığı tarafından projelerinin Ulaştırma ve Yönetimler devralınmasına ilişkin usul ve Altyapı Bakanlığı tarafından esasları düzenlemeye yönelik devralınmasına ilişkin usul ve yönetmelik hazırlanarak esasları düzenlemeye yönelik devralınacak projelerde bu yönetmelikler hazırlanacak, d raylı sistem tasarım kılavuzları usul ve esaslar dikkate güncellenecek, istatistiki veri alınacaktır. altyapısı oluşturulacaktır. Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kent içi ulaşımda arz yönlü politikalardan ziyade talep yönlü politikaların uygulanmasıyla özel araç yerine toplu taşıma sistemlerinin kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.702) Tedbir 702.3. Toplu taşıma | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Türkiye Kart Projesi Kr AŞ aşan Üeminen (S), Yerel Yönetimler yaygınlaştırılarak üç şehirde tek kart ödeme sistemi kullanıma başlanacaktır. hayata geçirilecektir. Çevreci ulaşım modları geliştirilecek ve kent içi ulaşımda motorsuz ulaşım türleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.703) Tedbir 703.2. Kent Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Çevre Dostu Sokak Projesi merkezlerinde tarihi ve Değisikliği Bakanlığı (S kapsamında toplam 20 km kültürel cazibe noktaları ile eğişikliği Bakanlığı (0), uzunluğundaki alan motorlu alışveriş bölgelerinde motorlu Ulaştırma ve Aliyapı Bakanlığı, taşıtlardan arındırılmış bölge taşıtlardan arındırılmış yaya (| Yerel Yönetimler olarak hayata geçirilecektir. bölgeleri oluşturulacaktır. Tedbir 703.4. Bisiklet yolu Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Uygulama planı hazırlama master planı ve uygulama Değisikliği Bakanlığı (5), Yerel (| Salışmalarına devam planı hazırlanacak, bu Yöretimler anlığı (5), Vere edilecek, belediyelerden kapsamda yeni bisiklet yolları gelecek talepler ve yapılacaktır. uygulama planı doğrultusunda yeni bisiklet yolları yapılmasına yönelik destek sağlanacaktır. Tedbir 703.5. Bisiklet Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Belediyelerden gelecek paylaşım sistemleri Değisikliği Bakanlığı (S), Yerel (| talepler doğrultusunda 3 kurulacaktır. eğişikliği Bakanlığı (5), Yere şehirde bisiklet paylaşım Yönetimler projeleri hayata geçirilecektir. Mevcut altyapının daha verimli kullanılabilmesi, trafik güvenliğinin artırılması, ulaşım talebinin doğru bir şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin bir planlama yapılabilmesini teminen ulusal ölçekte bir AUS Strateji Belgesi hazırlanacak, AUS mimarisi geliştirilecek ve AUS uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı | p.704.) Tedbir 704.1. Ulusal AUS Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Yayalaştırma projeleri strateji Belgesi ve 2019-2022 | (5), Çevre, Şehircilik ve İklim genel konseptinin ve Eylem Planı çalışmaları D di ikliği Bakanlığı ilgili uygulama adımlarının tamamlanıp uygulamaya <GIŞIKIIĞ Şi, *g belirlenmesine yönelik konulacaktır. kurum ve kuruluşlar tasarım rehberi hazırlanacaktır. Tedbir 704.2. AUS Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Proje yerel yönetimleri de mimarisinin geliştirilmesine (S), Çevre, Şehircilik ve İklim kapsayacak şekilde yönelik proje Değişikliği Bakanlığı, İlgili uygulanacaktır. tamamlanacaktır. kurum ve kuruluşlar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) | 2023(2)

İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet

Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye | Yüzde 99 99 99 Nüfusuna Oranı İçme ve Kullanma Suyu Arıtma Tesisi Sayısı Sayı 714(3) 729 744 Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı Yüzde 21(3) 24 22 Atık Su Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye m Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı (4) Yüzde 83 20 , Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı Yüzde 3,5 4,2 5 İçmesuyu Kayıp Kaçak Oranı Yüzde 33,5 32 30 Sıfır Atk Programı Uygulanan Bina Sayısı N (Kümülatif) Bin 100 200 400 Düzenli Depolama Hizmeti Verilen Belediye N Nüfusu Oranı (4) | Yüzde 86 88 100 Sıfır Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım N Oranı Yüzde 27,2 30 35 Kent Içi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif) km | 776 864 944 Bisiklet Yolu Uzunluğu (Kümülatif) km | i 522 1 967 2 548

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2020 yılı TÜİK verisidir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği Programının performans göstergelerinden biridir. 2.4.6. Kırsal Kalkınma

a) Mevcut durum

Sürdürülebilir kırsal kalkınmanın ana unsurunu köy tüzel kişilikleri oluşturmaktadır. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminden elde ettiği sonuçlara göre 2022 yılında belde ve köy nüfusu 5.771.642 kişi olmuştur. Yaş grubu ve cinsiyete göre köy nüfusunun homojen dağılmadığı, yaşlı nüfus lehine bir artış olduğu görülmektedir. Cinsiyete göre köy nüfusunun 2.946.307'si erkek, 2.825.335'i kadındır. 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfus toplam köy nüfusunun dörtte birini oluşturmaktadır. Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES), kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içmesuyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik olarak 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005- 2022 döneminde yaklaşık 19,9 milyar TL kaynak tahsis edilmiş, 1.957 km ham, 88.171 km stabilize, 129.810 km asfalt ve 5.800 km beton yol olmak üzere 224.738 km uzunluğunda yol; köy içi yollarda ve köy meydanı düzenlemelerinde 43.420 milyon m? parke yatırımı gerçekleştirilmiştir. 5.171 suyu olmayan ve 68.165 suyu yetersiz olmak üzere toplam 73.336 ünitede içmesuyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 115 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşmuş, 91 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmış, 1.318 ünitede de atık su yatırımı gerçekleştirilmiştir. On Birinci Kalkınma Planı dönemi başında yüzde 21,1 düzeyinde olan tarım istihdamının toplam istihdam içindeki payı Temmuz 2022 itibarıyla yüzde 14,8'e gerilemiş, mutlak büyüklüğü 4,8 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, ülkemizde çalışma hayatındaki yaklaşık her beş kişiden birinin tarımda istihdam imkânı bulmaya devam ettiğini göstermektedir. Ülkemizde kırsal ekonominin omurgasını oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. Proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında çeşitlilik artmıştır. Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri kapsamında, 2016 yılı sonunda uygulamasına başlanan IPARD II (2014-2020) Programının yaklaşık bütçesi, kesintiler sonrası 615,5 milyon Avro AB katkısı ve 198 milyon Avro ulusal katkı olmak üzere toplam 813,5 milyon Avro'dur. IPARD II uygulamaları kapsamında 23/09/2022 tarihi itibarıyla toplam 8,1 milyar TL destek verilmiş, tamamlanan proje sayısı 19.453, devam eden proje sayısı 3.119, desteklenen genç yatırımcı sayısı 12.052, desteklenen kadın yatırımcı sayısı 5.466 kişi, oluşturulan toplam istihdamın büyüklüğü 86.000 kişi olmuştur. 2006 yılında başlatılan Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP) kapsamında 2022 yılı itibarıyla toplam 32.990 kırsal kalkınma projesine yaklaşık 5,1 milyar TL kaynak tahsis edilmiş olup 32.572 çiftçi ve 418 girişimci desteklenmiştir. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Söz konusu kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafından kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır. 15/06/2022 tarih ve 31867 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 5543 sayılı Iskan Kanununda değişiklik yapılmıştır. Yapılan düzenleme ile yıllara sari olarak borçlandırılan hak sahiplerinin sözleşme aşamasında borçlarını peşin ödemeleri halinde yüzde 65 oranında borçlandırma bedeli üzerinden indirim sağlanmıştır. Ödemesiz süre içerisinde borçlandırma bedeli üzerinden yapılacak peşin ödeme indirim oranlarının ise yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür.

b) Amaç

Sürdürülebilir kırsal kalkınma anlayışıyla, üretici birlikleri ve aile işletmelerinin üretim kapasitesinin ve kırsal işgücünün istihdam edilebilirliğinin artırılması, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ile kırsal toplumun düzenli ve yeterli gelir imkânlarına kavuşturularak refah düzeyinin artırılması ve nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

| Yapılacak Kuruluşlar ve Açıklama

Kırsal yerleşimlerin sosyal ve fiziki altyapısı, iskânı ve yeniden yerleşim işleri için yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti, takibi ve bu ihtiyaçların giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.706) Tedbir 706.1. Köylerin | Çevre, Şehircilik ve 1. KÖYDES Projesi kapsamında mahalli müşterek nitelikli | Iklim Değişikliği 2023 yılında Cumhurbaşkanı Kararı altyapı ve Üst yapı | Bakanlığı (S), Hazine ile belirlenen ödenek, büyükşehir ihtiyaçlarının giderilmesi için o | ve Maliye Bakanlığı, olmayan 51 ilin yol, içmesuyu, büyükşehir olmayan iller için | İçişleri Bakanlığı, tarımsal sulama ve atıksu projeleri KÖYDES kapsamında köylerin | Strateji ve Bütçe için valiliklerden gelen ve Bakanlıkça ve beldelerin kaliteli ve | Başkanlığı onaylanan programlar erişilebilir yol ağı, içmesuyu, doğrultusunda kullandırılacaktır. atık su tesisi, küçük sulama tesisi yapım işleri için finansal | destek sağlanacaktır. |

Müdürlüğü tamamlanacaktır.

yerleşim ve iskân faaliyetleri

kapsamında can ve mal

güvenliğini tehdit eden

yapıların yerine, köyün

bitişiğinde veya belirlenecek

alanlarda uygun yapılar

yapılacaktır.

Kırsal kalkınma destekleri, çiftçi ve çevre odaklı programlanacak; desteklerin yürütülmesinde mevcut çok başlılığı giderecek düzenlemeler yapılacak, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.707)

Sanayi ve Teknoloji uygulamaları için hibe desteklerinin faaliyetlerinin geliştirilmesi, Bakanlığı, Strateji ve sağlanmasına devam edilecektir. kırsal turizm, el sanatları ve Bütçe Başkanlığı kırsalda bilişim uygulamalarına yönelik destekler sürdürülecektir. Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.2. Kırsalda Tarım ve Orman 1. Iklim dostu tarımsal yaşam kalitesini artırmaya, Bakanlığı (S), Çevre, uygulamaların ve işletmelerin yol kırsalı korunan, yaşanan ve Şehircilik ve İklim açtığı tarımsal kirliliğin önlenmesi üreten alanlar haline Değişikliği Bakanlığı amacıyla destekleme ve teşvik getirmeye yönelik çevresel modelleri oluşturulacak, pilot destek ve teşvikler bölgelerde çalışmalar yürütülecektir. artırılacaktır. Veri temelli kırsal politika yaklaşımının güçlendirilmesine yönelik kırsal istatistikler idari değişikliklerden etkilenmeyecek yöntemlerle hesaplanacak, kırsal alan tanımı revize edilecek, temel nitelikteki kırsal verilerin kır-kent ve il/ilçe bazında yayımlanması ve köy envanterinin güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 711) Tedbir 711.1 Kırsal Hazine ve Maliye 1. Küresel ölçekte kabul gören istatistiklerin il ve ilçe Bakanlığı (S), İçişleri | | temel parametreler kullanılarak bazında üretilmesi için kırsal (| | Bakanlığı, Tarım ve kırsal alan tanımı gözden geçirilecek alan tanımı revize edilecek, Orman Bakanlığı, ve bu tanıma göre kırsal istatistik temel nitelikteki ulusal Üniversiteler üretim çalışmalarına devam verilerin kır-kent ve il/ilçe edilecektir. bazında yayımlanması sağlanacak ve kırsal göstergeler bilgi sistemi oluşturulacaktır. Bu çerçevede, TÜİK Nüfus Yoğunluğu verileri ve AB ulusal Arazi Örtüsü Sınıflandırma verileri ile iller bazında kır-kent tanımı ve İçişleri Bakanlığının yürütmekte olduğu Mekânsal Adres Kayıt Sistemi verileri kullanılacaktır.

d) Hedefler

Performans

Birim 2021 20221) 2023(2)

Göstergeleri

——-

KÖYDES ve KIRDES

Kapsamında Yapılan Köy Km 134 575 135 870 136 985

Yolu Uzunluğu (Kümülatif)

Köylerde İçme Suyu Tesisi

Yapılan ve Yenilenen Ünite Adet 73 077 74 240 76342

Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

2.4.7. Çevrenin Korunması

a) Mevcut Durum

Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve iklim değişikliği, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi çevre problemleri her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemektedir. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır. Ülkemizde çevre sorunlarına duyarlı politikalar, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde, küresel sürdürülebilir kalkınma amaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal yapı, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Türkiye, iklim değişikliği ile mücadele kapsamında kararlı hedefler ortaya koyarak konu özelindeki hassasiyetini küresel ölçekte ifade etmektedir. Bu bağlamda, 07/10/2021 tarihli ve 31621 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7335 sayılı Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Bununla birlikte, 07/10/2021 tarihli ve 31621 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ve ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmeden uygulanacağı beyan edilmiştir. Paris Anlaşmasının onaylanmasının ardından 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi beyan edilmiştir. Bu hedef çerçevesinde, Iklim Değişikliği ve Uyum Koordinasyon Kurulu tarafından alınan karar doğrultusunda ülkemizin ilk Iklim Şurası 21-25 Şubat 2022 tarihleri arasında yapılmış, 7 farklı alanda alınan 217 tavsiye kararı kamuoyu ile paylaşılmıştır. Ülkemiz coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığının artırılmasına yönelik sürdürülen çalışmalar önem arz etmektedir. Türkiye, gelişmekte olan bir ülke olarak enerji, sanayi ve ulaştırma sektörleri başta olmak üzere ilgili alanlarda iklim değişikliğiyle mücadele stratejileri belirlemekte, yeşil büyümenin sağlanması ve emisyon artış trendinin sınırlandırılması yönünde bir politika izlemektedir. 2023-2025 dönemini kapsayan Orta Vadeli Programda yer alan Yeşil Dönüşüm başlığı altında daha fazla sayıda politika ve tedbire yer verilerek kalkınma öncelikleri çerçevesinde ekonominin her alanında ve tüm sektörlerde yeşil dönüşüme yönelik adımlar belirlenmiştir. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2021 yılında 4.985'e çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 9,6 milyon hektara ulaşmıştır. 2021 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanın ülke yüzölçümüne oranı yüzde 7,04'tür. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştirilmektedir. Ayrıca, biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte ve konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır. Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon Sayısı 2022 yılı itibarıyla 370 istasyona ulaşmıştır. Denizlerdeki kirliliğin önlenmesine yönelik ulusal mevzuatımız ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde denizlerimiz 463 noktada izlenmektedir. Bu noktaların 150'si Marmara Denizi'nde bulunmaktadır. Müsilaj sorununu tekrar yaşamamak ve çevre kirliliğine neden olan faaliyetlerin engellenmesi amacıyla 15/06/2022 tarih ve 31867 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 2872 sayılı Çevre Kanunun idari para cezasını içeren hükümlerinde değişiklik yapılarak ceza miktarı artırılmıştır. Mevzuatla getirilen çevresel yükümlülüklerin uygulanabilmesi için denetim ve yaptırım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. 2020 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 8,9 artış göstererek 41,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 59,1'i özel sektör, yüzde 32,8'i kamu ve kâr amacı olmayan kuruluşlar, yüzde 8,2'si ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 7,8 milyar TL olarak kayda geçmiştir. Cwa kaynaklı çevresel kirliliğin önlenmesi için Cıvaya İlişkin Minamata Sözleşmesinin Beyan ile Birlikte Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun 24/02/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

b) Amaç

Çevre ve doğal kaynakların korunması, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanması, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlılığının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Çevre konusunda kurum ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilerek kamu, özel sektör, mahalli idareler ve STK'lar arasında koordinasyon ve işbirliği geliştirilecek, toplumun çevre bilinci artırılacak ve etkin çevre yönetimi sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.713 Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Çevre etiketi kriteri Tedbir 713.4. Çevre etiket sistemi yaygınlaştırılacaktır. Değişikliği Bakanlığı (S), | belirlenmiş ürün ve hizmet İlgili Kamu Kurum ve grubu sayısı 12'ye Kuruluşları yükseltilecektir. 2. Çevre etiketi konusunda farkındalığı artırmaya ve işbirliğini geliştirmeye yönelik etkinlikler yapılacaktır. Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecek, ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik kapasite artırımı sağlanarak ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.714 Tedbir 714.1. Sera gazı Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Türkiye'nin Uzun Vadeli emisyonuna sebep olan binalar ile (| Değişikliği Bakanlığı (S), | İklim Değişikliği Stratejisi ile enerji, sanayi, ulaştırma, atık, tarım | Iklim Değişikliği Ulusal İklim Değişikliği Eylem ve ormancılık sektörlerinde Başkanlığı, İklim Planı (2023-2030) emisyon kontrolüne yönelik Niyet Değişikliği ve Uyum hazırlanacaktır. Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde Koordinasyon Kuruluna çalışmalar yürütülecektir. Üye Bakanlıklar Tedbir 714.2. iklim değişikliğinin | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ulusal iklim değişikliği olumsuz etkilerine uyum sağlama Değişikliği Bakanlığı (S), | hafızası oluşturmayı kapasitesini artırmaya yönelik İklim Değişikliği hedefleyen İklim Portalı ulusal ve bölgesel uyum Başkanlığı, İlgili Kamu hizmete açılacaktır. stratejilerini içeren planlama, Kurum ve Kuruluşları 2. Gökova Özel Çevre Koruma uygulama ve kapasite geliştirme Bölgesinde (ÖÇKB) iklim çalışmaları yürütülecektir. değişikliğinin denizel ve karasal ekosistemler üzerindeki etkileri araştırılacak ve uyum kapasitesi artırılacaktır. Üretim, ısınma ve trafik kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek, emisyonların kontrolü sağlanarak hava kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.715) Tedbir 715.3. Hava kalitesinin Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. 15 hava kalitesi izleme modellenmesi ve izlenmesine Değişikliği Bakanlığı (S) | istasyonu kurulacaktır. yönelik araştırmalar yapılacak ve 2. NEFES Yazılımı aracılığıyla altyapı geliştirilecektir. üç boyutlu hava kalitesi haritaları ve verileri ülke geneline yaygınlaştırılacaktır. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.716) Tedbir 716.1. Araştırma ve izleme | Tarım ve Orman 1. Biyolojik çeşitliliğe dayalı çalışmalarıyla ulusal biyolojik Bakanlığı (S), Çevre, geleneksel bilgiler kayıt altına çeşitlilik envanteri düzenli olarak Şehircilik ve İklim alınmaya devam edilecektir. güncellenecek, biyolojik çeşitliliğe Değişikliği Bakanlığı, dayalı geleneksel bilgi kayıt altına Üniversiteler, İlgili Kamu alınarak Ar-Ge amaçlı kullanıma Kurum ve Kuruluşları, sunulacaktır. İlgili STK'lar Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin (O| Tarım ve Orman 1. Biyolojik çeşitliliğin ve ve genetik kaynakların korunması, Bakanlığı (S), Çevre, genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, Şehircilik ve İklim sürdürülebilir kullanımı ve geliştirilmesi ile kaçakçılığının Değişikliği Bakanlığı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat Ticaret Bakanlığı önlenmesine yönelik yasal geliştirilecektir. altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 716.3. Genetik kaynaklara | Tarım ve Orman 1. Gen bankalarının çalışma erişim ve bu kaynaklar ile Bakanlığı (S), Çevre, usul ve esaslarını belirleyen geleneksel bilgilerden elde edilen Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlanacaktır. faydaların eşit ve adil paylaşımına Değişikliği Bakanlığı yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.717) Tedbir 717.1. Kara ve denizdeki Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ekosistem yaklaşımı ile korunan alan miktarı artırılarak bu (| Değişikliği Bakanlığı (5), | deniz alanlarındaki koruma ve alanların etkin yönetiminin Tarım ve Orman kullanma esasları sağlanması için yeşil koridor Bakanlığı, Üniversiteler, belirlenecektir. oluşturulması, planlama ve altyapı Yerel Yönetimler, İlgili 2. Deniz alanlarındaki insan çalışmaları gibi uygulamalar STK'lar faaliyetlerinin mekânsal gerçekleştirilecektir. dağılımı ve analizi yapılacaktır. Büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik risk yönetimi uygulamaları geliştirilecek ve kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718) Tedbir 718.2. Uluslararası Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Bazı tehlikeli kimyasalların yükümlülükler kapsamında Değişikliği Bakanlığı (S), | ve pestisitlerin ticaretinde ön kimyasalların etkin yönetimine Ticaret Bakanlığı bildirimine ilişkin yönetmelik yönelik mevzuat çalışmaları yayımlanacaktır. yapılacaktır. Çevresel veri ve göstergelerin standartlara uygun bir şekilde düzenli olarak üretimi, kamuoyu ile paylaşımı ve karar alma süreçlerinde etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.720) Tedbir 720.1. Toplama, izleme ve | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yayımlanan çevresel değerlendirme süreçleri ile kalitesi Değişikliği Bakanlığı (5), | gösterge sayısı 100'e açısından çevresel veri geliştirilecek | Tarım ve Orman çıkarılacaktır. ve kullanımına yönelik kapasite Bakanlığı, TÜİK artırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 2022(1) | 2023(2)

Hava Kalitesi Izleme Ağındaki İstasyon Sayısı Adet 360 370 385 (Kümülatif) Hava Kalitesi Bilgisinin Vatandaş Erişimine Sunulduğu İlçelerin Toplam İlçeler İçindeki Payı | Yüzde 70 85,7 100 (Kümülatif) Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı Adet 1 965 2 060 2 165 Yeni Kurulan Yenilenebilir Enerji Santralleri ile | Milyon 141 158 18 Kaçınılan CO> Emisyonu (Kümülatif) (3) Ton * ' Korunan Alan Sayısı (Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanı, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ramsar Alanı, Ulusal Öneme Adet 2316 2742 3 009 Haiz Sulak Alan ve Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanlar, Doğal Sit, Özel Çevre Koruma Bölgesi) (Kümülatif)

1) Gerçekleşme Tahmini

2) Program

3) Bu gösterge Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uhdesinde olup azaltılacak kümülatif karbondioksit miktarı doğalgazdan elektrik üretiminin yenilenebilir elektrik üretimi ile ikamesi yöntemiyle hesaplanmıştır. 2.4.8. Afet Yönetimi

a) Mevcut Durum

İklim ve çevre koşullarındaki bozulmanın da etkisiyle dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmaktadır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artması sonucunda ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Ülkemizde yaşanan afetler neticesinde meydana gelen can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulanması esas alınmaktadır. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında kentsel dönüşüm uygulamalarına devam edilmektedir. 2019 yılında yürürlüğe konulan Bina Deprem Yönetmeliği ve Deprem Tehlike Haritasına uygun olarak yapıların inşa edilmesine yönelik bilgilendirme ve tanıtım çalışmaları sürdürülmektedir. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda 2019 yılında yapılan değişiklik doğrultusunda yapı denetimi bağımsız ve etkin bir şekilde yürütülmektedir. Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2021 itibarıyla 10,3 milyon olan sigortalı sayısı 2022 yılında aynı dönem itibarıyla 10,8 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalılık oranı yüzde 54,1'dir. En fazla sigortalılık oranı, yüzde 62,70 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 44,70 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının kesin tespitinin yapılıp güncellenmesi, belirlenecek bu alanlarda Valilik ve ilgili belediye tarafından geçici barınma merkezlerinin elektrik, su, kanalizasyon altyapılarının hazır hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP) kapsamında Temmuz 2022 itibarıyla İstanbul'da güçlendirilme çalışmaları tamamlanan okul binası sayısı 895'e, hastane binası sayısı 48'e; yeniden inşası tamamlanan okul binası sayısı 339'a, hastane binası sayısı 5'e ulaşmıştır. Proje kapsamında toplamda 1089 kamu binasının güçlendirme çalışmaları; 373 binanın ise yeniden inşası tamamlanmıştır. Afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik hazırlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planına (TARAP) ilişkin 5787 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı 08/07/2022 tarihli ve 31890 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yerel afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin azaltılmasına yönelik hedef ve eylemleri tanımlayan Il Afet Risk Azaltma Planları (IRAP) 81 ilde tamamlanmıştır. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmekte olup 28 ilde Sayısal Telsiz Sistemi kurulumu tamamlanmıştır. 18 ilde kurulum çalışmaları devam etmektedir. Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) etkin olarak uygulanmasına yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir. 2022 yılı Afet Tatbikat Yılı olarak ilan edilmiş olup yerel ve bölgesel düzeyde yaklaşık 60 bin tatbikat gerçekleştirilmiştir. Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilmesi ve daha hızlı ve etkin yönetilmesine yönelik oluşturulan Afet Yönetim ve Karar Destek Sisteminin (AYDES) geliştirilmesi kapsamında 115 modül tamamlanmıştır. Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının ülke genelinde tamamlanması çalışmaları devam etmektedir. Kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Taşkın riski altındaki yerleşim yerlerinin yeniden düzenlenmesine ve taşkın risk yönetim planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

Afetlere karşı toplumsal bilincin artırılması, afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşim yerlerinin oluşturulması ve risk azaltma çalışmaları yapılarak afetlerin neden olabileceği can ve mal kaybının asgari düzeye indirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve Yapılacak Kuruluşlar Projeler Ülke genelinde iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin senaryolar da dikkate alınarak afet tehlike ve risk haritaları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.723) Tedbir 723.2. Afet tehlike İçişleri Bakanlığı (S), 1. Heyelan Risk Analiz Modeli derecesi yüksek olan yerlerde | AFAD, İlgili Kamu oluşturularak ülke genelinde afet türlerine göre risk Kurum ve Kuruluşları kullanıma sunulacak ve öncelikli haritaları hazırlanacaktır. 8 ilde bölgesel heyelan risk | haritaları tamamlanacaktır. İstanbul'da olması muhtemel bir deprem sonrasında oluşabilecek can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için gerekli risk azaltma ve güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.724) Tedbir 724.2. İstanbul'da İçişleri Bakanlığı (S), 1. İstanbul'da afet ve acil afet ve acil durumlarda Çevre, Şehircilik ve durumlarda kullanılması kullanılması planlanan geçici (| | İklim Değişikliği planlanan geçici barınma barınma alanlarının hizmet Bakanlığı, AFAD, alanlarının kesin tespiti yapılarak vereceği kapasite dikkate İstanbul Valiliği, güncellenecek; belirlenecek bu alınarak sosyal donatılarının İstanbul Büyükşehir alanlarda valilik ve ilgili belediye tarafından geçici barınma tamamlanması ve Belediyesi, İlgili kapasitelerinin artırılması Kuruluşlar ÇEKTİK KARA ZRSYON vb.) sağlanacaktır. hazır hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesi sağlanacaktır. Tedbir 724.3. İstanbul'da yer | Kültür ve Turizm 1. Istanbul'da yer alan kültür ve alan kültür ve tabiat Bakanlığı (S), İlgili Kamu | tabiat varlıklarının afetlere karşı varlıklarının afetlere karşı Kurum ve Kuruluşları dayanıklı hale getirilmesi dayanıklı hale getirilmesi sağlanacaktır. sağlanacaktır. Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.725) Tedbir 725.2. Kritik altyapı (|| İçişleri Bakanlığı (S), 1. Belirlenecek üç sektör için tesislerinin önceliklendirilmesi | AFAD, İlgili Kamu kritik altyapı risk değerlendirme için yöntem belirlenecektir. Kurum ve Kuruluşları metodoloji çalışması yapılacaktır. Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726) Tedbir 726.1. Afet sonrası İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afet sonrası iyileştirme planın iyileştirme planı Çevre, Şehircilik ve usul ve esaslarının bilişim hazırlanmasının usul ve İklim Değişikliği sistemlerine entegrasyonu esasları belirlenerek ulusal Bakanlığı, AFAD, İlgili sağlanacaktır. iyileştirme planının çerçevesi (| Kuruluşlar 2. Afet sonrası iyileştirme planın hazırlanacaktır. tanıtımı yapılacak, ulusal düzeyde uygulama eğitimleri verilecektir. Afet yönetiminin etkinliğini artırmak üzere kurumlar arasında sürdürülebilir iletişim altyapısı üzerinden karar desteği sağlamaya yönelik veri paylaşımını iyileştirecek kesintisiz haberleşme altyapısı ile afet yönetimi bilgi ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.727) Tedbir 727.1. Afetlere daha | İçişleri Bakanlığı (S), 1. 22 ilde sayısal telsiz sisteminin etkin müdahale için kesintisiz (| Çevre, Şehircilik ve kurulumu tamamlanacaktır. ve güvenli haberleşme altyapısı | İklim Değişikliği kurulmasına yönelik çalışmalar | Bakanlığı, Ulaştırma tamamlanacaktır. ve Altyapı Bakanlığı, AFAD, Jandarma Genel Komutanlığı Tedbir 727.2. Afetlerin daha | İçişleri Bakanlığı (S), 1. AYDES'in geliştirilmesine ve etkin yönetimi için coğrafi bilgi | AFAD, Ilgili Kamu gerekli bilgilerin sisteme sistemi üzerinde kurulan ve Kurum ve Kuruluşları girilmesine yönelik faaliyetlere afet anında tüm kaynakları devam edilecek, 50 modül ll yum <aynala devreye alınacaktır. etkin bir şekilde yönetebilen karar destek mekanizması geliştirilecektir. Afet ve acil durumlara karşı toplumsal farkındalık artırılacak ve yerel düzeyde afet yönetiminden sorumlu birimlerin kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.728) Tedbir 728.1. Afet ve acil İletişim Başkanlığı (S), 1. Kriz yönetimi çalışmaları durumlara karşı ülke genelinde nie Wi yal ” kapsamında ai ellere yönelik li i izmetler Bakanlığı, Türkiye Afet Müdahale Planı NE İM E Wi dalık Gençlik ve Spor İletişim Çalışma Grubu tarafından yapılacak, eğitim ve farkındalık | Bakanlığı, Milli Eğitim kurumlar arası eğitim, merkezleri aracılığı ile Bakanlığı, Sanayi ve koordinasyon, planlama ve toplumsal farkındalığın Teknoloji Bakanlığı, farkındalık çalışmaları artırılması sağlanacaktır. AFAD, Valilikler, Yerel gerçekleştirilecektir. Yönetimler İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afet risklerinin azaltması için Aile ve Sosyal afet farkındalığının artırılması ve Hizmetler Bakanlığı, AFAD Gönüllülük Sisteminin Gençlik ve Spor yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, AFAD, Valilikler, Yerel Yönetimler Tedbir 728.2. Yerelde afet İçişleri Bakanlığı (5), 1. AFAD merkez ve taşra yönetiminden sorumlu AFAD, İlgili Kamu teşkilatında görevli personele afet birimlerin teknik ve idari Kurum ve Kuruluşları yönetimine ilişkin temel kapasitelerinin hususlarda ilgili paydaşların Ni Ni . katılımı ile eğitimler verilecektir. güçlendirilmesi çalışmaları 2. Afet ve Acil Durum Arama yapılacaktır. Kurtarma Birlik Müdürlüğü sayısı 16'ya çıkarılacak ve yeni kurulan birlik müdürlüklerinde köpekli arama kurtarma ekipleri . oluşturulacaktır. Tedbir 728.3. İhtiyaç Içişleri Bakanlığı (5), 1. Afet ve acil durumlarda duyulan lojistik barınma AFAD, Ilgili Kamu kullanılmak üzere lojistik barınma malzemelerinin tedariki Kurum ve Kuruluşları malzemelerinin tedariki yapılacaktır. yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2021 | 2022(1)

2023(2)

Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Konut ve | Milyon 10,5 10,9 11,3 İşyeri Sayısı Adet Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı Adet 12 33 55

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5. HUKUK DEVLETİ, DEMOKRATİKLEŞME VE İYİ YÖNETİŞİM

2.5.1. Hukuk Devleti ve Demokratikleşme

a) Mevcut Durum

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, temel hak ve özgürlüklerin korunması ve geliştirilmesi demokratik sistemlerin temelini oluşturmaktadır. Son yıllarda, demokratik dönüşüm sürecinde hukukun üstünlüğü ilkesinin tüm unsurlarıyla hayata geçirilerek temel hak ve özgürlüklerin korunması ve geliştirilmesi amacıyla birçok düzenleme yapılmıştır. Hukuk devletini güçlendirmek amacıyla, “özgür birey, güçlü toplum; daha demokratik bir Türkiye” vizyonuyla katılımcı ve şeffaf bir yöntemle hazırlanan İnsan Hakları Eylem Planı, 2 Mart 2021 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. 11 temel ilke etrafında, 9 amaç, 50 hedef ve 393 faaliyet içermektedir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarla Belge'de yer alan 393 faaliyetin 238'i hayata geçirilmiştir. Belge'nin uygulanma oranı yüzde 60,55 olmuştur. İnsan Hakları Eylem Planında, temel felsefesi bireyin özgürlüğü ve korunması olan, yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını güçlendirmeye yönelik kurumsal güvenceleri içeren yeni bir anayasa yapılmasının, Türkiye'de demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğünün kökleşmesi bakımından vazgeçilmez öneme sahip olduğu vurgulanmıştır. Bu çerçevede, anayasa değişikliği teklif taslağı hazırlama çalışmalarına başlanmıştır. Bu çalışmaların, aile kurumunun güçlendirilmesi ve kadınların kıyafet tercihlerinin teminat altına alınmasına ilişkin düzenlemeleri de içermesi öngörülmektedir. Diğer taraftan, “güven veren ve erişilebilir bir adalet sistemi” vizyonuyla katılımcı ve demokratik bir anlayışla hazırlanan, 9 amaç, 63 hedef ve 256 faaliyet içeren Yargı Reformu Stratejisi 30 Mayıs 2019 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. Bugüne kadar yapılan çalışmalarla Belge'de yer alan 256 faaliyetin 180'i hayata geçirilmiştir. Belge'nin uygulanma oranı yüzde 70'i geçmiş durumdadır. Program döneminde, Yargı Reformu Stratejisi ve İnsan Hakları Eylem Planı çerçevesinde, yasal düzenlemeler ve ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılmıştır. Buna göre;1932 yılından bu yana uygulanan çocuk tesliminin ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair mahkeme kararlarının icra daireleri tarafından yerine getirilmesine ilişkin uygulama kaldırılarak bu görev, çocuğun üstün yararı esası çerçevesinde, Adalet Bakanlığı tarafından kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine verilmiştir. Buna ilişkin düzenlemeler kamuoyunda Beşinci Yargı Paketi olarak bilinen 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla yapılmıştır. Yine aynı Kanunla, bu işlemler tüm harçlardan istisna tutulmuştur. Ayrıca 12/05/2022 tarihli ve 7406 sayılı Türk Ceza Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, ısrarlı takip adıyla yeni bir suç türü düzenlenmiştir. Buna göre, ısrarlı bir şekilde fiziken takip etmek ya da iletişim araçlarını, bilişim sistemlerini veya üçüncü kişileri kullanarak temas kurmaya çalışmak suretiyle bir kimse üzerinde ciddi bir huzursuzluk oluşmasına ya da kendisinin veya yakınlarından birinin güvenliğinden endişe duymasına neden olmak, ısrarlı takip suçunu oluşturmaktadır. Israrlı takip suçunun, çocuğa ya da ayrılık kararı verilen veya boşandığı eşe karşı işlenmesi; mağdurun okulunu, iş yerini, konutunu değiştirmesine ya da okulunu veya işini bırakmasına neden olması; hakkında uzaklaştırma ya da konuta, okula veya iş yerine yaklaşmama tedbirine karar verilen fail tarafından işlenmesi halinde cezanın artırılması öngörülmüştür. Israrlı takip suçu uzlaşma kapsamı dışında bırakılmıştır. Yine bu Kanunla, kadına karşı şiddetle daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla kasten öldürme, kasten yaralama, tehdit, işkence ve eziyet suçunun kadına karşı işlenmesi halinde verilecek cezalar artırılmıştır. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği, İnsan Hakları Eylem Planı kapsamında yenilenmiş ve 10/11/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu çerçevede, denetimli serbestlik müdürlüklerinde bulunan bürolar arasında Çocuk Hizmetleri Bürosunun yer alması sağlanmıştır. Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 12/11/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelikle, İnsan Hakları Eylem Planında öngörülen infazın insaniliği, çocuğun üstün yararı, topluma yeniden kazandırma gibi hedefler kapsamında düzenlemeler yapılmıştır. Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik 04/08/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Suç mağdurlarına yönelik daha etkin bir bilgilendirme, yönlendirme ve psiko-sosyal destek hizmeti sunulması, onarıcı adalet ve sosyal hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde etkin, sürdürülebilir ve ulaşılabilir bir mağdur destek sistemi kurulması amacıyla adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin (ADM) yaygınlaştırılması çalışmaları sürdürülmüştür. 2022 yılı ilk yarısı itibarıyla 81 il merkezi dahil olmak üzere 161 adliyede ADM bulunmaktadır. Onarıcı adalet anlayışı çerçevesinde, cinsel suç, aile içi şiddet, terör, göçmen kaçakçılığı veya insan ticareti suçu mağdurları ile çocuk, kadın, yaşlı ve engelli mağdurların yargısal süreçlerde ikincil örselenmesinin engellenmesi amacıyla, adli görüşme odalarının yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında 2022 yılında 42 adliyede adli görüşme odası faaliyete geçirilmiştir. Halihazırda 81 il, 147 adliyede 152 adli görüşme odası hizmet vermektedir. Diğer taraftan, 18/08/2022 tarihinde başlatılan adli sicil kaydı düzeltme ve silme taleplerinin e-Devlet üzerinden alınması uygulaması kapsamında 12/10/2022 tarihine kadar yasal şartları oluşturduğu belirlenen 17.500 adli sicil ve arşiv kaydı silinmiş, yaklaşık 1.000 kişinin adli sicil kaydında düzeltme yapılmıştır. Ayrıca, Yargı Reformu Stratejisi ve İnsan Hakları Eylem Planı çerçevesinde adalete erişimin güçlendirilmesi kapsamında, adli yardıma başvuru usulünün kolaylaştırılması amacıyla Adalet Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı arasında 2022 yılı Mayıs ayında Veri Paylaşımı İşbirliği Protokolü imzalanmıştır. 2.5.1.1. Adalet Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda etkinliğin artırılması, adalete erişimin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılması ve böylelikle adalet hizmetlerinden memnuniyetin artırılması amacıyla önemli yasal düzenlemeler yapılmış; adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri ve fiziki kapasite artışları sağlanmıştır. Bu kapsamda yargı reformu paketlerinin çıkarılmasına devam edilmiş ve diğer yasal düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Kamuoyunda Beşinci Yargı Paketi olarak bilinen 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, 1932 yılından beri icra ve iflas dairelerince uygulanan fiziki satış usulü kaldırılarak icra satışlarının bütünüyle elektronik ortamda yapılması usulü getirilmiştir. Bu sayede açık artırmalara internete erişim olan her yerden çok daha fazla kişinin katılabilmesi, isteyen herkesin açık artırmada kolay ve güvenli bir şekilde teklif verebilmesi sağlanmıştır. Borçluya haczedilen malını rızaen satma imkânı verilmiştir. Borcun icralarda taksitle ödenmesinde damga vergisinin alınması usulü kaldırılmıştır. Yine aynı Kanunla, icra dairelerinin gözetim ve denetimini yapmak amacıyla iş yoğunluğunun veya icra dairesi sayısının fazla olduğu illerde Adalet Bakanlığı tarafından, bir veya birden fazla icra daireleri başkanlığının kurulabileceği düzenlenmiştir. Bu çerçevede, 14/06/2022'de Adana, Ankara, Antalya, Bakırköy, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İstanbul Anadolu, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun'da İcra Daireleri Başkanlıklarının kurulmasına ve faaliyete geçirilmesine karar verilmiştir. Kamuoyunda Altıncı Yargı Paketi olarak bilinen 23/06/2022 tarihli ve 7413 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, 1 Ocak 2023 tarihinden itibaren başlamak üzere hâkim ve savcı yardımcılığı müessesesi oluşturularak hâkimlik ve savcılık meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli getirilmiştir. Hâkim ve savcı yardımcılığının süresinin üç yıl olması öngörülmüştür. Kanunla ayrıca, noterlerin taşınmaz satış sözleşmesi yapabilmesi sağlanmıştır. Söz konusu düzenlemeyle, taşınmaz satış başvurusu üzerine noterlerce, başvuru belgesi düzenlenmesi, taşınmaz üzerindeki her türlü kısıtlamaların dikkate alınması, hak sahibi belirlendikten ve taşınmazın satışına engel hukuki bir durumun bulunmadığı tespit edildikten sonra taşınmaz satış sözleşmesinin yapılması hükme bağlanmıştır. Ayrıca, taşınmaz Satış sözleşmesiyle ilgili işlemlerin bizzat noter tarafından yapılacağı düzenlenmiştir. Yargı reformu paketleri haricinde aşağıda belirtilen diğer yasal düzenlemeler yapılmıştır. 12/05/2022 tarihli ve 7406 sayılı Türk Ceza Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, failin duruşmadaki mahkemeyi etkilemeye yönelik şekli tutum ve davranışlarının cezada takdiri indirim nedeni olarak dikkate alınmayacağı düzenlenmiştir. 26/05/2022 tarihli ve 7407 sayılı Bankacılık Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 655 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, açık ceza infaz kurumlarındaki hükümlülerin Covid-19 tedbirleri kapsamında 31/05/2022 tarihinde sona eren izin sürelerinin 31/07/2023 tarihine kadar uzatılması hükme bağlanmıştır. 08/06/2022 tarihli ve 7409 sayılı Avukatlık Kanunu ile Türk Borçlar Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, birden fazla baronun bulunduğu illerde her bir baro tarafından adli yardım bürosu oluşturulacağı, yargı mercilerinin talebi üzerine yapılacak görevlendirmelerin Türkiye Barolar Birliği tarafından oluşturulan elektronik bilişim sistemi üzerinden o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek yapılacağı düzenlemesi getirilmiştir. Yine aynı Kanunla, sigortalı olarak çalışanlar ile kamu kurum ve kuruluşlarının kadro veya pozisyonlarında görev yapanların avukatlık stajı yapabileceği hükme bağlanmıştır. Söz konusu yasal düzenlemelerin uygulanmasına yönelik olarak aşağıdaki yönetmelikler çıkarılmıştır. Açık artırma suretiyle satış işlemlerinin Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemine (UYAP) entegre olan Elektronik Satış Portalı üzerinden yürütülmesine ilişkin usul ve esasları belirleyen İcra ve İflas Kanunu Uyarınca Elektronik Ortamda Yapılacak Satışların Usulü Hakkında Yönetmelik 08/03/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. , Haczedilen malın borçlu tarafından rızaen satışına ilişkin usul ve esasları düzenleyen Icra ve Iflas Kanunu Uyarınca Borçluya Satış Yetkisi Verilmesine Dair Yönetmelik 28/05/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapanlar ile sigortalı olarak çalışanların avukatlık stajı yapmasına ilişkin usul ve esasları düzenleyen Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Görev Yapanlar ile Sigortalı Olarak Çalışanların Avukatlık Stajı Hakkında Yönetmelik 22/06/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri kapasite artırılmıştır. 23/09/2022 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 22.739'dur. Bunların 15.317'si hâkim, 7.422'si ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 82.221'dir. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı ise 74.924tür. Ayrıca Eylül 2022 itibarıyla ülkemizde 168.609 avukat bulunmaktadır. Avukatların 89.477'si erkek, 79.132'si kadındır. Vatandaşların adalete erişiminin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılmasının en önemli unsurlarından biri olan adli yardım kapsamında, 2022 yılı Ocak-Eylül döneminde 653.961.388 TL harcama yapılmıştır. Yargının iş yükünü hafifleterek uyuşmazlıkların kısa sürede sonuçlandırılmasını amaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaşma kapsamında, 23/09/2022 tarihi itibarıyla 420.875 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 163.276'sı uzlaşmayla sonuçlanmıştır. Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki Okapasitenin artırılması o çalışmaları sürdürülmüştür. Adalet hizmetlerinin çağın gereklerine uygun, daha modern binalarda sunulmasına devam edilmektedir. 10 Ekim 2022 itibarıyla adli ve idari yargı hizmetleri toplam 790 adalet binasında ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapalı alan miktarı Ekim 2022 itibarıyla 5.657.017,77 m'dir. Öte yandan Ankara'da halen 3'ü kiralık 6 ayrı binada hizmet sunan adalet birimlerinin tek bir alanda faaliyet göstermesi ve vatandaşların adalete erişiminin kolaylaştırılması amacıyla Ankara Adalet Binası yapımına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 23/09/2022 tarihi itibarıyla adli yargıda 6.950, idari yargıda ise 214 mahkeme bulunmaktadır. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) on beş yerde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van), Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) ise dokuz yerde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. 2022 yılında Denizli, Malatya ve Tekirdağ Bölge Adliye Mahkemeleri olmak üzere üç yerde daha BAM kurulmuş olup kısa sürede faaliyete geçirilmeleri planlanmaktadır. 11/06/2022'de Ağrı, Bingöl, Kars ve Kırklareli'nde idare mahkemeleri kurularak yargı çevreleri belirlenmiştir. İcra dairelerinin etkinliğinin artırılması amacıyla geliştirilen yeni icra dairesi modeli kapsamında 2022 yılı içinde altı icra dairesi faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modelinin uygulandığı yer sayısı 73'e yükselmiştir. Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde iyileşmeler sağlanmıştır. 2022 yılında 778 kişi kapasiteli 2 ceza infaz kurumu kapatılırken, 13.379 kişi kapasiteli 18 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. 23/09/2022 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 326.249 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 288.348 kişidir. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 368.508 olmuştur. UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla 3.214 duruşma salonu ve 888 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.102 mahalde sistem kurulumu bulunmaktadır. Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde hukuk ve adalet dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısı 2020- 2021 eğitim-öğretim yılında 149.614 iken 2021-2022 eğitim-öğretim yılında 157.963'e yükselmiştir.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargılamanın hızlı, adil ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Yargıda hedef süre uygulaması vasıtasıyla sistemin şeffaflığı artırılacak ve makul sürede yargılanma hakkı daha etkin korunacaktır. (Kalkınma Planı p.748 Tedbir 748.1. Yargıda hedef | Adalet Bakanlığı (S) 1. Hedef süre uygulaması süre uygulaması vasıtasıyla kapsamında yeni dava türleri sistemin şeffaflığı artırılacak için süreler belirlenecek, ve makul sürede yargılanma uygulama geliştirilecektir. hakkı daha etkin korunacaktır. Hâkim ve savcıların atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.749) Tedbir 749.1. Hâkim ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Gerekli mevzuat savcıların atama, nakil ve terfi | (5), Adalet Bakanlığı değişikliğinin yapılabilmesi için sisteminin nesnel, önceden komisyon oluşturularak belirlenmiş ölçütlere ve çalıştay düzenlenecektir. liyakate dayalı olarak 2. Mevzuat hazırlanmasına geliştirilmesi sağlanacaktır. yönelik çalışma yapılacaktır. Hâkim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hâkim ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.750) Tedbir 750.1. Hâkim ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Durum analizi çalışmaları savcılar hakkındaki disiplin (S), Adalet Bakanlığı sonucunda mevzuat süreci nesnel ölçütlerle değişikliğine yönelik çalışmalar yeniden düzenlenecek, hâkim yapılacaktır. ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753) Tedbir 753.1. Hâkimlik, Adalet Bakanlığı (S) 1. Hukuk Mesleklerine Giriş savcılık, avukatlık ve noterlik Sınavının hayata geçirilmesine meslekleri için yeni bir yönelik ikincil mevzuat mesleğe giriş modeli ve sınav çalışmaları tamamlanacaktır. getirilecektir. Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.756) Tedbir 756.1. Hukukun Adalet Bakanlığı (S) 1. Hukuki himaye sigortasının üstünlüğü ilkesinin en temel yeniden değerlendirilerek koşullarından biri olan adalete geliştirilmesine yönelik olarak erişim kolaylaştırılacak; ihtiyaç analizi ve diğer savunma hakkı | çalışmalar yapılacaktır. güçlendirilecektir. Hâkimlerin meslek hayatları boyunca ceza ve hukuk hâkimi olarak ayrışmaları ve bu yönde uzmanlaşmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759) Tedbir 759,1. Hâkimlerin Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Hâkimlerin Uzmanlaşmasına meslek hayatları boyunca ceza | (S), Adalet Bakanlığı İlişkin İlke Kararı başlığıyla ve hukuk hâkimi olarak hazırlanan taslak metin ayrışmaları ve bu yönde Hâkimler ve Savcılar Kurulu uzmanlaşmaları sağlanacaktır. Genel Kurulu gündemine alınarak görüşülecektir. Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763) Tedbir 763. 1. Kamunun Adalet Bakanlığı (S) 1. Kanun değişikliği hazırlık taraf olduğu uyuşmazlıkların çalışmaları tamamlanacaktır. çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak ve sanal icra dairesi uygulamasına başlanacaktır. (Kalkınma Planı | p.765) Tedbir 765. 1. Yeni icra Adalet Bakanlığı (S) 1. Elektronik dosya sistemi dairesi modeli öncelikle iş kullanımı artırılacak, icra yoğunluğu olan yerler olmak dairelerindeki derdest fiziki üzere yaygınlaştırılacak ve dosyaların UYAP Sistemine sanal icra dairesi aktarılması sağlanacaktır. uygulamasına başlanacaktır. Noter onayı aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme apılacaktır. (Kalkınma Planı p.766 Tedbir 766.1. Noter onayı Adalet Bakanlığı (S) 1. Noterlik Kanununda aranan işlemlerin sayı ve yapılacak değişikliklere yönelik maliyetlerinin azaltılmasına mevzuat hazırlık çalışmaları yönelik düzenleme tamamlanacaktır. yapılacaktır. Bazı çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.767) Tedbir 767.1. Bazı Adalet Bakanlığı (S) 1. Mevzuat değişikliğine çekişmesiz yargı işlerinin yönelik çalışmalar yapılacaktır. noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. 2.5.1.2. Güvenlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Güven ve huzur ortamının sağlanması, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir. Başta artan uluslararası düzensiz kitlesel göçün önlenmesi olmak üzere sınır güvenliğinin artırılması amacıyla; Milli Savunma Bakanlığınca 2016 yılında başlatılan ve 2021 yılında tamamlanan çalışmalarla Suriye sınırında 747 km güvenlik duvarı ve devriye yolu yapılmıştır. 2015 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi kapsamında ise İçişleri Bakanlığı tarafından güney sınırımızda 90 km güvenlik duvarı ve devriye yolu yapılmıştır. Böylece, 2015-2021 yılı Mart ayı arasında 1.295 km'lik güney sınırımızın 837 km'lik kısmında güvenlik duvarı ve devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Irak sınırındaki 33 km'lik kısımda sedde, devriye yolu ve yüksek güvenlikli panel çit yapımı çalışmaları sürmektedir. 1.182 km'lik doğu sınırımızın 230 km'sinde 2017-2022 yılı Ekim ayı itibarıyla güvenlik duvarı ve devriye yolu inşaatları tamamlanmıştır. İran sınırındaki Van ilinde 88 km ve Hakkari ilinde 24 km olmak üzere toplam 112 km'lik kısımda güvenlik duvarı ve devriye yolu yapım çalışmaları sürdürülmektedir. 2022 yılı Ekim ayı itibarıyla 2.949 km olan kara sınırlarımızın 1.067 km olan yüzde 36,2'lik kısmında güvenlik duvarı ve devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Ayrıca, güvenlik duvarı boyunca aydınlatma, kamera ve algılama sistemleri ile elektro-optik kule gözetleme sistemleri de yapılmaktadır. Doğuda İran sınırındaki 21 km'lik kısım ihale ve 116 km'lik kısım proje; güneyde Irak sınırındaki 33 km'lik kısımda sedde, devriye yolu ve yüksek güvenlikli panel çit yapım projesi ihale aşamasındadır. Vatandaşın asayiş hizmetlerinden memnuniyeti, TÜİK verilerine göre 2003 yılında yüzde 57,9'dan 2021 yılında yüzde 73,8'e çıkmıştır. Ülkelerin güvenlik düzeyinin daha güvenilir bir ölçüsü olarak tanımlanan cinayet sayıları açısından, Türkiye 2020 yılında 41 ülke arasında 21'inci sırada yer alırken, yüz bin kişi başına bir cinayet sayısı ile OECD Daha İyi Yaşam Endeksinde belirtilen ve OECD ortalaması olan yüz bin kişi başına 2,6 cinayetin altında kalmıştır. Asayiş suçları kapsamında; kişiye, mal varlığına, millete ve devlete, topluma karşı işlenen suçların sayısı 2020 yılında 2.532.376 iken, 2021 yılı Kasım ayı itibarıyla 2.374.664 olmuş ve toplam suçların yüzde 90,88'ini oluşturmuştur. Aynı dönemde tüm suç türlerinin yüzde 89'u aydınlatılmıştır. Suç aydınlatmada ve afet mağdurlarının kimliklerinin belirlenmesinde Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi, Biyometrik Veri Yönetim Sistemi, Balistika Projesi ve Kent Güvenlik Yönetim Sistemi etkin olarak kullanılmaktadır. Terörle mücadeleye etkin bir şekilde devam edilmektedir. Güvenlik güçlerinin istihbarata ve teknolojiye dayalı operasyonları ile yurt içi terörist sayısı 120'ye düşürülmüştür. Böylece son altı yılda yurt içindeki terörist sayısı yüzde 95,4 oranında düşürülmüştür. Terörle mücadeleye, kamuoyunun bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalarla da devam edilmiş; PKK/PYD terör örgütüne katılım 2016'da 703 kişi, 2017'de 161 kişi, 2018'de 136 kişi, 2019'da 130 kişi, 2020'de 53 kişi, 2021'de 51 kişi olmuştur. 2016- 2021 yılları arasında terör örgütüne katılım yüzde 92,8 oranında düşmüştür. Ülkemizde ilk defa 2009 yılında İstanbul'da İran kaynaklı bir yakalamada rastlanan metamfetamin, 2019 yılına gelindiğinde 81 ilimizin tamamında görülmeye başlanmıştır. Önümüzdeki dönemin en büyük uyuşturucu tehdidinin bu madde olacağı öngörülmektedir. Uyuşturucu ile mücadele kapsamında 2014/19 sayılı Başbakanlık Genelgesiyle yürürlüğe giren 2015 Uyuşturucu ile Mücadele Acil Eylem Planı ve 2016-2018 Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı kapsamında Emniyet Genel Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzeme Merkezi (TUBİM) Şube Müdürlüğüne ulusal verilerin anlık toplanması ile ilgili görev verilmiş, TUBİM'in Veri Toplama Kapasitesinin Güçlendirilmesi projesi tamamlanmıştır. Anlık veri toplamaya ilişkin yazılımın 2022 yılı içerisinde kullanıma açılması öngörülmektedir. 2020 yılında olduğu gibi 2021 yılında da pandemiye rağmen uyuşturucu olaylarına müdahalede ve şüphelilerin yakalanmasında artış sağlanmıştır. Güvenlik güçlerince 2020 yılında 159.268, 2021 yılında ise yüzde 35,5 artışla 215.771 olaya müdahale edilmiştir. Bu olaylarda bir önceki yıla göre yüzde 27,2 artışla 294.604 şüpheli yakalanmıştır. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi verilerine göre; 2020 yılında Türk güvenlik güçleri tarafından yakalanan eroin miktarı tüm AB ülkelerinde ele geçirilen miktarın yaklaşık üç katıdır. Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi verilerine göre 2020 yılında AB ülkelerinde 5,1 ton, Türkiye'de 13,8 ton eroin ele geçirilmiştir. Türkiye yaklaşık 14 tonluk yakalamayla 2020 yılında dünyada en çok eroin ele geçiren üçüncü ülke olmuştur. 81 ilde faaliyette olan Narkotimler, 2021 yılında 69.003 olaya, kurulduğu 2015 yılından 2022 yılının ilk dokuz ayına kadar toplam 307.721 olaya müdahale etmiştir. Müdahale edilen olay sayısı 2021 yılından bugüne yüzde 23 artmıştır. Uyuşturucuyla mücadelede bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülmüş, bu kapsamda 2020 yılının Ekim ayında başlatılan En İyi Narkotik Polisi Anne projesi ile 2020 yılında 20.103 anne ve anne adayına, 2021 yılında 452.490 anne ve anne adayına bilgi verilmiştir. 2017 yılında başlatılan NarkoRehber projesi kapsamında 2021 yılında 662.193 kişiye, 2022 yılının ilk dokuz ayında 904.158 kişiye bilgi verilerek ulaşılan kişi sayısı önemli oranda artırılmıştır. 2017 yılında başlatılan NarkoNokta projesi kapsamında 2020 yılında 129.461 kişiye, 2021 yılında 612.219 kişiye bilgi verilerek ulaşılan kişi sayısı yüzde 372,9 oranında artırılmıştır. 2015 yılında başlatılan NarkoTır projesi kapsamında hazırlanan tırlarla 54 farklı konudaki özel gösterimlerle 9. sınıf ve üstü katılımcılara madde kullanımının zararları konusunda farkındalık kazandırmak üzere 2021 yılı sonuna kadar 501.086 kişiye bilgi verilmiştir. Sanal güvenlik ve bireylerin sanal saldırılara karşı korunmasında önemli bilinçlendirme çalışmaları yürütülmüştür. 2020 yılında başlatılan Siberay Programı kapsamında teknoloji bağımlılığı, sanal zorbalık ve güvenli internet kullanımı, bilgi kirliliği, kişisel verilerin güvenliği konularına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülmüş, 2022 yılının ilk dokuz ayı itibarıyla toplam 4.179.699 kişiye ulaşılmıştır. 2005 yılında ön çalışmaları başlatılan ve 2009 yılında Yatırım Programına alınarak sürdürülen Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) projesi kapsamında sistem kurulumu 2009 yılında 44 ilde tamamlanmışken, 2020 Eylül ayı itibarıyla 81 ilin tamamında ve 919 ilçede kurulmuştur. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla; Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında tüm il merkezlerinde ve 921 ilçede 24.526 KGYS noktasında 80.346 KGYS kamerası, 3.518 Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk alanında 69 ilde 304 PTS, 364 ilçede 364 MPTS olmak üzere ülke genelinde toplam 24.526 KGYS, 3.822 PTS, 764 MPTS noktası bulunmaktadır. 2009 yılında Antalya'da ve 2010 yılında Isparta'da faaliyete geçen ve birden fazla olan acil çağrı numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen Acil Çağrı Sistemi

(112) Projesi kapsamında 2021 yılı itibarıyla 28 ilde daha teknik donanım işleri tamamlanarak Acil Çağrı Merkezi faal olan il sayısı 53'den 81'e çıkarılmıştır. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla 22 ilde eski nesil 112 yazılımı yeni nesil 112 yazılıma dönüştürülmüştür. 2023 yılında da mevcut eski nesil 112 yazılımının yeni nesil 112 yazılımına dönüşümüne ve sistemin bakım onarımının yapılmasına devam edilecektir. Acil Çağrı Merkezlerine 2021 yılında 104.656.510, 2022 yılının ilk dokuz ayında ise 76.946.374 çağrı yapılmıştır. 2021 yılında 327.446 olan aktif çalışan özel güvenlik personeli sayısı 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla 340.952 olmuştur. 17/10/2021 tarihli ve 31631 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7336 sayılı Kanunla Kullanılmış Yakıt İdaresinin ve Radyoaktif Atık İdaresinin Güvenliği Üzerine Birleşik Sözleşmeye Türkiye Cumhuriyeti'nin, Sözleşme'nin Türk Boğazları Deniz Trafik Düzeni Tüzüğü ve Montrö'de imzalanan Türk Boğazlar Rejimine İlişkin Sözleşme göz önünde bulundurularak uygulanacağına dair beyanlarla birlikte katılması uygun bulunmuştur. Bu anlaşmayla uygulama alanları, yakıt kullanım yönetiminde güvenlik tedbirleri, radyoaktif atık yönetiminde güvenlik kuralları, genel güvenlik hükümleri belirlenmiştir. 27/04/2022 tarihli ve 31822 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Nükleer Tesisler, Radyasyon Tesisleri ve Radyoaktif Atık Tesislerinde Yönetim Sistemi Yönetmeliğiyle nükleer tesis, radyasyon tesisi veya radyoaktif atık tesislerine ilişkin faaliyetlerde bulunan veya bulunacak olan kuruluşlar ve bu kuruluşların tesise ilişkin faaliyetleri düzenlenmiştir. 25/08/2022 tarihli ve 5991 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle silah taşıma izin belgesi hakkına sahip kamu görevlilerinin kapsamı genişletilmiştir. Uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak, güvenlik hizmetlerinde kalite ve etkinliğin artırılması ve suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacak, güvenlik birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.770) Tedbir 770.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Kiralık Araç Bilgi Sistemi (KABİS) birimleri arasında işbirliği Adalet Bakanlığı, Kimlik Bildirim Sistemiyle (KBS) ve ortak bilgi sistemleri Emniyet Genel bütünleştirilecektr. altyapısı geliştirilecek, Müdürlüğü, Jandarma 2. İkinci Uluslararası Trafik Güvenliği ulusal ve uluslararası Genel Komutanlığı, Sahil | Kongresi, Trafik Güvenliği Çalıştayı, kurumlar arasında işbirliği | | Güvenlik Komutanlığı Uluslararası Adli Bilimler Kongresi ve koordinasyon düzenlenecektir. artırılacaktır. 3. Sahil-NET Deniz Projesinin Ege Bölgesi'nde kurulumu kapsamında 17 bot alımı, 10 istasyon ve bir merkeze sistem kurulumu yapılacaktır. 4, Sığ sularda arama/kurtarma ve düzensiz göçle mücadele için 39 kontrol botunda telsiz sistemi kurulacaktır. 5. Sahil-NET Kara projesinin geliştirilmesine yönelik yazılım ve ağ kurulum çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 770.2. Başta İçişleri Bakanlığı (S), 1. KABİS ve KBS'yle ilgili işlemlerin ekırılgan gruplar olmak Emniyet Genel Devlet üzerinden yapılması üzere toplumun bütün Müdürlüğü, Jandarma sağlanacaktır. kesimlerini kapsayacak Genel Komutanlığı 2. Hizmetin Yerinde İfası Projesi şekilde, güvenlik kapsamında, vatandaşların talepleri hizmetlerine erişim halinde bulundukları yerde gerekli kolaylaştırılacaktır. işlemlerin yerine getirilmesi amacıyla 450 kit alınacaktır. Tedbir 770.3. Asayiş İçişleri Bakanlığı (S), 1. Huzur güven uygulamalarının sayısı suçlarıyla mücadelede Emniyet Genel bir önceki yıla göre artırılacaktır. etkinlik artırılarak ülke Müdürlüğü, Jandarma 2. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin genelinde huzur ve Genel Komutanlığı, Sahil | yazılımı Medya Arşiv Sistemiyle güvenlik ortamına katkı Güvenlik Komutanlığı bütünleştirilecektir. sağlanacaktır. 3. Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 770.4. Suçların İçişleri Bakanlığı (S), 1. Suç analizi alanında Analiz Merkezi soruşturulması ve Savunma Sanayii Projesinde toplam modül sayısı 23'ten aydınlatılması kapsamında Başkanlığı, ASELSAN, 25'e çıkarılacaktır. bilgi teknolojileri daha etkin | Bilgi Teknolojileri ve 2. İl Terörle Mücadele Şube kullanılarak, analiz İletişim Kurumu, Müdürlüklerince 15.000 analiz yöntemleri geliştirilecektir. Emniyet Genel yapılacak ve 100 personele temel Müdürlüğü, Jandarma eğitim/geliştirme kursu verilecektir. Genel Komutanlığı, 3. Güvenlik hizmetlerinin hızlı ve HAVELSAN, TÜBİTAK güvenilir bir şekilde yapılabilmesi için Jandarma Kolluk İşlemleri Projesi faaliyete geçirilecektir. Tedbir 770.5. Siber İçişleri Bakanlığı (S), Milli | 1. Siber suçlarla mücadele suçlarla mücadele Eğitim Bakanlığı, kapsamındaki operasyon sayısı birimlerinin etkinliği Emniyet Genel artırılacaktır. artırılacaktır. Müdürlüğü, Gazi 2. Teknoloji bağımlılığı, siber zorbalık, Üniversitesi, Hacı güvenli internet kullanımı, bilgi kirliliği Bayram Veli Üniversitesi, | ve kişisel verilerin güvenliğine yönelik Jandarma Genel konularda önleyici ve bilinçlendirici Komutanlığı, çalışmalar artırılacaktır. Türkiye Radyo 3. Sanal veri inceleme oranı yüzde Televizyon Kurumu 98'e çıkarılacaktır. Tedbir 770.7. Kent İçişleri Bakanlığı (S), 1. Bütçe imkanları çerçevesinde KGYS Güvenlik Yönetim Sistemi, Savunma Sanayii ve PTS kurulum, genişleme ve Plaka Tanıma Sistemi ve Başkanlığı, Emniyet modernizasyon çalışmaları Mobil Plaka Tanıma Sistemi | Genel Müdürlüğü, sürdürülecektir. yaygınlaştırılacaktır. Jandarma Genel 2. Emniyet Genel Müdürlüğü ile Komutanlığı Jandarma Genel Komutanlığının Mobil/Plaka Tanıma Sistemi verileri bütünleştirilecektir. Tedbir 770.8. Milli Balistik | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Milli Balistik Test Merkezi yapımına Test Merkezi kurulacaktır. Emniyet Genel başlanılacaktır. Müdürlüğü Terörle etkin bir şekilde mücadeleye çok boyutlu ve bütüncül bir bakış açısıyla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.771) Tedbir 771.1. Terörün İçişleri Bakanlığı (S), 1. Terörün finansmanı ve kara paranın finansmanı ve kara paranın | Hazine ve Maliye aklanmasıyla etkin bir şekilde aklanmasıyla etkin bir Bakanlığı, Emniyet Genel | mücadele etmek üzere konuya ilişkin şekilde mücadele Müdürlüğü, Jandarma çalıştay düzenlenecektir. edilecektir. Genel Komutanlığı 2. İlgili personele yönelik eğitimler bir önceki yıla göre artırılacaktır. 3. Konuyla ilgili rehberler hazırlanacaktır. Tedbir 771.2. Terör İçişleri Bakanlığı (S), Aile | 1. Terör örgütlerinin propagandasıyla

bilgilendirilecek; teröre yol Bakanlığı, Diyanet İşleri açan radikalleşme ve Başkanlığı, Emniyet şiddete varan aşırıcılık ile Genel Müdürlüğü, mücadele kapsamında, Jandarma Genel toplumu bilinçlendirme ve Komutanlığı, Polis farkındalığı artırmaya Akademisi Başkanlığı, yönelik projeler hayata TRT, TOBB, Belediyeler geçirilecektir. Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı madde ile bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların; ulusal ve uluslararası boyutta üretimi, ticareti, kullanımı ve taşınması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.772) Tedbir 772.2. İçişleri Bakanlığı (S), Aile | 1. Narkorehber Projesi kapsamında

TRT, İlgili Kamu Kurum adayına ve Narkogençlik Projesi

ve Kuruluşları kapsamında 100.000 gence ulaşılarak

bilgilendirme yapılacaktır.

3. Gençlerin bağımlılık konusunda

duyarlılıklarının ölçülmesine yönelik

anket yapılarak faaliyetlerin etkinliği

ölçülerek raporlanacaktır.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773) Tedbir 773.2. Sahil İçişleri Bakanlığı (S), 1. Sahil Gözetleme Yönetim Sistemi Gözetleme Radar Sistemi Sahil Güvenlik Projesi Faz 1 kapsamında Simülasyon Projesi ile Türk deniz yetki o| Komutanlığı Eğitimi, Taktik Seviye Kayıt Yeniden alanlarında teknolojik Oynatma ek yazılım modülleri gözetleme, tespit ve teşhis tamamlanacaktır. imkân ve kabiliyeti artırılacaktır. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.774) Tedbir 774.1. Vatandaşla | İçişleri Bakanlığı (S), 1. 5 bin sorumluluk alanı huzur kolluk güçleri arasındaki Adalet Bakanlığı, toplantısı ve 5 bin suç mağduru destek ilişkinin güven esasına Emniyet Genel ziyareti yoluyla 50 bin vatandaşa dayandırılması amacıyla Müdürlüğü, Jandarma ulaşılacaktır. toplum destekli kolluk Genel Komutanlığı yaklaşımı güçlendirilecektir. Tedbir 774.2. Suçla İçişleri Bakanlığı (S), 1. İdari para cezalarında standart mücadelede önleyici kolluk | Adalet Bakanlığı, Hazine | oluşturulacaktır. tedbirleri artırılacaktır. ve Maliye Bakanlığı, 2. Kesilen idari para cezalarına ait Emniyet Genel sorgulama ve analiz yapılabilmesi için Müdürlüğü, Jandarma yazılım geliştirilecektir. Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı 2.5.1.3. Sivil Toplum

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin özellikle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleştirdiği ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum, önemli bir toplumsal aktör konumuna gelirken, sivil toplum kuruluşları (STK) toplumsal gelişimin ve ekonomik kalkınmanın dinamik bir gücü haline gelmiştir. STK'ların toplum içindeki öneminin artırılması, kapsamının genişletilmesi, çeşitliliğinin ve sayısının artırılması, karar alma süreçlerine etkin katılımlarının sağlanmasına yönelik çalışmalar öncelik kazanmıştır. Diğer taraftan STK'ların birbirleriyle, kamu kurumlarıyla ve özel sektörle işbirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Gönüllülük temelinde ve geniş tematik yelpazede faaliyet gösteren STK'lar yereldeki toplumsal taleplerin kamu idarelerine aktarılmasında önemli bir araçtır. Bu doğrultuda yerel nitelikli hizmetlerin etkin bir biçimde karşılanması ihtiyacına yönelik olarak STK'lar yerel taleplere uygun politika üretme ve etkili uygulama için kolaylaştırıcı rol üstlenebilecek ve işbirliği yapılacak ortakların başında yer almaktadır. Yönetişim mekanizmasının önemli bir unsuru olan STK'lar yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili işleyişine de katkı sağlamaktadır. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte, günümüz koşullarıyla uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2022 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam dernek sayısı 307.679'a ulaşmıştır. Faal derneklerin sayısı 103.018, yeni vakıf sayısı ise 5.656'dır. Derneklerin yüzde 38,1'i mesleki ve sosyal dayanışma alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir. 26 Nisan 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu'na istinaden daha önce 5253 sayılı Kanun kapsamında kurulmuş olan yaklaşık 18.000 dernek tüzel kişiliğine sahip spor kulübü, Gençlik ve Spor Bakanlığına devredilmiştir. Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STK'larla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanması, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleriyle ilgili alanlarda çalışmalar devam etmektedir. Yeni kurulan derneklere COPNI kodu verilmesi çalışmaları tamamlanmakla birlikte, TÜİK ile işbirliği içinde derneklere NACE kodlarının verilmesine ilişkin çalışmalar sürmektedir. Ülkemizde STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılması kapsamında merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler sağlanmıştır. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü (STİGM) sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanması amacıyla kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca Sivil Toplum İstişare Kurulu düzenli olarak toplanarak katılımcı bir yaklaşımla kamu, akademi ve STK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politika önerileri geliştirmektedir. Bu kapsamda STİGM tarafından ilgili tarafların katkılarıyla sivil toplum alanına ilişkin kısa, orta ve uzun vadeli hedeflerin belirleneceği Sivil Toplum Strateji Belgesi ve Eylem Planı taslağı hazırlanmıştır. Covid-19 pandemisi sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamıştır. Önümüzdeki dönemde de pandeminin neden olduğu toplumsal ve çevresel etkilere yönelik olarak STK'larla işbirliği yapılması önemini korumaktadır. Pandeminin STK'lar üzerinde de önemli ölçüde etkileri olmuş, bu dönemde STK'ların kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme, proje hazırlama, hibe kullanımı, fon toplama konularında sorunlar yaşamasına neden olmuştur. Pandeminin sivil toplum üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yeni ihtiyaçlar ışığında, STK'ların işleyişi ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınması gerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programları uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Sivil toplum ve gönüllülük alanında ihtiyaç duyulan yasal, mali ve idari hususlara ilişkin kapsayıcı bir düzenleme yapılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Sivil toplumun güçlendirilmesi amacıyla 2021 yılında yürütülen Yasal Çerçeveyi Geliştirme ve Kapasite Geliştirme Projesi kapsamında hazırlanan STK'ların karar alma ve mevzuat hazırlama süreçlerine katılımı, STK'lara sağlanan vergisel avantajlar ve gönüllülük konularındaki taslak mevzuat önerileri ilgili paydaşların görüşüne sunulmuştur. Taslak mevzuatlara son şeklinin verilmesi çalışmaları devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanmasıyla sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ve uygulamaların hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin yasal statülerinin belirsiz olmasının yarattığı sorunların giderilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, STK'ların hukuki statüleri, kurumsal yapıları, faaliyetleri, kamu-STK işbirliği modellerinin çeşitlendirilmesi ile kamu yararı statüsünün tanımı ve edinilmesine ilişkin sürecin yeniden değerlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Sivil toplum bilincinin gelişmesi, örgütlü sivil toplumun güçlenmesi, STK'ların saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun bir yapıya kavuşması ve devletin karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a Ni Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü bir sivil toplumun oluşumunu güçlendirecek düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.776)

alanında güvenli ve düzenli STK'lar

veri toplanacak ve

yayımlanacaktır.

Tedbir 776.4. Kararalmave | İçişleri Bakanlığı (5), Strateji 1. Karar alma ve mevzuat

rapora dönüştürülecektir.

Sivil toplum-kamu işbirliği güçlendirilecek, kamunun ve STK'ların kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.778) Tedbir 778.2. STK'lara İçişleri Bakanlığı (5), Avrupa 1. Sivil toplum kuruluşları yönelik proje hazırlama, fon Birliği Başkanlığı, Vakıflar temsilcilerine yönelik proje bulma gibi alanlar başta olmak | Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu | hazırlama, fon bulma gibi üzere kapasite geliştirme Kurum ve Kuruluşları, Yerel alanlar başta olmak üzere iki eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. | Yönetimler, STK'lar kapasite geliştirme eğitimi yapılacaktır. Sivil toplum faaliyetlerine yönelik farkındalık artırılacak, bu alandaki araştırmalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.779) Tedbir 779.1. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), Avrupa 1. STK'ların Görünürlüğünün görünürlüğü, başarılı Birliği Başkanlığı, Vakıflar Artırılması Projesi (kamu spotu faaliyetleri kamuoyuyla Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu ve kısa film) hazırlanarak paylaşılarak artırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları, Yerel yürütülecektir. Yönetimler, STK'lar Tedbir 779.2. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), Gençlik 1. Dernekler Bilgi Sisteminde faaliyetlerinin ekonomik ve ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim | yer alan derneklerin ekonomik sosyal boyutuna yönelik Bakanlığı, Avrupa Birliği ve sosyal boyutuna ilişkin veriler derlenecek, bu Başkanlığı, Vakıflar Genel verilerle STK'ların faaliyetlerin yarattığı etkinin Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum | faaliyetlerinin ekonomik ve ölçülmesine yönelik çalışmalar | ve Kuruluşları, Yerel sosyal etkileri ölçülerek yapılacaktır. Yönetimler, STK'lar raporlaştırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2021 2022(1) 2023(2)

Dernek Sayısı Adet 121087 | 103018 108 000

Vakıf Sayısı Adet 5 586 5 656 5 740

Kamu Yararına Dernek Sayısı Adet 369 380 | 395

Kaynak: Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü

1) Gerçekleşme tahmini

2) Program

2.5.2. İyi Yönetişim

2.5.2.1. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik, İdari Yapılanma ve Politika Yapımı

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere kurulan Kamu Denetçiliği Kurumuna 2021 yılında yapılan başvuru sayısı, 2020 yılına göre yüzde 79 azalarak, 18.843 olmuştur. 2021 yılında yapılan şikayet başvurularının yanında, 2020 yılından devreden 2.939 dosyayla birlikte toplamda 21.782 dosya 2021 yılında incelemeye alınmış olup 19.740'ı sonuçlandırılmıştır. Ayrıca 2021 yılında 1.604 tavsiye kararı verilmiştir. Vatandaşların yaşadığı sorunları ve kamu hizmetlerine ilişkin hususları aktarmakta etkin bir araç olarak kullanılan Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezinin (CİMER), talep ve şikâyetler için oluşturulmuş bir başvuru merkezi olmasının yanı sıra katılımcı yönetim ilkesi gereği kamu politikalarına yönelik düşüncelerin paylaşılabileceği bir yapıya kavuşması hedeflenmektedir. CİMER'de hali hazırda 60 bin idari birimde 100 bin kamu personeli koordineli bir şekilde çalışmaktadır. CİMER'e 66 Sayılı İletişim Başkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin yedinci maddesiyle vatandaşların kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetlerine ilişkin başvurularına yönelik işlem süreçlerinin doğru bir şekilde yürütülmesi ve hızlı sonuçlandırılması amacıyla kurumsal takip ve inceleme faaliyetlerini yürütme görevinin verilmesiyle birlikte CİMER Aylık Bülten Çalışmasının adı CİMER Kurumsal Takip Bülteni olarak değiştirilmiştir. 2022 yılının ilk dokuz ayında 404 Kurumsal Takip Bülteni hazırlanmıştır. Kamu harcamalarında etkinliğin ve şeffaflığın artırılmasına yönelik kamu ihale mevzuatında yapılan düzenlemelerle e-ihale uygulamalarının geliştirilmesine devam edilmiştir. Ocak-Haziran 2021 döneminde yaklaşık 62,8 milyar TL tutarında 13.759 e-ihale sözleşmeye bağlanmış, 2022 yılının aynı döneminde ise yaklaşık 97,5 milyar TL tutarında 17.130 e-ihale yapılmıştır. Kamu ihalelerinin süreç ve sonuçlarının internet üzerinden yayımlanması sağlanmıştır.

b) Amaç

Kamu yönetiminde hesap verme sorumluluğunun yerleştirilmesi, katılımcılığın güçlendirilmesi, kamu hizmet sunumunda eşit ve adil muamele yapılmasının sağlanması ve şeffaflığın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

| Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Vatandaşların ve ilgili tüm tarafların politika yapma süreçlerine aktif katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.782) Tedbir 782.1. Kent T Çevre, Şehircilik ve 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerinin daha aktif | İklim Değişikliği konseylerinin daha aktif hale hale getirilmesine yönelik (| Bakanlığı (5), İçişleri getirilmesine yönelik hususlar düzenleme yapılacaktır. | Bakanlığı, Yerel belirlenecektir. | Yönetimler 2. Elde edilen çıktılar doğrultusunda | gerekmesi halinde mevzuat çalışması | yapılacaktır. 2.5.2.2. Kamuda Stratejik Yönetim

a) Mevcut Durum

13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularında merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, KİT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazırlanmaktadır. Stratejik planlar, program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanan performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporlarıyla izlenmektedir. Stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberler, program bütçeye uyum çalışmaları kapsamında güncellenerek yayımlanmıştır. 2022 yılı Ekim ayı itibarıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 5'i merkezi kamu idaresine ve 28'i devlet üniversitesine ait olmak üzere toplam 33 stratejik plan değerlendirilmiştir. Bu kapsamda söz konusu planlar, üst politika belgelerine ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, Başkanlığımızdan talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalışmalarına rehberlik etmek amacyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (Www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.

b) Amaç

Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.790) Tedbir 790.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Kamuda stratejik yönetim idarelerinde stratejik yönetime | Başkanlığı (5), İlgili kapasitesinin güçlendirilmesi ilişkin idari ve beşeri Kamu Kurum ve amacıyla eğitim dokümanları kapasiteyi geliştirmeye yönelik | Kuruluşları hazırlanacaktır. eğitim programları tasarlanacaktır. Üst politika belgeleri ile kurumsal stratejik planlar daha etkin bir biçimde izlenerek bu belgelerin uygulanma ve birbirlerini yönlendirme düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.792) Tedbir 792.1. Başta Strateji ve Bütçe 1. Cumhurbaşkanlığı Plan kalkınma planı olmak üzere Başkanlığı (5), Sayıştay, | Program İzleme ve üst politika belgeleri ve Hazine ve Maliye Değerlendirme Sistemi (CPPİDS) kurumsal stratejik planların Bakanlığı, İlgili Kamu vasıtasıyla kalkınma planı, etkin bir biçimde Kurum ve Kuruluşları Cumhurbaşkanlığı yıllık programı raporlanmasına yönelik bir değerlendirilecek ve raporlanacaktır. izleme ve değerlendirme 2. Kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı sistemi oluşturulacaktır. yıllık programı, yatırım programı, bütçe ve kurumsal stratejik planların ilişkisi CPPİDS vasıtasıyla güçlendirilecektir. Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793) Tedbir 793.1. Kamu Hazine ve Maliye 1. İç denetçi aday belirleme sınavı idarelerinde, iç kontrol Bakanlığı (S), Sayıştay, gerçekleştirilecektir. sistemlerinin ve iç denetim ÖSYM, İlgili Kamu 2. İç denetçi adaylarına yönelik uygulamalarının etkinliğini Kurum ve Kuruluşları sertifika eğitimi düzenlenecektir. artırmaya yönelik eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yoluyla kapasite artışı gerçekleştirilecektir. Politika oluşturma ve karar alma süreçlerini güçlendirmek amacıyla daha sistematik ve güvenilir veri, istatistik ve bilgi üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.795) Tedbir 795.1. Politika Hazine ve Maliye 1. Nüfus Nitelikleri Veri Tabanı ana oluşturma süreçlerinde karar Bakanlığı (5), Türkiye uygulaması gerçekleştirilecek, alma, planlama ve izleme İstatistik Kurumu iyileştirici ve geliştirici çalışmalar süreçlerinin kanıta dayalı Başkanlığı, İlgili Kamu yürütülecektir. olarak gerçekleştirilebilmesini Kurum ve Kuruluşları teminen ülkemizde yaşayan nüfusun sosyo-ekonomik yapısına ilişkin konularda bütünleşik bilgi sağlayacak bir sistemin kurulması ve düzenli olarak güncellenmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) 2023(2)

Eğitimlerden Memnuniyet Oranı Yüzde 93 89 90

Aday Soy Adayları Sertifika Eğitimine Katılan Adet 184 125 75 Sol Iç Denetçi Aday Belirleme Sınavı Adet 1 1 il

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5.2.3. Yerel Yönetimler

a) Mevcut Durum

2021 yılı itibarıyla 51 il özel idaresi, 1.390 belediye, 18.289 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üye oldukları 697 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan 2021 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 80.101.564 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,6'dır. Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2021 yılı itibarıyla 200.084'e düşmüştür. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiş olup bu kapsamda 2021 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerinin şirketlerinde 527.672 kişi istihdam edilmektedir. İl özel idarelerinde çalışan 8.313 ve belediye birliklerinde çalışan 594 kişi dâhil edildiğinde bu sayı 536.579 olmaktadır. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde geliştirilmesi kapsamında mevzuat değişikliği çalışmaları başlatılmıştır. Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalarla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir. Yerel yönetimler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için büyük finansman gerektiren projelerinin yanı sıra diğer projeleri için kredi imkânlarını kullanmaktadır. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır. Yerel yönetimlerin mevcut şirketleri ya da yeni kurulacak şirketlerinin faaliyetleri ile kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmaların kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaç ilkeleri gözetilerek yürütülmesi hususunda çalışmalar sürdürülmektedir. Köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve köy yerleşik alanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu kapsamda devam eden sorunların giderilmesi amacıyla 16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa Ek 3'üncü madde eklenerek köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir. 14/07/2021 tarihli ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7332 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nda bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu 75 bini aşan belediyeler 31/12/2022, nüfusu 25 bin ile 75 bin arasında olan diğer belediyeler ise 31/12/2024 tarihine kadar hayvan bakımevlerini kurmakla yükümlü tutulmuştur. Sokak hayvanlarının rehabilitasyonunun etkinleştirilmesi hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç

Yerel yönetimlerin etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen; dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten; katılımcı, mali sürdürülebilirliği sağlamış, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya kavuşturularak vatandaş memnuniyetinin üst düzeye çıkarılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798) Tedbir 798.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin yönetimlerin hizmetlerinin İklim Değişikliği idari, mali ve teknik asgari idari, mali ve teknik asgari Bakanlığı (S), Yerel standartları tespit edilecektir. standartları tespit edilecek; bu | Yönetimler 2. Ihtiyaç duyulduğu takdirde standartların uygulamasına mevzuat çalışması yapılacaktır. yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.799) Tedbir 799.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Başta yeni kurulan büyükşehir yönetimlerde çalışan İklim Değişikliği belediyeleri olmak üzere yerel personelin niteliğini artırmaya | Bakanlığı (S), Yerel yönetim personeline eğitimler yönelik eğitimler verilecektir. Yönetimler, Türkiye verilecektir. Belediyeler Birliği Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800) Tedbir 800.1. Dezavantajlı Çevre, Şehircilik ve 1. Belediyelerin karar alma ve kesimlerin yerel yönetimlerdeki | İklim Değişikliği kaynak kullanımında yerindelik temsil ve karar alma Bakanlığı (S), Yerel ilkesini sağlamak amacıyla süreçlerine katılım Yönetimler vatandaşların bilgilendirilmesi ve mekanizmaları güçlendirilecek, görüşlerinin alınmasını temin edecek kent konseylerinde belirli bir mekanizmalar geliştirilecek ve oranda katılımı sağlanacak, denetim rolünü güçlendirecek alınacak önemli kararlarda halk düzenlemeler yapılacaktır. oylamasına başvurulabilmesi gibi yollarla yerel hizmet sunumunda bu kesimlerin ihtiyaçlarının daha fazla dikkate alınması sağlanacaktır. Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801) Tedbir 801.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Belediyelerin sundukları yönetimlerde optimum hizmet | İklim Değişikliği hizmetlere vatandaşların erişimini ve coğrafi alan büyüklüğü Bakanlığı (S), Yerel kolaylaştırmak ve hizmetlerin tespit edilerek yerel hizmet Yönetimler sunumunda maliyetleri düşürmek gereklerine uygun, çoklu ölçüt için yöntem ve araçların tasnif sistemine dayalı yerel geliştirilmesine yönelik bir analiz yönetimlerin yeniden çalışması yapılacaktır. yapılandırılmasına ilişkin 2. Bu çalışmayı müteakip gerekli modelleme ve mevzuat görüldüğü takdirde modelleme ve çalışması yapılacaktır. mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 801.3. Büyükşehir Çevre, Şehircilik ve 1. Büyükşehir ve büyükşehir ilçe belediyeleriyle büyükşehir ilçe | İklim Değişikliği belediyelerinin çakışan görev, yetki belediyelerinin çakışan yetki ve | Bakanlığı (S), Yerel ve sorumluluklarını açık bir şekilde sorumlulukları nedeniyle Yönetimler tanımlamaya yönelik somut önerileri ortaya çıkan hizmet içeren bir rapor hazırlanacak olup bu aksamalarının giderilmesi için çalışmayı takiben ihtiyaca göre görev tanımları etkinlik temelli mevzuat çalışması yapılacaktır. olarak yeniden değerlendirilecektir. Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802) Tedbir 802.3. Sokak Tarım ve Orman 1. Belediyeler tarafından yürütülen hayvanlarına yönelik yapılacak | Bakanlığı (S), Yerel sokak hayvanlarının rehabilitasyonu düzenlemelerin ve önlemlerin Yönetimler projeleri kapsamında en az 10 etkinleştirilmesini sağlayacak barınak projesi desteklenecektir. mekanizmalar oluşturulacak, yerel yönetimlerin sokak hayvanlarının rehabilitasyonu projeleri desteklenecektir. 2.5.2.4. Kamuda İnsan Kaynakları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. 2022 yılı Haziran ayı itibarıyla kamuda istihdam edilen 4.989.413 personelin 3.028.432'si kadrolu, 568.368'i sözleşmeli ve 1.284.723'ü işçi statüsündedir. 2022 yılında kamu personeline çağın gerektirdiği yetkinliklerin ileri teknolojik araçlar üzerinden kazandırılması amacıyla geliştirilen Uzaktan Eğitim Kapısı Platformu, tüm kamu kurumlarının hizmetine sunulmuştur. e-Devlet'e entegre yenilikçi ve liyakat temelli bir sistem olan Kariyer Kapısı-Kamu İşe Alım Platformu ile kamuda işe alım süreçlerinin anlık ve şeffaf bir şekilde izlenebildiği bir sistem hayata geçirilmiştir. Bu Platform ile işe alım süreçlerinde insan kaynaklı hatalarının önüne geçilmesi sağlanmış, personel birimleri de ilave iş yükünden kurtarılmıştır. Kamu personel rejiminin modemizasyonu çerçevesinde kamu kesiminde insan kaynakları süreçlerinin veriye dayalı olarak yapılandırılmasına yönelik İş Analizi Projesi sürdürülmekte, kamuda iş hayatına dair üretilen hizmetlerle ilgili işlem ve verilerin paylaşıldığı, bütünleşik bir dijital hizmet noktası olan e-insan uygulamasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin artırılması, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi, yayımlanan kamu personel alım ilanlarının ilgili mevzuata ve kurumsal ihtiyaçlara uygun olmasını sağlamak üzere kontrol ve rehberlik mekanizmasının geliştirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir.

b) Amaç

Topluma kaliteli hizmet sunan, değişen koşullara uyum yeteneği yüksek ve daha verimli bir kamu personel sistemi oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a , Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasiteleri güçlendirilecektir (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 805.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Kamu istihdamında fırsat eşitliğinin kurum ve kuruluşlarındaki Kaynakları Ofisi (S), İlgili | sağlanması, liyakat ve şeffaflığın personel birimlerinin insan (| Kamu Kurum ve artırılması ve iş ilanlarının kamuoyu ile kaynakları yönetimi Kuruluşları daha etkin bir şekilde paylaşılmasına anlayışıyla yapılandırılması yönelik geliştirilen Kariyer Kapısı-Kamu ve bu birimlerin İşe Alım Platformu, uygulama birliği kapasitesinin sağlanarak yaygınlaştırılacaktır. güçlendirilmesi 2. Kamunun ihtiyaç duyacağı insan sağlanacaktır. kaynağının belirlenmesi amacıyla 2023-2027 Stratejik İnsan Kaynağı Planlaması çalışmaları yapılacaktır. Strateji ve Bütçe 3. Kamu Personeli Bilgi Sistemi Başkanlığı (5), İlgili bünyesinde; kamu kurumlarının Kamu Kurum ve teşkilatlarına ait kadro ve pozisyon Kuruluşları bilgileri güncel olarak tutulacaktır. 4. Sistem üzerinden personel hareketlerine ilişkin bildirimlerin yapılacağı elektronik uygulamaların geliştirilmesi sağlanacaktır. 5. İlgili kurumlarla çevrimiçi bilgi paylaşımı yapılacaktır. Kamu kurum ve kuruluşlarında personele yönelik eğitimler çeşitlendirilecek ve geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.806.) Tedbir 806.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Kamuda eğitime ayrılan kaynakların personelinin niteliğini Kaynakları Ofisi (S), İlgili | verimli kullanılması ve hayat boyu artırmaya yönelik hizmet içi | Kamu Kurum ve öğrenme kültürünün geliştirilmesine eğitim programlarının Kuruluşları yönelik hizmet içi eğitim oluşturulması ve düzenli programlarının ilgili kurumlar olarak yürütülmesi tarafından Uzaktan Eğitim Kapısı sağlanacak ve her üzerinden sunulması düzeydeki personele yaygınlaştırılacaktır. yönetim becerisi kazandırmayı amaçlayan eğitim programları geliştirilecektir. 2.5.2.5. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. e-Devlet Kapısına yeni hizmetler dâhil edilmiş; çalışma hayatım, ikametgâhım, araçlarım gibi başlıklar etrafında sunulan bütünleşik hizmetlerin sayısında artış kaydedilmiştir. Eylül 2022 itibarıyla e-Devlet Kapısı üzerinden 901 kurum ve kuruluşun 6.801 hizmetine ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden de 3.731 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Bu hizmetlerden aynı dönem itibarıyla 60,7 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade edebilmektedir. 2022 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı geçtiğimiz yıla göre yaklaşık 10 puan artarak yüzde 68,7 olmuştur. Araştırmaya göre e-devlet hizmetlerini kullanım amaçları arasında, yüzde 64,4 ile resmi makamlar veya kamu hizmetleri tarafından kullanılan kişisel bilgilere erişim ilk sırayı almıştır. Bunu, yüzde 48,5 ile kamu kurumlarından veya kamu hizmetlerinden bir randevu alma veya rezervasyon yaptırma ve yüzde 44,1 ile kamu kuruluşlarına ait web sitelerinden bilgi edinme takip etmiştir. 2022 Yılı Yatırım Programında 303 Bilgi İletişim Teknolojileri (BİT) içerikli proje için 7,4 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Bu ödenekten en fazla payı, yüzde 54 ile İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, SGK ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin de içinde bulunduğu Diğer Kamu Hizmetleri sektörü almıştır. Milli Eğitim Bakanlığı ve üniversitelere ait yatırımların bulunduğu eğitim sektörü ise yaklaşık yüzde 21'lik oranla diğer kamu hizmetleri sektörünü takip etmektedir. GRAFİK TI: 3- Kamu BİT Yatırımları, 2019-2022, 2022 Yılı Fiyatlarıyla (Milyon TL) İ 800 an ğa e e B.BAZ | 6.000 3009 | 2.000 iamo0 2015 2020 2021 2022 Kaynak: Kamu Bilgi ve İletişim Teknolojileri Yatırım Raporu, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2022 GRAFİK 11: 4- Kamu BİT Yatırımları Ödeneğinin Sektörel Dağılımı, 2019-2022 (yüzde) | 10096 90: Taştırıma-Haberleşme.Sektörü 806 io © Go 5086 4096 30 20 106 om | — | 2019 2020 2021 2022 | Kaynak: Kamu Bilgi ve İletişim Teknolojileri Yatırım Raporu, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2022 GRAFİK II: 5- Kamu BİT Yatırımları Sektörel Dağılımı, 2022 (Milyon TL) Diğer Sektörler (718.585) Ulaştırma-Haberleşme Sektörü (524.976) | Enerji Sektörü £ | (640.050) Diğer Kamu İ Hizmetleri Sektörü (3.967.603) Eğitim Sektörü (1.530.817) Kaynak: Kamu Bilgi ve İletişim Teknolojileri Yatırım Raporu, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2022 Son yıllarda yatırım programında e-Devlet kapsamında geliştirilen yeni projelerin ağırlığının azaldığı, buna karşın idame ve yenileme projelerinin ağırlığının arttığı görülmektedir. İdame ve yenilemeye yönelik yatırımların tüm BİT yatırımlarına oranı 2011 yılında yüzde 34,3 iken bu oran 2022 yılında yüzde 50 olarak gerçekleşmiştir. İdame giderlerinin kontrol altında tutulmasını sağlayacak politikalar ile merkezi yapı, standart ve yöntemlere duyulan ihtiyaç artmaktadır. GRAFİK 11: 6- Kamu BİT Yatırımlarının Yatırım Türlerine Göre Dağılımı (2019-2022) | 10094 | do 7 | 705 EZ | soy | don 3094 20 | 104 o i | İ 2019 2026 2021 2022 | Kaynak: Kamu Bilgi ve İletişim Teknolojileri Yatırım Raporu, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2022 2022 Yılı Programı kapsamında yürütülen faaliyetler çerçevesinde OECD Dijital Devlet İncelemesi raporunun ilk taslağı hazırlanarak OECD tarafından bölümler halinde Dijital Dönüşüm Ofisi Başkanlığı görüşüne gönderilmeye başlanmıştır. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Planı çalışmaları kapsamında teknik şartnamenin hazırlanması süreci devam etmektedir. Veri Yönetişimi Çalışma Grubu Yönlendirme Kurulu kurulmuştur. Merkezi Kamu Veri Alanının kurulmasına yönelik Taslak Eylem Planı hazırlanmış ve Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi Yönlendirme Kurulu tarafından onaylanarak uygulamaya konulmuştur. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Planının hazırlanmasına yönelik genel çerçeve değerlendirmesi yapılmıştır. Kamu Süreç Otomasyonu Platformunun geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve ve terminoloji belirleme çalışmalarına başlanmıştır. Kamuda açık kaynak kodlu yazılımların yaygınlaştırılması için kamu kurum ve kuruluşları tarafından alınması gereken tedbirleri ortaya koyacak genelge taslağı hazırlanmıştır. Kamu kurum ve kuruluşlarına ait alan adlarının kullanımı ve takibine yönelik hazırlanan yönetmelik taslağına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Kamu kurumlarında Bilgi ve İletişim Güvenliğinin Sağlanması Hakkında Yönetmelik Taslağı hazırlanmıştır. Siber güvenlik tatbikat altyapısına dâhil edilecek senaryo başlıkları belirlenmiştir. 2022 AB e-Devlet Kıyaslama Raporuna göre Türkiye, ana değerlendirme gruplarından kullanıcı odaklılık, şeffaflık ve temel sağlayıcılar başlıklarında sırasıyla yüzde 93, yüzde 62 ve yüzde 79'luk oranlarla AB (271) ortalamalarının üzerinde bir performans ortaya koyarken; sınır aşan hizmetler başlığında yüzde 54'lük bir oran ile AB (27-4) ortalaması seviyesini yakalamıştır. TABLO 11: 73- Avrupa Birliği 2022 e-Devlet Kıyaslama Çalışması Sonuçları Kullanıcı Odaklılık Çevrimiçi Erişilebilirlik Mobil Kullanışlılık Kullanıcı ii Şeffaflık Hizmet Sunumu Kişisel Veri Hizmet Tasarımı Temel Sağlayıcılar | e-Kimlik e-Belge Tanımlama/ Yetkilendirme Dijital Posta | Sinır Aşan Hizmetler Çevrimiçi Erişilebilir Kullanıcı Desteği e-Kimlik e-Belge Kaynak: e-Devlet Kıyaslama Raporu, Avrupa Komisyonu, 2022 Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan 2022 e-Devlet Araştırma Raporuna göre Türkiye e-Devlet Gelişmişlik Endeksinde 0,7983 puanla 193 ülke arasında 48'inci sırada yer alarak 2020 rapor dönemine kıyasla endekste 0,027 puan, sıralamada da 5 sıra ilerleme kaydetmiştir. Türkiye, bu dereceyle gelişmişlik seviyesi endeksinde çok yüksek seviyedeki ülkeler grubu arasında yerini almıştır. Öte yandan, İstanbul 193 ülkenin en kalabalık şehrinin değerlendirmeye tabi tutulduğu yerel çevrimiçi hizmet endeksinde 0,8721 puanla 11. sırada yer almıştır. TABLO TI: 74- Birleşmiş Milletler 2022 e-Devlet Kıyaslama Çalışması Sonuçları (Türkiye) 2020 2022 e-Devlet Gelişmişlik Endeksi Puanı 0,7718 | 0,7983 Çevrimiçi Hizmet Endeksi 0,8588 0,8600 Telekomünikasyon Altyapı Endeksi | 0,6280 0,6226 Beşeri Sermaye Endeksi 0,8287 0,8722 e-Devlet Gelişmişlik Endeksi Sıralaması 53 48 e-Katılımcılık Endeksi Puanı e-Katılımcılık Endeksi Sıralaması Kaynak: e-Devlet Araştırma Raporu, Dijital Devletin Geleceği, Birleşmiş Milletler, 2022

b) Amaç

Kamu hizmetlerinin kullanıcı odaklı bir bakış açısıyla, etkinliği ve birlikte işlerliği sağlayacak modernizasyon ve süreç iyileştirmeleri yapılarak elektronik ortama taşınması ve e-Devlet Kapısından hizmet sunumu ve kullanımının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

e-Devlet çalışmaları kullanıcı odaklı hizmet sunumu ve kamu yönetiminin etkinleştirilmesi bakış açısıyla yürütülecek, hizmet sunum kanalları iyileştirilecek ve kanal çeşitliliği artırılacak, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.808) Tedbir 808.2. e-Devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. e-Devlet Kapısı üzerinden sunulan Kapısı üzerinden sunulan Dönüşüm Ofisi (5), bütünleşik hizmet sayısı 120'ye hizmetler sadeleştirilecek, TÜRKSAT, İlgili kamu çıkarılacaktır. bütünleştirilecek ve olgunluğu | kurum ve kuruluşları artırılacaktır. Tedbir 808.4, Hizmet Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. e-Devlet Kapısında yaşlı ve engelli sunumunda mobil hizmetler Dönüşüm Ofisi (5), Aile | kullanıcılara yönelik hizmet başta olmak üzere kanal ve Sosyal Hizmetler erişilebilirliği seçenekleri çeşitliliği artırılacak ve Bakanlığı, TÜRKSAT artırılacaktır. dezavantajlı kesimlerin erişimini artırmaya yönelik çalışmalara öncelik verilecektir. Kamunun verimliliğini, etkinliğini, şeffaflığını ve hesap verebilirliğini artırmak için edevlet hizmetlerinin sunumunda yeni teknoloji ve yönelimlerden yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.809) Tedbir 809.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. e-Devlet Kapısında yapay zeka hizmetlerinin iyileştirilmesinde | Dönüşüm Ofisi (5), temelli çevrimiçi destek sistemi büyük veri, bulut bilişim, Sanayi ve Teknoloji hayata geçirilecektir. mobil platformlar, nesnelerin | Bakanlığı, Bilgi interneti, yapay zekâ, Teknolojileri ve İletişim blokzincir gibi yeni Kurumu Başkanlığı, teknolojilerden TÜBİTAK, TÜRKSAT faydalanılabilmesi için süreç ve teknolojik altyapı iyileştirmeleri yapılacaktır. e-Devlet çalışmalarına ilişkin yönetişim ve koordinasyon yapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.810) Tedbir 810.1. e-Devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Ülkemizin önümüzdeki yıllarda çalışmalarına ilişkin yönetişim | Dönüşüm Ofisi (5), takip edeceği Dijital Devlet Stratejisi ve koordinasyon mekanizması | Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Başkanlığı 2. Kamu kurumlarının bilgi Sistemi çerçevesinde tek çatı teknolojileri faaliyetlerinden sorumlu altında toplanarak etkinliği üst yöneticilerine yönelik Dijital artırılacaktır. Dönüşüm Liderleri eğitim programı hayata geçirilecektir. e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812) Tedbir 812.1. e-Devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. e-Devlet kurumsal mimarisine Kurumsal Mimarisi Dönüşüm Ofisi (S), ilişkin kapsam, yöntem ve oluşturularak kamu TÜRKSAT, Kamu Kurum | Kullanılacak araçlar tanımlanacaktır. kurumlarında ve Kuruluşları, Kamu yaygınlaştırılacaktır. Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları

engelleri kaldırmaya yönelik (| ve Altyapı Bakanlığı, hayata geçirilerek referans mimari düzenlemeler yapılacaktır. Devlet Arşivleri oluşturulacaktır. Başkanlığı, TSE, TÜBİTAK, TÜİK Tedbir 812.4. Kamu iş Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Merkezi süreç otomasyonu süreçlerini iyileştirmek Dönüşüm Ofisi (S5), platformunun kurulumuna ilişkin üzere Merkezi Servis Ulaştırma ve Altyapı pilot çalışma hayata geçirilecektir. Tasarım Platformu Bakanlığı, kurulacaktır. TÜBİTAK, TÜRKSAT Tedbir 812.7. Ulusal Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ulusal Veri Paylaşım Matrisi Coğrafi Bilgi Sistemi Projesi Değişikliği Bakanlığı (S5) | kapsamında yerel yönetimlere ilişkin tamamlanacaktır. coğrafi veri paylaşım esasları belirlenecektir. Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılımlar yaygınlaştırılacak ve bu alanda kurumsal kapasite geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.813) Tedbir 813.2. Açık kaynak Cumhurbaşkanlığı Dijital | 1. Kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişe Dönüşüm Ofisi (5), kodlu yazılım kullanımına geçiş yönelik kurumsal planlar Sanayi ve Teknoloji planlarının hazırlanması için ilgili hazırlanacaktır. Bakanlığı, Ulaştırma ve | Kurum ve kuruluşların Altyapı Bakanlığı, Strateji koordinasyonuna yönelik çalışmalar ve Bütçe Başkanlığı, TSE | sürdürülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2021 | 2022(1) 2023(2)

e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3) Yüzde 58,9 68,7 (4) 70 e-Devlet Hizmetleri Memnuniyet Oranı (5) Yüzde 99 99 99 e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı Milyon Kişi 57 61l 63 e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Adet 6 100 6900 7400 Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığında bulunan bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlananların oranıdır.

(4) 2022 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonucudur.

(5) Çok memnun, memnun ve orta düzeyde memnun olanların toplamıdır. 2.5.2.6. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.2.6.1. Uluslararası İşbirliği için Ulusal Kapasite

a) Mevcut Durum

Kalkınma işbirliği politikasını insaniyet, güven, kalkındırarak kalkınma ve karşılık beklememe öncelikleri üzerine inşa eden ve aktif dış politika yaklaşımıyla bölgesel ve küresel düzeyde krizlerin çözümüne katkı sunan Ülkemiz, uluslararası kalkınma işbirliğinin önemli aktörlerinden biri olmuştur. İnsan odaklı yaklaşımıyla kalkınma işbirliği faaliyetlerini yürüten Ülkemiz, 61 ülkede 63 ofisi bulunan Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) vasıtasıyla sağlık, eğitim, tarım, hayvancılık ve mesleki eğitim gibi alanlarda proje ve faaliyetleri hayata geçirmektedir. Ayrıca, Türkiye'nin kalkınma işbirliği mimarisinde özellikle kültürel diplomasi ve talep odaklı kalkınma işbirliği yaklaşımı bağlamında YTB, AFAD, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Kızılayı, Türkiye Maarif Vakfı gibi kurum ve kuruluşlar da önemli katkılar sağlamaktadır. Türkiye, 1980'lerden itibaren donör olarak kalkınma işbirliklerinde yer almaya başlamış olup OECD verilerine göre 2013 yılından itibaren net kalkınma yardımı veren bir ülke konumuna yükselmiştir. Bu çerçevede, Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımlarına (RKY) ayırdığı pay özellikle son yıllarda büyük bir artış trendi göstermektedir. 2013 yılında 3,3 milyar ABD doları olan RKY tutarı 2021 yılında 7,7 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu rakamla, OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyesi olan Türkiye, BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları alt hedeflerinden binde 7 RKY/GSMH hedefine ulaşabilen altı ülkeden birisi olmuştur. 2016 yılından itibaren binde 7'yi aşan RKY oranı 2021 yılında binde 9,6 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 75- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021* RKY (Milyon ABD Doları) 3308 3591 3919 6488 8143 8612 8667 8130 7710 RKY / GSMH (Binde) 40 45 50 76 95 110 115 114 9,6 Kaynak: TİKA, Dünya Bankası, OECD *Öncül veridir. Yıllar itibarıyla kalkınma yardımı yapılan coğrafyalar çeşitlendirilerek dünyanın çeşitli bölgelerine kalkınma yardımları ulaştırılmıştır. TABLO II: 76- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı Milyon ABD Doları 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021” Güney / Orta 484 (o 454 256 191 o 124 Oo 256 Oo 166 O 106 O 138 Asya Orta Doğu 1770 2500 2988 5943 7325 6745 7666 7474 6851 Doğu Ap N 98 134 222 190 227 218 233 98 86 Afrika 782 383 183 -306(1) 153 135 103 75 99 Uzak Doğu 18 26 6 3 20 8 3 9 7 Amerika Kıtası 4 4 19 6 10 21 21 5 19 Diğer 3 1 169 198 540 1050 267 266 425 | Toplam 3160 3502 3645 6237 7951(2) 8433 8469 8032 7626 Kaynak: TİKA

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.

(2) Net iki taraflı kalkınma yardımı miktarıdır.

* Öncül veridir.

İnsani krizler konusunda aktüf bir politika belirleyen Türkiye'nin kalkınma yardımlarında en büyük pay, insani yardım niteliğindeki yardımlara aittir. Kalkınma yardımlarını kriz bölgelerini ve insani kalkınmayı önceleyerek gerçekleştiren Türkiye, 2021 yılında resmi kalkınma yardımlarının yüzde 91'ini insani yardımlara ayırmıştır. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2021 yılında 6,8 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. Toplam yardımları oluşturan resmi kalkınma yardımları, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STK'ların diğer ülkelere yaptığı yardımların toplamı 2021 yılında 8,52 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Türkiye'nin kalkınma yardımları sivil toplum ve özel sektörün de katkısıyla OECD ortalamasının üzerine çıkmıştır. 2014 ile 2021 yılları arasında Türk STK'lar tarafından 4 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar şeklinde 5,3 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede insani yardım konuları uluslararası kurum ve kuruluşlar nezdinde aktif bir şekilde takip edilmiştir. Kalkınma İşbirliği ve Kalkınma Yardımları Ulusal Strateji Belgesi hazırlıkları sürdürülmektedir. Ülkemizin kalkınma tecrübelerinin bölge ülkeleri başta olmak üzere yakın işbirliği içinde olduğumuz ülkelere aktarılması noktasında çeşitli proje ve faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, 2022 yılında başlatılan Beşeri ve Sosyal Kalkınma Araştırmaları Destek Programı (BESKAP) özelinde ülkemiz tecrübesinden hareketle hedef ülkelerin kalkınma politikalarında kullanabilecekleri nitelikli bilginin üretimini sağlayacak araştırma projelerine destek verilmiştir. Ülkemiz yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinliklerini geliştirmek amacıyla Dış Görev Yönlendirme Kurslarıyla protokol, müzakere teknikleri ve dış politika konularında seminerler düzenlenmiştir. Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle daha etkin bir şekilde paylaşılmasına zemin hazırlamak için yabancı ülkelerin Diplomasi Akademileriyle işbirliği halinde diplomatlara yönelik olarak ikili ve çok taraflı eğitim programları gerçekleştirilmiştir.

b) Amaç

Türkiye'nin insani yardımları da içeren uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerinin, ülkemizin ve bölgemizin istikrarı ve ihtiyaçları ile uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan mevcut yükümlülüklerimiz dikkate alınarak, kapsayıcı ve stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülerek ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/İşbirliği (| (Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | Projeler

Uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerine ilişkin ülke ve bölge bazında öncelik ve | stratejiler belirlenecek, kamu kurumlarının bu kapsamdaki çalışmalarının bu öncelik | ve stratejiler doğrultusunda, birbiriyle uyumlu bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır. i (Kalkınma Planı p.818) | Tedbir 818.2. Türkiye'nin | Strateji ve Bütçe | 1. Ulusal Strateji Belgesi | kalkınma yardımlarının | Başkanlığı (S), Dışişleri | çalışmaları tamamlanacaktır. | etkinliğini artırmak üzere bir o | Bakanlığı, Hazine ve ulusal strateji belgesi | Maliye Bakanlığı, AFAD, hazırlanacaktır. | TİKA, YTB, İlgili Kamu | i ği Ni —| Kurum ve Kuruluşları | | | Tedbir 818.3. Ülkemiz | Strateji ve Bütçe 1. Ülke stratejilerine yönelik izleme | tarafından yapılan yardımların, | Başkanlığı (S), Dışişleri ve değerlendirme mekanizması EAGU'ler de dâhil olmak üzere | Bakanlığı, | oluşturulacaktır. | hedef ülkelerde kapasite | Kültür ve Turizm artırma ve karşılıklı ekonomik (| Bakanlığı, Ticaret | ve ticari ilişkilerin | Bakanlığı, AFAD, TİKA, o | | | geliştirilmesine de katkı | YTB, İlgili Kamu Kurum | | sunacak bir anlayış i ve Kuruluşları | çerçevesinde kullandırılmasını | teminen ülke stratejileri | | geliştirecektir. | Kamu, özel sektör ve STK'ların kalkınma yardımlarının eşgüdüm içerisinde verilmesi, | | verilerin sağlıklı bir şekilde toplanabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.819) | Tedbir 819.1. Türk STK'ları Strateji ve Bütçe 1. Ulusal strateji çalışmaları | ve özel sektörünün müstakil (| Başkanlığı (5), Dışişleri (| | çerçevesinde ülkemizde kalkınma | yardım faaliyetlerinin stratejik (| Bakanlığı, Kültür ve yardımı faaliyetinde bulunan | bir yönelimle ele alınması ve Turizm Bakanlığı, | STK'lar ve özel sektör kamu ile koordinasyon Hazine ve Maliye | kuruluşlarıyla istişarelere devam | içerisinde yürütülmesi Bakanlığı, | edilecek olup sonuçları | sağlanacaktır. Ticaret Bakanlığı, | | | raporlaştırılacaktır. | | TIKA, YTB, AFAD, TMV, | TOBB, Ilgili Kamu Kurum l | ve Kuruluşları ğ / Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarının koordinasyonu ülke içi ve uluslararası N | planda güçlendirilecek, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.820) Tedbir 820.5. İnsani İçişleri Bakanlığı (S), 1. İnsani yardımlar hakkında | yardımlarımızın tanıtımında | Dışişleri Bakanlığı, Hazine | yapılan güncel haber ve | sosyal medya araçlarının daha | ve Maliye Bakanlığı, açıklamalar AFAD'ın kurumsal etkili ve yaygın kullanılmasını Sağlık Bakanlığı, Strateji | sosyal medya hesaplarında ve | teminen ilgili kuruluşlarımızın ve Bütçe Başkanlığı, | internet sitesinde farklı dillerde internet sayfalarında yabancı İletişim Başkanlığı, | uluslararası kamuoyuyla dilde ve güncel bilgilere yer Diyanet İşleri Başkanlığı, paylaşılacaktır. verilmesi sağlanacaktır. TİKA, Türk Kızılayı, İlgili | Kamu Kurum ve | Kuruluşları | Tedbir 820.6. BM ve diğer İçişleri Bakanlığı (S), | 1. Paydaşların katkıları alınarak || | uluslararası platformlarda Dışişleri Bakanlığı, Hazine | insani yardım alanında düzenlenen insani yardım konularında ve Maliye Bakanlığı, | uluslararası toplantılarda ülkemizin düzenlenen toplantılara aktif Sağlık Bakanlığı, Strateji (| faaliyetleri hakkında | katılım sağlanarak ülkemizin ve Bütçe Başkanlığı, | bilgilendirmeler yapılacaktır. | bu alandaki faaliyetleri İletişim Başkanlığı, | hakkında uluslararası topluma | Diyanet İşleri Başkanlığı, | | yapılacaktır. Kamu Kurum ve | yönelik düzenli bilgilendirme TIKA, Türk Kızılayı, Ilgili | Kuruluşları İ | Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen | kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla | uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821) | Tedbir 821.1. Türk STK'ların | Kültür ve Turizm | 1. Ülkemiz STK'larının kalkınma | kalkınma işbirliği alanındaki Bakanlığı (S), Dışişleri işbirliği alanındaki faaliyetlerine faaliyetlerine yönelik Bakanlığı, Hazine ve yönelik akreditasyon kriterlerinin | | akreditasyon kriterleri Maliye Bakanlığı, belirlenmesi amacıyla inceleme belirlenecek, ilgili kamu İçişleri Bakanlığı, Strateji || raporu hazırlanacaktır. kurumlarının katılımıyla ve Bütçe Başkanlığı, İ oluşturulacak bir komisyon AFAD, Türk Kızılayı, tarafından bu kriterlere uyan İlgili Kamu Kurum ve | | | SIKlların akreditasyonu Kuruluşları | yapılacaktır. | Ülkemizin yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi | güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.822) | Tedbir 822.2. Kamu Dışişleri Bakanlığı (S), | 1. Yılda dört dönem halinde Dış kurumlarının dış ilişkiler Strateji ve Bütçe | Görev Yönlendirme Kursları İ birimlerinde çalışan personelin | Başkanlığı, İlgili Kamu düzenlenecektir. | yabancı dil, ülke uzmanlığı, Kurum ve Kuruluşları | 2. Ihtiyaç halinde kamu İl diplomasi ve müzakere | kurumlarının dış ilişkilerle görevli | becerileri gibi yetkinlikleri | personeline yönelik protokol, geliştirilecek, bu birimlerin müzakere teknikleri ve dış politika idari ve teknik kapasitesi i konularında seminerler güçlendirilecektir. | düzenlenecektir. Türkiye'nin çeşitli alanlarda edinmiş olduğu kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle | etkin bir şekilde paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.823) | | Tedbir 823.1. Alıcı Kültür ve Turizm 1. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerin | ülkelerdeki kamu personeline Bakanlığı (S), Dışişleri kamu personeline yönelik olarak yönelik olarak kalkınma Bakanlığı, Strateji ve sürdürülen sistematik ve düzenli alanında sistematik ve düzenli | Bütçe Başkanlığı, TİKA, eğitim programlarına devam | eğitim programları YTB, AFAD, Ilgili Kamu | edilecektir. | uygulanması amacıyla Kurum ve Kuruluşları kurumsallaşma sağlanacaktır. | Dışişleri Bakanlığı (5), | 2. Alıcı ülke diplomatlarına Hazine ve Maliye protokol, dış politika ve müzakere Bakanlığı, Kültür ve teknikleri konularında yerinde ve | Turizm Bakanlığı, Strateji | ülkemizde ikili/çok taraflı eğitim ve Bütçe Başkanlığı, programları düzenlenecektir. TIKA, YTB, AFAD, İlgili | 3. Alıcı ülkelerle diplomatların Kamu Kurum ve | eğitimi konusunda fikir alışverişi Kuruluşları | amacıyla diplomasi akademileri | arasında ziyaretler | gerçekleştirilecektir. | 4. Alıcı ülkelerle diplomatların | eğitimi alanında işbirliğine zemin | hazırlayacak mutabakat zabıtları | | imzalanacaktır. Tedbir 823.2. Bölge ülkeleri Kültür ve Turizm | 1. Ülkemiz dış politikası öncelikleri başta olmak üzere yakın Bakanlığı (S), Dışişleri | çerçevesinde belirlenecek ülkelerin işbirliği içinde olduğumuz Bakanlığı, Strateji ve kalkınma çabalarına destek olmak | ülkelerin kalkınma çabalarına Bütçe Başkanlığı, TİKA, amacıyla ülkemiz tecrübesi destek verilmek üzere YTB, İlgili Kamu Kurum O | aktarılacak, bu bağlamda kalkınma kalkınma işbirliği programları ve Kuruluşları | işbirliği program, proje ve | yürütülecektir. | faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Beşeri ve Sosyal Kalkınma | Araştırmaları Destek Programı ile | ülkemiz tecrübesinden hareketle | hedef ülkelerin kalkınma | politikalarında kullanabilecekleri İl nitelikli bilginin üretimini sağlayacak araştırma projelerine | | destek verilecektir. | Tedbir 823.5. Türkiye'nin Kültür ve Turizm 1. Ülkemiz kalkınma tecrübesinin, | kalkınma tecrübesinin diğer Bakanlığı (S), Dışişleri kalkınma işbirliği açısından öncelikli ülkelere aktarılmasını teminen | Bakanlığı, Strateji ve ülkelere aktarılması amacıyla içerik üretimi, etkinlik Bütçe Başkanlığı, Anadolu | ülkemiz ilgili kurum ve düzenlenmesi gibi farkındalık Ajansı, TIKA, YTB, TRT, | kuruluşlarının katkılarıyla içerik | artırıcı faaliyetler İlgili Kamu Kurum ve | üretimi çalışmaları yapılacak ve yürütülecektir. Kuruluşları etkinlikler düzenlenecektir. İl | 2. Soydaş akraba STK'larından | | gelen talepler doğrultusunda başta | | medya, eğitim, girişimcilik gibi | | alanlar olmak üzere mesleki | eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 823.6. Ulusal Sanayi ve Teknoloji 1. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikalarla uyumlu olarak Bakanlığı (S), Dışişleri politikaları ile bölge kalkınma diğer ülkelerin bölgesel Bakanlığı, Kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları kalkınma çabalarına yardımcı Ajansları, Bölge Kalkınma | tecrübelerinin, başta komşu ülkeler olmak amacıyla bu ülkelere İdareleri | olmak üzere işbirliği içinde olunan yönelik teknik iş birliği | ülkelere aktarılmasını sağlamak ve faaliyetleri yürütülecektir. | destek olmak için teknik işbirliği N çalışmaları yürütülecektir. 2.5.2.6.2. Bölgesel İşbirlikleri

a) Mevcut Durum

Çok taraflı ve bölgesel işbirlikleri kapsamında ülkemiz başta üyesi olduğu bölgesel kuruluşlar nezdinde olmak üzere, bölgesinde barış, huzur ve refahın yayılmasına yönelik faaliyetleri aktif bir şekilde yürütmeye devam etmektedir. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) ile Türk Devletleri Teşkilatı ve TÜRKSOY gibi kurucu üyesi olduğumuz bölgesel kuruluşların yürüttükleri faaliyetlerin sonuç odaklı program ve projelere yoğunlaştırılması yönünde girişimlerde bulunulmaktadır. Bu kapsamda Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) Kültür Enstitüsü Şartı onaylanmış olup Enstitü üyeliğine ilişkin yükümlülük ve faaliyetlerin yerine getirilmesi için çalışmalar sürmektedir. Öte yandan EİT Eğitim Enstitüsü Ev Sahibi Ülke Anlaşması için de onay süreci tamamlanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında düzenlenen Diaspora Forumu ve kurumlar arası Tecrübe Paylaşım programı gibi etkinliklerle ülkemiz tecrübesi muhataplara aktarılmıştır. Bu kapsamda düzenlenen toplantılara ve projelere katılım sağlanması, insan kaynağının geliştirilmesi ve diaspora alanında ortak çalışmalar yapılarak ülkemizin en iyi düzeyde temsil edilmesi için gereken katkının verilmesine devam edilecektir. Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesini teminen, 2021 yılı Aralık ayında gerçekleştirilen Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçüncü Zirvesinde alınan kararların hayata geçirilmesi süreci takip edilmekte ve Afrika Birliği yetkilileriyle temaslarda bulunulmaktadır. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için aktif çaba gösterilmektedir. Birleşmiş Milletler Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonunca (UNESCAP) düzenlenen etkinliklere kurumlarımızın iştiraklerinin sağlanması ve Komisyonun karar alma süreçlerinde etkili olmak üzere girişimlerde bulunulmaya devam edilmektedir. İnsan hakları alanında BM, Avrupa Konseyi ve AGİT'in çalışmaları yakından takip edilmekte ve BM Insan Hakları Konseyi Oturumlarındaki ortak beyan ve kararlardan uygun bulunanlara katılım sağlanmaktadır. İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK) kapsamında, altı işbirliği alanındaki (Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarım, Yoksulluğun Azaltılması ve Mali İşbirliği) Çalışma Grupları, üye ülke uzmanlarını düzenli olarak bir araya getirmeye devam etmektedir. İSEDAK Proje Destek Programları kapsamında üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının ISEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafından proje finansman desteği sağlanmaktadır. Ayrıca, 2020 yılında başlatılan İSEDAK Kudüs Programının kapsamı genişletilmiş olup üçüncü faza geçilmiştir. TABLO TI: 77- Türkiye'nin İİT Üyesi Ülkelerle Dış Ticareti (Milyar ABD Doları 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022(1) İhracat 451 | 412 | 448 | 399 | 567 | 360 | İthalat 320 | 284 | 248 | 296 | 306 | 234 | Dış Ticaret Dengesi 3,1 12,8 20,0 10,3 26,1 126 |

(1) Ocak-Temmuz Dönemi

Kaynak: TÜİK

2020 yılında Türkiye'nin İİT üyesi ülkelere yönelik dış ticaret fazlası 10,3 milyar ABD doları iken 2021 yılında bu miktar 26,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2022'nin ilk yedi ayında, İİT üyesi ülkelerle yapılan dış ticarette ihracat 36 milyar ABD doları, ithalat ise 23,4 milyar ABD dolarıdır. İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) 01/07/2022 tarihi itibarıyla uygulamaya konulmuştur. Türkiye-Avrupa Birliği (AB) arasında kritik tematik konularda işbirliğine yönelik olarak Alt Komite toplantılarının yanı sıra AB ülkelerinin üst düzey temsilcileri ile vize muafiyeti, içişleri ve göç konularında görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Avrupa Birliğine katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimize göre etkin bir şekilde kullanılmasını teminen Katılım Öncesi Mali Yardımın (IPA) Etkin Kullanmına İlişkin Yapılabilirlik Çalışması kapsamındaki eylemlerin sonuçlandırılmasına ilişkin faaliyetler sürdürülmektedir. , 2021-2027 yıllarını kapsayan IPA TII döneminde, Komşuluk, Kalkınma ve Uluslararası Işbirliği Enstrümanı kapsamında oluşturulan Avrupa Sürdürülebilir Kalkınma Fonu Artı (EFSD*) kaynaklarından ülkemizi faydalandırmak üzere 2022 yılında Avrupa Komisyonu kararıyla Türkiye Yatırım Platformu (TYP) kurulmuştur. Mali işbirliği kapsamında ülkemize kullandırılacak AB fonlarından azami ölçüde faydalanılmasını sağlamak üzere IPA III, Birlik Programları ve TYP gibi olanaklar kapsamında ilgili kurumlarla koordinasyon halinde bütüncül bakış açısıyla yeni yaklaşımlar geliştirilmektedir.

b) Amaç

İslam ülkeleri, AB, diğer bölge ülkeleri ve bölgesel oluşumlarla siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlarda ilişkilerin artırılması ile çok taraflı ve bölgesel işbirliklerinden daha etkin yararlanılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir | Sorumlu/İşbirliği gi Yürütülecek Faaliyetler ve T z yaya a may e . | Yapılacak Kuruluşlar Ülkemizin uluslararası sekretarya hizmetlerini yürüttüğü Ekonomik ve Ticari Daimi Komitesinin (İSEDAK), İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarını ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerilerini ele alan, bilgiye dayalı politika diyalog piatiornu olma özelliği pekiştirilecek ve bu kapsamda milli kurumlar arası eşgüdüm Tie 826.2. İSEDAK Milli Strateji ve Bütçe 1. Milli Koordinasyon Komitesinde Koordinasyon Komitesi Başkanlığı (5), İSEDAK alınan kararların takibi ve aracılığıyla İslam ülkeleri ile Milli Koordinasyon uygulanması sağlanacaktır. ekonomik ilişkilerin Komitesine Üye. geliştirilmesi bağlamında ulusal ( Bakanlıklar ve Diğer İlgili eşgüdümün tesisi için ilgili Kamu Kurum ve kamu kurumlarının aktif bir Kuruluşları biçimde yönlendirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 826.4. İSEDAK Strateji ve Bütçe 1. İSEDAK Çalışma Grubu Stratejisi kapsamındaki çalışma | Başkanlığı (S), Aile ve toplantılarının düzenlenmesine grubu faaliyetleri, İSEDAK | Sosyal Hizmetler devam edilecek olup çalışma proje finansmanı ve diğer Bakanlığı, Dışişleri gruplarında ülkemizin tecrübesinin mekanizmalar kapsamında üye | Bakanlığı, Hazine ve aktarılmasına yönelik ilgili kurum ve ülkelerin kapasite geliştirme Maliye Bakanlığı, Kültür kuruluşlarla etkin bir koordinasyon projelerine teknik ve mali | ve Turizm Bakanlığı, sağlanacaktır. destekler sürdürülecektir. Tarım ve Orman 2. İSEDAK Proje Finansmanı Bakanlığı, Ticaret mekanizması ve Kudüs Programı | Bakanlığı, Ulaştırma ve kapsamında projeler Altyapı Bakanlığı, Türkiye | desteklenecektir. Kalkınma ve Yatırım Bankası İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Planı p.827) Tedbir 827.2. İslam ülkeleri (| Hazine ve Maliye 1. İSEDAK Altın Borsası Projesi ile ekonomik ilişkilerin i Bakanlığı (S), Dışişleri kapsamında, İİT Borsalar Forumu da geliştirilmesi kapsamında Bakanlığı, SPK, Borsa dahil olmak üzere projenin ülkemizin öncülük yaptığı | İstanbul, Strateji ve ilerletilebilmesi için işbirliği çabaları İSEDAK Altın Borsası ile i Bütçe Başkanlığı, TCMB, | sürdürülecektir. İSEDAK Gayrimenkul Borsası | İlgili Kamu Kurum ve 2. İSEDAK Altın Borsası projesi projeleri hayata geçirilecektir. | Kuruluşları kapsamında, İSEDAK üyesi ülkeler | arasında altın transferi yapılabilmesi için BiGA dijital altın transfer sisteminin projeye ilgi duyan İİT üyesi ülkelerde gerekli altyapının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. İSEDAK Gayrimenkul Borsası projesi İİT üyesi ülkelerin ilgili kuruluşlarına tanıtılacak ve uluslararası ortaklıkların kurulması için girişimlerde bulunulacaktır. Tedbir 827.3. İİT'nin Dışişleri Bakanlığı (5) 1. Hükümetler Arası Uzmanlar Grubu kapsamlı reformuna yönelik | Toplantısına (1IGGE) katılım teşvik edici çabalar sağlanarak İİT'nin reformu sürdürülecektir. bağlamında gerekli çalışmalara destek verilecektir. Tedbir 827.4. S&P Hazine ve Maliye 1. S&P İİT/İSEDAK Endeksi üzerine İİT/İSEDAK Endeksi | Bakanlığı (S), geliştirilen Fonun İİT Üyesi ülkelere kapsamında geliştirilen yatırım | Dışişleri Bakanlığı, Borsa | yönelik tanıtım faaliyetleri ürününün alım satıma konu Istanbul, Strateji ve sürdürülecektir. olmasına yönelik çalışmalar Bütçe Başkanlığı, İlgili tamamlanacaktır. Kamu Kurum ve i Kuruluşları İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve Tedbir 828.2. Gelişmekte Ticaret Bakanlığı (S), 1. TPS-OIC'ye taraf olan ülke Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Dışişleri Bakanlığı, sayısının artırılmasına yönelik Ticaret Anlaşmasının tüm taraf | Strateji ve Bütçe çalışmalar sürdürülecektir. ülkelerce uygulanmaya Başkanlığı, TOBB 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının başlanması için girişimlere tüm taraf ülkelerce uygulanmaya devam edilecektir. İİT Üyesi başlanması için gerekli girişimlerde Devletler Arasında Tercihli bulunulacaktır. Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı | (EİT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli | girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı veya kurucusu olduğu EİT, Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KET), D-8 gibi bölgesel işbirliklerinin daha etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.829) Tedbir 829.1. EİT Bilim Kültür ve Turizm 1. EİT Kültür Enstitüsü üyeliğine Kurumu ve EİT Kültür Bakanlığı (S), Dışişleri ilişkin yükümlülük ve faaliyetler Enstitüsüne üyelik süreci | Bakanlığı, Sanayi ve yerine getirilecektir. tamamlanarak kuruluşların Teknoloji Bakanlığı, çalışmalarına aktif destek Strateji ve Bütçe verilecektir. Başkanlığı Tedbir 829.3. Ankara'da Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. EİT Eğitim Enstitüsü Mütevelli yerleşik EİT Eğitim Dışişleri Bakanlığı, Heyeti Dördüncü Toplantısı Enstitüsünün kurumsallaşması | Strateji ve Bütçe düzenlenecektir. yönündeki çabalar Başkanlığı 2. EİT Eğitim Enstitüsü kapsamında artırılacaktır. ortak etkinlikler düzenlenecek ve Enstitünün çalışmalarına katkı sağlanacaktır. Tedbir 829.4. Ülkemizin KEİ (| Dışişleri Bakanlığı (5), 1. D-8'in genişlemesi konusunda ve D-8 kapsamında yürütülen | Hazine ve Maliye Azerbaycan'ın Teşkilata katılım faaliyetlerden azami fayda elde | Bakanlığı, Ticaret sürecinin hızlandırılmasını teminen etmesi amacıyla stratejiler Bakanlığı, Strateji ve D-8 Sekretaryası ve üye ülkeler geliştirilecektir. Bütçe Başkanlığı, İlgili nezdindeki girişimlerimiz | Kamu Kurum ve sürdürülecektir. Kuruluşları Tedbir 829.5. Ülkemizin EİT | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. EİT'nin dönem başkanlığını 1 kapsamında yürütülen | Strateji ve Bütçe Ocak 2023 itibarıyla üstlenecek olan faaliyetlerden azami fayda elde | Başkanlığı, İlgili Kamu Azerbaycan'ın verimli bir dönem etmesi amacıyla stratejiler | Kurum ve Kuruluşları başkanlığı yürütebilmesini teminen geliştirilecektir. | ülkemizce gerekli destek verilecektir. | Türk dünyası ile siyasi, ekonomik; kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi Kültür ve Turizm 1. İnsan kaynaklarının geliştirilmesi ve TÜRKSOY gibi Bakanlığı (S), Dışişleri ve diaspora işbirliği alanlarında Türk hükümetlerarası kuruluşların | Bakanlığı, , Devletleri Teşkilatı ile ortak işbirliği çabalarına sağlanan | Cumhurbaşkanlığı insan | çalışmalar yapılacaktır. katkılar artırılarak Kaynakları Ofisi, Strateji | 2. TÜRKSOY Kültür Bakanları Daimi sürdürülecektir. ve Bütçe Başkanlığı, YTB, | Konseyine katılım sağlanacak olup Yunus Emre Enstitüsü, yıl boyunca düzenlenen kültürel YOK, İlgili Kamu Kurum (| etkinliklere destek verilerek ve Kuruluşları TURKSOY çalışmalarına ülkemizin katkısı sürdürülecekür. 3. Türk Devletleri Teşkilatı tarafından geliştirilecek projelere destek verilerek ülkemizin temsili için gereken katkı sağlanacaktır. Ülkemizin Asya-Pasifik, Afrika, Güney Asya, Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle yürütmekte olduğu siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel işbirliği faaliyetleri derinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.832) Tedbir 832.1. Türkiye-Afrika | Dışişleri Bakanlığı (5) (| 1. Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçüncü Ortaklığı Üçüncü Zirvesi | Zirvesi'nde alınan kararların hayata gerçekleştirilerek alınan | geçirilmesi süreci takip edilip kararların takibi yönündeki raporlanacaktır. | çabalar artırılacaktır. A, İİ Tedbir 832.2. BM Latin | Dışişleri Bakanlığı (S) 1. Latin Amerika ve Karayipler Amerika ve Karayipler bölgesindeki ülkeler ile karşılıklı üst Ekonomik Komisyonu başta düzey ziyaretler düzenlenerek siyasi olmak üzere bölgesel istişareler yapılacaktır. mekanizmalar işbirliğini artırmaya yönelik olarak kullanılacaktır. Tedbir 832.3. BM Asya Dışişleri Bakanlığı (S) 1. Düzenlenen etkinliklere Pasifik Ekonomik ve Sosyal kurumlarımızın iştiraklerinin Komisyonunda, özellikle sağlanması için bilgi akışı karar mekanizmalarında etkili sürdürülecek ve kurumlarımızın bu olmaya yönelik çabalarımız etkinliklere katılımı teşvik edilecektir. artırılacaktır. Türkiye'nin stratejik hedefi olan AB'ye katılıma ilişkin müzakerelerin hızlandırılmasına, AB ile ortak politika ve faaliyetler geliştirilmesine yönelik çalışmalar kararlılıkla sürdürülecek ve Brexit sürecinde ülkemizin menfaatleri doğrultusunda pozisyon alınması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.833) Tedbir 833.2. Türkiye-AB | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye ile AB arasındaki diyalog Zirvelerinde varılan anlaşma Oo | İçişleri Bakanlığı, Ticaret | kanalları her alanda ve her seviyede uyarınca, Yüksek Düzeyli Siyasi | | Bakanlığı, Strateji ve açık tutulacak, özellikle kritik tematik Diyalog başta olmak üzere | Bütçe Başkanlığı, AFAD, konularda işbirliği artırılmaya kritik tematik konularda | İlgili Kamu Kurum ve çalışılacaktır. işbirliğinin güçlendirilmesi, Vize | Kuruluşları Serbestisi Diyaloğu sürecinin | hızlandırılması, göç yönetiminde yük paylaşımı, Gümrük Birliği'nin güncellenmesi gibi önemli alanlarda çalışmalar sürdürülecektir. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecek ve alınan kararlarda söz sahibi olmak üzere aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.834) Tedbir 834.1 Insan haklarıyla | Dışişleri Bakanlığı (S) 1. BM, Avrupa Konseyi ve AGİT'in ilgili uluslararası insan hakları alanındaki çalışmaları mekanizmaların gündemindeki yakından takip edilecek ve BM Insan konular takip edilerek Hakları Konseyi Oturumlarındaki yürütülen çalışmalar izlenecek, ortak beyan ve kararlardan uygun bu çalışmalara ülkemizin ulusal bulunanlara katılım sağlanacaktır. politikası, hak ve çıkarları çerçevesinde katkı 2.5.2.6.3. Türkiye'nin Küresel Kalkınma Gündemine Katkısının ve Görünürlüğünün Artırılması

a) Mevcut Durum

Ülkelerin ortak gündeminde yer alan problemlerin çözümüne yönelik BM, G20 ve OECD gibi uluslararası platformlarca düzenlenen girişimlere aktif katkı sağlanmaya devam edilmektedir. Gerek gelişmekte olan ülkelerin gerekse de en az gelişmiş ülkelerin kalkınma sorunlarının (o uluslararası (oOkamuoyunun gündemine getirilmesi için (girişimler sürdürülmektedir. BM ve İİT gibi uluslararası kuruluşlar başta olmak üzere uluslararası alanda, İslam dünyasının Filistin gibi ortak meselelerinin gündeme getirilmesine ilişkin etkin tutumumuz sürdürülmüş ve ülkemizin İslam karşıtlığına yönelik yaklaşımı ilgili tüm platformlarda dile getirilmiştir. Türkiye'nin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapmasına yönelik çalışmalar kapsamında OECD İstanbul Merkezinin açılışı gerçekleştirilmiştir. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı En Az Gelişmiş Ülkeler için BM Teknoloji Bankası tarafından, EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin yaşadıkları sorunların uluslararası toplumun gündemine getirilebilmesi amacıyla kurulan ortaklıkların ve faaliyet alanlarının genişletilmesi ile Bankanın finansmanının güçlendirilmesi için çalışmalarda bulunulmuştur. İlaveten Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hızlandırıcı (SDGia) projesi kapsamında projenin ikinci fazı, UNDP Türkiye Ofisi ve BM Teknoloji Bankasıyla birlikte, büyük sığınmacı topluluklara ev sahipliği yapan ve EAGÜ statüsünde bulunan Bangladeş ve Uganda'da uygulanmaktadır. Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi amacıyla hazırlanan Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planı doğrultusunda kamu diplomasisi faaliyetleri yürütülmüş ve izlenmiştir. Bu çalışmalar yurtdışında da devam ettirilerek Türk dış politikasının tanıtıldığı etkinliklere katılım sağlanmış ve stratejik iletişim çalışmaları dijital dönüşüm ve teknolojik gelişim projelerinin yeni medya kanallarını da gözeterek uygulamaya konulması sağlanmıştır. Ayrıca uluslararası düşünce kuruluşlarının Türkiye ile ilgili yayımladıkları rapor, makale ve analizlerin taraması yapılarak Devlet Enformasyon Sistemine (DES) yüklenmiştir. Kara propaganda ile mücadele kapsamında ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik olarak 1915 Olayları ve Pontus İddialarına Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi Stratejisi çerçevesinde koordinasyon çalışmaları yürütülmüştür. Ayrıca, 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü Anma etkinliklerinin koordinasyon faaliyetlerine devam edilmiştir. Türk yükseköğreniminin çekim merkezi haline getirilmesi amacıyla öncelikli olarak belirlenen bilim dallarında (fen, teknoloji, mühendislik, matematik-STEM) burslandırma faaliyetleri artarak devam etmiştir. Türk kültürünün uluslararası alanda tanıtılması amacıyla çeşitli ülkelerde Türkçe öğretmenleri için eğitim programı düzenlenmiş, materyal desteği sağlanmış ve anadili Türkçe olup ana dilde eğitim alan ülkelerdeki branş öğretmenlerinin Türkçe terminolojiye hakim olmaları için eğitmen eğitimi programları düzenlenmiştir.

b) Amaç

Ülkemizin, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının küresel gündeme taşınması ve bu sorunların çözüme kavuşturulması başta olmak üzere küresel nitelikteki sorunların çözümünde aktif rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar | Projeler

“— N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

BM, 620 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde bulunulacak, ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması sağlanacak ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmaları daha aktif kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.836) Tedbir 836.1. Gelişmekte Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Uluslararası platformlarca olan ülkelerin kalkınma Hazine ve Maliye düzenlenecek toplantılara katılım sorunlarının başta BM, 620 ve | Bakanlığı, Ticaret sağlanmaya devam edilerek, EAGÜ OECD olmak üzere uluslararası | Bakanlığı, Strateji ve ve gelişmekte olan ülkelerin platformların gündemine Bütçe Başkanlığı, İlgili kalkınma sorunlarının gündeme alınmasına yönelik çalışmalar (| Kamu Kurum ve getirilmesi yönündeki çabalarımız yoğunlaştırılacaktır. Kuruluşları sürdürülecektir. Tedbir 836.2. Özellikle Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Kalkınma alanında faaliyet kalkınma alanında faaliyet Hazine ve Maliye gösteren BM kuruluşları ile gösteren BM kuruluşlarının Bakanlığı, Strateji ve işbirliğimiz güçlendirilecek ve bölgesel ofislerine ev sahipliği | Bütçe Başkanlığı, İlgili ülkemizce ev sahipliği yapılan BM yapılabilmesi amacına dönük Kamu Kurum ve kuruluşlarına katkı sağlanmaya uluslararası girişimler Kuruluşları devam edilecektir. yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapının tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.

tutulmasına yönelik çabalar uygulanmasına yönelik çalışmalara desteklenecektir. devam edilecektir. 2. En Az Gelişmiş Ülkeler için BM Teknoloji Bankası'nın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hızlandırıcı projesinin tanıtımı için etkinlikler düzenlenecektir. 3. BM Teknoloji Bankası'nın ülkemiz kurumlarıyla işbirliği halinde hazırlayacağı ortak projeler hayata geçirilecektir. 4. Doha Eylem Programı'nın uygulama süreci desteklenecektir. Küresel ekonomik sistemi önemli ölçüde dönüştüren yükselen ekonomilere ilişkilerin artırılmasına dönük strateji ve programlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı, p.837

Kuruluşları

Türk yükseköğretiminin uluslararası kalkınma işbirliğimizin güçlü olduğu ülkeler açısından çekim merkezi haline getirilmesi için orta ve uzun vadeli stratejiler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı, p.838). Tedbir 838.2. Türkiye Kültür ve Turizm 1. Türkiye Bursları kapsamında Bursları kapsamında özel bir Bakanlığı (S), Dışişleri lisansüstü düzey başta olmak üzere program oluşturulacak, nitelikli | Bakanlığı, Çalışma ve gerçekleştirilecek burslandırmalarda işgücünün tespiti yapılacak ve | Sosyal Güvenlik ülkelerin öncelikleri ve istihdam seçilen öğrencilerin Türkiye'de | Bakanlığı, , politikaları dikkate alınacak, burs çalışma izni alması Cumhurbaşkanlığı Insan | planlamaları bu doğrultuda nitelikli kolaylaştırılacaktır. Kaynakları Ofisi, YTB, insan kaynağını tespit etmek üzere YÖK, İlgili Kamu Kurum | düzenlenecektir. ve Kuruluşları Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılacak, ulusal ve uluslararası alanda Ülkemizin ileri sürdüğü tezler ve politika tercihleri stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyuna etkili bir şekilde aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.839) Tedbir 839.1. Ulusal Kamu İletişim Başkanlığı (5), 1. Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Diplomasisi Strateji Belgesi Dışişleri Bakanlığı, İlgili Belgesi ve Eylem Planındaki hazırlanacak ve bu kapsamda | Kamu Kurum ve faaliyetlerin takvimlendirmeye kamu kurum ve kuruluşları ile || Kuruluşları uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi bütüncül bir anlayışla kamu sağlanacaktır. diplomasisi faaliyetlerinin eşgüdüm içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 839.2. Geleneksel ve | İletişim Başkanlığı (5), 1. Kamu diplomasisi stratejisinin yeni medya araçlarıyla Dışişleri Bakanlığı, İlgili gerektirdiği takvimlendirme yürütülen kamu diplomasisi Kamu Kurum ve doğrultusunda Türkiye'nin tanıtımı faaliyetleri; uluslararası Kuruluşları ve ülke gündemi bağlamında kamuoyunda etki uyandıracak konferans, panel ve seminerler seminer, konferans ve forum gerçekleştirilecektir. gibi etkinlikler vasıtasıyla 2. Bilgi kirliliği, yalan haber, kara sürdürülecek, Türkiye'nin propaganda ile mücadele için tanıtımına katkı sağlayacak gerekli konvansiyonel ve yeni uluslararası nitelikteki medya ölçümleriyle beraber organizasyonlara katılım kampanya, eğitim, yayın ve toplantı sağlanacak ve dijital diplomasi faaliyetleri düzenlenecektir. kanallarının genişletilmesi 3. NATO Iletişim Stratejisi vasıtasıyla söz konusu çerçevesinde Türkiye'nin NATO ile faaliyetlerin etkinliği bağlarını kuvvetlendirecek artırılacaktır. faaliyetler gerçekleştirilecektir. Tedbir 839.3. Uluslararası İletişim Başkanlığı (5), 1. Cumhuriyetimizin 100. Yılı kamuoyu üzerinde etkili olan Dışişleri Bakanlığı, Kutlama Etkinlikleri kapsamında ve Türkiye ile ilgili çalışmalar (o | İçişleri Bakanlığı, İlgili hazırlık çalışmaları yapan kurum ve kuruluşlar, Kamu Kurum ve gerçekleştirilecektir. üniversiteler, Kuruluşları 2. Stratejik iletişim çalışmaları STK'lar ve kişiler ile kapsamında düzenlenecek uluslararası işbirlikleri kampanya, eğitim, yayın ve geliştirilecek, bu kapsamda toplantılar ile birlikte dijital Türkiye'nin tanıtımına yönelik dönüşüm ve teknolojik gelişim araştırmalar ve projeler projelerinin, yeni medya kanalları da gerçekleştirilecektir. gözetilerek uygulamaya konulması sağlanacaktır. Tedbir 839.4. Türkiye İletişim Başkanlığı (S), 1. Uluslararası düşünce hakkındaki olumlu ve olumsuz | Dışişleri Bakanlığı kuruluşlarının Türkiye ile alakalı tüm propaganda faaliyetleri yayımladıkları rapor, makale ve yakından izlenecek, analizlerin taraması yapılarak önemli değerlendirilecek ve bu olduğu değerlendirilenler Türkçeye çerçevede karar vericilere çevrildikten sonra Devlet etkin bir şekilde anlık bilgi Enformasyon Sistemine (DES) akışı sağlanacaktır. yüklenecek ve değerlendirme yapılacaktır.

çalışmalar yürütülecek ve bu rehber hazırlanacaktır.

itibarla uluslararası topluma 2. 15 Temmuz Demokrasi ve Milli yönelik nitelikli yayınların Birlik Günü anma etkinlikleri yapılması teşvik edilecektir. koordinasyonu kapsamında yıl boyunca yapılacak hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 3. 1915 Olayları ve Pontus İddialarına Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi Stratejisi çerçevesinde koordinasyon çalışmaları yürütülerek uluslararası kamuoyunun bilgilendirilmesine yönelik sosyal medyada ve diğer mecralarda paylaşılmak üzere kısa video, infografik gibi materyaller hazırlanacaktır. Tedbir 839.6. Türk Kültür ve Turizm 1. Türkçenin bir bilim dili olarak kültürünün tanıtımı Bakanlığı (S), Dışişleri imajının güçlendirilmesi için ana dili kapsamında seçilmiş ülkelerde | Bakanlığı, YTB, YEE, Türkçe olup ana dilde eğitim alan Türk dili ve edebiyatı lisans YÖK ülkelerdeki branş öğretmenlerinin programlarının açılması Türkçe terminolojiye hakim olmaları desteklenecektir. için eğitmen eğitimi programları düzenlenecektir. 2. Yurtdışındaki Türkoloji bölümlerine materyal ve eğitim desteği verilmeye devam edilecektir. Kriz yaşayan veya dönüşüm sürecindeki ülkelerin acil durumlarla mücadele etme kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.840) Tedbir 840.1. Kriz yaşayan Kültür ve Turizm 1. İhtiyaç duyulan bölgelere acil ve ve dönüşüm sürecindeki Bakanlığı (S), Strateji ve | insani yardımların ulaştırılmasına ve ülkelere yönelik acil ve insani Bütçe Başkanlığı, AFAD, | iş birliği içerisinde olduğumuz yardımlar Türk Kızılayı, İlgili Kamu | ülkelerde acil ve insani yardım devam ettirilecek ve bu Kurum ve Kuruluşları kapasitesinin geliştirilmesine ilişkin konularda söz konusu faaliyetler düzenlenecektir. ülkelerde kapasite geliştirme programları hayata geçirilecektir. 2.5.2.7. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları

a) Mevcut Durum

Türkiye, 2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinde 192 ülkeyle birlikte, 17 amaç ve 169 hedeften oluşan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarını (SKA) içeren Dünyayı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma Için 2030 Gündemi Belgesini kabul etmiştir. Ülkemiz, SKAların küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) 2016 ve 2019 yıllarında Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporlarını sunmuştur. Ulusal SKA izleme ve değerlendirme sistemi kurulması kapsamında, TÜİK tarafından 2019 yılından bu yana yıllık olarak Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri Haber Bülteni yayımlanmakta olup söz konusu gösterge setinin kapsamının genişletilmesi ve mevcut olmayan göstergelerin üretilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. SKA'ların sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasını, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındalığın artırılmasını ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirmeyi amaçlayan Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun kurulmasına ilişkin 2022/12 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 19/07/2022 tarihli ve 31897 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 05/07/2022 tarihinde gerçekleştirilen Türkiye-İtalya 3. Hükümetlerarası Zirvesinde, Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve Italyan Hükümeti Ekolojik Dönüşüm Bakanlığı arasında sürdürülebilir kalkınma alanında işbirliği faaliyetlerinin yürütülmesine ilişkin Mutabakat Zaptı imzalanmıştır.

b) Amaç

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının önceliklerimiz doğrultusunda politikalara yansıtılması, amaçlara ilişkin etkili bir takip ve gözden geçirme mekanizması oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

SKA'lar ulusal öncelikler ve koşullar doğrultusunda sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılacaktır. (Kalkınma Planı p.843) Tedbir 843.1. Kurumsal Strateji ve Bütçe 1. Sürdürülebilir kalkınmanın ulusal stratejik planlar ile sektörel | | Başkanlığı (S), İlgili ölçekte yaya olaştnizbilmesi amacıyla i iH i u kurumları, ÖZ r, SİVİ ve tematik poliüka belgeleri Kurum ve Kuruluşları, toplum kuruluşları ve üniversitelerde hazırlıklarında SKA'larla Ilgili STK'lar farkındalığın artırılması çalışmaları uyum gözetilecektir. yürütülecektir. 2. SKA'ların sektörel uygulamalarına derinlemesine bakılması amacıyla belirlenen bir SKA'da örnek bir | çalışma yürütülecektir. Küresel SKA gösterge setindeki gelişmelere paralel olarak ulusal gösterge setinin kapsamı öncelikler doğrultusunda genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.845) Tedbir 845.1.Ulusal Strateji ve Bütçe 1. SKA uygulamalarına ilişkin bir sürdürülebilir kalkınma Başkanlığı (S), İlgili gelişme raporu hazırlanacaktır. amaçları izleme ve Kurum ve Kuruluşları, değerlendirme sistemi İlgili STK'lar kurulacaktır.