Kaynak: Millet Meclisi S. Sayısı 345 · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebildiğinden her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
Bilindiği gibi Bakanlığımız bünyesinde kültür merkezleri, müzeler, 'kütüphaneler, konservatiivarlar, or kestralar, galeriler ve diğer kültür kuruluşları ile Devlet Tiyatrosu ve Devlet Opera ve Balesi gibi birimleri bulundurmakta ve bunlar kanalı ile halkımıza kültür hizmetlerini sunmaktadır.
Bu hizmetlerin gereği olarak, geniş bir kültür hizmeti sunumu ve yayın faaliyeti, araştırma, inceleme, derleme, arşivleme ve film çalışmaları yapılmaktadır.
Böylece, ulusal kültürümüzün aranması, bulunması, korunması, zenginleştirilmesi, tanıtılması, benimse tilmesi alanlarında bilimsel ve çağdaş tekniklerden de yararlanılarak, yeni ve özgün eserlerin yaratılması için büyük çaba harcanmaktadır.
Bu hizmetlerin bir bütün halinde etkili, verimli ve yaygın olarak yerine getirilebilmesi için, mali yönden karşılaşılan güçlükleri aşarak hızla uygulamaya konulması zorunlu bulunmaktadır. Bunun sonucu olarak kültür hizmetlerinin üretimi, dağıtımı ve pazarlamasının hızla yapılabilmesi için çeşitli kişi, kurum ve kuru luşların, bu hizmetlere katılmalarının kolaylıkla sağlanması yolu ile, yaygın, etkili ve başarılı bir kültür ha reketinin oluşturulması mümkün olabilecektir.
Gerçekten, kültür hizmetlerinin yürütülmesi çoğu kez aynı anda ticari yön taşıyan bir işlem olmaktadır.
Bugün, Bakanlığımız kuruluşlarının birçoğu, hizmetlerini daha verimli bir şekilde yürütebilmek ve kar şılaştıkları mali güçlükleri ortadan kaldırabilmek, külür hizmeti pazarlamasının ticari yönüne uyum göste rebilmek için, yalnız kendi kuruluşlarını ve çoğunlukla kendi personelini içine alan dernekler kurma yoluna gitmişlerdir. Örneğin; İstanbul' Kültür Sarayı Derneği, Ankara Milli Kütüphane Yardım Derneği, Ankara Turizmi, Eski Eserleri ve Müzeleri Sevenler Derneği, Türkiye Filarmoni Derneği gibi.
Ancak, 1630 sayılı Yasa hükümlerine bağlı dernekler yolu ile kültürel faaliyetlerimizin desteklenmesi ve mali darboğazların aşılması durumu birçok bakımdan sakıncalar doğurmaktadır.
Dernek çalışmaları gerçekte Bakanlığımız kararlarıyla yürütülme durumunda olmadığından ve kültürel kamu hizmetlerinin kısmen de olsa dernekler kanalı ile yürütülmesi kamu yönetimi açısından sakıncalar doğurduğundan dernek yardımına gereksinim duyulması şeklindeki bir uygulama, hizmetlerin yerine getirilmesi sırasında anlaşmazlıklara, sürtüşmelere yol açmakta ve dolayısı ile, hizmette bütünlük, verimlilik ve yönetimde genellik ilkesi sağlanamamaktadır.
Yukarda belirtildiği gibi, Bakanlığımıza (bağlı kurmuşların büyük çoğunluğu, yaptıkları hizmetin gereği mali yönden daha esnek bir yapıya gereksinim duyduklarından bir dönersermaye kuruluşuna büyük gerek vardık Bugünkü uygulamanın yolaçtığı sorunların bir kısmı aşağıda özetlenmiştir.
il. Atatürk Kültür Merkezi, büyük özverilerle ve harcamalarla meydana getirilmiş önemli bir kültür kuruluşumuzdur. Burası için personel ve işletme masrafları karşılığı cari bütçeden 40 milyon liraya ya kın bir ödenök ayrılmış bulunmaktadır. İçinde temel amacı olan kültür ve sanat olaylarına ek olarak, ulusal ve uluslararası toplantı, konferans, kongre, konser se"gi v.b. çalışmalara yer verilecektir. Birçok kişi, ku rum ve kuruluşu ilgilendiren, bugünkü değeri 1 milyar lirayı bulan ve tam bir kültür pazarlaması işletmesi niteliğinde olan Atatürk Kültür Merkezinin güvenli bir şekilde hizmete alınması, işletilmesi bugünkü mali düzen içinde mümkün değildir.
Kültürel faaliyetlerin Atatürk Kültür Merkezinde yapılabilmesi için, tbu tesisten yararlanacak kuruluş lardan alınacak işletme gelirlerinin, bir elde toplanması, bunların tesisin giderleri ve gelişmesi doğrultusunda (kullanılmasının sağlanması, dönersermayeli bir kuruluş olmasını gerektirmektedir.
2. Bakanlığımıza bağlı müzelerimiz de, bilindiği gibi, yerli ve yabancı turistlerin en çok ziyaret ettiği kültür kuruluşlarımız arasında bulunmaktadır.
1976 yılında toplam 5 milyondan fazla kişi müzelerimizi gezmiş ve 25 milyon lira gelir elde edilmiştir.
Bu gelir, Hazineye gelir kaydedilmekte, müzeleri gezenlere sağlanacak hizmetler ve müzelerin bakım, te mizlik ve geliştirilmesi için kullanılamamaktadır. Genel bütçe içinden bu amaçla yapılabilecek harcamalar ise, genel bütçenin uymak durumunda olduğu kurallar içinde gerçekleştirilememektedir.
Ayrıca; müzecilikle ilgili olarak kurulan dernekler kanalı 'ile, müzelerimizde çeşitli 'hatıra eşya, kartpostal satışı v.'b. tanıtıcı çalışmalar yapılmaktadır. Bunlardan elde edilen gelirleri ise dernekler almaktadır. Yuka rıda açıklandığı gibi, derneklerin müzelerimize ve diğer kuruluşlarımıza 'katkıları hem sınırlı olmakta hem de büyük idari ve mali sorunlar yaratmaktadır. Dolayısıyla, bu yollarla elde edilen gelirlerin kontrollü bir şe kilde ve düzen içinde Bakanlığımızca sağlanarak müzecilik hizmetlerine ayrılması mümkün olamamaktadır.
Bu bakımdan müzelerimizden giriş ücreti 'gelirleri ve her çeşit tanıtıcı eşyanın satışından elde edilecek her türlü gelirin, aynı amaç için tek elde toplanmasınla ve kullanılmasında 'büyük yararlar görülmekte ve bu nu sağlamak için dönersermaye oluşturulması gerekli bulunmaktadır.
3. Kütüphanelerimizdeki çalışmalar da aynı özelli'deri göstermektedir. Bibloğraifya, kütüphane katalog larının ve kütüphanecilikle ilgili yayınların yapılmasında ve ciltleme, film, mikrofilm, slayt, kitap v. b. alım - satımlarımda bugün için büyük güçlükler vardır. Toplanan gelirlerin saptanan amaçlar doğrultusunda kulla nılamaması, hizmetlerin geliştirilmeslini büyük ölçüde aksattığından bu durumun da ancak dönersermaye ile düzeltilmesi mümkün görülmektedir.
Örneğin; kütüphanelerde bulunan herhangi bir kitabın birkaç sayfasının fotokopisini ücreti karşılığı al mak isteyen bir okuyucuya, dönersermayeli bir kuruluş olmaması nedeniyle, kütüphaneciliğin gereği olan bu hizmet yapılamamaktadır.
4. Bakanlığımız, Beş Yıllık Kalkınma Planlarında öngörüldüğü gibi, kaliteli, ucuz ve yararlı yayınları, geniş halik kitlelerine ulaştırmak görevi ile de yükümlü bulunmaktadır. Bu görevi en iyi bir biçimde yerine getirebilmek için, yayın alanında yoğun bir çalışmaya girilmiştir, Böylece, bir yandan çeşitli kentlerde halk kitapları, çocuk kitapları yayınlanırken, öte yandan da çeşitli kültür ve sanat dergileri, takvimler, amblemler v. b. tanıtıcı yayınlar gerçekleştirilmektedir. Bu etkinlikle rin düzeyli, ucuz ve yaygın olması üzerinde özellikle durulmaktadır.
Ancak, yayın hizmetlerinin, yukarıda belirtilen meliklere uygun olarak üretilebilmesi için, her şeyden önce, yayınlanan eserlerin depolanması ve ulaştırması sorunlarının çözümlenmesi, özellikle pazarlama ile ilgili konuların gerçekleştirilebilmesi genel bütçenin kuralları içinde mümkün olamamaktadır.
Milli Eğitim Bakanlığı ile yapılmaya çalışılan işbirliğinin, mali ve yönetsel güçlükler nedeniyle olum lu sonuçlar vermediği saptanmıştır. Basılan kitapların gelirleri Milli Eğitim Bakanlığı Dönersermayesine bı- Millet Meclisi {S. Sayısı : 345) ra'kılmakta, bunun sonucu olarak Bakanlığımız kendi hizmetini geliştirme olanağından yoksun kalmaktadır, Ayrıca 'bu durum kültür eserlerimizi tüm yurttaşlarımıza kadar hızla ulaştırılmasını engellemektedir.
iBu durumda, hizmetlerin istenilen biçimde yürümssi, Dönersermaye kurulması ile sağlanabilecelötir.
5. Bakanlığımızın en önemli çalışma alanlarından birisi de, folklor ve elsanatlarıdır. »Bugün, her tür folk lor ve elsanatiarının, eserlerimizin özgün değerleri korunaralk aranması, 'bulunması ve daha verimli hale ge tirilmesi, plaklara, bantlara, mikrofilmlere geçirilmesi, bunların arşivlenerek ilgililerin yararına sunulması bü yük önem taşımaktadır.
Ancak, bu hizmetler çok titiz ve bilimsel çalışma1 arı ve çabukluğu gerektirmektedir ki, çoğu kez, tam kaynağa inerek bir ezginin, bir oyunun, bir edebiyat ürününün derlenmesi, ya da bir kilimin, halının v. b.
eserlerin kolaylıkla satın alınması zorunlu olmaktadır. Bu durumlarda, kişi, ya da kuruluşlara hemen ödeme yapmak gerekmektedir. Uygulamada 2490 ve 1050 sıyıh yasalarla böyle ivedi bir uygulamaya gitmenin mümkün olmadığı bir gerçektir.
Köklü bir kültür mirasına sahip ülkemizdeki 'değerleri arşivleme çalışmaları bugünden ve hızla başla maz, yürütülmez ve 'sonuçlandırmazsa, yakın gelecek e ulusal kültürümüzün zenginlikleri bir bir yitirilecek, bunun sonucunda ulus olarak yerine getirilmesi olanaksız büyük maddi ve manevi kayıplara uğranacaktır* 6. Bakanlığımız görevleri arasında 'bulunan diğer kültür çalışmalarının yaşatılması ve tanıtılması etkin liklerinde de, esnek mali dayanakların 'bulunmasında büyük yararlar olacaktır.
Çeşitli folklor gösterileri ve festivallerden elde edi'ecek gelirlerin belirli kaynakta 'toplanması ve bunla rın her tür hizmetlerde ikullanı'lması ancak Dönersermaye ile gerçekleştirilebileecektir.
7. 1977 İcra Planında da öngörüldüğü üzere; Bakanlığımızın TRT ile sıkı bir işbirliği içinde bulunması gerekmektedir.
Bakanlık olarak, çeşitli kurum ve kuruluşlarla işb'rliği yapmak, yurt ve dünya ölçüsünde bilim, kültür ve sanat alanında ün yapmış kişilerimizi ve yurdumuzun zenginliklerini, güzelliklerini konu alan filmlerin, diziler halinde hazırlanması, bunların yurt içinde ve yurt dışında tanıtılması çalışmalarına da ağırlık vermir; bulunuyoruz.
'Böylesine geniş ve yoğun bir çalışma, çoğu kez, yurt içinde ve. yurt dışında bağlantılar yapmayı zorunlu kılmaktadır Oluşturulacak eserlerin satılması ve gelirlerinin belirli bir kaynakta toplanarak, tekrar bu hizmetlerin ge liştirilmesi için kullanılması, ulusal kültürümüzün zenginleştirilmesi, yaygınlaştırılması, tanıtılması ve be nimsetilmesi bakımından ayrı bir önem taşımaktadır.
8. Bakanlığımızın kültür hizmetleri yürütülürken, hizmetin gereği olarak telif haklarının satın alınıması, gerektiğinde bu hakların üçüncü kişilere satılması zorunlu olmaktadır. Bugünkü mai yapı içinde gerçekleş tirilemeyen bu işlerin dönersermaye ile kolaylıkla sağlanabileceği açıktır.
Yukarıda kısaca açıklamaya çalıştığımız durumdan anlaşılacağı üzere, kültür Mzmetlerimiizin iyi bir yön de yürütülmesi ivedilik gerektirdiği gibi, bütçeye daha çok yük olmadan elde edilecek paranın etkili, ve rimli ve yaygın olarak hlizmetlerimıize harcanması yolu ile beklenen sonuçların alınması, Bakanlığımıza bağlı bir «Dönersermaye» örgütünün kurulması ile olanaklı görüldüğü için ekli yasa tasarısı hazırlanmış bulun- , maktadır.
