Milletlerarası Münasebetlerin Yürütülmesi ve Koordinasyonu Hakkında Kanun

I - Dış politika ve diplomasi :

Türkiye Cumhuriyetinin dış münasebetleri halen toplu bir şekilde yürütülmemektedir. Bu duru mun yarattığı mahzurları gidermek için hazırlanan bu kanun teklifinin genel gerekçesine, «dış poli tika» ve «diplomasi» mefhumlarının izahı suretiyle girmek zarureti mevcuttur.

Dış politika, bir devletin dış münasebetlerinde takibedeceği yolun ve yapacağı tercihlerin anahatlarını tesbit etmek demek olup gayesi millî menfaatin korunmasıdır; bu anlam ficinde, dış politi ka, zaman içerisinde özü itibariyle değişikliğe uğramış bir mefhum değildir.

Buna mukabil, diplomasi, bir devletin veya milletlerarası kurulun, kısaca, milletlerarası hukuk süjelerinin, diğer milletlerarası hukuk süjeleriyle yaptıkları bilcümle temas ve tasarruflar ve bu te mas ve tasarrufların yapılması sanatı anlamına gelir. Diplomatik işlemler arasında, bir devletin dış politikasiyle ilgisi pek uzak olan cari ve günlük tasarruflar yer aldığı gibi, dış politikanın uygu lanması dolayısiyle diğer milletlerarası hukuk süjeleriyle yapılan temasların ve bu temasların ge rektirdiği işlemlerin de diplomasi mefhumuna dâhil olduğu şüphesizdir. Bu temas ve işlemler ve bunların yapılması sanatı zaman ve hattâ mekân içerisinde geniş tahavvüller arz eder.

Her devlet millî menfaatlerini en iyi şekilde koruyacak bir dış politika tesbit etmek zorundadır.

Bu anlamda dış politikanın vasıtaları arasında diplomasi sadece bir tanesidir. Gerçekten, askerî gü cün geliştirilmesi, iktisadi potansiyelin artırılması gibi vasıtalar da diplomasinin yanısıra dış poli tikanın önemi vasıtalarmdandır. Diplomatik faaliyetler, bu anlamdaki dış politikanın çerçevesinde, müşahhas hâdiselerin, ortaya çıktıkça halledilmesine dair kısa vadeli tasarruflardır; buna karşılık, dış politika, devlet var oldukça devam edecek ve günün şartlarına uygun olarak millî menfaatleri gözetmek üzere istikamet değiştirebilecek bir tasarruflar teselsülüdür.

İşte, dış politika ve diplomasi mefhumları arasındaki bu farklar ve bu irtibat noktaları, dış poli tikayı tesbit eden ve uygulayan merci ve makamlar arasındaki farklılıkları da izah eder. Gerçek-' ten, dış politikanın tespitindeki ve uygulanmasındaki diplomatik, askerî, iktisadi, kültürel ve sos yal unsurlar, dış politikanın modern devlette en yüksek Hükümet organı olan Bakanlar Kurulunca teshit edilmesini gerektirir. Bunun gibi dış politikanın uygulanmasında da, Bakanlar Kurulu ve muhtelif bakanlardan kurulu veya muhtelif bakanların da katıldığı kurul ve komiteler, koordina tör rolünü oynamaktadırlar. Başbakanın, Bakanlar Kurulu ile diğer söz konusu kurul ve komitele rin koordinasyon vaizfesini görmelerini sağlamakta Anayasadan doğan özel görevlerinin mevcudolduğu da bu vesile ile haıtırlaıiıma'ııdır. Bu acıdan bakılınca, bütün bakanlıkların, kendi faaliyet sahalarının sorunları bakımından, dış politikanın tesbitinde ve bir kere tesbit edilmiş olan dış po litikanın içerdeki ve dışardalki icaplarının yerine getirilmesinde rolü olduğu şüphesizdir.

Dipılo<matik görevim yürütülmesi ise, yukarda i:-;ah olunan tarzda tesbit edilen dış politikanın çer çevesi içerisinde, milletlerarası hukuka nazaran Devlet Başkanına aittir. Devletin milletlerarası hu kuk alanındaki işlemleri kaideten Devlet Başkanı tarafından veya onun adına yapılır. Milletlerara sı hukukun gelişmeleri sonucunda, çok uzun bir süreden beri dışişleri bakanlarının ve daha son ra da başbakanların, Devlet Başkanı adına diplomatik temas ve işlemleri ipso jure yürütebilecek leri kabul edilmiştir. Gerçekten, bir şahsın Devlet Başkanlığı makamın a gelmesi veya Başbakan veya Dışişleri Bakanı tâyin edildiğinin usulüne göre yabancı devletlere ve milletlerarası kurulla ra tebliğ edilmesi, bu kimselerin devleti ilzam edici temas, beyan ve tasarruflarda bulunmaları için kâfi sayılır. Görülüyor ki, diplomatik faaliyet, bu açıdan iki veçhe arz eder: Bunlardan birincisi, Devletin dış münasebetler alanındaki görüşlerinin diğer milletlerarası hukuk süjeleri muvacehesin de açıklanması; ikincisi ise, bu şekilde dışarıya karşı resmen beliren dış politikanın dış alanda yürü tülmesidir. Milletlerarası hukukun icapları, bu iki nevi diplomatik faaliyetin birbirinden ayıkla mamasını ve aynı şahıslarda temerküz etmesini gerektirir.

Devletin diplomatik fonksiyonunu ifa etmek'e görevli bu şahıslardan yani devlet başkanı ile ona izafeten ipso jure hareket edebilecekleri kabul edilen Başbakan ve Dışişleri Bakanından gay ri, diplomatik alanda devlet adma görüş ve irad v beyanında bulunan diğer şahıslara diplomatik ajan denilir. (Aynı neviden görüş ve irade beyanlarını daha dar bir alanda yapan ve konsüler ajan denilen şahıslardan burada ayrıca bahsedil .aiyecek ve bunlar da geniş anlamıyla diplomatik ajan kategorisi içersinde mütalâa edileceklerdir.) Aynı zamanda diplomatik statüyü haiz olan bu diplomatik ajanları da diplomatik misyon şefleri ve diplomatik misyon şeflerinin maiyeti olarak ikiye ayırmak gerekir. Dipknoatik misyon şefleri, bu sıfatla devleti temsilen hareket edebilmek için, sefir ısıfatmı taşıyorlarsa, kendilerini gönderen devletin başkanı tarafından imzalanan ve ay rıca dışişleri bakanının da imzasını (consre - sehıg) taşıyan itimatnameyi haiz olmak ve bu iti matnameyi nezdinde akredite oldukları devletin başkanına tevdi etmek zorundadırlar; bunların atanması da daha önce nezdinde akredite edilecekleri devletin muvafakatinin (agrement) alınmasiyle mümkündür. Sadece ad hoc maslahatgüzar unvanının taşıyan diplomatik ımisyon şefleri, dışişleri bakanı tarafından imzalanan ve nezdinde akredite olunan devletin dışişleri bakanına tevdi edilen bir kabine mektubunu vermek sorumladırlar. Bu şekilde gönderilen ve göreve başlıyan diplomatik misyon şefinin görevi başından g içici olarak ayrılması halinde ona vekâlet ede cek olan şahsın ad interim maslahatgüzar olarak atanması ise bizzat diplomatik misyon şefi tara fından nezdinde akredite olduğu devletin dışişleri bakanına tevdi edilecek bir mektupla olmak tadır; ad interim maslahatgüzarların sadece bel!i. alanlarda temas yetkisine sahip uzıman müşa vir ve ataşelerden olamıyacağı ve genel temsil yetkisine sahip diplomasi mesleki mensupların dan olması da milletlerarası hukukun icaplarmd.ındır. Görülüyor ki diplomatik ımisyon şefi, dev- M. Meclisi (»S. Sayısı : 741) — S — let başkanına veya dışişleri bakanına veyahut bizzat diplomatik misyon şefine izafeten ve özel usul ve merasim dairesinde tanzim ve tevdi edilen bir resmî diplomatik belge sayesinde temsilci sıfatını kazanabilmektedir.

Diplomatik misyon şefinin maiyetinde çalışan ımemurlar ise, rütbe ve dereceleri ne olursa olsun ona izafeten görev yapan ajanlardır; bu sebepledir ki bunların tâyininde, sefirlerin: tâyininin ak sine, nezdinde akredite olunan devletin peşin muvafakatini istihsâl etmeğe - bâzı .memleketlerde askerî ataşeler için bâzı istisnalar mevcut olmakla beraber - lüzum görülmemektedir.

Yabancı diplomatik misyon şefinin haiz olduğu itimatname veya kabine mektubu, hâmilinin «devlet başkanı ve hükümet namına her türlü b-jyanı yapmağa yetkili kılındığını» tasrih eder.

Türkiye Cumhurbaşkanı adına tanzim edilen itimatnameler ile Türkiye Dışişleri Bakanı adına tanzim edilen kabine mektupları da, Milletlerarası hukuk ve tatbikata uygun olarak bu kaydı ih tiva eder. Bundan çıkan netice şudur ki, diplomatik (misyon şefinin görevlendirdiği maiyetindeki diplomatik ajanlar da ona izafeten aynı yetkiyi haizdirler. Bununla beraber, bunlardan, diploma tik misyon şefinin akredite olduğu devletin dışişleri bakanlığına sadece belli işlerle uğraşacağı resımen tebliğ edilen ajanlar, ezcümle, ımügavir ve ataşe unvanının taşıyan ajanlar, sadece - ve diplomatik misjyon şefine izafeten - söz konusu alanda beyanda bulunmak yetkisine sahiptirler.

Pek tabiîdir ki bir sefarette bir askerî ataşenin mevcudiyeti sefiri askerî alanda beyanda bulun maktan alıkoyamaz; bunun gibi, bir sefarette bi? malî müşavirin ve bir ticaret ataşesinin bulun ması da, sefiri bu alanlarda beyanda bulunmaktan ve nezdinde akredite olduğu devletin dışiş leri bakanı, başbakanı, devlet başkanı veya bunların yetkilendirdiği diğer diplomatik ajanların o devlet adına yapacakları beyanları bu alanlarda dahi tebellüğ etmekten alıkoyamaz.

Diplomatik misyon şefleri ve maiyetleri daimî diplomatik ajan vasfını taşıdıkları halde, bun ların yanısıra, belli konular için yetkilendirilen geçici diplomatik ajanlar da mevcuttur. Bu geçici diplomatik ajanlar da kendilerini tâyin eden devlet başkanının dışişleri bakanınca da imzalanan bir salâhiyetnamesini veya sadece dışişleri bakanının bir kabine mektubunu haiz olmak gerekir.

Geçici diplomatik ajanların maiyetindeki a|ynı vasıftaki diplomatik ajanlar da, onun maiyetindeki heyete dâhil oldukları karşı tarafa resımen bildirilmekle, söz konusu resmî belgeyi haiz olan aja na izafeten temsil yetkisine sahibolurlar; bunla v* dahi, yapılan tebligatla, genel temsil yetkisine veya sadece belli alanlarda temsil yetkisine sahip kılmabilirler.

Bir milletlerarası andlaşmanm parafe edilmesi, imza edilmesi, tevdi veiya teati edilmesi söz ko nusu ise, milletlerarası hukuka göre, bu andlaşraa ile ilgili devlet nezdinde akredite sefir dahi ol sa, bu işle görevlendirilecek olan kimselere ayrı bir salâhiyetnamecnm yukarda belirtilen şekilde ve rilmesi gerekmektedir.

Buraya kadarki izahlarımızı özetlemek icabederse, bundan çıkan sonuçlar şunlardır :

1. Devlet Başkanı, - ve ona izafeten - Başbakan ve Dışişleri Bakanı, ayrıca yetkilendirilmelerine lüzum olmaksızın her konuda Devlet adına diplomatik beyanlarda bulunmak ve bu gibi beyan lara muhatabolmak yetkisine sahiptirler; Dışişleri Bakanlığı memurları da Dışişleri Bakanına izafeten aynı yetkiye sahiptirler.

2. Diplomatik misyon şefleri, bu sıfatı taşıdıklarına dair resmî belgeyi tevdi etmiş olmak şartiyle, her konuda Devlet adına diplomatik beyanlarda bulunmak ve bu gibi beyanlara muhtacolmak yetkisine sahiptirler.

3. Diplomatik misyon şeflerinin maiyetinde bulunan ve görevinin niteliği genellik arz eden dip lomatik ajanlar da diplomatik misyon şefine izafeten her konuda Devlet adına diplomatik beyan larda bulunmak ve bu gibi beyanlara muhatabolmak yetkisine sahiptirler.

4. Diplomatik misyon şeflerinin maiyetinde bulunan ve görevi sadece belli bir sahaya inhisar ettiği bildirilmiş olan diplomatik ajanlar ise diplomatik misyon şefine izafeten sadece o sahada dip lomatik beyanlarda bulunmak ve bu gibi beyanlara muhatabolmak yetkisine sahiptirler.

5. Geçici diplomatik ajanlar, sadece kendilerine verilen görevi gösteren resmî belgenin sınırları içinde Devlet adına diplomatik beyanlarda bulunmak ve bu gibi beyanlara muhatabolmak yetkisine sahiptirler.

6. Geçici diplomatik ajanların maiyetleri arasında da, onları yetkilendiren resmî belgenin sı nırları içinde ona izafeten genel temsil yetkisine sahibolanlar ile sadece bâzı konularda temsil yet kisine sahibolanlar vardır.

7. Milletlerarası andlaşmalarla ilgili tasarrufların yapılması hususunda Devlet Başkanı ayrıca bir salâhiyetname ile yetkilendirilmesine lüzum olmaksızın milletlerarası hukuk plânında .genel yetki sahibidir.

Bu tasarrufların yapılması ile ilgili olarak Devlet Başkanının dışında herkesin - Başbakan ile Dışişleri Bakanı dâhil - Dışişleri Bakanının da her halde imzasını taşıyan resmî belge ile özel surette yetfcilendirilmesi gerekir.

II - Diplomatik temsil vahdeti :

Yukarda verilen izahat, bir milletlerarası hukuk süjesinin, ezcümle, bir Devletin milletlerarası hukuk alanında ve diğer milletlerarası hukuk süj eleri muvacehesinde temsil edilirken bu temsil keyfiyetinde mevcudolan vahdeti de ifade etmektedir.

Bu vahdet, hukuk nazariyesi bakımından, bir milletlerarası hukuk süjesi olarak yaptığı bü tün tasarrufların Devlet Başkanına izafe edilmesi ile sağlanmaktadır.

Dışişleri Bakanlığj ise, Devlet Başkanı ile Başbakanın milletlerarası bir hukuk süjesi olarak Devleti temsil ederken yaptıkları tasarruflarda onların kitabeti, kançılaryası olması ve bu kitabet vazifesini genel olarak haiz bulunması suretiyle, idari bakımdan aynı vahdeti gerçekleştiren te mel vasıta olmaktadır. Dışişleri Bakanlığı, bu vasfiyle, aynı zamanda yurt dışındaki temsil vahdetinin de idari vasıtası olmaktadır. Gerçekten, yabancı devletler ve milletlerarası kurullar nezdindeki diplomatik ve konsül er misyonların Dışişleri Bakanlığına bağlı bulunması ve belli konularda temas ile görevlendirilen geçici temsilcilerin veya heyetlerin salâhiyetnamelerinin de Dışişleri Bakanlığınca tanzim edilmesi ve bütün bu misyon, temsilci ve heyetlerin Hükümetin emir ve talimatını Dışişleri Bakanlığından almaları sayesinde, dış münasebetlerin, yurt içinde cereyan etsin veya yurt dışında cereyan etsin, bütününü belli bir Bakanlığın ve Bakanın göz altında bulundurması sağlanmış bulunmaktadır.

Bununla beraber, bir memlekette aıkredite yabancı diplomatik misyonların bütün temaslarını Dışişleri Bakanlığı ile yaptıklarını ve mütekabilen yurt dışındaki diplomatik misyonların da bütün temaslarını sadece oradaki Dışişleri Bakanlığı ile yaptıklarını sanmamak lâzımdır. Gerçekten, yabancı diplomatik misyonlar bâzı temaslarını Dışişleri Bakanlığının peşin olarak verilen açık ve zımnî müsaadesi ile diğer bakanlık ve kuruluşlarla da yapabilirler. Ancak, böyle bir temasın yapılabil mesi için her halde Dışişleri Bakanlığının peşin müsaadesine ihtiyacolduğundan, bu bakanlığın yabancı bir diplomatik misyonun diğer bir bakanlık veya kuruluşla yaptığı temastan zamanında haberdar olması imkânı da sağlanmış olur. Dışişleri Bakanlığının bu konuda açık müsaadesi ya bancı diplomatik misyonun müracaatı üzerine verilebilir. Bâzı şıklarda Dışişleri Bakanlığının mü dahalesi müsaade şeklinde değil; fakat, sadece temasın yapılabilmesi için gerekli aracılığın yapıl ması şeklinde olur; yabancı diplomatik misyon şeflerinin Başbakanla görüşmeleri ve - büyükelçi ler hariç - diğer yabancı diplomatik misyon şeflerinin Devlet Başkanının huzuruna kabul edilme leri, ancak Dışişleri Bakanlığı Protokol Dairesi vasıtasiyle randevu almalariyle mümkündür. An cak fbüyükelçiler Devlet Başkanından doğrudan doğruya huzura kabul edilmelerini talebedebilirler; bu takdirde de, Parlömanter rejimlerde Devlet Başkanının büyükelçiyi huzuruna kabulü dai ma Dışişleri Bakanının veya yüksek dereceli bir Dışişleri Bakanlığı memurunun da bulunduğu bir görüşme sırasında olur.

Dışişleri Bakanlığının yabancı diplomatik misyonların diğer bakanlık ve kuruluşlarla temas et melerine müsaade etmesinin zımnî şekli, askerî ataşelik, malî müşavirlik veya ataşelik, ticaret, basın, kültür, tarım, sanayi, çalışma, enerji ve saire gibi belli alanlarda müşavirlik veya ataşelik kurulmasına müsaade etmesiyle mümkündür. Bu takdirde, bu gibi müşavir ve ataşeler teknik bo- M. Meclisi (;S. Sayısı : 741) _ 6 — nularda veya andUaşımıalarun uygulanmasında Dışişleri Bakanlığının dışındaki bakanlıklarla temas edebilirler. Yabancı diplomatik misyonların bu gibi müşavir ve ataşeler vasıtasiyle yurt içinde yaptıkları temaslardan Dışişleri Bakanlığı diğer bakanlık ve kuruluşlar tarafından daima malû- mattar tutulur ve bu temasların konusuna giren konularda Dışişleri Bakanlığı, diplomatik misyon şefi veya maiyetinde genel temsil yetkisine sahip diplomatik ajanlarla daima gereken temasları yapabilir. Bir Devletin yabancı memleketlerdeki kendi diplomatik misyonlarmdaki bu gibi müşa vir ve ataşelerin temaslarından Dışişleri Bakanlığının bilgi sahibi olması ise, bütün bu müşavir ve ataşelerin diplomatik misyon şefinin emri altında olması ve bağlı oldukları bakanlıklarla yapacak ları yazışmaların sadece teknik veya idari hususlara - ve diplomatik misyon şefinin malûmatı tah tında - munlhasır kjalmıasiyle temin edilir. Bu gibi müşavir ve ataşelerin yaptıkları temaslar so nucunda iki Devlet arasında resmî bir andlaşma yapılması bahis konusu ise, bu andlaşmanın resmen tahassülü de Dışişleri Bakanlığının vereceği salâhiyetname üzerine imkân dâhiline girer.

Bunun gibi, Dışişleri Bakanlığı dışındaki bakanlıklara mensup memurların belli konularda te mas yapabilmeleri de, bu temasların daha önce Dışişleri Bakanlığı kanaliyle veya diplomatik mis yonlar kanaliyle tertiplenmesiyle mümkündür.

Bütün bu esaslar bilhassa X V I II nci Asrın sonundan beri milletlerarası hukukta ve tatbikatta sıkı sıkıya yerleşmiştir. Nitekim, 16 Nisan 1961 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun bir kararı üzerine akdedilen bir konferansta hazırlanmış olup memleketimizin de Taraflar arasın da bulunduğu «Diplomatik münasebetlere dair Viyana Konvansiyonu» nda bu kurallar aynen yer almıştır. Gerçekten, söz konusu Konvansiyonun 41 nci maddesinin 2 nci fıkrası aynen şöyledir :

«Akredite eden Devletin misyonuna mevdu olup akredite edilen Devletle intacedilecek her türlü resmî işler, akredite edilen Devletin Dışişleri Bakanlığı veya onun kanalı ile yahut mutabık kalına cak muayyen bir bakanlıkla halledilir.» Bundan başka, yabancı bir Devlet nezdinde akredite se fire bağlı olmıyan bir misyon tesisi milletlerarası hukukta asla bahis konusu değildir; o kadar ki, elçilik bürolarının tek bir binaya sığmayıp muhtelif binalara yerleşmesi zarureti halinde dahi, akredite olunan Devletin peşin müsaadesinin alınması gerektiği, mezkûr Konvansiyonun 12 nci maddesinde ifade edilmiştir.

Klâsik diplomasinin müessesesi olan büyükelçilik ve elçiliklerin yanısıra, ilk defa Milletler Ce miyeti ille birilikte ortaya çıkan «Parlâmanter diplomasinin» müesseseleri olan daimî temsilcilikler için de, temsil vahdeti aynı derecede varittir. Bu daimî temsilcilikler milletlerarası hukuk süjesi olan milletlerarası kurullar nezdinde kurulmaktadırlar. Bu daimî temsilciliklerin şefleri bâzı hal lerde ilgili milletlerarası kuruldan agreman alınması suretiyle atanmakta; bâzı hallerde ise bu formaliteye lüzum görülmemektedir. Bunların mensuplarının diplomatik muafiyet ve imtiyazları ise, bu kurulun, arazisi üzerinde yerleştiği Devletle yaptığı bir andlaşmadan doğmaktadır. Da imî temsilciliklerin başında bulunan şefler, milletlerarası kurumun en yüksek dereceli memuruna hitaben Dışişleri Bakanınca yazılan kabine mektuplariyle atamrler. Bu milletlerarası kurumlar nezdinde daimî temsilcilik açılması, bunların statülerinin buna müsaidolmasma bağlıdır. Bâzı milletlerarası teşekküllerin idare kurullarında belli bakanlar ipso jure üye olduklarından bunlar nezdinde daimî temsilcilik açılmaz ve bu kurallarla Devletin yazışmaları o kurulun merkezinin bu lunduğu yerdeki sefaret kanaliyle yürütülür.

Statüleri gereğince belli (bakanlıklarla münasebette bulunacağı açıkça 'belirtilen milletlerarası kurullar dışında kalan kurullar nezdinde açılan daimî temsilcilikler, ileri diplomatik servislere sahip bütün memleketlerde Dışişleri Bakanlığına bağlıdırlar ve Hükümetin emir ve talimatını bir bakanlık kanaliyle alırlar. Bu gibi daimî temsilcilikler nezdinde muhtelif bakanlıkların memur ları müşavir veya ataşe sıfatiyle baılunaJbilir ve bunlar tıpkı sefaretlere bağlı müşavir ve ataşeler gibi daimî temsilcilik şefine bağlı olarak çalışırlar; bunların teknik ve idari konularda kendi bakanlıklariyle daimî temsilcilik şefinim bilgisi altında yazışma yetkileri 'bulunabilir.

M. Meclisi (-S. Sayısı : 741) _ 6 — Bütün dış diplomatik teşkilâtın böylelikle Dışişleri Bakanlığına bağlı olması sayesinde, bu ba kanlık, son derecede değişik ve geniş sahalara yayılmış olan diplomatik tasarrufları, birbirleriyle münasebetleri bakımından ayarlamak imkânına kavuşur. Milletlerarası hayatta, belli bir alanda bir diplomatik tasarrufun yapılması veya yapılmaması, çok kere diğer bir alanda bir diplomatik tasarrufun yapılması veya yapılmamasiyle yakından ilgilidir. Bunları, yani Ibu ilgileri, bu tasar rufların iç veçheleriyle ilgili bakanlıkların tek başlarına görebilmeleri mümkün olamaz. Bu konu da Hükümete gereken tavsiyeleri yapmak, diplomatik münasebetlere bütün veçheleriyle bakan Dışişleri Bakanlığına ait bir görevdir. Yine bu sayede, Dışişleri Bakanlığı, bir yandan, Devlet merkezinde bulunan diplomatik misyonlarla temaslarını; diğer yandan da, dış diplomatik misyon larımızın yabancı devletler vte milletlerarası kurullarla tem aslarını ayarlamak imkânını bulur. İkti sadi işbirliği ve Gelişme Teşkilâtı nezdinde belli bir konuda yapılan bir teşebbüsten NATO nezdindeki Daimî Delegeliğimizin, Avrupa İktisadi Topluluğu nezdindeki Daimî Delegeliğimizin, Av rupa Konseyi nezdindeki Daimî Delegeliğimizin, Birleşmiş Milletler nezdindeki Daimî Delegeliği mizin, Birleşmiş Milletler Avrupa Ofisi nezdindeki Daimî Delegeliğimizin ve bu milletlerarası ku rullarda üye olan yabancı devletler nezdinde akredite sefaretlerimizin bilgi sahibi olmaları ve her derecedeki teşebbüslerini aynı istikamette ayarlamaları lüzumu aşikârdır.

Pek tabiîdir ki, Dışişleri Bakanlığının bu vazifeleri görebilmesi, milletlerarası münasebetleri a iç inikaslarının ancak belli veçheleriyle ilgili olan Bakanlık ve diğer kuruluşlarla dâhilde geniş bir işbirliğinde bulunmasını gerektirir. Bu işbirliğini ve ahengi sağlamak ve murakabe etmek, pek talbiîdir ki, Başbakana düşen bir vazifedir. Bu işbirliğin esasları dairesinde muhtelif bakan lıklar arasında çıkacak adıtilâflar, Bakanlıklararası Kurul ve komitelerde ve nihayet, Bakanlar Ku rulunda çözülür. Böylelikle, hem dış münasebetlerin iç inikâslariyle ilgili bakanlıkların yetkileri mahfuz tutulmuş olup; hem de dış münasebetlerimizin bütün veçhelerine bir açıdan bakmak ve bunları değişik milletlerarası hukuk süjeleriyle ilgili olarak ve mahiyetleri arasında mevcut fark lılıkları tartmak suretiyle dış münasebetlerimizden hâsıl olacak millî menfaati azamî verimliliğin de tutacak surette ölçmek ve ayarlamak imkânı hâsıl olur.

Dış temsil vahdetinin hukukî esaslarını cerh için milletlerarası tatbikatta ileri sürülelbileoek birkaç misal, hakikatte, milletlerarası Uıukuk kurallarının ihlâli veya hiç değilse, ihmali mahiyeti ni taşıyan olaylardan ibarettir. Dış temsil vahdetinin idari sebeplerini, aynı şekilde anlamıyan devletler ise, pek azdır ve her halde diplomasi tecrübesi bakımından misal olarak alınamazlar.

III - Memleketimizdeki tatbikat :

Memleketimizde dış ımünaselbetleriımizin idaresinde Dışişleri teşkilâtının kuruluşundan beri yu* karda izah edilen beynelmilel tatbikata tamamiyle uygun hareket edilmiştir. 31 Mayıs 1949 da Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilâtının kurulmasına kadar devam eden bu devrede, Dışişleri Bakanlığının dış alanda temas, müzakere ve andlaşma. akdi yetkileri tam idi. Bu durum, pek ta biîdir ki, dış münasebetlerin muhtelif iç veçheleriyle ilgili bakanlıklarla gerekli koordinasyonun yapılmasını önlemiyordu. Ancak, bu devre zarfında hukukî ve idari bakımlardan dış temsil vaJhdeti konusunda iç mevzuat ve tatbikatımızla milletlerarası hukuk ve tatbikat arasında tam.

bir muvazilik mevcuttu.

31 Mayıs 1949 da 'bir kanunla Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilâtı kuruldu. Bu teşkilât.

Marslhall Plânının tatbikatiyle iştigal etmek üzere vücude getirilmişti. Bu maksatla, Avrupa İk tisadi İşbirliği Teşkilâtı işleriyle 'bu teşkilât uğraşıyor ve Ibu millerlerarası kurum nezdindeki Del e gasyonumuz da bu teşkilâta bağlı (bulunuyordu. Ayrıca, bu teşkilât, Ankara'daki Amerika Birleşik Devletleri Büyükelçiliğine bağlı İktisadi Yardım Teşkilâtiyle teknik temasları yürütmek ve bu Yardım Teşkilâtının diğer Türk daireleriyle temaslarında kanal vazifesini görmekle görevliydi.

Milletlerarası iktisadi İşbirliği Teşkilâtı, 4 Haziran 1952 günü kabul edilen bir kanunun yürür lüğe girmesine kadar bir Devlet Bakanlığına bağlı idiyse de, Teşkilât Genel Sekreterinin aynı zamanda Dışişleri Bakanlığı Genel iSekreter iktisadi işler Yardımcısı olması sebebiyle, gerek bu teşkilât, gerek ona bağlı olan delegasyonun Dışişleri Bakanlığı ile irtibatı çok yakından muhafaza edilmiş oluyordu.

Ancak, Teşkilâtın başında bir Devlet Bakanının bulunuşu bâzı gecikmelere ve ihtilâflara sebe biyet verdiğinden, 4 Haziran 1952 tarihli Kanunla Teşkilât sadece Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreter iktisadi işler Yardımcısına değil; fakat, aynı zamanda, Dışişleri Bakanına bağlandı.

Böylelikle, 31 Mayıs 1949 dan önceki durum tam olarak avdet etmiş oluyordu.

Bilhassa 1954 ten itibaren, Milletlerarası iktisadi işbirliği Teşkilâtının Dışişleri Bakanlığına bağlanmasının bâzı mahzurları görülmeye başlandı. Gerçekten, Milletlerarası iktisadi işbirliği Teşkilâtı, sadece dış temas ve müzakereleri belli bir alanda yürütmekle kalmıyor; aynı zamanda, bu dış temas ve müzakerelerin ve Amerikan iktisadi yardımı konusunda akdedilen andlaşmaların bir kısım iç tatbikatını da bizzat yapıyordu. Bu durum, bâzı siyasi sebeplerin de yardımiyle, iktisadi münasebetlerin iç veçheleriyle yakından ilgili ve Devletin iktisat politikasının hazırlan masında temel payı olması gereken Maliye Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığının ve hattâ zaman zaman diğer bâzı bakanlıkların yetki ve görev alanlarına yersiz müdahalelerin yapılması sonu cunu doğurdu. Aslında yanlış olan husus, Milletlerarası iktisadi işbirliği Teşkilâtı kurulur ken, bu Teşkilâta belli bir alanda dış temas ve müzakereleri yürütmek görevinin yanında bâzı dahilî muameleleri yapmak yetkisinin de verilmiş olmasıydı. Hakikatte yapılması gereken şey, dış temas ve müzakere yetkilerini Dışişleri Bakanlığında bırakırken, bir koordinatör teşkilât tarzında, bir Devlet Bakanlığına ve tercihan Maliye Bakanlığına bağlı olarak bu daireyi kur maktan ve böylelikle dahilî muamelelerin bir kısmını yapma yetkisinin de Dışişleri Bakanlığına intikalini önlemekten ibaretti.

Bu yersiz müdahalelerin bir reaksiyonu olarak çıkarılan 6 Temmuz 1960 tarihli ve 13 sayılı Kanun ise, bir ifratın bir tefrite çevrilmesini ifade ediyordu. Bu kanuna göre, Dışişleri Bakanlığı.

iktisadi alanda bütün temas, müzakere ve andlaşma akdi yetkilerinden mahrum bırakılıyor ve bu yetkiler - Milletlerarası iktisadi işbirliği Teşkilâtının kendisine bağlandığı - Maliye Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı arasında paylaşılıyordu. Mezkûr 13 sayılı Kanun, daha da ileriye giderek, büyükelçilik ve elçilikler nezdinde o zamana kadar mevcut ticaret müşavir ve ataşeleriyle malî müşavirleri iktisaidi misyonlar halinde teşkilâtlandırıyor ve bu misyonları, kanunun sarih ve özel bir hükmiyle, diplomatik misyon şeflerine bağlı olmaktan çıkarıyor ve Maliye Bakanlığınca tâyin olunan bir memurun emrine veriyordu.

Bu kanun, pek çok bakımlardan sakat. esaslar getirmiştir.

Evvelâ, bu kanun sonucunda, milletlerarası hukuk ile iç hukuk arasında muhafazası zaruri mwazilik ortadan kalkmıştır. Milletlerarası hukuk gereğince Dışişleri Bakanı ve Dışişleri Ba kanlığı ile iktisadi konular dâhil her konuda temas etmeye kendilerini milletlerarası hukuk ge reğince yetkili sayan Ankara'daki diplomatik misyonlar, Dışişleri Bakanlığını bâzı iktisadi ko nularda kendileriyle temas edemez veya temas etmesine imkân bırakmıyacak bir bilgisizlik içinde bulmuşlardır. Bunun gibi, yabancı memleketlerdeki Türk sefaretleriyle milletlerarası hu kuk gereğince her konuyu konuşabilecek olan yabancı Dışişleri bakanlıkları, sefaretlerimizi bu konularda tamamiyle bilgisiz bulmuşlardır.

Saniyen, bu durum, pek büyük idari mahzurlar yaratmıştır.

Bir kere, söz konusu iktisadi misyonların, milletlerarası hukuk bakımından diplomatik misyon lardan ayrı sayılmasını, yabancı memleketler kabul etmediklerinden, bu iktisadi misyonlar o memleketlere karşı sefaret bünyesi içindeymiş gibi gösterilmişler; ancak, çok kere, iktisadi misyon şefleri ile diplomatik misyon şefleri arasında nezdinde bulunulan Devlet ile olan ve bir kül teşkil eden münasebetlerimizin yürütülmesinde türlü ihtilâflara raslanmıştır. Bâzı hallerde, Ma liye Bakanlığınca tâyin eıdilen memurlar, beynelmilel muahedeler gereğince bağlı olmaları ge reken Türk diplomatik misyonuna bağlı olmadıklarından (meselâ, Cenevre'de GATT nezdindeki Maliye Bakanlığı memurları gibi); bunların, diplomatik imtiyaz ve muafiyetlerden istifade etti rilmeleri mümkün olamamıştır.

Ancak, en büyük mahzur, dış iktisadi münasebetlerimizin yürütülmesinde doğan koordinasyon yokluğu olmuştur. Çok kere, iktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilâtı nezdinde Maliye Bakanlığınca idare edilen delegasyonumuzun oradaki diğer Devletler delegasyonlariyle veya teşkilâtın genel sekreterliği ile yaptığı temaslardan, bu temasların konulariyle ilgili devletler ve milletlerarası kuruluş nezdinde akredite diplomatik misyonlarımızın haberi dahi olmamış ve böylelikle, esa sen Dışişleri Bakanlığı kadar dış misyona sahibolamıyacak olan Maliye Bakanlığı her yere ikti sadi misyon yetiştiremediğinden, Dışişleri Bakanlığının dış teşkilâtının iktisada menfaatlerimizin korunmasında tam kapasitesiyle çalıştırılması mümkün olamamıştır. Halbuki, diplomatik münase betlerin idaresinde başarı, muhtelif kançılaryaların, içerde ve dışarda, kendilerini ilgilendirebile cek en ufak teferruat konularından dahd zamanında haberdar olmalarını gerektirir.

Bundan da önemli olarak, sefaretlerimizin akredite olduğu devletler nezdinde, büyükelçi ve elçilerimizin yapabilecekleri ve ancak onlara tanınan bâzı yüksek seviyedeki temas imkânların dan mahrum olan müşavir ve ataşeler eliyle, görüşlerimiz, gereken tesirlilikle savunulamamıştır.

Kaldı ki söz konusu 13 sayılı Kanun bütün icaplariyle tatbik de edilememiştir. Bunun neticesi olarak, dış iktisadi münasebetlerimizin idaresinde tam bir dağınıklık hâkim olmuştur. Gerçekten, ticari alandaki temas ve müzakere yetkisi Ticaret Bakanlığı, kredi ve yardımlarla ilgili temas ve müzakere yetkisi Maliye Bakanlığına aidolduğu halde, Türkiye'ye yardım konsorsiyumunun kurulmasının yüksek siyasi önemi ve bu konudaki temasların çok yüksek seviyede ve zaman zaman Ku zey Anlantik Konseyinde yapılması zarureti karşısında bu konsorsiyumun kurulması hakkındaki temas ve müzakereler Dışişleri Bakanlığınca yürütülmüştür. Bunun gibi, Türkiye'nin Avrupa İktisadi 'Topluluğu ile bir ortaklık Andlaşması akdetmesi sonucunu doğuran bütün müzakereler, mezkûr 13 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden önce ve sonra Dışişleri Bakanlığı eliyle yürütül müştür. NATO ve ÖENTO içindeki bilcümle iktisadi konular da Dışişleri Bakanlığı kanaliyle ida re edilmeye devam olunmuştur. Bunun gibi Birleşmiş Milletler Teşkilâtı ve bu teşkilâtın ihtisas kuruluşlariyle - GATT hariç - bütün iktisadi temas ve müzakereler yine Dışişleri Bakanlığı kanaliyle yürütülmüş ve Avrupa Konseyi içindeki iktisadi münasebetlerimiz için de aynı husus varit olmuştur. Dünya ticaret konferansiyle ilgili işler de Dışişleri Bakanlığınca yürütülmüştür, iktisa di ve teknik yardımla ilgili temas ve müzakerelerden sadece İktisadi işbirliği ve Gelişme Teşki lâtı, dünya para fonu, Dünya Kalkınma Bankası ve Amerikan yardımiyle ilgili olanlar Maliye Bakanlığınca yürütüldüğü halde, diğer milletlerarası kurumlar ve yabancı devletlerle ilgili yar dımların Dışişleri Bakanlığı kanaliyle idare edilmesine devam edilmiştir. Nihayet, 1963 te yürür lüğe giren bir kanunla Avrupa İktisadi Topluluğu nezdinde kurulan daimî temsilcilik de Dışişleri Bakanlığına bağlı olarak teşkil edilmiştir. Bundan başka, bâzı önemli ticari müzakereler de Dış işleri Bakanlığının nezareti altında yürütülmüştür.

Bu dağınıklığı önlemek amaciyle, 1962 yılı başında bir Bakanlıklararası Dış İktisadi.Münase betler Komitesi, bir Bakanlar Kurulu Kararnamesiyle kurulmuş ve bu komitede bir Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısının riyasetinde veya onun yokluğunda Başbakanlık Devlet Plânlama Teş kilâtı müsteşarının riyasetinde Dışişleri, Maliye ve Ticaret bakanlıkları temsilcileriyle Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası temsilcisinin bir araya gelmeleri ve dış iktisadi münasebetlerle il gili konuların bu komitede bir dereceye kadar koordone edilmesi imkân dâhiline girmiştir. Bu komitenin daimî sekreterinin, kararnamenin mahsus bir hüküm icabı, komitenin üyesi sıfatını da taşıyan bir Dışişleri Bakanlığı memuru olması, Dışişleri Bakanlığının bu alandaki fiilî yetkileri nin, kısmen dahi olsa, iadesi neticesini doğurmuştur.. Aynı zamanda, tatbikattaki, aksaklıklar ne ticesinde, dış memleketlerde açılan iktisadi misyonlar, hukukan yine de diplomatik temcilciden müstakil görünmekle beraber, - söz konusu 13 sayılı Kanuna aykırı olarak Maliye Bakanlığınca yapılan bir yönetmelikle - diplomatik misyon şefiyle daha sıkı bir işbirliğine sevk edilmişlerdir.

Nihayet, dış krediler ve yardımlar için yüksek seviyede temas yapılmasına ihtiyaç hâsıl olan hal lerde, Dışişleri Bakanlığının ve hariçteki büyükelçi ve elçilerimizin görevlendirilmesi de sık sık vukua gelmeye başlamıştır.

Nihayet, 31 Mayıs 1963 tarihli ve 244 sayılı Kanunla, Dışişleri Bakanlığı dışındaki bakanlıkla rın bizzat yapageldikleri andlaşmalarm, milletlerarası hukuk ve tatbikat ve Anayasa tatbikatı ba kımından Dışişleri Bakanlığının hukukî süzgecinden geçmesi sağlanmıştır.

IV - Kanun teklifinin amacı :

Bu kanun teklifinin amacı, milletlerarası hukuk ve tatbikatın ve milletlerarası münasebet lerin mahiyet ve bünyesinin icabı olarak, esasen gitgide fiilen tatbik mevkiiden kalkmakta olan söz konusu 13 sayılı Kanunun ilgasıdır. Bu suretle, Dışişleri Bakanlığına, beliibaşlı memleket lerde, ezcümle, Birleşik Amerika, İngitere, Fransa, İtalya, İsveç, Batı Almanya, Belçika, Holânda ve diğerlerinde olduğu 'gibi, genel müzakere ve etemas yetkisini iade ederken; Dışişleri Ba kanlığından gayri bakanlıkların yetkilerinin her hangi bir müdahale ihtimalinin dışında mah fuz tutulması bilhassa gösetrilmiş ve bu maksatla, iç iktisadi işlemleri yerine getirmesi itiba riyle Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilâtı yine Maliye Bakanlığında bırakılmıştır. Ayrıca, dış iktisadi münasebetlerimizin muhtelif iç veçheleriyle ilgili Bakanlıkların dış diplomatik misyon larda temsil vahdeti esasını bozmadan temsil edilmeleri imkânının yanı sıra; dâhilde mevcut Bakanlıklararası Komite kanuni bir statüye kavuşturulmak suretiyle, Bakanlıklar servisleri ara sında bu alanda son derecede zaruri olan koordinasyon sağlamış olmaktadır. Böylelikle, hem dış münasebetlerimizin bütününe belli bir bakanlığın yani Dışişleri Bakanlığının aynı açıdan bak ması kabil olacak; hem de bakanlıklararası gerekli koordinasyon hiçbir yetki tedahülüne imkân bırakılmadan sağlanmış olacaktır. Bunun neticesinde, Ankara'daki diplomatik temsiloiliklerine bağlı olarak yardım misyonları ve malî ve ticari ataşelikler ve çalışma ataşelikleri gibi ataşe likler bulunduran diplnmatik misyonların, yukarıda i«ah edildiği şekilde, teknik bakanlıklarla tek nik alandaki temasları da pek tabiî olarak devam edecektir.