1312 Sayılı Türkiye Elektrik Kurumu Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi, İki Maddesinin Yürürlükten Kaldırılması, Bazı Madde, Bent ve Fıkra Eklenmesi Hakkında Kanun

Elektrik enerjisi başlangıçta sadece küçük bk sahanın eiektriklendirilmesi amacıyla üretilirken, daha son ra çoik çeşitli hizmetlerde kuıianılima imkânları ortaya çakmış, hem üretilen enerjinin miktarı artmış ve hem de daha uzak mesafelere taşınmasına başlanmıştır. Bu suretle elektrik hizmetleri mahallî hizmet niteDiğkıden çıkarak 'bütün yurt düzeyinde tek elden yürütülecek bir hizmet durumuna dönüşmüşltür. (Telekomünikasyon hizmetlerinde olduğu gibi). Esasen yurdun bir ucunda üretilip diğer ucunda tükdtilebilen elektriğin mahallî bir hizmet olduğunu kalbui etmek mümkün değildir.

Türkiye'de elektrik enerjisi ile ilgili faaliyetler, biraz gecikmeyle de olsa, gelişmiş ülkelere paralel bir seyir talkip etmiştir.

Başlangıçta elektrik üretim ve satış hizmetleri yabancı şirketler tarafından yürütülürken, bu hizmetler kamu laştırılmak suretiyle Belediyelere devredilmiş, daha sonra 2805 sayılı Btibank Kanunu 4/d maddesinin 1970 tarihinde yürürlüğe giren 13HI2 sayılı TEK Kanununun 37/11 maddesi ile ortadan kalkmasına kadar elektrik enerjisi hizmeti Etibankta tesis edilen bir ünite tarafından yürütülmüştür.

İnsanilik yararına her türlü sosyal ve ekonomik gelişme çağdaş ilmin ve uygarlığın vazgeçilmez amacı olarak düşünüldüğünden, tekamülün bu dinamizm içinde gerçekleşmesi mümkün olabileceğinden 20 nci asırda elektrik enerjisi büyük bir önem kazanmış gerek tarım ve gerekse sanayi yönünden uygarlığın vazgeçilmez unsuru haline gelmiştir.

Tabiî kaynaklar bakımından zengin olan yurdumuzda kalkınmanın öncelikle elektrik enerjisinin disiplin altına alınmasıyla başlayacağına inanan Hükümetlerimiz ilik kez 23.1.1959 tarihinde «Türkiye Elektrik Kurumu Kanunu Tasarısı» ile konuyu Büyük Millet Meclisline getirmiş, vaki müzakere ve tartışmalar semeresiz kal mış, ikinci kez 25.12.1969 tarihinde, 10 yıl sonra, tekrar müzakere ve tartışması yapılan «Türkiye Elektrik Ku rumu Kanunu» 15.1GJ970 tarih ve 13112 sayı ile yürürlüğe konmuştur.

Şu anda, yurdumuzun uygun yörelerinde kurulu elektrik .santralılarından üretilen enerji yüzlerce kilometre uzaklıklardan ihtiyaç olan yerlere taşınmakta ve burada daha düşük gerilimlere indirilmek suretiyle dağıtıl maktadır. Bunun için bütün yurt düzeyinde, üretim noktasından itibaren son aboneye kadar fizikî olarak birbi rine bağlı olarak büyük bir şebeke vücuda getirilmiş bulunmaktadır, Ülke ihtiyaçlarını karşılayan bu üretim kaynakları enterkonnekte sistemdeki enerji ıtdvzi merkezleri tara fından programlanmak ve denetlenmek suretiyle çalıştırılmaktadır. Böylece imkânları en iyi şekilde değer lendirilmesi mümkün olabilmektedir. Bir bölgede bulunan bir elektrik santralının arızalanması halinde, o böl genin ihtiyaçları başka yörelerde bulunan tesislerin daha fazla çalıştırılmasıyla karşılanabilmektedir. Halen ülkemizde bulunan üretim ve iletim tesislerinin tamamı (otaprodüktiöjr üretim tesisleri hariç) bu esasa göre ça lıştırılmaktadır. Burada esas amacın, mevcut imkânlarla optümall hizmetin sağlanması olduğu açıktır.

Tüıkiye^de hizmete sunulan elektrik enerjisinin yaklaşık yüzde 3'ü köylerde, geri kalan bölümü ise diğer tüketiciler tarafından kuşanılmaktadır.

Yurt saltjhında hizmete sunulan elektrik enerjisıi üretiminin tekel olarak sadece TEK tarafından yapılmadığı;

TEK'in iştirak ve kontrolü altında cüzî de olsa bazı imtiyazlı şirketlerce (Çukurova, Kepez A.Ş. gibi) de yapıldığı bilinmektedir.

Edinilen tecrübeler göstermiştir İki Yurdun gün be gün artan elektrik lihtiyacına cevap verilmesi büyük ya tırım ve zamana muhtaç bulunmaktadır.

'Nitekim; son yıllarda ortaya çıkan gelişmeler ve bunlara bağlı olarak söz konusu faaliyet alanlarında beli ren yetersizlikler, ülkenin elektrik enerjisi ihtiyacmm karşılanması konusunda yeni tedbirlerin alınmasını v* en azından istisna sınırlarını genişletilmesini zorunlu kılmıştır.

Devlet ıbu konudaki büyük yaltırıimJarı Men yüklenmiş ve proıgraimlamış/tır. (Afşin-Elllblistan Santralli, Karakaya barajı, Ketoan vib.) Bunun yanımda, dağınıklık arz öden ve toparlandığı talkdirde büyük ıbir güç kaynağı teşkil edeceğinden şüpde edilmeyen '(küçük akarsular, küçük kömür yatakları vJb.) kaynaklardan yararlanılması konusunda faaliyet gösterebleciek özel sektörün güç birliği yapması faydalı görülmektedir.

•Halen Türküye çapında 24 milyar ıkilovatsaat civarında olan toplam tüketimin yaklaşık yarısı belediyeler tarafınklan dağıtılmaktadır. Belediyelerce dağntılmalkta olan 12 milyar kiliovaitsaatlli'k enerjinin takriben % 25'i yani 3 milyar kiavatsaati zayiat olarak kaybolmaktadır. iyi bir işletmecilıMe ve kondansatörler kullanarak ibu zayiat 1,5 milyar kilovatsaate düşürülebilir. Böylece geriye kalan diğer 1,5 milyar külovatsaat kazanılmış olur.

Kazanılacak bu miktar ise, Sarıyer Barajının yıllık elektrik üretiminin 3 katına eşittir. Parasal değer olarak millî ekonomiye sağlayacağı yararı fcilovatsaat basma 100 TL. dan yılda lSOjmlilyar ılira tutmaktadır.

(Köy dışı müşterilerin tükettiği enerj'imin yaklaşık yarısı TBK ve diğer yarısı da belediyeler tarafından tüke ticiye doğrudan satılmaktadır. Ancak, l!3tt!2 sayılı Türkiye Elektrik Kurumu Kanunu'nun 27 nci maddesinin uygulanması ile ilgili olarak Danıştay'ca verilen kararlar sonucu, belediye sınırları içinde tüm elektrik hüzrnetlerinin 'belediyelerce yapılması ve TBK'e ait müşterilerin 'belediyelere devri gibi 13'H2 sayılı Kanun'un çı karılış amacına ve gerekçesine aykırı bir durum meydana gelmiştir. Bu kararı gözönünde bulunduran bûrçok belediye Danıştay'a başvurmak suretiyle TEİK'in halen sanayi sektörüne yapmakta olduğu hizmetleri kendi üzerinle çevirmektedir. Bunun böyle devam etaesıi ve mevcut köylerin zaman içinde belediyelere dönüşmesi gerçeği düşünülecek olursa bir süre sonra TEK'in doğrudan hizmet edeceği herhangi bir nihaî tüketicinin kal mayacağı açıktır. Diğer taraftan beledüye statüsüne dönüşen köylerde, TBK'in mülkiyetinde bulunan dağıtım tesislerinin durumu da teknik ve hukuk açısından büyük 'bir «orun olmaktadır.

Köy tesislerinin projelendirme ve yapım işleri, bugüne kaldar TEK ve YSE tarafından yerine getirilmiş tir. TEK'in yaptığı tesislerin mülkiyeti TEK'e YSE'nin yaptığı tesislerin mülkiyetinin bir kısmı köylerin bağlı bulunduğu Valiliklere diğer bölümü ise birlik ya da köy tüzelkişilerine ait bulunmaktadır. Bütün köy tesis lerinde işletme görevi köy tüzelkişilerince veya köy birliklerince yüklenilmliştir. Faaliyetlerin bu şekilde yü rütülmesi görev girişimlerine, hizmetin yerine getirilmesinde dağınıklıklara ve sonuç olarak imkânlarımızın en iyi şekilde değerîendMknemesine neden olmaktadır. Bu mahsurların giderilmesi için 2032 «Köylere Götürülen Hizmötleriden Hiçbir Adla Katılım Payı Alınmaması Hakkında Kanun» çıkartılmıştır. Bu kanun yardımıyla hiz met israfı büyük ölçüde önlenmiş bulunmaktadır.

Ancak, işletme faaliyetlerinıin bîrieştirilememesiniin doğurduğu aksaklıklar devam etmektedir. Bu defa bu kanun tasarlısında köye götürülen hizmetlerin işletme görevinin de TEİK'e devredilmesi öngörüldüğünden, ta sarının kabul edilmesi halinde, bugün köylerde sürmekte olan yetersiz işletmecilik islalh edilecek, aynı hat üze rine bağlı olan köy ve diğer müşterilerden intikal eden arızaların birbirlerine ve sanayi kuruluşlarına olan za rarlı eitikileri giderilecek ve meydana gelen arızaların 'kolaylıkla tespiti ve önlemmesi mümkün olacaktır.

Köy dışımda kalan gruplar ise son aboneye kadar dağıtım hizmetleri TEK ve belediyelerce yerine getirilmekltedir. Belediyelerin elinde bulunan araç, gereç, malzeme ve personel imkânlarının farklı olması, beledüye sınırları içindeki hizmet standartlarının farildi olması sonucunu doğurmaktadır. Bu farklılık projelendirmeden başlamak Üzere, kullanılan malzeme ve işletme hizmetlerine kadar bütün aşamalarda kendiini göstermektedir.

Bu da ©leklfcnik sektöründe kullanılan ve büyük bir 'kısmı 'ithale dayalı ekipman ve malzemelerde israfa, yeteraîz olan elektrik enerjisinde de kayıplara neden olmaktadır. Her 10 yılda en az 2 katma çıkması gereken elektrik enerjisi 'ihtiyaçlarının karşılanması açısından konuya bakıldığında bu sektördeki dağınık çalışmanın mil lî ekonomiye yükleyeceği külfetin çok »büyük hadimlere ulaşacağı kolaylıkla anlaşılablir.

Bu kanun tasarısının kabul edflmesıi halimde; şehir şebekelimin ihtiyacına uygun olarak yapılacak teslisler;

—• Yol aydınlatma ve traifik ışıklandırmalarında, — Hastahane ilhtiyaıçlarıındâ, — Genel hizmetlerde, — Güvenlik tesislerinlin mtiyaçlarının, karşılanmasında ayn elektrik devreleri tesis ederek enerjimin kılt olduğu zamaıüaıda öncelikle bu kabri! devre- Viîri besleyerek umumî yaşamın aksamadan devam etmesıi sağlanacaktır.

Bu tasaırınuı millî çıkarlarımıza «ağlayacağı yararlar aşağida özet olarak açıklanmıştır.

— Tesis, genişletme, balkım, onarım, işletme hizmetlerinde ve eîe'kltrilk sektöründe kulandan her türlü ekip man ve matoemtede standartlaşmaya gidierek, bunların yapumidda, temin ve kuianııtoıasıınıda optimizasıyonu sağlamak 'suretiyle verimi artırma, — Kuruluşların hizmet sınırları içimdeki dektoiklendiııme faaliyetlerinin sadece o kuruluşun imkânlarıyla sınırlı kalmasının getireceği aksaklıkları önlemek, — Bazı durumlarda TEİK'e ait bir halttın bulunduğu güzergâhta belediye ilave 'bir kat daha çekerek müşteri lerine enerji taşımak yoluna gitmekte, hazen TEK'de mevcut .uygulamaların alçaklıkları nedeniyle aynı şe kilde mükerrer tesis yapalbülime'ktedir. Tasarınım bîr amacı da 'bu şekildeki lüzuımısuz harcamalara son 'Vermek, Elektrik hizmetlerinin getireceği gelirin sadece elektrik ısdktöründe kullanılmasını sağlamak suretiyle; bu sahada fazla yatırım yapmak, hizmetlerin hupikasyonunıu önlemek, şehrin mıulhltelif kısımlarında değişik yoğunlukta olan enerji ihtiyacına uygun kapasitede transformatör istasyonları kurmak suretiyle, ihtiyacı den geli 'bir sekide sağlamak, sokak aydinlatmalarının her şehirde farklı seviyede yapılmasıını önlemek, hizmet lerin birleştirilmesiyle TEK ve beledîye kuruluşlarında ıtaısaırrufu sağlamak ve bu suretle bu hizmetleri sağlıklı bir şekilde geliştirmek, — 'Bilindiği üzere elektrik şebekeleri tüketiciden üretim kaynağına (kadar fizikî olarak bir arada çalışan bir bütünlük arz dtmekltedıir. Bu bakımdan oir noktada meydana gelen 'bir arıza sistemin tümünü etkileyebilmek tedir. Arızaların kötü etkü's'M en alt düzeyde tutabilmek için proje, tesis ve işletme aşamalarında tedbir alınma sı gerekmektedir. Bu takdirde proje aşamasında sdektlif korumayı sağlayan düzenleri öngörmek, tesıfe esnasında uygun (malzeme ve iyi işçilik kullanıma ve işletmede ise bilgili ve düzenli bakım ve onarım yapmakla sağla nabilir. Gerek şebeke ive gerekse 'tüketici teslislerinde zaman ızaman hasar ve zarara yol açan bu arızaları en alt düzeye 'indirmek, — Yurdun her tarafında aynı (tip abonelere ayna tarife ile elektrik enerjisi temin etmek suretiyle, fiyat eşitlik ve adaletini sağlamak ve ayrıca sanayii sektöründe önemli bir girdi olan elektrik enerjisimi eşit fiyatla satma sonucu aynı iş kolunda eş değer maliyeit oluşmalarını sağlamak, — Bu kuruluşların sınırlan içinde 'bulunan her türlü müşteriye yeterli bilgi düzeyindbkli uzman personel ile hizmet götürmek, — Orita ve aHçalk gerilini şdbdkeferi konusundaki s)on teknik gelîşjmielerin takibi ve uygulamaları) için ülke içi 've dışında bilgli alışverişim" sağlamak ve bu sektörde çalışan personeli yeterli hiKgli düzeyin© getirilmesi için eğitim faaliyetlerinde bulunmak, olarak ibeirtilebür.

' Bu kanun Türkiye'nin eleklt^ikliendlirimesinde en verimi sionucun alınacağı düşüncesiyle hazırlanmıştır.

iMAODELBRlE AİT GBREKÇE ıMadde 1. — Madde, elektrik enerjisi üretimini TEK'in tekelinden çıkararak diğer tüzelkişüere üretim tesisi kurabilmek ve çalıştırabilmek hakkının sağlanması ve halen özerk kamu elektrik idareleri, (istanbul Elektrik, Tramvay, Tünel, Ankara Elektrik, Gaz, Otobüs, Adana Elektrik İdareleri) belediye köy ve köy birlik lerinin elektrik hizmetlerine ilişkin tesis ve işletmelerinıin TEIK tarafından devralınması ve işletilmesi gaye siyle hazırlanmıştır.

Bu suretle dağınık bir şekilde bulunan küçük ve orta çaptaki su ve kömür kaynaklarının tüzelkişilerce değerlendirilmesi suretiyle elektrik enerjisi üretiminin aratması sağlanmış olacâkbr.

Ayrıca maddede belirtilen idare ve kuruluşların elektrik hizmetlerine ilişkin tesis ve işletmelerinin TElCe devredilmesi suretiyle hizmetin daha düzenli bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır.