YürürlükteTemel kanun16. hâli

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası(AY)

Kanun numarası: 2709
Kabul tarihi: 18.10.1982
Resmî Gazete: 09.11.1982 / 17863 (mükerrer)
Düstur: 5. tertip, cilt 22
Son değişiklik: 21.01.2017
Madde sayısı: 173

Kaynak: Danışma Meclisi S. Sayısı 166 (1. ek) · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Bu kanunda tasarı metni belgede okunamadığı için numaraların yürürlükteki metinle örtüştüğü doğrulanamadı; yanlış maddeye bağlamamak için gerekçeler tasarıdaki sırasıyla, bağlanmadan verilmiştir.

Madde gerekçeleri

Tasarı/teklif madde 1

Devletin şekli ve Devlet şeklinin değiştirilmezliği Tasarının 1 inci maddesi Türk Devletinin bir Cumhuriyet olduğunu ilan etmektedir. 1924 ve 1961 Anayasalarında bu ilke belirtilmiştir. Devlet Başkanının veraset yoluyla değil milletçe veya milletin tem silcisi Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilerek makamına geleceği açıklanmaktadır. 1924 Anayasası konar ken saltanat henüz kaldırılmış bulunduğundan Cumhuriyet rejimini korumak için, Anayasada yapılacak bir değişiklikle saltanata dönülmesini önlemek amacına uygun olarak Cumhuriyet rejiminin değiştirilmez olduğu ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceği Anayasa hükümleri arasına konmuştu. Fransa'da da 3 üncü Cumhuriyetin başlarında aynı mealde Cumhuriyet rejimini koruyacak bir hüküm getirilmişti. 1924 Anaya sasında hiç şüphesiz 3 üncü Fransız Cumhuriyetinden esinlenerek saltanata dönüş eğilimlerine set çekilmiştir.

1961 Anayasası düzenlenirken böyle bir endişe artık kaybolmuştur. Atatürk'ün kurduğu ve gençliğe ema net ettiği Cumhuriyet rejiminden geriye dönüşün mümkün olamayacağı tartışılmaz bir gerçek olarak Türk milletince kabul edilmiştir. Buna rağmen sadece tarihî niteliğinden dolayı Cumhuriyet ilkesinin değiştirilme sinin teklif dahi edilemeyeceği 1961 Anayasasına konmuştur. Komisyonumuzda aynı sebeple hükmü tekrar lamıştır. Ancak Cumhuriyet ilkesi ve değiştirilmezliği 1924 ve 1961 Anayasalarında ayrı ayrı maddeler ha linde görüldükleri halde tasarıda tek bir madde halinde bir bütün teşkil ederek Anayasanın 1 inci madde sini oluşturmaktadırlar.

Tasarı/teklif madde 2

Cumhuriyetin temel ilkeleri Türkiye Cumhuriyetinin her şeyden önce Atatürk milliyetçiliğine bağlı; yani bütün fertlerinin ka derde, kıvançta ve tasada ortak, bölünmez bir bütün halinde, diğer bir deyişle, millî dayanışma ve adalet anlayışı içerisinde yaşayan bir toplum olduğu açıklanmıştır. Bu toplum, insan haklarına saygılı, baş langıçta belirtilen Atatürk İlkelerine dayanan siyasî rejimler içinde insan haysiyetini en iyi koruyan, gerçek leştiren ve teminat altına alan demokratik rejim benimsenmiştir. Demokratik rejimin de, laiklik ve sosyal hu kuk devleti ilkelerine dayandığı belirtilmiştir. Demokrasi, egemenliğin millete ait olduğu bir siyasî rejimdir.

Hiçbir zaman dinsizlik anlamına gelmeyen laiklik ise, her ferdin istediği inanca, mezhebe sahip olabilmesi, ibadetini yapabilmesi ve dinî inançlarından dolayı diğer vatandaşlardan farklı bir muameleye tabi kılınmaması anlamına gelir.

Sosyal hukuk devleti ise, bizzat devletin koyduğu hukuk kurallarına uyacağı ve çalışan, çalıştığı halde elde ettiği ürün ile mutlu olabilmek için, tasarladığı maddî ve manevî değerlere sahip olamayan kişilerin yar dımcısı olacağı ilkesini belirtmektedir.

Tasarı/teklif madde 3

Devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ve başkenti Bu maddede Türk Devletinin ülkesi ve milleti ile bölünmez bir bütün olduğu gerçeği tekrarlanmıştır.

Türkiye'de yaşayan insanların resmî dillerinin Türkçe olduğu ve bayrağımızın beyaz ayyıldızlı albayrak ol duğu bir kere daha belirtilmiştir. Ancak, bayrağın şeklinin kanunda tespit edileceği de, gelecekte sanat açı sından yapılması muhtemel değişikliklere imkân sağlamak amacıyla konulmuştur. Millî Marşımız ise, Büyük Türk Şairi Mehmet Akif'in yazdığı ve İstiklâl Harbimizden beri Türk milletinin millî marşı olan «İstiklâl Marşı» olduğu açıklanmıştır.

Yukarıda belirtilen manevî değerler Türk Devletinin ve Milletinin etrafında toplandığı kutsal simgelerdir.

Devletin Başkenti Ankara'dır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) __ 6 —

Tasarı/teklif madde 4

Devletin temel amaç ve görevleri Bu maddede, Devletin temel amacı ve görevi açıklanmaktadır.

Devletin nüfus unsurunu teşkil eden Türk milleti bir bütündür, parçalanamaz. Parçalanamaz bir bütün olan Türk milleti bağımsız bir Devlet oluşturmuştur. Bu Devletin ülkesi hiçbir şekilde bölünemez ve siyasî rejimler içerisinde fert hak ve hürriyetlerini en iyi gerçekleştirip, teminat altına alan demokrasiyi ve Cumhu riyeti korumak Devletin varlık sebebidir; fakat Devlet aynı zamanda milletin huzurunu sağlamak ve fertle rini mutlu kılmak görevi ile de yükümlüdür. Devlet, ferdin hayat mücadelesini kolaylaştıracaktır. Ferdin in san haysiyetine uygun bir ortam içinde yaşamasını gerçekleştirecektir. Bu sosyal devletin görevidir. Sosyal dev let bazılarının yanlış sandıkları veya kasten tahrif ettikleri gibi sosyalist devletle ilişkisi olmayan bir devlet anlayışıdır. Sosyal devlet her şeyden önce insana ve insanın düşünce hakkına saygılıdır ve bu sınırlar içerisin de ferdin hak ve hürriyetlerinin kullanılmasını sınırlayan engelleri ortadan kaldırmak, onun başlıca görevleri arasındadır.

Ferdin hayatında onun temel hak ve özgürlüklerden olduğu gibi yararlanmasını engelleyen sebepleri orta dan kaldırmak, sosyal devletin görevidir.

Tasarı/teklif madde 5

Egemenlik 5 inci maddede Devlette egemenlik kayıtsız şartsız Türk milletine ait olduğu açıklanmaktadır.

Bilindiği gibi egemenlik kayıtsız şartsız Türk milletine ait olduğu ilkesi, istiklâl Harbimizde Atatürk'ün Esas Teşkilat Hukukumuzun vazgeçilmez bir ilkesi olarak koyduğu ve demokrasi rejiminin hukukî ifadesi olan bir kavramdır. Tabiîdir ki milyonlarca insandan oluşan Türk milletinin egemenliği hep birden kullanmasına imkân yoktur. Bu, ancak temsilcileri aracılığı ile mümkün olabilir.

Millet egemenliğini, vatandaşların hangi koşullar altında kullanacağı anayasalarda açıklanır. Fakat, her ne olursa olsun, Türk milleti egemenliğinin kullanılmasını, hiçbir zaman, hiçbir surette belli bir kişiye, bir züm reye veya sınıfa bırakamaz. Bu kavram, bu ilke, Türk toplumunu bütün diktatörlüklerin her türüne, kapıla rını kapadığını göstermektedir. Türk milleti, demokratik bir düzen içerisinde yaşayacak ve Türk Devletinde egemenlik, kayıtsız şartsız Türk milletine ait olacaktır.

Bu temel ilkeleri belirtirken, çağımızda milletlerin birbirleriyle kaynaşmakta olduklarını ve menfaatleri ni korumak için topluluklar oluşturdukları gerçeğini görmemezlikten gelemeyiz. Milletler, özellikle hür milletler, kendi iradeleriyle uluslararası topluluklar meydana getirmektedirler. Bu topluluklarda müşterek ka rarlar alınması gerekmektedir. Bunun açık örnekleri Birleşmiş Milletler, Avrupa Milletler Topluluğu ve NATO gibi kuruluşlardır. Bu örgütlerin yetkili organlarının aldıkları kararlar, elbette Türk Hukukunun müsaade et tiği ölçüde Türkiye'de uygulanacaktır.

Maddenin son fıkrası bu ihtiyacı karşılamaktadır.

Tasarı/teklif madde 6

Kanun önünde eşitlik 6 ncı madde demokrasinin üç vazgeçilmez ilkesinden birini teşkil etmektedir. İnsanın insan olması dola yısıyla doğuştan bir değeri ve haysiyeti vardır. Bu onun tabiî bir hakkıdır. Bu hak dolayısıyla herhangi bir niteliğe veya ölçüye dayanılarak insanlar arasında ayırım yapılamaz. İnsanlar arasında kanunların uygulan ması açısından da hiçbir fark gözetilemez. İnsanlar arasındaki eşitliğin temellerinden birini de böylece kanun lar önünde eşitlik ilkesi sağlar.

Komisyonumuz bu hakka saygı göstermenin Devlet organları ve idarî makamlar içinde bir görev olduğu nu belirtmektedir. Devletin organları ve idarî makamları, bütün işlemlerinde insanlar arasında ayırım yapmadan Devlet faaliyetlerini yürütmek zorundadırlar.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 7

Yasama yetkisi Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir..

Bu, nüfusu milyonlara varan modem devletlerde, demokrasi rejimini benimseyen siyasî rejimlerde kaçı nılmaz bir durumdur. Millet adına kanun koyma yetkisini yasama meclisi yerine getirir. Bu yetki devredi lemez. Ancak, Anayasanın 86 ve 137 nci maddeleri hükümleri sakindir.

Tasarı/teklif madde 8

Yürütme yetkisi ve görevi 1961 Anayasası düzenlenirken, Türkiyemizde fert, hak ve özgürlükleri için tehlikelerin devamlı suretle yürütme kuvvetimden geldiği gözlemlenmiştir.

Esasen modem çağlarda 1215 Magna Cartasından beri ferdin Devlet başkanının sultasından kurtulup özgür olabilmek için yaptığı mücadelede hedef daima yürütme kuvveti olmuştur. Fert, yürütme kuvvetinin yetkilerini birer birer kopararak, onu mümkün olduğu ölçüde yetkisiz kılmak istemiştir. Bundan dolayı da bütün hukuk düzeni, Devlet başkanına ve yürütme kuvvetine karşı bir mücadele şeklinde gelişmiştir.

1961 Anayasası bu felsefeye sadık kalarak yürütmeyi Devletin yönetiminde, bütün faaliyetlerinde yasama kuvvetine bağlı., yasamaya tabi bir kuvvet olarak düzenlemiş idi. Halbuki modem hayatta yürütme kuv veti devletin beyni, hareket gücünün kaynaklandığı motorudur. Bundan dolayıdır ki, 1961 ila 1980 ara* sındaki devrede karar aHmak kudretinden yoksun hükümetler görülmüştür, tşte bu duruma son venmek için yürütme yasamaya tabi bir organ olmaktan çıkarılmış, her iki kuvvetin Devlet faaliyetlerinin düzenlenmesin de eşitlik ve denklik içinde işbirliği yapmalarını öngören parlamenter hükümet sistemi bütün gerekleriyle uygulanmaya konmuştur. Bu nedenle, yürütme, 1961 Anayasasında olduğu gibi bir görev olmaktan çıkartıl mış, yürütme gerekli yetkilere sahip ve kanunların kendisine verdiği görevleri yerine getiren bir kuvvet ola rak düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 9

Yargı yetkisi Yargı yetkisi, fert, hak ve hürriyetleri sorununun ortaya çıktığı günden beri kabul edildiği üzere, bağım sız organjlar tarafından, bağımsız mahkemelerce yerine getirilecektir,

Tasarı/teklif madde 10

Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü Bu madde ile Anayasanın üstünlüğü bir ilke halinde açıklanmakta ve Devlet faaliyetlerinin Anayasaya uygun olarak düzenlenmesi gerektiği i belirtilmektedir.

Anayasa, sadece Devlet İktidarını değil kişileri de bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Yasama, yürütme ve yargı kuvvetleri Anayasaya uymak zorundadırlar ve yargı kuvveti gerektiğinde Anayasayı diğer kanun lar gibi uygulayabilecektir.

Damşma Meclisi (S. Sayısı: 166*ya 1 inci Ek) İKİNCİ KISIM TEMEL HAKLAR W ÖDEVLER DİRİNCft IBÖLÜM! Genel Hükümler I - Genel Gerekçe f;

1< «insan baklan ve temel özgürlükler» !in düzenlendiği bu bölüm bükümlerinde, insan halkları doktri ninin günümüzdeki gelişmesi ve durumu, geçirmiş bulunduğumuz kötü deneyimlerden çıkarılan sonuçlar; insan hakları konusunda Türkiye'nin imzalayıp onaylamış bulunduğu ve Ibu sıfatla millî hukukumuza dahil sayılan uluslararası andlaşma ve sözleşmeler, özellikle 1948 Birleşmiş Milletler insan Hakları Evrensel Beyanname si ve 1950 İnsan Haklarının ve Temel Hürriyetlerini Korunmasına dair Avrupa Sözleşmesi gözönünde tutulmuşıtura % Bu kısım, Ibir mantık zincirli izlenerek; üç bölüm halinde oluşturulmuştur : Şöyleki,

a) Önce temel hak ive özgürlüklerin genel niteliği belirlenmiş; insanın insan olarak, doğuştan bazı te mel bak ve özgürlüklere sahip bulunduğu; binnetice, devletin bu hak ve özgürlükler önünde «müdahale et mez», «çökimser» bir tutum .benimsemesi gereği belirtilmiştir^ Temel bak ve özgürlüklerden herkesin yarar lanabilmesi, yani bunların herkes tarafından kullanılabilir hale gelebilmesi için devletin «müdahale etmez» tutumunun yetersizliği nedenliyle, hak ve özgürlüklerin devlet tarafından desteklenmesi yani devletin hak ve özgürlüklerin gerçdkleşmesine yardımcı olması geröği de benimsenmiştir. Hak ve özgürlüklerin topluma maledilmesi («Sosyalleştirilmesi») şeklinde ifade olunan bu husus, «Devlet, klişinin temel hak ve özgürlüklerini, fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sıosyal bütün engelleri kaldırmaya çalışır» denmek suretiyle Anayasanın «genel esaslar» hükümleri ara sında (Mad. 4/2) yer almaktadır.

b) 'ikinci olarak, temel hak ve hürriyetlerin, kişiye tanınmış sınırsız bir serfoesti olmadığı; bunların kişi içlin bazı ödev ve sorumlulukları da beraberinde getirdiği ve sınırlı bir seribesti demek olduğu İfade edilmiş ti^ Hak ve özgürlüklerin ilk sınırı, bunların kendi bünyesi ve cevherinde yer almaktadır.

Kişinin kendi serbesti alanından taşarak, başkalarının hak ve özgürlük alanına 'girmesinin mümkün ola mayacağı gibi- Halk ve özgürlüklere getirilen ikinci grup sınırlamayı ise kişiye tanınan serbestinin ve hak alanının, Devletin yahut Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu yararının, kamu düzeninin, genel sağlık ve ahlakın ko runması ve benzerî mülahazalarla «kayıtlanması»; yani, kullanım alanlarının daraltılmasıdır. Temel hak vö özgürlüklerin kayıtlanması konusunda kabul edilen bu sınırlama sebeplerinin bir grubu «genel» nitelikte, yani bütün hak ve özgürlükler için geçerlidir. Bu «genel sebeplerden birinin yahut birkaçının belli bir hak ve özgürlük konusunda (mesela seyahat yahut düşünceyi açıklama veya dernek kurma özgürlüğü v.b. gibi) uygulanabilmesi için, o özgürlüğe ait özel maddede ayrıca belirtilmelerine gerek yoktur. Sınırlama nedeni ola rak kabul edilen diğer bir grup «selbep» ise «özel» niteliktedir. Kullanılan «özel» temininden de kolayca anlaşılabileceği gibi bu sebepler her hak ve özgürlüğe ait bulunan maddelerde yer almaktadır. Eğer herhanjgji bir hak veya özgürlüğe ait bulunan maddede böyle «özel» Ibir «selbep» gösterilemdmişse, o hak ve özgür lük yalnızca «genel sınırlama sebebi» teşkil eden kavramlara dayanılarak sınırlanabilecek demektir.

Tasarı/teklif madde 11

Temel hak ve özgürlüklerin niteliği «Temel hak ve özgürlüklerin n!itel!iği»mi belirleyen bu maddenin ilk fıkrasında, bunların bir devlet «lütfü» olmadığı; kişiliğin, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez bir unsurunu oluşturduğu vurgulanmıştır. Şu halde, yukarıda da belirtildiği glibi, devlet, kişiye ayrılmış bu alana ilke olarak, hiçbir müdahalede bulunmamak, bu özel alan sınırları içine girmemekle yükümlüdür, Maddenin ikinci fıkrasında ise, temel hak ve özgürlüklerin ikinci bir niteliği belirtilmiş bunların, içinde ya şanılan topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumlulukları da beraberinde getirdiği belirtilmiştir.

Kişi sahip bulunduğu hak ve özgürlükleri kendi iradesi doğrultusunda kullanırken bu ödev ve sorumlu lukları da gözönünde bulundurmak zorundadır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166Jya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 12

Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması Hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını hüküm altına alan bu genel maddenin birinci fıkrasın da önce, bütün hak ve özgürlükler için geçerli yani «genel nitelikte» olan sınırlama nedenleri gös terilmiştir. Bunlar Türk Devletinin, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, Türkiye Cumhuriyetinin, millî güvenliğin, kamu yararı ve kamu güvenliğinin, asayişin, kamu düzeninin, genel ahlâk ve sağlığın, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacına yönelik nedenlerdir. Bu nedenlerden herhangi bi risi tek başına yahut birkaçı birarada, belli bir hak ve özgürlüğün sınırlanmasına meşru gerekçe teşkil eder. Daha önce de belirtildiği gibi «genel nitelikteki» bu sınırlama nedenleriınlin belli bir hak veya özgür lük konusunda uygulanabilmesi için, o hak veya özgürlüğe ait özel maddede ayrıca öngörülmüş olması ya ni açikca kendisinden sözedilmiş bulunması gerekmez. Eğer belli bir hak ve özgürlüğe mahsus olan mad dede (mesela Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme özgürlüğüne ilişkin 34 üncü maddede olduğu gibi, o hak ve özgürlük içlin hiçbir sınırlama nedeni gösterilmemiş ise, bu husus, sözü edilen hak ve özgürlüğün hiçbir sebeple sınırlanamayacağı anlamına gelmez; fakat bu hakkın yahut özgürlüğün yalnızca genel sınır lama nedenlerine dahil bir mülâhaza ile sınırlanabileceğini, bunun sınırlanmasında başkaca özel bir sınır lama nedeninin bulunmadığını ifade eder.

Temel hak ve özgürlükler, genel sınırlama nedenleri yanında ve bunlara ilaveten her bir hak veya öz gürlüğü mahsus özel maddede açıkça öngörüden «özel sebeplerle»de sınırlanabilecektir. Mesela «Düşünce açıklama ve yayma özgürlüğü», genel sınırlama nedenlerine eklenmek suretiyle, suçların önlenmesi, meslek sırrının korunması, yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi nedenleriyle de sınırla nabilecektir. Bu maddenin birinci fıkrasında yer alan « korunması amacıyla ve aynı zamanda Anaya sanın diğer maddelerinde gösterilen özel sebeplerle ve ancak kanunla sınırlanabilir» ibaresinin anlamı budur. Ayrıca ilave etmek gerekir ki, yukarıdaki ibarede belirtildiği gibi, «özel sınırlama sebebi» yalnız bir hak veya özgürlükle ilgili maddede değil, Anayasanın herhangi bir maddesinde de yer alabilecektir.

Maddenin birinci fıkrasında «ancak kanunla» denilmek suretiyle, hak ve özgürlük sınırlamalarının münha sıran kanun konusu olduğu; yani yasama tasarrufundan başka bir düzenleyici tasarrufla (tüzük, yönetmelik vb.) hak ve özgürlüklerin sınırlanamayacağı belirtilmiştir.:

Hak ve özgürlüklerin sınırlanmasında mümkün tek amaç olarak kanun yani yasama tasarruflarının seçildiğini gösteren bu hüküm dahi «genel» niteliktedir. Diğer bir deyimle hak ve özgürlüklere ait bütün mad delere sâri bir genel hükümdür. Bu nedenle herhangi bir hak veya özgürlüğe ait maddede, o hak ve özgür lüğün «kanunla» sınırlanabileceğini ayrıca belirtmeye ihtiyaç yoktur; ve maddelerin yazımızda bu hususa sadık kalınmıştır.

Tasarı/teklif madde 13

Temel hak ve özgürlüklerin kötüye kullanılmaması Bu maddenin birinci fıkrasıyla, hak ve özgürlüklerin kötüye kullanılması önlenmektedir. Fıkrada hak ve özgürlüklerin ne gibi kötü kasıtla kullanılamayacağı sayım yolundan gösterilmiştir. Her ne kadar, ön-' çeki maddede yeralan genel ve özel nedenlerle gerçekleştirilen sınırlamalar, hak ve özgürlüklerin kötüye , kullanılmasını önleyebilir ise de; bazı hallerde kanun hükümlerine uygun olarak kullanılan bir özgürlüğün, esasında başka bir kasıt gütmesi ve bu kastın da fıkrada belirtilen yasak amaçlara yönelik bulunması her zaman mümkündür. Mesela, Türkiye'de Türkçe'den başka bir dille yayımlanan süreli yayının bölücülük;

yahut dinî yayının mezhep ayırımı yaratmak kastını gütmesi gibi.

Maddenin 'ikinci fıkrası, yorum kuralı niteliğindedir. Kişinin sahip bulunduğu hak ve özgürlükler, bu hak ve özgürlükleri yoketmeye yönelik bir harekette bulunmaya 'imkân verir şekilde yorumlanamaz. Di ğer bir deyimle, bir hak veya özgürlüğün Anayasada yer almış bulunması buna sahip olan kişiye, temel hak ve özgürlükler1! yoketme amacıyla faaliyette bulunmaya ve bu faaliyetin de meşru sayılmasına imkân vermez. Bu yorum kuralıyla, hak ve özgürlüklerin kötüye kullanılması yasağı güçlendirilmektedir.

Tasarı/teklif madde 14

Temel hak ve özgürlüklerin kullanılmasının durdurulması Maddenin birinci fıkrası uyarınca savaş, sıkıyönetim ve olağanüstü hâllerde, bu olağanüstü durumların ortaya çıkardığı ağır tehlikeler sonucu, hak ve özgürlüklerin kullanılması tamamen durdurulabilecek veya bunların korunması amacıyla öngörülmüş bulunan güvencelere aykırı veya bu güvenceleri ortadan kal dıran tedbirler alınabilecektir. Millet hayatı ve ülke için ağır tehlike ve tedbirlerin ortaya çıktığı bu du rumlarda, maddenin getirdiği önemli kısıtlama kendiliğinden meşruluk kazanmaktadır. Bu husus, bütün hu kuk dallarında geçerli ve herkesçe bilinen «menfaat ların tartılması ve ağır gelenin tercih edilmesi» teorisi nin normal, mantıkî sonucudur. Hükmün uygulanabilmesi için savaş, sıkıyönetim yahut olağanüstü halin usulüne uygun yani kanunun öngördüğü surette ilanı gerekir.

Fıkra içinde, öngörülen ağır tedbirlerin («durdurma» yahut «güvencenin kaldırılması») sınırı da göste rilmiş; bu suretle, bunların, hak ve özgürlükler için dayanaksız bir tehdit teşkil etmeleri önlenmek isten miştir. Ezcümle, hak ve özgürlüklerin durdurulması yahut bunlar için öngörülen güvencelere aykırı tedbir ler getirilmesinde «durumun gerektirdiği ölçü içinde kahnacak», yani «istisna»da orantı korunacak; aynı zamanda, hak ve özgürlüklere getirilecek «istisnalar», uluslararası hukuktan doğan yükümlülükleri ihlal et meyecektir.

Savaş yahut sıkıyönetim ve olağanüstü hâl ilanında uyulacak hükümler; bu durumlarda sahip bulunu lan olağanüstü yetkiler; kısaca, bu durumlara ilişkin temel hükümler Anayasada, ayrıntılar ise özel kanun larda gösterilecektir.

Bu maddenin ikinci fıkrası savaş, sıkıyönetim ve olağanüstü halde dahi hiçbir sebep ve surette durdurulamayacak, ihlâl edilemeyecek hak yahut özgürlükleri sınırlı şekilde saymış bulunmaktadır. Bunlar, fıkra dan kolayca anlaşılabileceği gibi, savaş halinde ortaya çıkabilecek öldürme hali saklı kalmak üzere yaşa ma ve vücut bütünlüğünün korunması hakkı, ceza hükümlü kanunların geçmişe yürümeyeceği', suçsuzluk karinesi ve kendilerine ait maddelerde belirtildikleri anlamda ve içerikte dıin ve vicdan, düşünce ve kanaat özgürlükleridir.

Tasarı/teklif madde 15

Yabancıların durumu Bu madde, ülkede bulunan yabancıların hak ve özgürlüklerinin, gereken hallerde, vatandaştan farklı ola rak düzenlenip sınırlanabileceğini hüküm altına almaktadır. Mesela bir yabancının ülkeye giriş yahut ülkede seyahat ve yerleşme özgürlüğü, basın özgürlüğü elbet teki vatandaş'larınfcinden farklı olacaktır. Bu farklılık kendisini özellikle siyasî haklar konusunda göstermektedir. Vatandaş ve yabancı arasında gözetilen bu ayı rım milletlerarası hukuka uygun olmalıdır. Kişi - Devlet ilişkilerine milletlerarası bir unsur karıştığı zaman bu ilişkilerin düzenlemelerinde milletlerarası hukukun göz önünde tutulması gereği bilinmektedir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) İKİNCİ BÖLÜM KİŞİNİN HAKLARI VE ÖDEVLERİ

Tasarı/teklif madde 16

Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevî varlığı Kişinin sahip bulunduğu hak ve özgürlükler, bu maddeden itibaren önem dereceleri göz önün de tutularak belirlenmiştir. Bu madde ile yaşama maddî ve manevî varlığın bütünlüğü ve bunun geliştirilme si hakkı korunmaktadır. Bu iki hakkın bir bütün teşkil ettiği, birbirini tamamladığı açıktır. Kanun güvencesi altında olan yaşama hakkını korumak için devlet, gerekli tedbirleri alacaktır. Kişinin, rızası olmadan, bilim sel ve tıbbî deneylere tabi tutulması yahut organlarının alınması, yasağı, vücut bütünlüğünün korunması hak kının bir gereği ve uzantısı niteliğindedir.

Maddenin ikinci fıkrası işkence, gayrî insanî yahut insan onuruyla bağdaşmayan ceza ve muamele yasağı koymaktadır. Uzun açıklamalara gerek yokturki işkence, insanî olmayan yahut insan onuruyla bağdaşmayan ceza veya muamele, bugün ulaşmış bulunduğumuz uygarlık düzeyinde, hem insanî duyguları rencide eder niteliktedir; hem de kişinin vücut bütünlüğüne bir tecavüzdür.

Maddenin üçüncü fıkrasıyla ölüm cezası saklı tutulmakta yani bu cezanın uygulanması halinde, kişinin yaşama hakkı ihlâl edilmiş olmamaktadır.

Dördüncü fıkra, öldürme fiilinin meşruluk kazandığı halleri öngörmektedir. «Meşruluk şartları» da fıkra da yer almıştır. Kolayca anlaşılabileceği gibi, «öldürme fiilinin» meşru sayılabilmesi için, herşeyden önce, böy le bir fiile yönelmeye mecbur kalınması; fıkrada sayılan amaçların (meşru savunma, isyanı bastırma gibi) ger çekleştirilebilmesinin başka türlü mümkün olmaması gerekir. Bu hallerde, öldürme fiilinin meşru sayılabil mesi için, girişilen hareketin kanuna dayanması gerekir. Ezcümle gerçekleştirilmek istenen yakalama yahut tu tuklamanın, kanunun öngördüğü şartlara ve şekillere uygun bir yakalama veya tutuklama olması; veya isyan yahut ayaklanmanın bastırılmasında kanuna uygun şekilde hareket edilmesi gereği gibi.

Tasarı/teklif madde 17

Zorla çalışma yasağı Çalışma, iş görme kişinin serbest iradesiyle yüklendiği bir faaliyet, diğer bir deyimle serbest iradeyle üstle nilen bir yüktür. Bu yükün kişiye zorla kabul ettirilmesi, kendisinin, iradesi dışında bir faaliyette bulunmaya mec bur bırakılması hem kişi özgürlüğüyle bağdaşmayan bir husustur; hem de bu duruma sokulan kişi için bir ezi yet teşkil eder. Bu nedenledirki maddenin birinci fıkrası zorla çalıştırmayı yasaklamaktadır. Bu fıkra ile ay nı zamanda «angarya yasağı» da getirilmiştir. «Angarya», kişinin emeğinin karşılığını almadan zorla çalıştırılmasıdır.

Maddenin ikinci fıkrası «zorla çalıştırma» sayılmayacak halleri göstermektedir ve bu sayım sınırlayıcıdır.

Bilindiği gibi suçla savaşta en etkili araç suç eğilimi gösteren kişilerin ıslah edilerek, eğitilerek bir daha suç işlemeyecek hale getirilmeleridir. Islah ve eğitimde en etkili araç ise kişiye çalışma zevkinin aşılanması, tem belliğin izalesi, çalışarak dürüst şekilde geçimini sağlama imkânının verilmesidir. Bu nedenledirki cezaevlerin deki tutukluluk ve hükümlülük rejimi çalışma esasına dayandırılmıştır. Bu çalışma, gereğinde, şartla salıveri len hükümlüler için de zorunludur. Bununla beraber tutuklu yahut hükümlülerin tabi tutulacakları çalışma rejiminin makûl sınırları aşmaması, yani güdülen amaçtan öteye geçmemesi gerekir. Mesela amaçsız çalıştırma yahut aşırı güçlük gösteren bir işin yaptırılması hem yukarıda belirtilen amaçları gerçekleştirmekten uzak tır; hem de insanî olmayan bir muamele yahut ek bir cezadır. Bu mülâhazalarladırki tutuklu ve hükümlülerin, tutukluluk veya hükümlülük süresince yahut şartla salıverme halinde, bu süre içinde, makûl bir çalışma rejimi ne tabi tutulmaları «zorla çalıştırma» sayılmamıştır. Bu kişilerin ücretsiz çalıştırılmaları ise «angarya» teşkil edeceğinden, birinci fıkrayla yasaklanmıştır.

Vatandaşın vatan savunmasına katılması yükümlülüğü de, bir vatandaşlık ödevi olarak, askerî nitelikteki yahut askerlik ödevi yerine geçen hizmetlerin «zorla çalıştırma» sayılmamasını gerekli kılmıştır. Bu husus «Va tan hizmetinin» doğal bir sonucudur.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Topluluğun hayatını yahut refahını tehlikeye sokan buhran veya doğal afet hallerinde kişilerden istenen hizmet yahut normal vatandaşlık ödevi niteliğinde olup, bilhassa olağanüstü sıkıntılı durumlarda gerekli görü len iş yükümlülükleri de «zorla çalıştırma» sayılmayacaktır.

Tasarı/teklif madde 18

Kişi özgürlüğü 18 ve '19 uncu maddeler kişi özgünlüğü ve güvenliğini korum'aya yönelilk hükümleri içermekte dir. Bilindiği gi'bİ insanın foişi özgürlüğü ve güvenliğine sahip olması bunun güvence altına alınması demek, 'ki şinin vücut ve hareket serbestisine sahip olması; kimsenin kanunda gösterilen hal, usûl ve şaftlar dışında bu hareket serbestisinden mahrum edilememesi; yani yakalanıp tutukjlanamaması demektir.

il 8 inci maddenin birinci fıkrasında bu ana ilke belirtilmiş; ikinci fıkrada da 'kişi özgürlüğünün kısıtlana bileceği haller sınırlayıcı sayım yoluyla belirlenmiştir. 'Bu suretle 'kanun koruyucunun bu konudaki yetikisi sınırlanmış bulunmaktadır.

İlk hal yetk'ill mahkeme tarafından verilen hapis cezası yahut ceza yerine geçen ve kişi özgürlüğünü kısıtîaya'n bir güvenlik tödbiririin yerine getirilmesi halidir. Mesela ceza sorumluluğu 'bulunmayan bir suçlu nun hapis cezası yerine bir müessesede tedavisine mahkemece karar verimesi hallinde, bu karar gereği, (tıpkı hapis cezasında olduğu (gibi) suçlunun özgürlüğü kısıtlanmış olaca'ktır.

İkinci halde ise yeitkili mahkeme tarafından verilen bir karara yahut kanundan doğan bir yükümlülüğe uyulmaması halinde, bunların yerine getirilmesi amacıyla 'kişinin özgürlüğünün kısıtlanması, yani 'kendisimin bir zor tedbirine 'konu olması öngörülmüşjfcür.

Üçüncü halde, suç işleme eğÜlİmi gösteren küçüklerin eğitimi konusunda karar alm'ak yahut «gözetim al tında eğitim» tedbiri olarak adlandırıHan tedbirin uygulanmasını sağlamak amacıyla küçüğün özgürlüğünün kısıtlanması söz ikonusuidur. Toplumu suçtan korumak için, kişinin suç işlleme alışkanlığı içine yerleşmeden önce ele alınması gerektiği herkesçe bMnmektedir. Hukuk 'dilinde genelMMe «korunmaya muhtaç çocuklar» olarak adlandırılan bu gruba yönelik tedbirler gereğini uzun uzun izaha ihtiyaç yoktur.

Dördüncü halde iki 'ayrı durum söz konusudur. Birinci halde, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önle mek amacı güdülmüştür. Bu tür bir hastalık yayabilecek ^imsellerin serbestçe dolaşmalarının önlenmesini, mesela keridis'iriin evden çıkmasına izin verilmemes'i buna örmelk gösterilebilir. İkindi hal ise «suç öncesi tehlikeli hal» olarak adlandırılan durumda bulunan kişjiieri ve bunlar 'konusunda alınması gerekli tedbirleri içermektedir. Bilindiği gibi suçla savaşta etkili olunabilmesi için suçun işlenmesünü beklememek; suç işleme ye fevkalade müsait bir düzey üstünde bulunan kişiler hakkımda zamanında uygun tedbirler alarak zararı da ha kaynağında önlemek gerdkir. «Suç öncesi safha» denilen bu salfihada bulunan kişiler özellikle, uyuşturucu madde 'tutkunları, alkolikler, akıl hastaları yahut serserilerdir. «Serseri» terimi, «muntazam ve normal geçim kaynağından mahrum ve mes'keni bulunmayan» kimseleri ifade eder. Kolayca anlaşılacağı gibi bir akıl has tası, uyuşturucu madde tutkunu yahut alkoliğin veya yukarıda ifade edildiği anlamda bir serserinin suç iş leme ihtimali, diğer kişilerin gösterdiği riskten çok daha yüksdktir. Bunlar kendi hallerine bırakıldıkları takdir de toplum içim devamlı bir tehlike ve tehdit teşkil edecdklefdir. Kendileririin bir adım daha atarak suç alanı na girmelerine engel olmak için 'kendileri ıkonusunda «önleyici güvenlik tedbirleri» yahut, diğer bir deyimle, «toplumsal savunma tedbirleri» alınmaktadır. Bu tedbirlerin neler 'olduğu, uygulama şartları ve benzeri husus lar, bugün pekçok ülkede kabul edilmiş bulunan «Toplumsal Savunma Kanunları» tarafından düzenlenecektir.

Tasarı/teklif madde 19

, Ki$i güvenliği Bu madde 18 inci maddemin devamı niteliğindedir ve onu tamamlamaktır. Maddede önce sanık duru mundaki kişilerin hangi hallerde ve hangi santiarla özgünlüklerinin kısıtlanabileceği gösterilmiş ve 'bunlar için öngörülen güvenceler bel'irtilmüştir. Maddede yer alan ikinci ıbir grup hüküm ise genel niteliktedir; yani her ne suretle olursa olsun özgürlüğü kısıtlanan kişilerin tümü hakkında (18 inci maddede belirtilen kişiler hakkında) uygulanacaktır.

Maddenin 'birinci fıkrası 18 inci maddenin birinci fıkrasına paraleli olarak temel ilkeyi 'koymaktadır.

İkinci fıkrada sanığın tutuklanması sebepleri gösterilmiştir. Bunlar kaçma, delileri karartma ve suç iş leme itdhlikeleririin mevcudiyetidir. Fıkrada yer alan «... veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve ka nunun 'gösterdiği diğer hallerde...» ibaresiyle, bu sayımın sınırlayıcı olmadığı ifade edilmek istenmiştir. Tu tuklama sebepleri kanunlda gösterilecektir ve tutuklamaya ancak hâkim karar verebilecektir. «Tutukluluğun devamına karar verilmesi aynı şartlara bağlıdır» ibaresiyle ve hâkime hitap edilmekte; bu suretle, bir «tedbir» olan tutuklamanın, kesin mahkûmiyet hükmünden önce verilen peşin bir ceza hâline getirilmesi önlenmek istenmiştir, Üçüncü fıkrada, hâkim tarafından verilen bir karar olmaksızın özgürlüğün kısıtlanması; yani sanığın «'ge çici olarak yakalanması» hali öngörülmüştür. Geçici yakalama, ancak suçüstü halinde yahut gecikmesinde sakınca bulunan hallerde mümkündür. Hâkim kararı almadan «yakalamanın» diğer ayrıntı şartlarını kanun gösterecektir. Mesela Ceza Muhakemeleri Usul Kanunumuzun ,1217 nci maddesinde olduğu gibi.

Maddenin 'dördüncü fıkrası, her ne sebeple olursa olsun özgürlüğü kısıtlanan kişiye bu 'kısıtlama sebebi nin hemen bildirilmesini emretmektedir. Bu bilgi ilgiliye miümkünse yazılı, irrikân yoksa sözlü olarak verile cektir. Aimaç, ikisinin, iddialara 'karşı savunmasını mümkün kılmak, aynı zamanda, muhtemel maddî hataları (kimlik hatası gibi) önlemektir. Genel niteliği nedeniyle, bu fıkra hükmü, 18 'inci madde uyarınca özgürlüğü kısıtlanan kimselere de uygulanacaktır.

Beşinci fıkra yalnızca sanık olanak yakalanan veya gıyabında verilmiş bir kararla tutuklanan kişileri konu almaktadır. Amaç, sanığı en kısa zamanda bağımsız ve tarafsız hâkim güvencesine kavuşturmaktır. Bu sü re normal hallerde kırksekiz saat; topluca işlenen, yani yüksek sayılda sanığı bulunan suçlarda da onbeş gün dür. Kırksekiz saait veya onlbeş günlük süreler sınır teşkil eder; ve gerekli «polis soruşturmasına» imkân vermek amacıyla öngörülmüştür.

Özgürlüğü kısıtlanan sanığın durumundan yakınlarına bilgi verilmesi «insanî» bir işlemdir. Hâkim önüne çıkarılma süresinin olağanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş halinde başka suretite saptanabilmesi için bu haler f ıikra hükmünün dışında tutulmuştur.

Altıncı fıkra hükmünde sanık olarak özgürlüğü kısıtlanan kişilerle ilgilidir. Fıkra hükmünün amacı, sanı ğın, mahkûmiyet hükmünden önce, gereksiz olarak, özgürlüğünden tmahrurn edilmesini önlemektir. Tutuklu bulunan sanık ya makul süre içinde yargılanıp durumu kesinlik kazanacaktır; yahutita kendisi yargılama sü resinde serlbest bırakılacaktır. Hükmünün muhatabı yargılama merciidir. Bu merci gerekli faaliyetleri zama nımda yapacak; yargılama sırasında sanığın tutuklu kalması ihtiyacını ortadan kaldıracaktır. Mesela, deliller en kısa zamanda toplanacak; sanığın, «delileri karartma« tehlikesi sebebiyle tutuklu kalmasına gerek olmaya'caktır. Eğer tutuklama kaçma tehlikesi sebebine dayanıyorsa, sanığın serbest bırakılması, kendisinden bir güvence istenmesi şartına bağlanabilecektir;, Yedinci fıkra (hukuk dilimde «hâbeas corpus» güvencesi olarak adlandırılan güvenceyi getiriyor. Bu güvence, her ne surette olursa 'olsun özgürlüğü kısıtlanan kişileri '(L8 inci maddedekiier de dahil oltoak üze re) kapsamaktadır. Bu suretle, özgürlüğü kısıtlanan kiş'i, bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı iddiasında bulu nabilmek, bu iddiasını dMetebilrnek amacıyla bir .hâkime başvurma imkânımdan mahrum bırakılmayacak tır. «ha'beas conpus» güvencesinin diğer bir gereğıi de, önüne gidilen yargı merciinin, özgürlük kısıtlamasının kanuna aykırı (bulunması halinde, ilgilinin senbest bırakılmasını emretme yetkisine sahip olmasıdır. Kişinin hâkim kararıyla özgünlüğünden mahrum kalması halinde, «habeas conpus» güvencesi bir «itiraz» mercii yaratmakta; diğer hallerde ise ilk derece hâkim incelemesi getirmektedir.

Tasarı/teklif madde 20

Seyahat ve yerleşme özgürlüğü Bu maddede kişinin «seyahat» ve «yerleşme» özgürlükleri ayrı ayn düzenlenmiştir. Maddenin birinci fık rasında belirtilen «suç kovuşturma ve soruşturması» ve «suçun önlenmesi» amacıyla seyahat özgürlüğünün sınırlanabileceği hususu, bu özgürlük için öngörülen ve «genel sınırlama sebeplerine» eklenecek «özel sı nırlama sebepleridir».

Keza «yerleşme özgürlüğü» konusunda öngörülen «suçun önlenmesi», «sosyal ve ekonomik gelişmeyi veya sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek, «kamu mallarının korunması» amaçları da aynı nite liktedir.

Maddenin üçüncü fıkrası vatandaşın, vatandaşlık sıfatını korudukça sınırdışı edilemeyeceğini veya ülke dışında ise yurda girme hakkından mahrum edilemeyeceğim hükme bağlamıştır. Vatandaşın «yurtsuz» kı lınması gibi ağır bir müeyyidenin yahut tedbirin yasaklanması bir zorunluluktur.

Maddenin son fıkrasıyla vatandaşa yurt dışına çıkma özgürlüğü tanınmakta; fakat bu özgürlüğün vatan daşlık ödevleri gereği de sınırlanabileceği ifade olunmaktadır. Mesela askerlik ödevi veya vergi borcu gi bi vatandaşlık görevleri gereği vatandaşın yurt dışına çıkması, «genel sebeplere» ilaveten, sınırlanabilecektir.

Tasarı/teklif madde 21

Özel hayatın gizliliği Bu madde ile kişinin özel hayatı korunmaktadır. Kişinin özel hayatı ferdî, özel hayat ve ayrı bir kavram ve bir «bütün» teşkil eden aile hayatından oluştuğu için her ikisi birlikte ifade edilmiştir. Bu anlamda özel hayatın korunması herşeyden önce bu hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüne serilememesi demektir. Bu cümleden olarak mesela basın özgürlüğü sınırlanabilecek yani kişinin özel hayatı gazete sayfalarında hikâye edilemeyecektir. Söz konusu gizliliğin korunması, ikinci olarak, kişinin üstünün, özel kâğıtlarının ve eşyasının aranmaması ile sağlanacaktır. Bu gizliliğin kaldırılması ancak hâkim kara rıyla olacak; fakat gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, mesela suç delillerinin kaybolmasını önlemek için, bu yetki hâkimden başka bir makama, mesela kolluk kuvvetlerine yahut sevcıya tanınabilecektir. Birin ci fıkrada yer alan özel sınırlama sebebi yani gizliliğin kaldırılmasında «adlî kovuşturma» gereklerinin sak lı tutulması, esasen, bu hususu da içermektedir. Bununla beraber «adlî kovuşturma» gerekleri, kişinin üstü nün, kâğıtlarının, eşyalarının aranmasından daha geniş kapsamlı olduğu için (mesela yargılama sırasında, kişinin özel hayatının açıklanması), «adlî kovuşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır» hükmü birinci fık raya ayrıca eklenmiştir.

Özel hayatın korunmasının diğer bir yönü de resmî makamların özel hayata müdahale edememesi; yani kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip yaşayabilmesidir. Maddenin birinci fıkrasında «Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini istemek hakkına sahiptir» denmek suretiyle bu husus da sağlanmıştır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 22

Konut dokunulmazlığı Konut dokunulmazlıığının 'korunması bu madde ile hüküm altına alınmıştır. Bilindiği gibi konut doku nulmazlığı da özel hayatın korunmasına ilişkin diğer bir unsurdur. Konut, her türlü ihlalden masun tutul madıkça kişinin özel hayatı korunmuş olmayacaktır. Çünkü özel haya'tın belli başlı sahnesini konut teşkil etmektedir.

Bundan önceki maddede olduğu gibi bunda da konut dokunulmazlığının kaldırılması ancak hâkim kara rıyla olacak; istisnaen hâkimden başka bir merci de, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, bu dokunul mazlığı kaldırabilecektir. Böylece konuta gir ilebilecek, konutta arama yapılabilecek ve buradaki eşyaya el konulabilecektir.

Tasarı/teklif madde 23

Haberleşme özgürlüğü Burada söz konusu olan haberleşme, kişilerin kendi aralarında P.T.T. araçları aracılığıyla serbestçe habeıüeşebilmesidir. Bu husus idahi özel hayatın bir unsurunu teşkil etmdktedir; bu sıfatıla haberleşmenin de gizliliğinü korumak gerekir ve bu gizlilik maddenin ikinci fıkrasıyla hüküm altına alınmıştır.

Özel hayatın gizliliğinin korunması ve konut dokunulmazlığında olduğu gibi, haberleşmenin gizliliği de ancak hâkim kararıyla kaldırılabilecek; fakat kanunun açıkça yetkili kıldığı başka bir merci dahi, acele hal lerde, istisnaen, bu yolda emir verebilecektir. Bu suretle, gereğinde, kişilerin kendi aralarında haberleşmeleri engellenebilecek yahut bu haberleşmenin içeriğinden resmî makamlar bilgi sahibi olabilecektir.

Tasarı/teklif madde 24

Din ve vicdan özgürlüğü Bu maddedeki anlamında din ve vicdan özgürlüğü, dinî inanç ve kanaatleri sebebiyle kişinin suçlanıp kı nanmaması; bu inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlan amamasıdır. Keza bu özgürlük kişinin İbadete, dinî ayin ve törenlere katılmaya zorlanamamaisını da içermektedir. Bu anlamlda dinî inanç ve kanaat özgürlüğü, niteEği gereği, hiçbir sınırlamaya tabi tutulamayacaktır. Bu husus 14 üncü maddede de açıkça belirtilmiştir.

İbadetler, dinî âyin ve törenler kanunla düzenlenecektir. Bu 'düzenlemeyi yaparken, kanun kovucıı, özellikle, özgürlüklerim sınırlanmasında geçerli genel nedenleri göz önünde tutacak; böylece ibadet serbesti sine, mesela kamu düzeni yahut genel ahlak mülahazalarıyla sınırlamalar getirilebilecektir.

Maddenin dördüncü fıkrası, dinî eğitim ve öğretimde Devldt denetim ve gözetimini getirmektedir. Bu su retle dinî eğitim ve öğretimin amacına uygun surette yapılması sağlanmak istenmiştir. Bu husus laiklik il kesine aykırı düşmez; din ve devlet işlerinin ayrılmasını ifade eden laiklik ilkesinin gereği, devletin din hiz metlerine kayıtsız (kalması değil, fakat devlet işlerine dinin kanştırılmamasıdır.

Maddenin son fıkrası ile ide dinin veya dinî duyguların siyasî amaçlara alet edilmesi yasaklanmıştır.

Tasarı/teklif madde 25

Düşünce ve kanaat özgürlüğü Bu maddddeki şekliyle düşünce ve kanaat özgürlüğü kişinin düşünce ve kanaatlerinde tamamen özgür ol duğu; bunları açıklamaya zorlanamayacağı; düşünce ve kanaatleri sebebiyle suçlanıp kınanamayacağıdır.

Madde ile bu özgürlük, «'Düşünceyi açıklama» özgürlüğünden ayrılmıştır. Gerçdkten bu iki özgürlük, her ne kadar birMriıyle bağlantılı ise de; nitelikleri ve sonuçlan bakımından biribirindenj farklıdır.

Din ve vicdan özgürlüğü konusunda ileri sürülen mülâhazalar, burada da geçerlidir. Yani bu özgürlük dahi hiçbir sebeple ihlai edilmeyecektir. 14 üncü maddede de belirtildiği gibi olağanüstü haller dahi bu öz gürlüğün sonuçlarını ortadan kaldırmayı meşru kılmaz.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 26

Düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü Madde ile kişiye, düşünce ve kanaatlerini her türlü araçla açıklama ve yayma özgürlüğü tanınmaktadır.

Hüküm, statik düşünce ve kanaat özgürlüğünün, dinamik uzantısını teşkil eder. Birinci fıkrada, ayrıca kitle haberleşmesinin de i'faıde özgürlüğüne dahil bulunduğu açıkça belirtilmiştir. Gerçekten günümüz toplumunda ifade özgürlüğü ancak kitle haberleşme araçları aracılığıyla kullanılabilmekte; ancak bu yoldan etkili olabil mektedir. Bu nedenledirki serbest kütle haberleşmesinin sağlanması, bir anlamda, düşünceyi açıklama özgür lüğünün varlığı için zorunludur. Bilindiği gibi radyo, televizyon ve sinema, kitle haberleşme aracı olarak, diğer kitle haberleşme araçlarından, mesela vazıh basından, çok daha farklı bir niteliğe sahiptir. Bu araçla rın kullanım ve denetimi, sahip bulundukları etlki nedeniyle, farklı bir düzenlemeyi gerekli kılmıştır. Bu ge rekçe iledirki radyo, televizyon ve sinema yoluyla yayımlarda «serbesti sistemi» yerine, «izin sistemi» kabul edilebilecektir.

Maddenin ikinci fıkrasında, ifade özgürlüğü konusunda öngörülen özeü sınırlama sebepleri yer almıştır.

Bunlar : ısuçların önlenmesi ve suçluların cezalandırılması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının, meslek sırlarının Devlete ait gizli bilgilerin korunması, ekonomik hayatı etkileyecek haberlerin önlenmesi, yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi, gençliğin zararlı akım ve davranış lardan korunması mülahazalarıdır.

Kitle haberleşme araçlarının kaımuovu üsltündeki eskisi ve demokratik devlet yönetiminde üstlendikleri önemli görev bunlar konusunda bir düzenlemevi zorunlu kılmıştır. Kitle haberleşmesinde, görevin amacına uygun olarak yerine getirîllmesini sağlavıcı bu düzenleme «denetleme tedbirleri» adıyla anılmaktadır. Yuka rıda da belirtildiği' gibi bu tür tedbirlerin amacı ifade özgürlüğünü sınırlamak değil, fakat faaliyetin görev yararına düzenlenmesidir. Bu nedenledirki maddenin son fıkrasında, haber ve düşünceleri yayma amaçla rının kullanımını düzenleyici hükümler getirilebileceği dolaylı olarak ifade edilmiş; fakat bunların hiçbir za man düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü engelleyemeyeceği vurgulanmıştır. Bu tür düzenlemelerin düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün sınırlandırılması sayılamayacağı fıkrada hükme bilinmiştir.

Buna örnek olarak mesela Basın Kanununun vazıh yayımı düzenleyen hükümlerini gösterebiliriz. Ni tekim son fıkra hükmüne uvgun olarak 29 uncu maddenin ikinci fıkrası böyle bir düzenlemeyi sürekli ya yımlar konusunda öngörmüş bulunımaiktadır.

Tasarı/teklif madde 27

Bilim ve sanat özgürlüğü Bilim ve sanat özgürlüğünü güvence altına alan bu madde uyarınca herkes bilim ve sanatı serbestçe öğ renme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapmak hakkına sahiptir. Bu hük mün gereği olarak, bilim ve sanat özgürlüğünü kullanan kişinin, bilim ve sanatın öz niteliği olan objektifli ğe riayeti şarttır.

Bilindiği gibi yabancı kaynaklı yayınlar, bütün ülkeler mevzuatında, denetim altında tutulmakta; diğer bir deyimle yabancı kaynaklı yayınlarım çeşitli mülahazalarla ülkeye girmesi yasaklanabilmektedir. Madde nin son cümlesi, bu tür bir denetim tedbirinin bilim ve sanat özgürlüğünü ihlal sayılamayacağını ifade et mektedir.

Tasarı/teklif madde 28

Basın özgürlüğü Maddenin birinci fıkrasında basının özgür olduğu, sansür edilemeyeceği yani ön denetime tabi tutulama yacağı ifade edilmiş; basın özgürlüğünün temel unsurlarından biri olan «matbaa serbestisinde fıkraya eklen miştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) İkinci fıkra basın özgürlüğü önünde devletin «olumlu tutumunu», yani bu özgürlüğün gerçekten sağlanma sında devletin yardımcı olmasını, bu amaçla gerekli tedbirlerin alınması ihtiyacını öngörmektedir. Bu cümle den olmak üzere basma devlet yardımı yanında, basın özgürlüğünü tehdit eden «tekelleşme» yahut «yoğunlaş ma» eğilimlerini önleyici tedbirleri sayabiliriz.

Maddenin üçüncü fıkrasında, düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü koyan 26 ncı madde hükmünün, basın özgürlüğünün sınırlanması ve düzenlenmesinde de uygulanacağı belirtilmiştir. Gerçekten basın özgür lüğü, düşünceyi yayma özgürlüğünün belli bir kullanım şeklini ve hatta, yaygınlığıyla nedeniyle, uzantısını teş kil etmektedir .Bu nedenle düşünceyi açıklama özgürlüğüne ilişkin genel esasların ve özellikle bu özgürlüğün sınırlanmasında geçerli özel sebeplerin, basın özgürlüğü konusunda da uygulanması doğaldır. Unutmamak gere kir ki basın özgürlüğü kaynağını 26 ncı madde hükmünden almaktadır.

Maddenin dördüncü fıkrası basın suçlarının yahut basın yoluyla işlenen suçların «yayım ile vücut bu lacağı» genel kuralına bir istisna getirmektedir. Bilindiği gibi «yayım» (neşir), fikir ürününün umuma su nulması, yani açıklık kazanması demektir. Basın suçları yahut basın yoluyla işlenen suçlarda bu «yayım» unsuru ile suç tamam olmaktadır, işte bu dördüncü fıkra yayım araçlarıyla işlenen bir grup suçta «yayım» un surunun yokluğuna rağmen cezalandırmayı mümkün kılmakta; diğer bir deyimle bu suçların «icra hareketleri ni» yani «suça teşebbüsü» ceza müeyyidesi altına almaktadır. Hükmün sevk amacı, sözkonusu gruba dahil suçların ağırlığı nedeniyle bunlara daha «teşebbüs safhasında» engel olunması arzusudur. «Yayım» gerçekleş tikten, fikir ürünü umuma sunulduktan sonra alınacak her türlü tedbirin, «yayımla» ortaya çıkan zarar yahut tehlikeyi ortadan kaldırmaya yetmeyeceği düşünülmüştür. Fıkrada öngörülen bu suçlar Devletin iç ve dış güven liğine, ülkenin ve milletin bütünlüğüne karşı işlenen suçlar yanında, suç işlemeye, ayaklanma veya isyana teş vik eden, Devlete ait gizli bilgileri açıklayan haber veya yazılardır. Bu tehlikeli amaçlara yönelik haber ya hut yazıları, hangi sıfatla olursa olsun, yayım amacıyla başkalarına verenler, basan ve bastıranlar, dağıtımı gerçekleşmese bile, bu suçlara ait kanun hükümlerince sorumlu olacaklardır. Fıkranın son cümlesi, bu tür ya zı yahut haberi içeren yayım organının, tedbir olarak, dağıtımdan alıkonulabileceğini yani zaptolunabileceğini belirtmektedir.

Beşinci fıkra, olaylar hakkında yayım yasağı konamayacağı ilkesini koymakta ve bu kurala bir tek halde istisna getirmektedir. Bu istisna da yargılama görevinin etkiden uzak tutulması amacına yöneliktir. Gerçekten «yayım yasağı», basın özgürlüğünü, tıpkı sansür gibi, ağır şekilde tehdit eden bir «önleyici» tedbirdir. Bu nedenle, uygulama alanının gayet dar biçimde sınırlanması gerekir. Kabul edilen istisnanın meşruluğu üzerinde şüpheye yer yoktur. Yargılama görevi, ancak her türlü etkiden uzak olarak yerine getirildiği takdirde güven verecek; ancak bu şartla mahkeme kararı «doğru» yu ifade edecek ve «kesin hüküm kuvvetine» sahip ola caktır.

Tasarı/teklif madde 29

Süreli ve süresiz yayın hakkı Madde süreli ve süresiz yayınları birlikte ele alarak bunların yayım şartlarını, basın özgürlüğüne uygun olarak, göstermiştir.

Birinci fıkrada, süreli ve süresiz yayınların izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamayacağı açıkça belirtilmiştir. Özgürlük yahut hakların kullanılmasında «izin» sisteminin, özgürlük kavramıyla bağ daşmadığı açıktır. «Malî teminat» ise, yayım için daima bir «engel tehdidi» teşkil ettiği cihetle gene bir «ön leyici tedbir» olarak yasaklanmış bulunmaktadır.

Yayımın izne bağlı tutulmaması, her türlü denetim dışında bırakıldığı anlamını da ifade etmez. Yayın organlarının günümüz toplumlarında ve Devlet yönetiminde gösterdiği önem ve demokratik rejimlerde üst lendikleri görev bunlar konusunda bir düzenlemeyi gerekli kılmıştır. Bu düzenleme hem görevin amacına uygun surette yerine getirilmesini sağlayacak; hem de sahip bulunulan serbestinin suiistimali bu yoldan ön lenmiş olacaktır;. Basın hukukunda hiçbir zaman «önleyici tedbir» niteliğinde (yani bir serbestiyi kaynağında, diğer bir deyimle, kullanılmadan yok eden bir tedbir olarak) görülmeyen bu düzenleme basın kanunlarında yer almaktadır. «Düzenleyici» hükümlerin, basın özgürlüğüyle bağdaşabilmesi için bunların, haber, düşün ce ve kanaatlerin serbestçe yayımını engelleyici veya zorlaştırıcı nitelikte olmamaları gerekir. Maddenin ikin ci fıkrası, bütün bu hususları göz önünde tutularak kaleme alınmıştır. Düzenleyici tedbirler özellikle süreli yayınlar konusunda önem gösterdikleri için fıkranın birinci cümlesinde süreli yayınlardan söz edilmiştir.

Buna karşılık fıkranın ikinci cümlesinde, süresiz yayımları da kapsar şekilde genel bir ifade kullanılmıştır.

Kitle haberleşmesinin sağlıklı kılınması için süreli yayınlar konusunda Devlet iltimasının önlenmesi gere kir. Ancak bu sayededir ki, demokratik rejim gereği olan çoğulculuk mümkün olacak; farklı düşünce ve kanaatlerin «meydandan kovulması» sonucu ortaya çıkabilecek «tek yönlü yayım» önlenecektir. Bu amaçla dır ki, maddenin üçüncü fıkrası, Devletin, süreli yayınlar konusunda ayırım yapmasını yasaklamakta, «eşit işlem» hükmünü getirmektedir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 30

Basın araçlarının korunması Demokratik yönetimde üstlendikleri önemli görev nedeniyle basın araçları özel koruma tedbirlerine ko nu olmuşlardır. Bu tedbirlerden biri de bunların suç aleti oldukları gerekçesiyle zapt ve müsadere edileme meleri ve işletilmekten alıkonulamamaları yani ceza kanunlarının genel hükümleri dışında tutulmalarıdır.

Bununla beraber söz konusu koruma tedbirinin, ayırımsız bütün basın araçları bakımından kabulü ama ca uygun düşmeyeceği gibi, sakıncalı da olabilir. Bu nedenle 30 uncu madde korunmaya layık basın araç larını belirlemek suretiyle, bunların zapt ve müsadere edilemeyeceğini yahut işletilmekten alıkonulamayacağını hükme bağlamıştır.

Korunan basın araçları, herşeyden önce, kanuna uygun şekilde (Mesela Matbaalar Kanunu) basın işletme si olarak kurulan basımevi ve eklentileridir. Bu suretle kaçak kurulmuş bir basımevi yahut bir teksir maki nesi bu hükümden yararlanamayacaktır. Amaç, her ne sebeple olursa olsun bir basın aracını «dokunulmaz» kıl mak değil; fakat basın aracını, yerine getirdiği «görev» nedeniyle «özel işleme» tabi tutmak, yani korumaktır.

İkinci olarak, «zapt veya müsadere» dışında tutulacak yahut işletilmekten alıkonulamayacak basın aracı, 28 inci maddenfn son fıkrasında gösterilen cinsten bir suçta «alet» olarak kullanılmamış olmalıdır. Pek ağır suç işleme halinde, «özel iş/em» varlık gerekçesini kaybetmektedir.

Madde hükmü sadece «suç aleti olarak» zapt ve müsadere veya işletilmekten alıkonulmayı yasaklamak tadır. Basın aracına, başka kanun hükümleri gereği yapılan müdahaleler (Mesela tş Kanununa yahut Mat baalar Kanununa aykırılık nedeniyle basımevinin işletilmekten alıkonulması) bu hükmün dışındadır. Mad dede kullanılan «zapt» ve «müsadere» terimlerinden bu husus açıkça anlaşılmaktadır.

Tasarı/teklif madde 31

Kamu tüzelkişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma hakkı Madde, kamu tüzelkişileri elindeki ıbasın dışı kütle haberleşme araçlarından kişilerin ve siyasî partilerin yararlanma hakkını öngörmekte; ve aynı zamanda bu araçların fonksiyonunu, dolaylı bir ifadeyle, 'belirtmek tedir, Genellikle yaygın ve kamu tüzeJifcişileri elindeM kitle haberleşme araçları radyo - televizyon ve resmî haber ajanslarıdır, özellikle radyo - televizyon işletmelerinin devlet tekelinde (bulunduğu ülkelerde (ülke mizde olduğu gibi) bu «yararlanma» daha büyük bir önem 'kazanmaktadır. Radyo - televizyon hukukunda «anten hakkı» olarak adlandırılan bu yararlanma imkânı sayesinde,flcişlilerve siyasî partiler büyük kitlelere hitap edebileceklerdir. Gene bu imkân sayesindedirki, devlet aracı farlklı düşünce ve kanaatlerin ifadesine yer veren, farklı fikir ve kanaatler önünde tarafsız bir organ halline gelecektir. Devlet hizmetinden eşit yarar lanma hakkının gereği de ibüdur. Bu yararlanmanın şartları ve usulleri kanunla düzenlenecektir. Bu düzen lemede ıgözönünde tutulacak kriterler de maddenin birinci fılkrasmda gösterilmiştir. Yararlanmanın usul ve şartlarının «demokratik esaslara» uygun olması, çoğulculuğa yer vermek, farklı fikir ve kanaatler karşı sında organın tarafsız davranması demektir; «hakkaniyet ölçülerine» uygun olmak ise imkândan yararlan mada «makul ve meşru menfaat değerlendirmesini» ifade ederdi Devlet elindeM basm dışı haberleşme araçlarının fonksiyonu, maddenin ikinci fıkrasında belirtildiği gjibi, kamuoyunun serbestçe oluşmasıdır. Bu fonksiyonun gerçekleşebilmesi için halk, bu araçlarla halber alacak, düşünce ve kanaatlere ulaşacaktır. Kamu tüzelkişileri elindeki basın dışı kitle haberleşme araçları, yukarıda belirtilen fonksiyonu görürken, yani haber yayarken, bu tasarının 1!2 nci maddesinde yer alan genel sınırlama nedenleriyle bağlıdırlar. Yani bunların haber, fikir, kanaat yayım ve dağıtım faaliyeti, mesela Dev letin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünü, millî güvenliği korumak yahuit genel asayiş/ yahut kamu düzeni müla hazalarıyla sınırlı tutabilecek,, bu «değerlere» zarar verebilecek haberler verilmeyebilecektirs Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya linçi Ek)

Tasarı/teklif madde 32

Düzeltme ve cevap hakkı Kitle haberleşmesi faaliyetini yürüten organların, 'bu faaliyetlerinde serbest kalması esastır. Bu serbesttiyi kısıtlayan unsurlardan biri de, süreli yayınlarda, «zorunlu yayım» denilen yayımlardır. Bunlar yayın onganına dış çevreden (gönderilen ve onganca yayımı mecburî olan mütalaa yahut mülahazalardır^ Böylece süreli yayının sınırlı hacmi doldurulmakta ve serbest yayına yer kalmamaktadır.

İkinci olarak süreli haberleşme organımın hizmet gereklerinden biri de kamuoyuna doğru haber ve bil gi sunmaktır., Nihayet süreli haberleşme organları faaliyetlerinde, kişilerin haysiyet ve şereflerine saygılı olmakla yü kümlüdürler, Maddenin birinci fıkrasıyla bu üç gerek yerine getirilmekte; diğer bir deyimle düzeltme ve cevap hakkı sınırlanmakta, kişilerin haysiyet ve şerefleri de (korunarak gerçeğe aykırı yayımlar düzeltilmekte veya cevaplanmaktadır. Kişilere tanınan bu hakkın kullanılış şartlarım kanun düzenleyecektir^ Binindi fıkrada nitelikleri belirtilen düzeltme ve cevap yazılarının yayımı zorunludur. Fakat süreli yayına ilgililer tarafından gönderilecek bu tür yazıların gerçekten belirtilen niteliğe sahip bulunup bulunmadığı konusunda, düzeltme ve cevap hakkını kullandığı iddiasında olan kişi ile yayımcı arasında görüş ve değer lendirme farkı olabilir, Bu halde ihtilâf bağımsız ve tarafsız hakem durumunda olan hâkim tarafından çözümlenecektir. Bu husus da maddenin ikinci fıkrasında öngörülmüş bulunmaktadır.

Tasarı/teklif madde 33

Dernek kurma özgürlüğü Maddenin birinci fıkrasında dernek kurma özgürlüğü müspet ve menfi unsurlarıyla birlikte ifade edil miştir.) Kişi, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir (müspet unsur); kimse, bir derneğe üye olmaya veya demekte üye kalmaya zorlanamaz (menfi unsur). Bir özgürlüğe sahifoiyet, o özgürlüğün her türlü düzenlemeden masun tutulduğu anlamına gelmez; bu iltiıbarla dernek kurma özgürlüğünün kullanıl masında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilecektir,, İkinci fıkrada bu hakkın kullanılmasında geçerli özel sınırlama nedenleri gösterilmfiştir. Ezcümle der nekler siyasî amaç güdemeyecek veya siyasî faaliyette bulunamayacaklar; siyasî partiler, sendikalar, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile bağlantı veya ilişki kuramayacaklardır. Bu yoldan derneklerin, son yıllarda Türk siyasî hayatında şahit olunan ve siyasî bayatımızı bir anlamda dejenere eden faaliyetleri önlemek istenmiş; meşru amaç etiketi altında bunların amaç dışı faaliyetleri engellenmiştir^ Siyasî amaçlı dernekler siyasî parti olarak teşkilâtlanacaklar ve siyasî partilere ilişkin düzenleme gereklerine uyacak lardır.

Maddenin üçüncü fıkrasında derneklerin kendiliğinden dağılmış sayılması, yani hukukî varlığım kaybet mesi hali öngörülmüştür. Uygulama kanununun öngördüğü kuruluş şartlarım kaybeden yahut (kanunî yüküm lülüklerini yerine getirmeyen dernekler kendiliğinden, yani başka bir işleme gerek kalmadan hukukî var lıklarını kaybedeceklerdir. Bu hususların varlığı idarece tespit olunacak (ise de, idarenin bu takdiri, genel hü küm uyarınca yargı denetimine tabidir.

Dördüncü fıkra ile, derneklerin kapatılmasına ancak bir yargı makamının karar verebileceği hüküm altına alınmıştır.; Keza uygulama kanunu hangi hallerde bir derneğin kapatılabileceğini gösterecektir. Ancak dernekler Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması ve suçların önlenmesi amaçlarıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, kanunun yetkili kıldığı başka bir merci tarafından faaliyetten men olunabilecektir^ İdarî merciin bu kararı dahi genel hükme göre yargı denetimi altındadır.

Derneğin ancak hâkim kararıyla kapatılabileceği kuralına beşinci fıkra ile bir istisna getirilmiş; İçiş leri Bakanlığına, fıkrada beliıîtilen amaçlarla, dernek kapatma yetkisi verilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Dernek kurma özgürlüğü Ibazı meslek mensupları konusunda, Ibu 'kişilerin üslendiği görevin niteliği ne deniyle başkaca sınırlamaya konu olaibilecek yahut tamamen yasaıklanabilecefctir.; Bunlar özel ıbfir disipline gerek gösteren Silahlı Kuvvetler yahut kolluk kuvvetleri mensupları ile derne'kleşme yüzünden görevin za rar görebileceği kamu görevlileridir. Bu husus, birinci fıkra hükmünün bir istisnası olmak üzere maddenin altıncı fıkrasında yer almaktadır.

Tasarı/teklif madde 34

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme özgürlüğü Düşünceyi açıklama özgürlüğünün icrası niteliğindeki diğer bir hak da kişilerin bir araya gelerek toplantı veya.gösteri yürüyüşü düzenleyebilmeleri hakkıdır. Bu özgürlüğün de mevcudiyeti, toplantı yahut gösteri yü rüyüşünün izin şartına bağlanmamasını gerektirmektedir. Toplantı veya gösteri yürüyüşünün silahsız ve saldı rısız olması bu hakkın kullanılabilmesinin ilk şartıdır. Maddenin birinci fıkrası ile bu hususlar hüküm altına alınmış bulunmaktadır.

Bu özgürlüğün kullanılmasında uyulacak şekil, şart ve usulleri kanun gösterecek; yani hakkın kullanıl ması bir kanunî düzenlemeye bağlanacaktır.

Bu özgürlük konusunda, genel sınırlama nedenleri dışında özel sınırlama nedenleri öngörülmemiş; yalnız ca dernekler ve sendikaların sözkonusu hakları kullanmaları kendi amaçlarıyla sınırlı tutulmuştur. Böylece dernekler ve sendikalar kendi konu ve amaçları dışında, toplantı veya gösteri yürüyüşü düzenleyemeyecekler yahut kendi konu ve amaçları dışında bir toplantı veya gösteri yürüyüşüne katılamayacaklardır. Üçüncü fıkra hükmü, dernek ve sendika faaliyetlerini seçilen amaç sınırları içinde tutmak arzusunun başka bir ifadesini teşkil etmektedir.

Tasarı/teklif madde 35

Hak arama özgürlüğü Maddenin birinci fıkrasında, hak arama «hakkının» ilk şartı olan yargı mercilerine davacı ve davalı ola rak başvurabilme hakkı ve özgürlüğü hüküm altına alınmış ve bunun tabiî sonucu olarak da kişinin yargı mer cileri önünde iddia, savunma ve «adil ve hakkaniyete uygun» yargılanma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.

Yargılama usulü kanunu ve yargı organı, Anayasa emri olarak, «adil ve hakkaniyete uygun» yargılamayı sağ layacak şekilde düzenlenecektir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yargılama usulü hukukunun temel kurallarından biri olan «mahkemelerin hakkın alınması görevini yerine getirmekten kaçınmayacakları» ilkesi yer almaktadır. Bu ilke uyarınca, mahke meler önlerine getirilen davaya bakma ve bunu sonuçlandırmaya mecburdurlar, izaha gerek yoktur ki, mah kemelerin tarafsızlığım tehlikeye düşüren bir sebepten dolayı, hâkimin, hâkimlik görevini yerine getirmekten alıkonulduğu ve yargılama usulü kanunlarının öngördüğü haller, «davaya bakmaktan kaçınma» yasağının dışın da kalan bir husustur.

Tasarı/teklif madde 36

Tabiî ve kanunî hâkim güvencesi Madde başlığından da anlaşılacağı gibi bu maddede «kanunî» ve «tabiî» hâkim güvencesi birlikte ifade edilmiştir.

«Kanunî hâkim», «kanunun gösterdiği hâkim» deyimiyle, mahkemelerin veya hâkimlerin görev ve yetkile rinin kanunla belirleneceği; yani ancak yasama tasarrufları yoluyla görev ve yetkinin saptanacağı belirtilmiştir.

«Suç ve cezaların kanuniliği» ilkesinin, şeklî ceza hukuku yani suç yargılaması hukukundaki mukabili olan bu Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) ilke esasen «yargı» bölümünde açıkça ifade edilmiştir. Bu ilke, suç yargılaması hukukunda çok iyi bilinen ve yargılamada keyfiliği önlemek ve güvenirliği sağlamak amacını güden «yargılamanın kanuniliği» kuralının ta biî ve ilk sonucudur.

«Tabiî hâkim» kavramı ise, yargılanacak nizanın vukuu anında yürürlükte bulunan kanunun öngördü ğü yargı mercii demektir. Bunlara «olağan mahkemeler» denir. Diğer bir deyimle, bir ceza, ancak vukuu anında yürürlükte bulunan kanunun tabi kıldığı yargılama mercii önüne götürülecek; bu kanuna göre hangi mahkemenin görev ve yetkisine giriyorsa o mahkeme tarafından çözüme bağlanacaktır. Bu suretle davanın «olaydan» sonra çıkarılacak bir kanunla yaratılan bir mahkeme önüne götürülmesi yasaklanmakta, yani «ki şiye» yahut «olaya» göre «kişiyi» yahut «olayı» göz önünde tutarak mahkeme kurma imkâm ortadan kaldı rılmaktadır. Bu ise «tarafsız yargı mercii» güvencesinin ilk gereğidir.

Tabiî hâkim güvencesi, bu anlamıyla, ne bütün cezaların adliye mahkemeleri önüne götürülmesini zo runlu kılar; ne de adliye mahkemeleri kümesi içinde veya dışında yer alacak «özel mahkemeler» kurulma sına engeldir. Tek anlamı, yukarıda da açıklandığı gibi, «görev ve yetki» belirlemesinde expost facto kanunla rı yasaklamak, «görev ve yetki» belirleyen kanunların geçmişe yürümesini önlemektir; bu da «tarafsız mahkeme»nin ilk gereğidir.

Maddenin ikinci fıkrası, birinci fıkra hükmünün tabiî sonucudur; sonradan çıkarılan bir kanunla kurulan mahkemelerin, önceki olayları yargılaması önlenmekte, yani «olağanüstü mahkemeler» yasaklanmaktadır.

Tasarı/teklif madde 37

Suç ve cezalara ilişkin cezalar Bu maddede, suç ve cezaya İlişkin çeşitlM temel hükümler yer almaktadır.

Birinci fıkra herkesçe bilinen «kanunsuz suç ve ceza «olmaz» ilkesini koymuştur. Günümüzde, ceza yerine bazan, failin kişisel durumuna daha uygun düşecek bir «güvenlik tedbiri» uygulandığı için bunlar da «ceza» hükmünde sayılmaktadır, Bu hükme göre suç ve cezalar ve güvenlik tedbirleri ancak yasama tasarrufuyla konulabilecektir. Keza, gene bu kural uyarınca, kanunun suç olarak öngörmediği ve ceza koymadığı bir fiil sebebiyle de kimse cezalandırılamayacaktır. Bu hüküm kanun 'koyucunun, «açık suç hükmü» koymasına; yanıi «fiili» bildirmeden suç konusunu gösterip 'bunun müeyyidesini belirtmesine engel değildir. Mesela Türk pa rasının kıymetinin korunması hakkındaki kanunun yaptığı gibi; bu gibi hailende ne yasama etkisi devrilmiş ne de «(kanunsuz suç olmaz» ilkesi 'ihlal edilmiştir.

İkinci fıkra, genel müsadere cezasını, yani bir suç nedeniyle 'kişinin, suçla ilgisi bulunmayan bütün nüal varlığına el koymayı yasaklamaktadır..

Bu fıkra, «Genel müsadere» yasağına, bir anlamda (İki isıtisna getiriyor. Bunlardan 'birincisi, Türk vatan daşlığından çıkarılan kişiye bir «tedbir» ve, «yabancılık» durumunun sonucu olarak, ıbu müeyyidenin de uygulanmasıdır, Bu hali gerçek bir isıtisna' saymak mümkün değildir; çünkü 'bu halde «genel müsadere», 'bir «ceza» olarak uygulanmış değildir, ikinci istisna ile, uyuşturucu madde kaçakçılığı suçlarında bu ce zayı öngören Türk Ceza Kanununun 403 üncü maddesinin 7 noi fıkrasının 2 nci bendi hükmü saklı tutul muştur.! Üçüncü fıkra kişi özgürlüğünün ağır tahdidini teşkil eden (hapis cezalarının yalınız mahkemelerce hükmediiebüeceği; yani bunun 'bir «idarî müeyyide» olarak (mesela disiplin cezası) idare tarafından uygulanama yacağı esasını ıgetlrmektedir. Farklı bir disiplin rejimini gerekli 'kılan Silahlı Kuvvetler ıbu yasağın dışında bırakılmıştır.

Dördüncü fıkra ile günümüz ceza politikasının diğer bir temel ilkesi; yani hapis cezalarının öncelikle, suçluları İslah amacına yönelik olarak yerine getirileceği ifade edilmiştir.

Beşinci fıkra, Oeza sorumluluğunun «şahsî» olduğu; yani failden gayri kişilerin bir suç sebebiyle cezalan dırıl am ayacağı hükmünü getirmektedir. Bu İlke dahi ceza hukukuna yerleşmiş ve «kusura dayanan ceza so rumluluğu» ilkesine dahil, terki mümkün olmayan bir temel kuraldır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya. 1 inci Ek) Akıncı fıkra, «suçsuzluk karinesi» ni getirmiştir. Sanığın, kesin mahkûmiyet hükmüne kadar suçsuz sa yılması demek, kendisinin, suşsuzluğunu ispat mükellefiyetinde olmadığı; «beyyine külfeti» nim iddiacıya ait bulunduğu demektir. Bu karine, iddiacının, suç iddiasını «makul şüpheye yer bırakmayacak şekilde» ispat etmesiyle «çürütülmüş» olacak ve ıbu ıhaldede malhkeme mahkûmiyet hükmünü verecek; aksi takdirde beraat kararı alacaktır.

Tasarı/teklif madde 38

Kanunların geriye yürümemesi Geri yürümeyecek kanunları belirleyen bu maddenin birinci fıkrasında, aleyhdeki ceza hükümlü kanunların;

yani suç ve ceza koyan yahut mevcut bir suçun cezasını ağırlaştıran kanunların geçmişe yürümeyeceği; di ğer bir deyimle, yürürlüğe girmeden önce vaki olaylara uygulanamayacağı öngörülmüştür. Suç ve ceza zaman aşımı yahut ceza mahkûmiyetinin diğer sonuçları konusunda da aym hüküm uygulanacaktır. Zira bu tür yeni hükümler dahi cezayı ağırlaştıran yahut suç koyan hükümler niteliğindedir. «Geçmişe yürümeme kuralı» «suçların ve cezaların kanuniliği» ilkesinin tabiî sonucudur.

İkinci fıkra sonraki kanunlarla kazanılmış hak teşkil eden vergi yükünün ağırlaştırılamayacağı hükmü getirilmiştir.

Üçüncü fıkra ise genel niteliktedir ve hukuk güvenliğinin korunmasını amaçlamaktadır.

Tasarı/teklif madde 39

İspat hakkı Bilindiği gibi hakaret suçlarında, hakaret teşkil eden isnadın doğruluğu ceza hukukunda bir beraat sebebi, bir «hukuka uygunluk» hali değildir. Ancak bazı hallerde isnadın doğruluğu fiili ihukuka uygun kılmakta, suçun «hukuka aykırılığını, unsurunu» ortadan •kaldırmaktadır.

Ceza hukukunda «ispat hakkı» (yahut «isnadın gerçekliği defi») olarak adlandırılan bu istinadın şartları 39 uncu maddede gösterilmiştir.

Bu maddeye göre isnadın doğruluğunu ispatla, sanığın beraatı ancak üç şek'Ide mümkündür.

Bunlar da : 1) isnadın, kamu görev ve hizmetimde bulunanlara karşı, bu görev ve hizmetin yerine geti rilmesiyle ilgü olması; 2) isnadın ispatında kamu yararı bulunması; ve 3) Şikâyet sahibinin ispata razı olmasıdır,

Tasarı/teklif madde 40

Temel hak ve özgürlüklerin korunması Bu madde ile temel hak ve özgürlüklerin korunmasında diğer bir güvence öngörülmüştür. Temel hak ve özgürlükleri ihlaı olunan kişi, yetkili makama başvurma hakkına sahiptir; bu ihlalin resmî görevliler tara fından görevlerinin ifası sırasında yapılmış olması görevli için bir mazeret sebebi teşkil etmez.

ihlalden doğan zarar Devletçe ödenecek ve Devlet, bu ödeme nedeniyle, sorumlu görevliye rücu hakkı vardır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) ÜÇÜNCÜ KISIM SOSYAL VE EKONOMİK HAKLAR VE ÖDEVLER

Tasarı/teklif madde 41

Ailenin korunması Ailenin sosyal yapısının yanı başında bugün millet hayatında oynadığı rol, onun korunması yolunda bir hükmün Anayasa'da yer almasını zorunlu kılmıştır.

Ailenin korunması fikrinin, her şeyden önce Medenî Kanun anlamında evliliklerin kurulmasını yaygınlaş tırmak ve kolaylaştırmak olduğu şüphesizdir. Çünkü medenî olmadan bir aileden bahsedilemez.

Aile, ahlakî bir çevredir.

Aile, toplu yaşamanın ilk modeli olarak eğitim, yardımlaşma ve şefkat kaynağıdır.

Millet hayatı bakımından «aile» kutsal bir temeldir.

Bu nedenle Devlet, ailenin refahım ve huzurunu koruyacaktır.

Aileler için tanınan vergi indirimleri ve kolaylıkları veya çeşitli yardımlar ailenin refahına hizmet amacı taşır.

Nüfus planlaması şekil ve kapsamı, sadece ülkenin genel refahını değil, ailenin refahını da ilgilendiren bir konu olması itibariyle, Devletin bu konudaki yetkilerinin amacı maddede gösterilmek istenmiştir.

Ailenin korunması yanında, ananın ve çocuğun da korunması hükme bağlanmıştır. Ananın, bu sıfatla ko runması mevzuatta esasen yer almıştır.

Çocuğun korunması, genel olarak ifade edilmekle yetinilmiş ve evlilik içi ve dışı çocuklar arasında ayı rım gözetilememesi esası benimsenmiştir. Bu sonuç, esasen «eşitlik ilkesi»nden de çıkarılabilir.

Çeşitli Anayasalarda evlilik dışı çocuklar için sevkedilen hükümlere benzer bir düzenleme bu nedenle ge reksiz görülmüştür.

Maddede yer alan «eğitim için gerekli önlemlerin alınması» hem genellikle aile hem de ailenin bütün fertleri için konulmuştur.

Devlet sadece çocukların eğitimiyle değil, yetişkinlerin eğitimi çerçevesinde anne ve babaların eğitim ve yetişmesiyle de ilgili önlemleri almak ve teşkilatı kurmakla yükümlü kılınmıştır.

Madde, kanun koyucuya aileyi milletin temeli olarak koruma, refahı ve huzurunu sağlama ödevini de yüklemektedir.

Tasarı/teklif madde 42

Öğrenim hakkı ve ödevi öğrenim hakkı, genel bir sosyal hak olarak nitelendirilmiştir.

Bu hakkın temel gerçekleşme yeri ilköğretimdir, bu sebeple maddenin 6 ncı fıkrasında ilköğretim mecburî kılınmıştır. Anayasa ile yüklenen ilköğretim mecburiyetinin gereği olarak Devlet okullarında parasız öğretim ilkesi kabul edilmiştir. Kız ve erkek vatandaşlar arasında fark gözetilmemesi gereğine özellikle işaret edilmiş tir.

öğrenim ve öğretim fert bakımından hak olarak tanınırken, Devlet bakımından «başta gelen ödevlerden» sayılmıştır.

Maddenin 1, 2, 6 ncı fıkraları demokrasinin en iyi gelişebileceği bir toplumun meydana gelebilmesi için gerekli şartların asgarisini göstermektedir.

İlköğretim mecburiyetinin temel hedeflerinden biri, şahsın, manevî ve ekonomik şahsiyetini elverişli şart larla geliştirmesine yardımcı olmaktır.

İlköğretim mecburiyeti, küçüklerin okula devamlarının sağlanmasını, bu amaçla küçüklerin kanunî temsil cilerinin zorlanabilmesini de ifade eder.

Devlet, ilköğretim mecburiyetinin hangi yaştan hangi yaşa kadar devam edeceğini tespit edebilir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Ilköğrenim çağı denebilecek olan bu dönemin dışında bulunan kişilerden okur - yazar olmayanların çe şitli kurslara veya okullara devama özendirümeleri, hatta zorlanmaları şüphesiz kanunî bir düzenlemeyi ge rektirir. Maddenin 5 inci fıkrası, kanun koyucuya bu yolda direktif mahiyetindedir.

Bir taraftan öğrenim hakkı, diğer taraftan ilköğretim mecburiyeti ve okur - yazarlığı yaygınlaştırmak yü kümü, Devlete bu çağda bulunanların, özellikleri olanlar dahil öğrenimini sağlayacak öğretim kurumları kur mak ödevini yükler. Sakatlar için, sağırlar, körler, dilsizler vb. şahıslar için okullar, merkezler kurmak 42 nci maddenin amacına ulaşması için gerekli görülmektedir.

Eğitim ve öğretim, Devletin gözetim ve denetimi altındadır.

Devletin gözetim ve denetimi, eğitim ve öğretimin sağlanmasının, güvenlik altında gerçekleşmesinin temel şartıdır.

Devlet, eğitim ve öğretimin yapılmasını sağlayacak ve muhtevasını da denetleyecektir. Bu denetimin çer çevesi, eğitim ve öğretime katılanların tümünün Anayasaya sadakatini temin etmektir. Eğitim ve öğretim öz gürlüğü, hiçbir şekilde Anayasanın temel felsefesine ve ilkelerine aykırı davranmanın bahanesi olamaz. Dev let, bu özgürlüğün kullanılmasında, Atatürk ilkelerine çağdaş bilim ve eğitim esaslarına uyulmasını gözete cektir.

Özel okulların kurulması da Anayasada kabul edilmiştir. Özel okulların kurulması serbesttir. Özel okul lar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olmak zorundadırlar. Devlet bu amacı sağlayacak tedbirleri almakla yükümlüdür.

Tasarı/teklif madde 43

Mülkiyet ve miras Madde, birbirine yakın ve birbirleriyle ilgili iki temel hakkı, mülkiyet ve miras haklarını birlikte düzen lemiştir. Bu birlikte düzenleme 18 inci yüzyıldan beri gelen geleneğin sonucudur.

Anayasa hem mülkiyet hakkını hem miras hakkını Anayasal bir müessese olarak teminat altına almakta dır.

Maddede mülkiyet ve miras haklarının, diğer temel haklar gibi ve onlar derecesinde düzenlenmiş ve Ana yasa güvencesine bağlanmıştır.

Madde bundan sonra mülkiyet ve miras haklarının kamu yararı amacı ile sınırlandırılabileceğine işaret etmiş; daha sonra mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı olamayacağını hükme bağlamış tır.

Mülkiyet hakkı Devletten önce de var olan bir gerçek olması itibariyle (Maunz - Dürig - Herzog - Scholz, Grundgesetz, Kummentar, Art. 14, N. 5) ekonomik ve sosyal haklar arasında değil de, kişinin temel hakları arasında düzenlenmesi düşünülebilirse de, Komisyon şimdiki düzenlemenin yerinde olduğu sonucu na varmıştır.

Mülkiyetin Anayasa güvencesi altına alınması, yine Anayasanın komünizmi, faşizmi ve din temeline daya nan Devlet kurmayı yasaklayan hükümleriyle birlikte karşılaştırılınca, mülkiyetin bu şekildeki himayesinin bir ölçüde ekonomik sistem tercihi bakımından da bir gösterge teşkil etmektedir. Kısaca, özel mülkiyetin özel likle üretim araçları üzerindeki özel mülkiyetin yok edilmesi, inkâr edilmesi de önlenmiştir. Kamu yararının bulunduğu hallerde rayiç bedel ödenmek suretiyle kamulaştırma ve devletleştirme mümkündür ve Anayasa da 48 ve 49 uncu maddelerde düzenlenmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Mülkiyeti Anayasa teminatı altında bulundurmanın ülke ekonomisinin ihtiyacı olan uluslararası ilişki leri geliştireceği, yabancı sermayenin ülkemizde yatırım yapmasını mümkün kılacağı, bu ilişkilerde ülke menfaatlerine öncelik tanınması durumunda ise ekonomik büyümenin gerçekleşmesi suretiyle toplumun refa hını artıracağı genellikle kabul edilmektedir. (Dürig - Maunz - Herzog - Scholz. Art. 14.N.7).

Mülkiyeti Anayasa teminatı altına alan bu madde doğrudan devlete hitabetmektedir. Mülkiyetin şahıs lara karşı korunması Medenî Kanun, 5917 sayılı Gayrı Menkule Tecavüzün Meni Hakkında Kanun gibi mev zuatla sağlanmaktadır. Mülkiyetinin münferit himayesini fert mahkemelerden ve idareden talep edecektir.

Mülkiyetin müessese olarak güvence altına alınması ise kanun koyucu, başka açıdan Devlet, Anayasaya uy gunluk denetimini yapacak olan Anayasa yargısı tarafından sağlanacaktır. (Mangoldt - Klein I. S. 422).

Mülkiyetin Anayasa teminatı altına alınması kimlerin yararlanacağı ise bir problem doğurmaz. Malik sı fatını taşıyan gerçek ve tüzelkişiler, bu Anayasal güvenceden yararlanırlar ve onu dermeyan edebilirler.

Tasarı/teklif madde 44

Toprak mülkiyeti Toprak mülkiyeti, endüstri toplumu aşamasına geçme gayretleri içinde bulunan ülkemizde Devletin bu konudaki ödevleri Anayasada açıkça gösterilmelidir.

Madde de bu yapılmıştır.

Devlet birinci planda toprak unsurunun muhafazasını, verimlenmesini sağlayacak, hemen arkasından top rak - insan ilişkisini düzenleyecektir.

Madde toprak dağıtımı sırasında, açık toplumsal haksızlıkların önlenmesi için, bir Anayasal sıra belirtil miştir. Herşeyden önce Devlet elindeki toprakları dağıtacaktır. İkinci sırada çalılık ve makilik ve varsa bataklık gibi yerleri dağıtacaktır. Bu iki grupta toprak kalmaması halinde, toprak dağıtımı bir ihtiyaç olmakta devam ediyorsa, bu takdirde sahipli topraklar kamulaştırılarak dağıtılacaktır.

Toprak dağıtımının, toprakların ekonomik optimal büyüklüklerin altına düşmesi, ülke ekonomisinin ta rımdan beklediği amaçlar ve bizzat korunan şahısları zarara uğratır. Bu nedenle toprak büyüklüklerinin op timal ölçünün altına düşmemesi esası getirilmiştir. Bu optimal büyüklük ise, ülkemizin dahil bulunduğu eko nomik ve siyasî teşkilatlar üyesi bulunan ülkelerdekiesaslara göre belirlenecektir.

Tasarı/teklif madde 45

Tarımın ve tarımla uğraşanların korunması Madde, Devlete tarım arazilerinin amaç dışı kullanılmasını önleme görevini yüklemektedir. Bu ifade ile amaç lanan tarım arazilerinin endüstri ve şehirleşme sebebiyle yok edilmesinin önlenmesidir. Devlet, bu amaçla yasal dü zenlemeler yapmalıdır. Tarımsal üretimin artırılması için tarımla uğraşanların işletme araç ve gereçleriyle di ğer girdilerini sağlamayı kolaylaştırmak, tarım sektöründeki yaşam düzeyini artırıcı tedbirlerdendir.

Başka deyişle Devlete hem tarım arazisinin varlığını korumak, hem de tarımla uğraşanların yaşam düze yini yükseltmek görevi yüklenmektedir. Ülkemizde Devlet esasen bu madde de ifade edilen direktiflere uygun olarak davranmaktadır. Madde bu uygulamayı anayasal bir ödev niteliğine yükseltmektedir.

Tarım ürünlerinin değerlendirilmesi, tarımla uğraşanların diğer sektörler karşısında memurlar, serbest ça lışanlar, işçiler, esnaf ve tacirler ile sanayiciler karşısında menfaatinin korunmasıdır.

Böylece nüfusumuzun en geniş bölümünü oluşturan tarımla uğraşanların sosyal durumları emniyet altına alınmıştır.

Tasarı/teklif madde 46

Kooperatifçiliğin geliştirilmesi Kooperatifçilik için Anayasada herşeyden önce bir çerçeve getirilmiştir. Devlet koopertifçiliği desteklerken millî ekonominin yararlarım dikkate alacaktır.

Kooperatifçilik millî ekonominin ortam ve şartlarına bağlı olmalıdır.

Kooperatifçiliğin amacı üretimin artırılması ve tüketicilerin korunmasıdır.

Devletin millî ekonominin gereklerine uygun yönde çalışan, üretimin artmasına ve tüketicilerin korunma sına hizmet eden kooperatiflere yardım etmesinde, ancak yarar vardır.

Bu yararın, zarara dönüşmemesi için kooperatiflerin siyasetle uğraşmaları ve siyasî partilerle işbirliği kesin olarak yasaklanmıştır.

Esasen amacı siyasal olmayan kooperatiflerin siyasal davranışları, bu yolla gerçekleşecek toplumsal faydanın tamamen ortadan kalkmasına yol açmıştır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 47

Kıyılardan yararlanma Deniz göl ve nehir kıyılarından yararlanmada kamunun önceliğinin bulunduğu ve bu yararlanmanın kamu yararı ile olacağı genellikle kabul edilmiştir. Fakat daha önce doğmuş olan özel mülkiyet haklarının da korun ması hukuk devleti ilkesinin tabiî sonuçlarından bulunmaktadır.

Böylece kıyılardan kamunun yararlanması ve kıyılardaki doğmuş bulunan mülkiyet haklarının telif edilmesi gerekmektedir.

Madde deniz göl ve nehir kıyılarında yararlanmada öncelikle kamu yararının gözetileceğini, kişilerin bu yer lerden yararlanmasının ise kanunla düzenleneceğini açıklarken, işlem bu bağdaştırmayı hukuk devleti ilkesi için de gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır.

Devlet, kıyılarda doğmuş olan mülkiyet haklarının kamu yararı mülahazasıyla sona erdirmek istiyorsa 48 inci maddedeki şartlarda kamulaştırma yoluna başvurarak bunu sağlayabilir.

MADDE 48 — Kamulaştırma Kamu yararını gerektirdiği hallerde Devletin ve kamu tüzelkişilerinin özel mülkiyete malikin rızası ol maksızın son verebilmesi anlamında kamulaştırma yapabilmesi istisnaî ve hukukî bir yol olarak kabul edil mektedir.

Özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların kamulaştırılması karşılığında rayiç bedelin ödenmesi, hukuk teorisinde mülkiyet kavramının genişlemesi olarak adlandırılan bir mal varlığı değerinin bir başka mal varlığı de ğeri ile yer değiştirmesi anlamında kabul edildiğinden mülkiyet hakkının Anayasa ile teminat altına alınmış olması kamulaştırma kavramına engel olmamaktadır.

Kamulaştırma özel mülkiyete Devletin bir müdahalesidir. Bu müdahalenin, kamulaştırma bedelinin kesinti siz, nakden ve peşin olarak ödenmesi Anayasal bir mecburiyet olarak kabul edilmiştir.

Kamulaştırma rayiç bedel üzerinden yapılacaktır.

Rayiç bedel yerine vergi beyanındaki değer üzerinden kamulaştırma yapılması fikri kabul edilemez.

Şartları ve müeyyidesi başka olan bir müesseseyi, kamulaştırma gibi özel mülkiyete son veren önemli bir müessese için miyar olarak kabul etmenin hukukî hiçbir temeli bulunmamaktadır.

İşleri kolaylaştırmak veya suiistimalleri önlemek kanunkoyucunun görevidir. Bu sebeple rayiç bedelin sap tanma usullerinin kanunla gösterileceği ayrıca hükme bağlanmıştır.

Maddenin IV fıkrası sınırlı hallerde taksitle ödemeyi öngörmüştür. Bu sınırlı hallerde taksitle ödemeye imkân verilmesi, kamulaştırmanın büyük çapta yapılması ile ilgilidir. Maliklerinin de bu ölçüde toplu elden çıkarmayı muhtemelen peşin ödeme koşulu ile yapamayacakları düşüncesine dayalı olarak taksitle ödeme ka bul edilmiştir.

Taksitle ödemenin sakıncalarım hafifletebilmek için taksit süresi beş yılla sınırlandırılmış ve peşin ödenme yen kısım için Devlet borçları için öngörülen en yüksek faiz haddinin ödeneceği esası getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 49

Devletleştirme özel teşebbüslerin devletleştirmesi ilkesi kabul edilmiş, teşebbüsün rayiç bedelinin nakden, peşin ve kesinti siz ödenmesi esası kabul edilmiştir.

Kamulaştırmada toprağı doğrudan işletene nasıl kamulaştırma bedeli peşin ödenir ilkesi kabul edilmişse, burada da işletmenin devletleştirilmesinde aynı ilke benimsenmiştir.

Teşebbüslerin en hayatî bölüm veya parçalarının devletleştirilmesi, bakiyenin devletleştirilmemesi suretiy le amaç dışı ve suiistimale elverişli yolun kapatılabilmesi için, kısmî devletleştirmenin, ancak teşebbüs sebebinin açık rızası ile yapılabileceği sonucuna varılmıştır.

Tasarı/teklif madde 50

Çalışma, sözleşme ve meslek seçme özgürlüğü Özgürlük temeline dayalı bir toplumda irade serbestliği çerçevesinde ferdin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma özgürlüklerinin garanti olunması tabiîdir.

Ancak, bu özgürlükler, kamu yararı amacı ile ve kanunla sınırlandırılabilir.

Tasarı/teklif madde 51

Özel teşebbüs özgürlüğü Özel teşebbüs özgürlüğü Anayasa teminatı altında alınmıştır. Anayasa'nın 4 üncü maddesi Devlete kişinin temel hak ve özgürlüklerini sınırlayabilecek ekonomik engelleri kaldırma ve onun hem madde hem de manevî varlığını geliştirme ödevini yüklemiştir.

Özel teşebbüs özgürlüğü ekonomik huzur ve refahı bizzat sağlamak amacı ile bir ekonomik ve sosyal hak olarak düzenlenmiştir.

Özel teşebbüs özgürlüğü mahiyeti icabı hem gerçek kişilere tek tek ve toplu olarak hem de tüzelkişilere tanınmıştır.

Devlet, kamu yararı olan hallerde ve millî ekonominin gerekleri ve sosyal amaçlarla özel teşebbüs özgür lüğüne sınırlamalar getirebilir. Ancak bu sınırlamalar özel teşebbüsün faaliyetine ilişkin olabilir. Fakat özel teşebbüsü ortadan kaldıramaz. Özel teşebbüsler devletleştirilecekse bunun şartları 49 uncu madde de gösteril miştir.

Devletin özel teşebbüslerin güvenlik ve kararlılık içinde çalışması için gerekli tedbirleri almasında hem özel teşebbüs sahiplerinin hem de bu teşebbüsler aracılığı ile toplumun diğer fertlerinin ve sonuçta toplum refahı nın sağlanacağı düşünülmüştür.

Madde, hem özel teşebbüse anayasal bir güvence tanımış, hem de getirebilecek sınırları II fıkrasında gös termiştir.

Tasarı/teklif madde 52

Çalışma hakkı ve ödevi Çalışmak, eskiden olduğu gibi hak ve ödev olarak düzenlenmiştir. Çalışmanın hak ve ödev olması, sadece ulusal planda Devletin çalışmak isteyenlere iş temin etmek için ıgereken tedbirleri alacağını ve çalışanların da ancak çalışmak suretiyle gelir temin edeceklerini ifade etmekle kalmaz; ferdî planda da çalışmanın bir hak ve ödev olarak telakki edilmesini gerektirmektedir.

Çalışmak, başlı başına alhlalkî bir vazifedir, ferdin kendisine ve toplumunla karşı olan saygısının bir sonu cudur. Kişi, ancak çalışması ile, toplumun diğer fertlerine ve genelde topluma yük üllmaktan kurtulur.

Çalışmanın bir hak olduğu noktasından hareket edilerek, Devletin çalışma 'imkânlarının, başka deyişle iş alanlarının dengeli gelişmesi için gerekli tedbirleri ödevleri cümlesindeındıir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Malddenin II nci fıkrası, Devletin çalışma hayatında oynaması gerekli Hole işaret etmektedir. Devlet, işçi-işveren ilişkilerinin seyircisi değil dengeleyicisidir, devlet çalışma ıbarışıını koruyacak tedbirleri alacaktır. Bu Anayasal direktif, Devletin taraf tutması anlamında değildir. Devlet, çalışma barışının sürekli bozulması ne deniyle üretimin düşeceğinin, 'bunun ise son tahlilde ulusal hâsılaların azalmasına yol açacağının bilincinde olarak 'davranacak, çalışma barışını koruyacaktır.

Anayasa Devletin çalışıma 'barışımı sağlayacak ve üretimi artıracak başka tedbirler de öngörmüştür. 55 inci maddenin III üncü fıkrasın'da «işçilerin ve işverenlerin birden fazla sendikaya üye olmalarını» yasaklamış;

çabşma barışının siyasal nedenlerle 'bozulması imkânlarını 516 ncı maddenin 1 inci fıkrası ile kapatmaya çalışmış; sendikal faaliyette bulunma gerekçesiyle işyerlerin'de çalışmamayı 56 ncı maddenin III üncü fıkrası ile engellemeye çalışmış; aynı işyerinde ve aym dönem için hangi seviyede olursa olsun ıbirden fazla toplu iş sözleşmesi yapılması 57 nci maddenin IV üncü fıkrasım'da açıkça yasaklanmıştır, 58 inci maddenin ik fıkrasında ise grev ve lokavtlann anca'k toplu iş sözleşmesinin müeyyideleri olarak yapılialbileceği, fakat toplu iş sözleşmesi süresinin devamı süresince yapılamayacağı belirtilerelk, halk grevleri ve hak lokavtları ya saklanmıştır; siyasal amaçlı, dayanışma amaçla grev ve 'lokavtlar, genel grev ve lokavtlar,, işyeri işgalleri, direnişler ve verim düşürmeler yasaklanmış, nihayet grev sırasında çalışmak isteyenlere engel olunmaması gereği hükme ibağlaınmıştır Yüksek Hakem (Kurulunun ve Ekonomik ve Sosyal Konseyin kuruluşu ve bu iki müesseseye verilen gö revler çalışma barışını korumak ve üretimi yükseltmek amacına yöneliktir.

'62 nci maddede çalışmanın karşılığının çalışma sürelerine, iş verimine, iş değerine ve işin niteliğine uy gunluğun şart aranması, fiyat istikrarsızlıklarına karşı tedbir öngörülmesi, çalışanlar arasında aylık, ücret, ik ramiye ve sosyal haklar bakımından hakkaniyet ve denge şartı getirilmesi İde yine çalışma 'barışı ve üretim ar tışı tedbirleri olarak öngörülmüştür.

Tasarı/teklif madde 53

Çalışma şartları Bu madde çalışma şartlarının çalışanın yaşına, cinsiyetine ve gücüne uygun olmasını, 'küçükler ile ka dınların özel olarak himaye edi'lmestin'i anayasal güvence altına almaktadır.

Tasarı/teklif madde 54

Dinlenme hakkı Dinlenme, çalışanların hakkıdır. Bu heim çalışanın bedenen korunması için zorunlu hem de çalışanın dinlenme sonrası çalışmasının verimi için gereklidir.

Tatiller ve yıllık ücretli izin hakları bakımından kanun koyucunun düzenleme ^yapabilmesi imkânı II nci fıkrada öngörülmüştür.

Tasarı/teklif madde 55

Sendika kurma hakkı işçilerin ve işverenin sendikalar ve üst kuruluşlar kurma hakları karşılıklı olarak tanınmıştır.

Sendikalara üye olmak, üyelikten ayrılmak serbestisi ayrı bir fıkra halinde düzenlenmiştir. Sendika üye liğine zorlamak ve zorlama sonucunu doğuracak her türlü tedbiri önlemek kanun koyucunun görevidir.

III üncü fıkradaki üyeliğe, üye kalmaya ve üyelikten ayrılmaya zorlama yasağı da bir önceki ilkelerin te yidi niteliğindedir. Sendikaların üyeliğe girme, üyelikte kalma ve üyelikten ayrılma konusunda getirebilecekleri tedbirler yasaktır. Kanunlarda da üyeliğe giriş, üyelikte kalışı zorlayıcı veya bir müeyyideye bağlayıcı veya bir ceza şartına bağlayıcı hükümler sevkedilemez.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) II ve III üncü fıkralarda getirilen ve anayasal güvenceye bağlanan üyelik özgürlüğünün, sendika üyeleri aleyhine sonuç verebilecek ve çeşitli ihtilaflara konu olabilecek birden fazla sendikaya üye olma yasağı ge tirilmiştir. Birden fazla sendikaya üyeliğin doğuracağı sakıncaların önlenmesi için tedbir alınması zorunlu görülmüştür. Yetki uyuşmazlıklarının sebep olduğu anlamsız tartışmaların yerine işçilerin huzuru, işyerinin huzuru ve üretim meselesi geçmelidir. Bunun için de «tek sendika» ilkeleri getirilmelidir. Çünkü yetki mese lesini halletmek için uygulanmış olan üyelik fişlerinin sayımı (kanunî usul), referandum (içtihatla kabul edi len yol) ve irade beyanı tespiti (idarî usul) gibi yolların hiçbir sonuç vermemesi bu meselelerin kökten halli ni gerektirmiştir.

Sendikaların tüzüklerinin demokratik esaslara aykırı olmayacağı hükmü, her şeyden önce kanun koyucuya verilmiş bir direktif mahiyetindedir, ancak bu direktif 10 uncu madde gereğince yürütme ve yargı organla rını, idare makamlarını ve kişileri de bağlar.

Sendikaların yönetim ve işleyişleri de demokratik esaslara uygun olacak, gerekli yasal ve idarî tedbirler le bu uygunluk sağlanacaktır.

Sendika tüzüklerinin, sendikaların işleyiş ve yönetimlerinin demokratik esaslara uygun olması, üyelerin ser best iradeleriyle yöneticilerini seçmelerine imkân verilmesidir.

Sendika üyeleri üzerinde yöneticilerin baskısı sözkonusu olmayacaktır. Yönetici hegemonyası hiçbir şekil de müsamaha ile karşılanmayacaktır.

Bu direktifte de 10 uncu maddedeki tüm organ ve kişilerce uygulanacaktır.

Tasarı/teklif madde 56

Sendikal faaliyet Sendikal faaliyet, Anayasa'da, meslekî menfaatleri ikoramak ve geliştirmek üzere düzenlenmiş ve serbest liği korumuştur.

Başka herhangi bir özgürlük gibi, sendikal özgürlük de Anayasanın 12 nci maddesindeki sınırlamalara ay kırı olarak kullanılamaz ve kötüye kullanılması halinde 13 üncü maddenin müeyyidesi ile karşılaşır.

Her türlü özgürlük, bu arada sendikal özgürlük, önce Anayasal nizamın varlığında mevcut olabilir. Ana yasaya rağmen, Devlete rağmen özgürlük olamayacağı için 56 ncı maddenin I inci frlkrası bu hususu hüikme bağlamaktadır.

Sendikaların siyasî amaç gütmeleri, siyasî faaliyette bulunmaları, siyasî partilere destek sağlamaları ve onlardan destek görmeleri yasa'Manmıştır. Anayasa, sendika üyelerinin siyasî bir hareket içinde birleşip toplum içinde kopukluğa sebep olmaları yolunu kapatmayı amaçlamaktadır. Aksine düşünceler esnafların, memurların ve başka grupların da başlı başına siyasî birleşmelerine yol açabilir.

Sendikaların derneklerle, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile ve vakıflarla siyasî amaçlı or tak harekelti de uygun görülmemiştir.

Sendikaların idarî ve malî denetimi ve gelir - giderleri kanunla düzenlenecektir. Devlet, sendikaları diğer tüzelkişiler gibi, idarî ve malî bakımdan denetlemelidir. Bu denetimin amacı, sendikaların faaliyetinin sınınanması anlamında değil kaynaklarının israfının örlenmesı ve özellikle amaç dışı alanlara kullanılmasını engellemek, faaliyetin amaç sınırlarının dışına taşmamasını sağlamaktır.

Üyelerinin aidatlarını sendikalarına doğrudan ödemeleri, temelimde sendikacılığın üyelerine dayanması il kesini bulur. Üyelerin sendikalarını tanıyalbilmeleri, sendikaların da üyelerine hizmeti öne aJlabilmeleri, aidatın doğrudan sendikaya ödenmesini gerekli kılar. Sendika içi demokrasi, sendikalılık bilinci, sendika enflasyonunun önlenmesinde üyenin sendikasına olan aidat borcunu bizzat ödemesi ile mümkündür.

Sendikal faaliyette bulunmanın işyerinde çalışmamayı haklı göstermemesi yolundaki III üncü fıkra tabiîdir.

Anayasa 62 nci maddede ücreti «fiilen çalışmaya:» bağlamıştır. İşyerinde çalışmayan, üretmeyen, üretime ka tılmayan bir kişi ücret alamaz. Şu halde sendikacıların işyerinde çalışmamasını mümkün kılacak düzenleme lere III üncü fıkra engeldir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: ı66'ya 1 inci Ek) Sendikalar, tüzüklerinde grev ve lokavt fonlarının oranını göstereceklerdir. Bu fonlar millî bankalarda muhafaza edilecektir. Böylece özellikle işçi sendikaları, grev ve lokavt halinde, işçilerine bu fondan yardım yapacaklardır.

Grev veya lokavt sırasında işçilerin sendikalarının yardımından yoksun kalmalarını önlemek, ancak bu şekilde mümkün olabilecektir.

Kanun koyucu bu direktif dahilinde fonlardan işçilerin veya işverenlerin nasıl para çökeceklerini düzen leyecektir.

Tasarı/teklif madde 57

Toplu iş sözleşmesi hakkı Toplu iş sözleşmesi hakkı işçilere ve işverenlere tanınırken, getirilen yenilik, aynı işyerinde ve aynı dönem için birden fazla toplu iş sözleşmesi yapılması ve uygulanmasının yasaklanmasıdır.

Hangi seviyede olursa olsun, bir işyerinde bir toplu iş sözleşmesi yapılır veya uygulanmakta bulunursa, artık o işyeri için toplu ısözfleşme yapılması, yetki alınması veya bir başka toplu iş sözleşmesinin her ne sebeple olur sa olsun uygulanması imkânsız kılınmıştır.

Bu kural, bir işyerinde normatif hükümler ihtiva eden bir düzenlemenin tek olmasından hareket et mektedir.

Bu kural iş barışının sağlanmasına ve bu yoldan üretimin artırılmasına yöneliktir.

Tasarı/teklif madde 58

Grev ve lokavt hakları Grev ve lokavt haklan tanınmıştır.

Lokavt'm anayasal hak olarak tanınması bir denge fikrinin sonucudur. Lokavtın yasaklanması yolunda belirlenen düşüncelerin uygulanması halinde, işverenlerin elinden tek mücadele ve mukabele oranının alın ması sonucu doğardı. Varlığı tartışılan lokavt hakkının anayasal güvenceye kavuşturulması bu nedenle gerekmiştir. Sosyal alanda işçi ve işveren mücadele ederlerken eşit araçlar kullanırlarsa, ancak o zaman, bu mücadele topluma zarar verici olmaktan çıkar. Aksi halde grevsiz lokavt ile lokavtsız grev ayrı sonuç ları verir.

Grev ve lokavt hakları sadece toplu sözleşme yapılırken uyuşmazlık çıkması halinde tanınmış; başka deyişle, hak grevi yolu tıkanmıştır. Mahkemelere saygı ve çalışma barışı ilkeleri hak grevimin yasaklanma sına âmil olmuştur. Bir toplu iş sözleşmesi döneminde mutlak iş barışı esası kabul edilmiştir.

Bu hakların her ikisi de iyi niyet kurallarına aykırı olarak, toplum zararına ve millî serveti tahrip et mek şeklinde kullanılamaz. Kanun koyucu bu çerçevede yasal düzenlemeler yapabilecektir.

Grev sırasında gerek sendikaların kararı ile, teşviki ile gerek grevci olmayanlar; gerek grevci işçiler (ta rafından verilen zararlardan grevi yürüten sendika sorumludur. İşyerine verilen zararın, grev sonunda o iş yerinde çalışan işçilere yansıyacağı açıktır.

Kanunla grevlin ertelenebileceği ve yararlanabilecerafından çözümlenecektir.

Grev ve lokavtın yasaklandığı ve ertelendiği durumlar ile, bu anayasal kuruluşun özel maddesinde öngö rülen hallerde uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözümlenecektir.

Siyasal grevler ve lokavtlar ile, dayanışma amaçlı grev ve lokavtlar, genel grev ve lokavtlar, işyeri işgal leri, direnişler ve verim düşürmeler anayasada hukuka aykırı olarak nitelendirilmişlerdir.

Bunlar eskiden de yasak ve hukuka aykırı idiler. Bu açıklıkta Anayasa'da yer alması, herkes için an laşılır bir düzenleme ihtiyacının duyulmasıdır.

Greve katılmayanların işyerine giriş ve çıkışlarının engellenmesiniın yasaklanması, sendika -işçi - işveren ilişkisimlin bozulmama amacı ile metne alınmış bir tedbirdir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 59

Küçük işyerinde grev ve lokavt yasağı En çok on işçi çalıştıran küçük işyerlerinde toplu iş sözleşmesi grev ve lokavt yapılamayacağı hükmü, pratik bir noktadan hareket etmekte, küçük işyerlerindeki işçilerin tümünün himaye edilmesini amaçlamakta dır.

Sayıları pek çok olan on işçi çalıştıran işyerlerinde toplu sözleşme yapılması esasen nadir rastlanan bir ihtimaldir.

Grev ve lokavt uygulaması ise, çalışanlar bakımından büyük sakıncalara beraberinde getirmektedir.

Sendika enflasyonunu da önleyici nitelikte olan bu tedbir, bu işyerlerinde çalışanlara global bir himayeyi de temin etmektedir.

Bakanlar Kurulu, iş kollarında akdedilen toplu iş sözleşmelerinim hükümlerinden, küçük işyerlerinde nitelikleni uygun olanlara da tatbik eder. Bu himaye herhalde çok yaygın bir işçi topluluğunu kapsayacaktır.

Tasarı/teklif madde 60

Piyasaların denetimi Bu madde Devlete üç görev yüklemektedir.

Birincisi, özel teşebbüsün rekabet koşulları içinde yararlı yönde gelişmesine yardımcı olacaktır. Reka bet koşullarımı sağlamanın tabiî sonucu ise, buna bağlı olan diğer iki görevdir.

ikincisi, Devletin piyasada fiilî ve anlaşma sonucu tekelleri önlemesidir. Bu görev hem özel hem de kamu kesimi için öngörülmektedir. Tekeller ve tekel benzeri gruplaşmaları, hem tüketim hem de hizmetten sektörüde önlemek, konzernler hâkimiyetini dağıtmak sağlıklı bir toplum, sağlıklı bir demokrasi için vazgeçil mez şartlardır. Tekelciliğin her türlüsünün zararından fertleri ve toplumu korumak, ıtoplumun huzur ve refahı ile de ilgilidir.

Üçüncüsü, Tekel teşkil etmemekle beraber, itekel oluşturamayan üretim ve hizmet kuruluşlarının fiyat anlaşmaları, üretim hataları, coğrafî bölge paylaşma ve benzeri suretlerde gerçekleştirecekleri karterier de yasaklanmıştır.

Piyasaların bu şekilde ıdenetlenmesıindeki zorunluk, bu denetlemenin Anayasal bir direktif olarak düzen lenmesini zorunlu kılmaktadır.

Rekabetin ortadan kalktığı, tekellerin ve kartellerin fiyatları oluşturduğu ve etkilediği üretim - fiyat çiz gisinin dışına da taşırabildiği bir toplum olmanın sakıncaları önlenmek istenmiştir.

Tasarı/teklif madde 61

Tüketicilerin korunması Tüketicilerin korunması, tüketim toplumu olsun veya henüz bu aşamaya gelmemiş olsun serbest piyasa ekonomisi uygulanan toplumlarda zorunluluktur.

Tüketicinin korunması, herşeyden önce, tüketicilerde «tüketici bilincinim» oluşturulması ile mümkündür.

Tüketicinin fiyat ve kalite açısından korunması, serbest rekabet şartlarının sağlanması, tekel ve kartellerim önlenmesi ile güvenceye alınabilir.

Devlet, tüketicileri koruyucu başka tedbirler de alabilir. Bu tedbirler arasında tüketicilerin aydınlatıl ması için devlet yayım araçlarımda zaman ayırma, tüketiciyi koruyucu yayımlar teşvik etme sayılabilir.

Tasarı/teklif madde 62

Ücret, aylık ve sosyal yardımlar Bu madde, bütün çalışanlara çalışmalarınım karşılığı olarak ödenecek olan ücret, aylık, ikramiyeler ve sosyal yardımların beli esasa dayandırılmasını öngörmektedir.

Bu esaslardan liM, ücret, aylık, ikramiye ve sosyal yardımlar ancak «fiilen çalışma» karşılığı olarak öde necektir, bunun için de iş süreleri, işin verimi, değeri ve niteliği dikkate alınacaktır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) İkinci esas, kamu kesiminde çalışanlar lile özel keşlimde çalışanlar arasında İster işçi ister memur olsun lar ücret, aylık, ikramiye ve sosyal yardımlar bakımından hakkaniyet ve denge sağlamasıdır.

Amaçlanan fiilen çalışılmadan çalışmada geçmeyen süreler için ödeme yapılmamasıdır. Bunu sağlayacak sistemıiın usul tesis edileceği kanunda gösterilecektir.

Madde asgarî ücretin tespiti için de üç ayrı kriter getirmektedir. Asgarî ücret ülkenin ekonomik gücü ne göre, iş bulanıların ve bölgelerin sosyal ve ekonomik özelliklerine göre tespit edilecektir. Bütün ülke için ve bütün işkolları için asgarî ücret tespiti, önlenmez haksızlıklara sebep olur. Asgarî ücretin her bir işkolu nun ve her bir ilin kaldırabileceği miktar esas alınarak tespit edilmesi genelde işçilerin aleyhine işleyecek bir çözümdür. Bunun tersi de düşünülebilir, en müreffeh bölgeye ve en çok ödeme kabiliyeti olan işkoluna göre tespit edilebilecek asgarî ücretin, diğer bölgelere de uygulanabileceği' söylenebilirse de, bu gerçekleşemez.

Tasarı/teklif madde 63

Sağlık hizmetleri Vatandaşın korunmuş çevre şartlarında beden ve ruh sağlığı içinde yaşamım sürdürmesini sağlamak Devletin ödevidir.

Devlet sağlık ve sosyal yardım kurumlan kuracaktır, özel kesimin bu tür kurumlar kurmasını destekleye cektir.

Devlet, uygulamaları denetleyerek bu kurumların anaamaca uygun çalışmalarını sağlamalıdır.

Maddenin getirdiği yenilik «genel sağlık sigortası» dır. Bu sigortanın kuruluş ve işleyişi ile ilgili Anayasa da belirtilen ilke şudur : Vatandaşlar katılma payı ödeyecekler, yoksul ve dar gelirli vatandaşlara ise Devlet yardımı temin edilecektir.

Tasarı/teklif madde 64

Çevrenin korunması Endüstri toplumunun son yıllarda ortaya çıkan sorunlarından çok önemlisi çevre sorunlarıdır, insanlık, tabiatın kendisine sağladığı ortam şartlarının korunması gereğine inandıktan sonra, gerekli tedbirleri almanın yollarını aramıştır.

Mevzuatta yer alan klasik çevre koruma hükümlerinin yetersizliği anlaşıldıkça yeni çareler ve düzenle meler bulunmuştur.

Çevre korunmasının Anayasada yer alması kanun koyucu için yol göstericidir.

Tasarı/teklif madde 65

Konut hakkı Vatandaşlar için konutun arz ettiği önem dikkate alınarak, Devletin konut yapımını destekleyici, planlayıcı rolüne işaret edilmektedir.

Konut sorununun çözümünde eğitimin de etkisi vardır.

Konutların yapımında modern şehirleşme ve çevre şartları gözetilmelidir.

Madde, bu ifadesi ile. kötü şehirleşmenin önlenmesinin gereğine de işaret etmektedir. Bina, planlaması, şehir planlamasının bir parçasıdır. Şehirlerin ve yapıların tabiatın içinde bir yara gibi yer almaması için ge nel bir çevre içinde düşünülmeleri de maddede Devlete ödev olarak gösterilmiştir.

Tasarı/teklif madde 66

Sosyal güvenlik hakkı Sosyal güvenlik hakkı, çalışanların yarını, güvencesidir. Devlet, esasen gerekli teşkilatı kurmuştur. Madde de kurulması öngörülen teşkilatın modernleştirilmesini, rasyonel çalışmasım sağlamak Devlet tarafından gerçekleştirilecektir.

Sosyal güvenlik haklarının geliştirilmesi şüphesiz ekonomik gelişme çerçevesi içinde, ekonomik istikrar içinde gerçekleşebilir. Devlet, bu gereğe de riayet etmelidir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) _ 36 —

Tasarı/teklif madde 67

Sakatların korunma hakkı Devlet, sakatların çalıştırılmasını sağlamak, bazı vergi muafiyetleri getirmek, sakatların rehabilitasyonu için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.

Tasarı/teklif madde 68

Yaşlıların korunma hakkı Üçüncü çağ denilen yaşta bulunanlar için, Devletin bir takım haklar tanıması, kolaylıklar getirmesi, ko runmaları, huzurevlerinde rahatlarını temin etmesi, sosyal güvenliğin bir parçasıdır.

Ülkemizde bir kısmı esasen gerçekleşmiş bulunan tedbirlerden, zamanla diğerlerinin de gerçekleştirilmesi Devlete bir istikamet olarak gösterilmiştir.

Tasarı/teklif madde 69

Yabancı ülkelerde yaşayan Türk vatandaşları Yabancı ülkelere çalışmak üzere giden ve orada yaşayan Türklerin sayısı iki milyonu bulmuştur. Bu sayı azımsanmayacak nitelikte olup, küçümsenmeyecek bir topluluğun varlığına işaret etmektedir.

Yabancı ülkelerde çalışan ve yaşayan Türklerin anavatan Türkiye ile olan ilişkilerini sürdürmekte müstes na bir gayret gösterdikleri bilinmektedir. Bu Türklerin ülkeleriyle olan bağlarını sürdürmekte ihtiyaçları olan kültür ve eğitim hizmetlerine Devlet katkısı zorunludur.

Devlet, yabancı ülkelerdeki Türklerin aile birliğini sağlamak, parçalanmış ailelerin sorunlarının çözümüne yardımcı olmakla ödevlendirilmiştir.

Yabancı ülkelerde yaşayan Türklerin sosyal güvenlikleri andlaşmalarla temin edilmektedir. Ancak bu alanda da yapılacak işler vardır ve madde Devlete bu konuda yön göstermektedir.

Tasarı/teklif madde 70

Gençliğin korunması Devlet, gençliğin korunmasıyla ödevlidir.

Gençler, Türk toplumunda önemli bir yer işgal etmişlerdir ve etmeye devam etmektedirler.

Gençlerin yetişmeleri ve gelişmeleri için gerekli eğitimi sağlamak ödevi 42 nci maddede düzenlenmiştir.

Bu maddenin 1 inci fıkrasında bu eğitimin ve yetiştirmenin istikametini tespit etmiştir.

Gençlerin eğitim dışı tehlikeler olan alkolizme, keyif verici zehirlere, suçluluğa, kumara ve cehalete kar şı korunmaları da Devlete yüklenmiştir.

Tasarı/teklif madde 71

Sporun geliştirilmesi Sağlık hizmetlerinin bir parçası, beden sağlığının spor yaptırarak korunmasıdır. Sporun kitlelere yayılması bu amacın teminine yarayacak araçlardan en etkinidir.

Sporun geliştirilmesi, sadece fiilen spor yapanlara değil, seyircileri için de eğitici ve sağlık kurallarına uygun bir ortamda yaşamaya sevkedici etkileri sebebiyle Devletçe ele alınması için bir başka sebeptir.

Tasarı/teklif madde 72

Tarih ve kültür varlıklarının korunması Devlet, tarih ve kültür varlıklarının korunmasını temin etmelidir. Devlet, bu varlıkların toplanmasını, bu lunmasını, restorasyonunu, müzelerde teşhirini sağlamalı; tahriplerini, yurt dışına kaçırılmalarını önlemeli;

yurt dışına taşınmış olanların yurda iadesini mümkün kılacak girişimlerde bulunmalıdır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Kanun koyucu, tarih ve kültür varlıklarını koruyucu tedbirleri ihtiva eden mevzuatı geliştirmelidir.

Kanun koyucu, tarih ve kültür varlıklarını koruyucu yapılması yerine, bu yapıların sahiplerinde bırakılarak, onlara yardım yapılması da tedbir olarak düzenlenebilir.

Tarih ve kültür varlıklarının korunmasında eğitimin rolü olduğuna göre Devlet buna da özen göstermeli, önlem almalıdır.

Tasarı/teklif madde 73

Sanatın ve sanatçının korunması Devletin sanat faaliyetlerini himaye etmesi, sanat eserlerini koruması, değerlendirmeye çalışması, destek lemesi; sanatçıları koruması Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren Türk Devlet hayatının geleneklerine dahil olmuştur.

Anayasada yukarıda belirlenen konularda Devlete ödev yüklenmesi, özellikle bu geleneğin teyidi mahiye tindedir.

Sanatçılara ve sanata verilen önemin geliştirilmesi ise bu maddenin anahedefidir. «Devlet sanatçıyı korur» ifadesi Türk Devletinin gelecek yıllardaki bu alandaki ödevlerinden en önemlisine işaret etmek üzere madde ye alınmıştır.

Tasarı/teklif madde 74

Sosyal ve ekonomik hakların sınırı Anayasada yer alan sosyal ve ekonorriik hakların Devlet tarafından gerçekleştirilmesi ancak malî kay nakların yeterliği ölçüşümde mümkündür.

Malî kaynakların yeterliği Devletin kaynaklarını zorlamadan tabiî bir sınır teşkil eden 'Bu kaynakların zorlanması halinde ekonomik istikrarın bozulması mukadderdir. Ekonomik istikrarın bo zulması ise, her şeyden önce Devletin ekonomik ve sosyal ödevlerinin aksaması sonucunu doğurur.

Bundan ise, her şeyden önce bu haklardan yararlanacak dlan şahıslar zarar görür.

Madde, hiç (kimseye Devletten sosyal ve ekonomik 'hakları gerçekleştirmesini isteme hakkı vermediğini, bu hakların devlete yüklenen ödevlerden ibaret olduğunu belirlemektedir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SİYASÎ HAKLAR VE ÖDEVLER

Tasarı/teklif madde 75

Türk vatandaşlığı Vatandaşlık önemli bir bağdır.; Bu bağın önemini ve niteliğini belirtme bakımından maddenin başlığı olan 1961 Anayasasındaki 54 üncü maddenin vatandaşlık başlığı «Türk vatandaşlığı» haline getirilmiştir.

Bu suretle vatandaşlık bağı ile Devlete bağlı olan herkes deyiminden Türk vatandaşlık bağı ile Devlete bağlı olan herkes Türk vatandaşıdır denmek istenmiştir.; Bu şekilde vatandaşlık bağının Türklüğü kazandır mada daha kuvvetHi bir bağ olduğu vurgulanmak işlenmiştir.

1961 Anayasasının kabul ettiği kan esasına göre Türk ana veya babanın çocuğunun Türk olduğu pren sibi korunmuştur. Türk ananın Türk babadan olan çocukları ile evlilik dışında herhalde -doğan çocukları Türktür< Yabancı babadan ve Türk anadan evlilik içinde doğan çocuğun vatandaşlığı kanuna bırakılmıştır.

iBu esaslar gözönünde bulundurularak Türk vatandaşlığını kazanma ve kaybetme şartları kanuna bırakıl mıştır, Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Türk vatandaşlarının vatandaşlıktan çıkarılması 1961 Anayasasında vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylem kararını ölçüsüne bağlanmıştır. Bu ölçü yetersiz ve açık görülmemiştir. Daha açık ve tutarlı olmak için Dev lete ve vatana deyimi tercih edilmiştir. Çünkü vatandaşlık kişi ile Devleit arasındaki bağdır. Vatandaşlık görevlerini Devlet tespit eder. Bunlarla bağdaşmayan eylemler Devlete bağlılıkla bağdaşmayan eylem ola rak daha tutarlı bir açıklamadır.

Vatandaşlıktan çıkarma 'ile -ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolunun kapatılmayacağı 1961 Anaya sasındaki gibi aynen korunmuşitur.

Tasarı/teklif madde 76

Seçme, seçilme ve siyasî faaliyette bulunma hakları 1961 Cumhuriyet Anayasasının 55 inci maddesinin karşılığı olarak düzenlenmiş olan bu maddenin başlığı seçme, seçilme ve siyasî faaliyette bulunma olarak düşünülmüştür.

1961 Anayasasının siyasî haklarla ilgili maddelerinde vatandaşın asıl hakkı olan siyasî faaliyette bulun ma ancak seçme, seçilme siyasî partiye girme ve çıkma ve bu bölümde sayılıp düzenlenen maddelerde gös terilenler olarak görülmekte idi.

Halbuki vatandaşların asıl siyasî hakkı tek başına veya bir siyasî partide siyasî faaliyette bulunmadır.

1961'in düzenleme tarzı vatandaş sanki tek başına siyasî faaliyette bulunma hakkına sahip değilmiş inti baını uyandırmakta idi Bu nedenle siyasî partilerde siyasî faaliyete katılanlarla tek başına siyasî faaliyette w bulunanlar arasında tek başına olanlar aleyhine farklar yaratılmakta idi^ 76 ncı madde seçme ve seçilme yanında vatandaşın tek başına veya bir siyasî partide siyasî faaliyette bulunma da yer almıştır.

Seçme ve seçilme ile ilgili olarak 55 (inci maddede yer alan bütün prensipler aynen muhafaza edilmiş tir,;

Seçme ve seçilme alanında getirilen yenilik seçimlerle ilgili daha önce 78 inci maddedeki yargı güven cesi burada genel bir ilke olarak kabul edilmiştir.

716 ncı maddenin 2 ncd fıkrası bu nedenle «Seçimler, senbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım vö döküm esaslarına göre yargı yönetim ve denetimi altında olur.» şeklinde düzenlenmiştir. Bu suretle de mokrasinin kaynağı olan egemenliğin seçim yolu ile yansımasında bütün seçimler yargı yönetim ve dene timi altına alınmıştır.

Tasarı/teklif madde 77

Parti kurma ve partilere girme hakkı 1961 Anayasasının 56 ncı (maddede düzenlenen siyasî partilerin kurulması ve siyasî partilere girip çık ma serbestisi bu maddede aynen muhafaza edilmiştir.

Siyasî partilerin demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsuru olduğu yeniden vurgulanmış ancak is ter muhalefette ister iktidarda olsunlar deyimine ihtiyaç duyulmamıştır. Demokraside partiler demokrasi ku ralları içinde muhalefet ve iktidar partisi rolünü oynarlar.

Siyasî partilerin kuruluşunda tüzük ve programlarının uyacağı esasları Anayasada belirtmek uygun gö rülmüştür., Kuruluşta siyasî partilerin tüzüklerinin ve programlarının uyacağı esaslar 77 nci madde 4 üncü fıkrasında gösterilmiştir.

77 nci madde son fıkrası Türkiye'de kurulması yasak olan siyasî partileri bdirtmiştiıry 1961 Anayasasında, Anayasanın sağa ve sola ve ne oranda açık olduğu ilk yıllardan 'beri tartışma ko nusu olmuştur. Bu nedenle bu gibi tartışmalara son vermek için, Türkiye'de bundan /böyle sınıf ve zümre esasını, komünizmî, faşizmi, teokrasiyi, ve herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyâ esas alan siyasî partinin kurulamayacağını kabul etmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Türkiye'de demokrasinin 'bu sistemleri amaçlamadığı ve Türk Milletinin bu düşünceleri savunan sistem lere ihtiyacı olmadığı; Atatürk ilkeleri ışığında bir demokrasinin 'bu düşünceleri reddettiği sonucuna varıl mıştır. Türk Milletinin bu düşüncelere dayanan sistemlerden uzak olan bir demokrasi ile daha rahat ve Ihuzur içinde kendi birlik ve 'beraberliğini koruyacağını ve bağımsız kalacağı ve kalkınmasını yapabileceği sonucuna varılmıştır,

Tasarı/teklif madde 78

Partilerin uyacakları esaslar 'Bu tmadde de siyasî partilerin kurulduktan sonra, ister muhalefette ister iktidarda ofeunlar siyasî faaliyette bulunurlarken uyacakları esasları tespit etmektedir.

19ı61 Cumhuriyet Anayasasının 57 nci maddesi bu hususta hükümler koymuşisa da bu yeterli olmamıştır.

Siyasî partiler her durum ve vaziyette bütün faaliyetlerinde tüzü'k ve programlarına ve Anayasanın 13 üncü maddesinin dışına çıkamazlar.

1961 - 19)80 dönemindeki uygulamada siyasî partilerin faaliyetlerinde kendilerine destekçi dernekler, sen dikalar, va'kılflar, meslekî kuruluşlar, kooperatifler ve çeşitli kuruluş ve birlikler bularak bunları kendi politi kalarına alet ettikleri veya onların etkisi altında kaldıkları görülmüştür.

Bunları önlemek için siyasî partilerin kenidıi politikalarını yürütmek ve güçlendirmek amacıyla dernek, sen dika, vakıf, kooperatif ve diğer kuruluşlarla maddî ve manevî yönlerden güçbirliği yapmamaları esası kalbul edilmiştir. ' Siyasî partilerin, parti içi 'demokrasiye uyacaklarını belirten bir hükme yer vermek de gerekli görülmüştür.

Siyasî partilerin bütün bu yönleri 'ile faaliyetlerinin Anayasa, kanunlar ve kendi tüzük ve programlarına uyup uymadığını devamlı denetleme ve 'bunlar hakkında Anayasa ve kanunlara uymadığı takdirde dava açma ve hatta kapatma talep etme yetki ve görevi Cumhuriyet Başsavcılığına verilmiştir.

Siyasî partilerin malî denetimi ve faaliyetlerinin Anayasa, kanunlar, içtüzük ve programlarına uymadığı za man Cumhuriyet Başsavcısı taraifınidan açılacak siyasî partileri kapatma davasına Anayasa Mahkemesinin göreylendirıiitonesi yine korunmuştur.

Geçmiş uygulmalardan ortaya çıkan sonuç şunu göstermektedir ki kapatılan siyasî partilerin yöneticileri ve kurucuları partilerin kapatılmasına rağmen kendileri siyasî faaliyete devam etmişler; kurulmuş partilere girerek eskisinden daha güçlü 'bir şekilde Lâik Cumhuriyet ilkelerine aykırı siyasî parti faaliyetlerM sürdürmüşlerdir.

Bu nedenle Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan siyasî partilerin kapatma kararında sorumlu görülen kurucu veya genel merkez yöneticilerinin başka Mm ve programlarla da olsa siyasî parti kuramayacakları ve kurulmuş partilerde yönetim ve denetim görevi alamayacakları mahkemece kararlaştırılır.

Tasarı/teklif madde 79

Hizmete girme Kamu hi'zmeitlerdne girme vatandaşların en tabiî hakkıdır. 1961 -1980 arası, siyasî partilerin, uygulamada pek titizlik göstermedikleri bir maddedir. Prensip olarak, kamu hizmetlerine girme haikkı 1961 Anayasasında olduğu gibi aynen muhafaza edilmiştir. Ancak Kamu hizmetine alınaca'k memur ve Ikamu görevlileri ile ilgili düzenle mede bu hakkın kötüye kuManılmasını önleyecek hükümlen getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 80

Mal bildirimi Kamu hizmetine girenlerin mal bildirimi aynen muhafaza edilmiştir. Ayrıca ıbu maddeye bir yenilik geti rilmiştir. Kamu hizmetlilerinin girişten sonra görev sırasında da mal bildiriminde bulunmaları uygun olacağı düşünülerek, bu bildirimin tekrarlanması Anayasada yer almış bunun tekrarlanma süreleri kanuna bırakılmıştır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 81

Vatan hizmeti Madde vatan 'hizmeti kenar başlığı ile 19611 Anayasasının 60 inci maddesinde belirtilen ilkedir, aynen alınmış tır.,

Tasarı/teklif madde 82

l Dilekçe hakkı Vatandaşın en tabiî hakkı olan Dilekçe Halkkı 19611 Anayasasındaki şekli ile aynen alınmıştır. Getirilen yenilik, ıbu ıhakkın kapsamının kullanma biçimindn ve istisnalarının kanunla, düzenleneceği şeklindeki ilave dir..

v ÜÇÜNCÜ KISIM CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARI BlRÎNCt BÖLÜM Yasama Organı

Tasarı/teklif madde 83

Türkiye Büyük Millet Meclisi 1961 Anayasasında TBM'M. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere ilki meclisli bir yasa ma organı olarak kurulmuştu.

1961 - 1980 arası uygulama bu düzenlemenin büyülk bir yarar getirmediğini ortaya koymuştur. Hernekadar klasik parlamenter sistemde iki meclisli yasama organı var isede çağdaş parlamentolarda bu anlayış eskimiştir.

1961 Anayasasınldaki düzenleme Cumhuriyet Senatosu, ne hükümetin kuruluşunda ve düşürülmesinde, ne de diğer yasama görev ve yetkilerin kullanılmasında önemli bir nol oynamamakta idi. Ayrıca Kanunların yapılışında zaman kaybına da neden olmakta idi, Kuruluş bakımından da millet iradesine dayanmadan Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin kazanılmasına yer veren bir meclisti.

Yirmi yılık uygulamada Cumhuriyet Senatosunun siyasî uyuşmazlıkların çözümünde de önemli bir rolü olmadığı görülmüştür.

Ayrıca iki meclisli yasama organı olarak tarihî ve federal yapıdan kaynaklanmaktadır.

Cumhuriyetin kuruluşunda da 2 nei Meclise bütün bu nedenlerle ihtiyaç duyulmamıştı.

Bütün bu haklı nedenler yasama organının tek meclisli bir yasama organı olarak düzenlenmesini gerek tirmiştir.

TBMM.'nin milletçe genel oyla seçilen dörtyüz milletvekilinden kurulması uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 84

Milletvekili seçilme yeterliği 1961 Anayasasının 68 inci ma'ddesinde düzenlenen Milletvekili seçilme yeterliliğinin, TBMM.'nin kuru luşundan hemen sonra gelmesi uygun görülmüştür.

Milletvekili seçilebilmek için 1961 Anayasasınldaki seçilme yaşı olan 30 yaş uygun görülmüştür.

Seçilebilmek için bu günün Türkiye'sinde sadece okuma yazma bilmenin yeterli olması şartı değiştiril miş bunun yerine en az selkiz yıllık öğrenim görme şartı getirilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) 1961 Anayasasında seçilmeyi önleyen sebeplerin birçoğu korunmuştur. Ancak bu alanda bazı değişik liklerin yapılması uygun görülmüştür.

Bu değişiklikler :

1. 5 yıl hapis cezasına çarptırılanlar hapis cezasının 6 aya indirilmesi. Ağır hapis cezasına hüküm gi yenlerin de 6 ay ağır hapisden başlamaları uygun görülmüştür.

2. Kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma suçlarından hüküm giyenler de seçilme yeterliliğini kaybedenler arasına dahil editaıişllerdiir.

3. Ayrıca bu Anayasanın 13 üncü maddesi hükmü uyarınca temel hak ve özgürlüklerinden birini kay betmiş bulunanların da milletvekili seçilmemeleri uygun görülmüştür.

Hükümlü olmaları nedeniyle milletvekili seçilime yeteneğini kaybedenlerin affa uğramış olsalar da bir daha milletvekili seçilme haklarını kazanmaları önlenmiştir.

Kamu hizmetlerinde görev alanların Milletvekili seçilme şartlarının düzenlenmesinin kanuna bırakıl ması uygun görülmüştür. Ancak Hâkimler, Subaylar, Askerî memur ve astsubaylar ile kolluk görevlilerinin mesleklerinden çekilmedikçe aday olmaları uygun görülmemiştir. Zira 1961 - 1980 arası uygulamalarda bu nitelikteki kamu hizmetlilerinin önemli görevler gördükleri bu nedenle bir siyasî partiden veya serbestçe aday olmaları mesleklerinden çekilmelerine bağlanması uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 85

Görev ve yetkileri 1961 Anayasasının 64 üncü maddesinin karşılığı olarak düzenlenen bu madde Türkiye Büyük Millet Mec lisinin görev ve yetkilerine genel olarak şu yenilikleri getirmiştir.

1. Anayasanın diğer bazı maddelerinde önemli görevler arasında yer alan konulardan bir kısmı bu mad deye dahil edilmiştir. Bunlardan :

a) Savaş ilanına karar vermek,

b) Milletlerarası antlaşmaları onaylamak,

c) Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanma ve görevleri yerine getirme, şeklindeki hükümlerin genel nitelikteki görevleri düzenleyen bu maddeye alınması uygun görülmüştür. Zira bu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin Anayasada gerek bu maddede gerek diğer maddelerinde düzenlenmiş olan bütün görev ve yetkilerini kapsayacak şekilde düşünülmüştür.

2. Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde ka rarname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesin hesap kanunu tasarılarını görüşmek ve kabul etmek ve para basılmasına karar vermek gibi görevler olduğu gibi muhafaza edilmiştir. Ancak kanun hükmünde kararname ile ilgili düzenlemenin bu maddede sadece zikredilmesi ile yetinilmiş ayrı bir maddede bunun nasıl kullanıla cağının açıklanması uygun görülmüştür.

3. 1961 Anayasasının 64 üncü maddesinde ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermekle ilgili yetki Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri arasından çıkarılmıştır.

4. Yine 1961 Anayasasının 64 üncü maddesinde yer alan genel ve özel af ilanına karar vermeye dair yetkinin aynen muhafazasına, ancak Anayasanın 13 üncü maddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenlerin af yetkisi dışında bırakılması uygun görülmüştür.

5. Kanun kuvvetinde kararname gibi antlaşmaların onaylanması ve savaş ilamna karar verme ile ilgili yetki de Anayasada kendi maddelerinde ayrıca düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 86

Kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verme 1961 Anayasasının 64 üncü maddesinde düzenlenen kanun hükmünde kararnamenin ayrı bir maddede dü zenlenmesi uygun görülmüştür. Bu düzenlemede 64 üncü maddedeki kararnamede tereddütlü noktalar ve nok sanlar açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Bu nedenle kanun hükmündeki kararnamede aşağıdaki yenilikler getirilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) 1. Bakanlar Kurulunun istifası halinde veya ilgili bakanın çekilmesi durumunda veya yasama dönemi nin sona ermesi kanun hükmündeki kararnamenin belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmayacağı açıklığa kavuşturulmuştur.

2. Kanun hükmündeki kararnamede sürenin sona ermesinden önce Türkiye Büyük Millet Meclisi tara fından onaylanması sırasında yetkinin son bulması veya bu yetkinin süre bitimine kadar devam ettiğinin karar namede yer alabileceği açıklığı getirilmiştir.

3. Olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarması na ilişkin yeni düzenlemeler getirildiği için bu düzenlemelerle ilgili hükümlerin saklı tutulması uygun görül müştür.

4. Bu alanda getirilen yeniliklerden biri de 1961 Anayasasının ,64 üncü maddesinin son fıkrasında yer almış bulunan sınırlamanın ortadan kaldırılmasının uygun olacağı kararına varılmasıdır. Bilindiği gibi 1961 Anayasasının 64 üncü maddesinin son fıkrası temel hak ve hürriyetlerden genel hükümlerde kişinin haklarında ve görevlerinde ve siyasî haklarda yer alan hükümlerle ilgili kanun hükmünde kararname çıkarmayı önlemek te idi. Bu ise uygulamada sakıncalı sonuçlar vermiştir. Bu nedenlerle bu sınırlamaların kaldırılması uygun gö rülmüştür.

Tasarı/teklif madde 87

Milletlerarası andlasmaları uygun bulma Andlaşmaların uygun bulunması ile ilgili bu madde uygulamada iyi işlediği ve ihtiyaca cevap verdiği için aynen kabul edilmesi uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 88

Silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme 1961 Anayasasının 66 ncı maddesinin karşılığı olarak Silahlı Kuvvet kullanılmasına izin verme ile ilgili bu maddeye bir yenilik getirilmiştir.

Ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması karşısında Silahlı Kuvvetleri derhal harekete geçirebilmek için Türkiye Büyük Millet Meclisinin derhal toplanıp karar almasının gecikmelere yol açacağı veya toplanmasına imkân olmayan hallerde telafisi mümkün olmayan durumlar yaratacağı düşünülerek Cumhurbaşkanının si lah kullanılmasına derhal karar vermesinin kaçınılmaz olduğu kabul edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 89

Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçim dönemi 1961 Anayasasının 69 uncu maddesinin 'karşılığı olan bu madde Türkiye Büyük Millet Meclisinin se çim döneminin her beş yılda bir yapılacağı yenilik olarak getirilmiştir. Diğer hükümler 69 uncu maddenin tekrarıdır.

Tasarı/teklif madde 90

Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye bırakılması ve ara seçimleri 1. Bu madde ile 1961 Anayasasında farklı olarak Cumhurbaşkanına TBMM.'den seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasını talep etme yetkisi verilmiştir.

2. Seçim dönemleri 5 yıl olması nedeniyle yapılacak ara seçimlerinin 5 yılın ortası olan 30 ay geçmedikçe yapılması uygun görülmemiştir. 1961 Anayasasının 74 üncü maddesinin genel anlayışı içerisinde bu süre tespit edilmiştir. Ancak genel seçimlere gitmeden önce Meclis üye tamsayısının yüzde 5'i oranında bir boşal ma olduğu takdirde üç ay içerisinde ara seçimlerinin yapılması zorunlu görülmüştür. Çünkü yüzde 5 oranın da bir boşalmanın iktidar değişikliklerine sebep olabilecek bir noksanlık olduğu görüşüne varılmıştır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Bu şartlara rağmen her ne sebeple olursa olsun genel seçimlere 1 yıl kala ara seçimlerinin yapılmasının sakıncalı olduğu görüşüne varılmıştır. Bu nedenle genel seçimlere 1 yıl kala yüzde 5 boşalma nedeniyle ara seçimlerine gidilemeyecektir.

Ayrıca Cumhurbaşkanı da Meclisten ara seçimlerin, Cumhurbaşkanı seçimine 1 yıl kala ertelenmesini isteyemeyeceği kabul edilmiştir. Bunun nedeni, yapılacak seçimlerin Cumhurbaşkanı seçimine etkisini önlemek dolayısiyledir.

Tasarı/teklif madde 91

Seçimlerin genel yönetim ve denetimi 1961 Anayasasının en iyi işleyen hükümlerinden biri olarak Anayasanın 75 inci maddesinde düzenlen miş seçimlerin genel yönetim ve denetimi ile ilgili kuralların bir Anayasa kaidesi halinde aynen muhafaza edil mesi uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 92

Milletin temsili Temsili rejimin dayandığı temel prensipleri açıklayan bu hüküm 1924 ve 1961 anayasalarımda yer almak ta idi. 1961'deki düzenlemenin değiştirilmeden aynen kabulü uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 93

Andiçme Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin göreve başlarken yapacakları and 1961 Anayasasının 77 nci maddesindeki esaslar göz önünde tutularak bazı yeni kavramlarla genişletilmiştir. Milletvekillerinin andiçmede bunlara da bağlı kalmalarının göreve başlarken uygunolacağı düşünülmüş ve bu nedenle bölünmez bütünlük, toplum huzuru, millî dayanışma, sosyal adalet, insan haklarına ve temel özgürlüklerden yararlanması ülküsü, hukukun üstünlüğü prensibi and metnine dahil edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 94

Üyelikle bağdaşmayan isler Üyelikle bağdaşmayan işlerde 1961 Anayasasının 78inci maddesi aynen muhafaza edilmiş, yenilik olarak da Devletten yardım sağlayan ve vergi muafiyeti olan vakıfların yönetim kurullarında ve başka işlerinde görev al mamalarının uygun olacağı düşünülmüştür.

Tasarı/teklif madde 95

Yasama dokunulmazlığı 1961 Anayasasının 79 uncu maddesinde düzenlenen yasama dokunulmazlığı aynen benimsenmiş ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin tek Meclis olarak kurulmasına göre yeniden düzenlenmiştir. Bu düzenlemede doku nulmazlık ve sorumsuzluk aynen muhafaza edilmiştir. Yeniden seçilen Milletvekilleri hakkındaki (takibat) ye rine (soruşturma ve kovuşturma) deyimi tercih edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 96

Üyeliğin düşmesi 1961 Anayasasının 80 inci maddesinde düzenlenmiş olan üyeliğin düşmesi ile ilgili esaslara bağlı kalınmış tır. Ancak yenilik olarak :

1. Üyenin bir yasama yılı içerisinde izinsiz veya özürsüz olarak toplam 45 gün Meclise katılmaması halinde Meclisçe karar verilerek üyeliğin düşürülebilmesi kuralı getirilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya linçi Ek) _ 44 — 2. Ayrıca 1961 Anayasasının 1980 yıllarından önceki uygulamalarında topluca bir partiden istifa ederek bir başka partiye girme ve bu suretle iktidar değişikliklerine neden olma göz önünde bulundurularak bu gibi dal galanmaların önlenmesi için partisinden istifa eden milletvekillerinin üyeliklerini bağımsız olarak sürdürebi lecekleri esası getirilmiştir.

Ayrıca partisinden istifa eden milletvekilinin bir başka partiye girmesi veya Bakanlar Kurulunda görev alması halleri üyeliğin sona ermesi nedenlerinden biri olarak kabul edilmiştir.

3. Bu maddede getirilen yeniliklerden biri de bir siyasî partinin Anayasa Mahkemesi tarafından kapa tılması halinde kapatılan partinin Türkiye Büyük Millet Meclisindeki milletvekilinin üyeliğinin de, kapatma ka rarının resmî gazetede yayınlandığı tarihte sona ermesidir.

Tasarı/teklif madde 97

İptal istemi 1961 Anayasasının 81 inci maddesinde düzenlenmiş olan iptal istemi aynen korunmuştur.

Tasarı/teklif madde 98

Ödenek ve yolluklar 1961 Anayasasının 82 nci maddesinde düzenlenmiş olan Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarıyla ilgili esaslar aynen kabul edilmekle beraber ödeneğin aylık tutarının en yüksek devlet me murunun almakta olduğu miktarı yollukla ödeneğin yarısını aşamaz şeklindeki hükmün buradan çıkarılması uygun görülmüştür. Milletvekillerinin ödenek ve yolluklarının kanunla düzenlenmesi esası prensip olarak ka bul edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 99

Toplanma ve tatil 1961 Anayasasının 83 üncü maddesinde düzenlenmiş olan toplanma ve tatil, yasama organının tek mec lis olması esasına göre yeniden düzenlenmiştir.

Malî yılın yılbaşına alınması dolayısıyla her yıl ilk toplantının Eylül'ün ilk gününe alınması uygun görül müştür.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin yıllık tatili 1961 Anayasasında en fazla 5 ay iken bu tatilin 3 ay olması yeterli görülmüştür.

Cumhuriyetin ilk kuruluşundan beri Cumhurbaşkanlarının Meclisi bir konuşmayla açması 1961 Anayasa sında kaldırılmışken bu müessese pozitif hukuk kaidesi olarak anayasaya konmuştur. Bunun dışında 1961 Anayasasının 83 üncü maddesindeki toplanma ve ara verme ile ilgili, hükümler korunmuştur.

Tasarı/teklif madde 100

Başkanlık Divanı 1961 Anayasasının 84 üncü maddesinde düzenlenmiş olan Başkanlık Divanı bu maddede Yasama Organı nın tek Meclis olmasına göre yeniden düzenlenmiştir.

Başkanlık Divanının Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, Kâtip Üyeler ve İdare Amirlerinden oluştuğunun belirtilmesi uygun görülmüştür.

Siyasî parti gruplarının üye sayısı oranına göre Başkanlık Divanına katılmaları ilkesi korunmuştur.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının seçimi uyuşmazlıkları ortadan kaldıracak şekilde düzenlenmiş tir. Başkan dört tur sonunda seçilmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı üyeler içerisinden tespit edilen adaylık süresi içerisinde aday olan lar arasından seçilmesi esası kabul edilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının görev yapma süresi bir yasama dönemi süresince yani 5 yıl için devam edecek şekilde düzenlenmesi uygun görülmüştür. Zira Meclisin çalışmasının verimli ve sürekli olmasını sağlamak için zaman zaman Başkan seçimleriyle vakit kaybedilmemesi ve birtakım siyasî sürtüşmelerden ka çınılması buna neden olmuştur. Başkanın tarafsızlığı esas kabul edilerek mensup olduğu siyasî partinin veya parti grubunun Meclis içindeki ve dışındaki faaliyetlerine katılmaması kabul edilmiştir.

Başkanvekillerinin ve Kâtip üyeleri ile îdare Amirlikleri için bir yasama döneminde iki defa seçim yapıl ması esası kabul edilmiştir. İlk seçimlerin iki yıl için ve ikinci seçimin de üç yıl için olması uygun görülmüştür.

Başkanvekillerinin de görevleri gereği olan haller dışında Meclis çalışmalarına katılamayacakları kabul edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 101

İçtüzük, siyasî parti grupları ve kolluk işleri 1961 Anayasasının 85 inci maddesinde düzenlenmiş olan İçtüzük siyasî parti grupları ve kolluk işleri pren sip olarak aynen korunmuştur. Ancak yeni düzenlemede getirilen bir yenilik siyasî parti gruplarının en az 20 kişiden oluşmasının uygun görülmesidir. Siyasî parti gruplarının üye adedinin 10 kişiden 20 kişiye çıkarılmasının nedeni Meclisteki siyasî partilere istikrar ve tutarlılık kazandırılması amacına yöneliktir.

Tasarı/teklif madde 102

Toplantı ve karar yeter sayısı 1961 Anayasasının 86 ncı maddesinde düzenlenmiş olan toplantı ve karar yeter sayısı 1961 Anayasasının uygulandığı dönemde Meclis toplantılarının ve karar alma zorluklarının ortaya çıkması nedeniyle ye niden gözden geçirilmek suretiyle düzenlenmiştir. Getirilen yeniliklerin Meclis toplantılarına istikrar getireceği ve kararların daha kolay ve tutarlı olmasının sağlayacağı görüşü hâkim olmuştur. • Yeni düzenleme şöyledir :

1. Anayasada başka bir hüküm mevcut değilse Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının üçte biriyle toplanabilecektir.

2. Türkiye Büyük Millet Meclisi yukarıdaki şartlarda yaptığı toplantıda toplantıya katılanların salt ço ğunluğuyla karar alabilecektir.

Ancak karar yeter sayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinden az olamayacaktır.

Bu suretle Anayasada öngörülmeyen haller dışında Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanması kolaylaş tırılmış olmaktadır. Fakat karar alabilmek için de normal karar alma çoğunluğu zorunlu hale getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 103

Görülmelerin açıklığı ve yayımlanması 1961 Anayasasının 87 nci maddesinde yer almış bulunan görüşmelerin açıklığı ve yayımlanması ile ilgili esaslar Türkiye Büyük Millet Meclisinin tek Meclisli bir Yasama Organı olarak kurulması esasına göre yeniden düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 104

Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetim yolları Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetim yollarının genel olarak neler olduğunun bu maddede sayılması uygun görülmüştür.

1961 Anayasasında her iki meclis aynı şekilde denetleme yetkisine sahip değildi. Bundan dolayı 1961 Ana yasasının 88 inci maddesinde Millet Meclisine ait gensorudan söz edilmemiştir.

Bütün bu nedenlerle bu maddede Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün denetim yollarını saymak ve bunlardan soru, Meclis araştırması ve genel görüşme ile ilgili kısa tanımlamalar yapmak yolu daha uygun görülmüştür. Bu kısa tanımlamalar ışığında Meclis İçtüzüğünde bu denetim yollarının nasıl yapılacağının dü zenleneceği tabiîdir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 105

Gensoru Bu maddede 1961 Anayasasının 89 uncu maddesinde düzenlenen gensoru müessesesi yeniden gözden ge çirilmiş bunun hem etkili bir denetim yolu olması hem de Türkiye ıBüyük Millet Meclisi ve Bakartlar Kurulunun çalışmalarını aksatmaması esasından hareket edilmiştir.

Prensip olarak 1961 Anayasasında ki esaslara bağlı kalınmıştır. Gensoru önergesi siyasî parti gruplarınca veya yirmi milletvekili tarafından verilebilecektir. Gensoru önergesinin verilmesini izleyen üç gün içerisinde önergenin basılıp dağıtılması, kabulü veya, reddi içinse yapılacak müzakerenin en geç on gün sonra gündeme alınması gerekmektedir.

Tasarı/teklif madde 106

Meclis soruşturması Bu ımaddede 1961 Anayasasının 90 inci maddesinde düzenlenmiş olan Meclis soruşturması yeniden göz den geçirilerek düzenlenmiştir.

Meclis soruşturmasında Meclisin çalışmalarını aksatmama ayrıca gerçekleri rahat bir çalışmayla ortaya çıkarma esası gözönünde tutularak aşağıdaki yenilikler getiriliri işitir.

1. Meclis soruşturması için üyelerin en az onda birinin vereceği önerge şart koşulmuştur.

2. Bu istem Meclisçe en geç bir ay içerisinde karara bağlanması kurallı getirilmiştir.

3. Soruşturmaya ikarar verilmesi halinde üyeler arasından ad çekme ile 15 kişilik bir komisyonun ku rulması kabul edilmiştir.

4. Komisyonun en geç iki ay içerisinde soruşturma sonucunu bildiren raporunu meclise sunması mec buriyeti konmuştur.

Rapor Meclis tarafından öncelikle gündeme alınarak görüşülür ve Yüce Divana sevk kararı verilebilir.

Yüce Divana sevk kararı ancak salt çoğunlukla alınır.

Siyasî partilerin Meclis soruşturması hakkımda tarafsızlığı korunmuştur.

Bu esaslar gözönünde tutulmak suretiyle Meclis soruşturmasının sade ve salim tartışmasız bir şekilde so nuçlandırılması amacı güdüknüştür.

Tasarı/teklif madde 107

Kanun teklif etme yetkisi 1961 Anayasasının 91 inci maddesinde düzenlenmiş olan Kanun Teklif Etme Yetkisi, Türkiye Büyük Mil let Meclisinin bu yetkiyi kullanacağı esasına göre yeniden tertiplenmiştir. Bu düzenlemede 1961 Anayasasının 91 inci maddesindeki esaslar aynen muhafaza edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 108

Kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülmesi ve kabulü 1961 Anayasasının 92 nci maddesinde kanunların yapılmasıyla ilgili hükümler bu maddede sadeleştiri lerek yeniden gözden geçirilmiş ve tek meclis sistemine uydurulmuştur.

. Kanunların Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmesi ve kabul edilmesi prensip olarak benimsen miş ve bunun uısuli ve esaslarının İçtüzük tarafından düzenlenmesi uygun görülmüştür.

Ayrıca bu kısımda Türkiye Büyük Millet Meclisinin kanun koyma ile ilgili yetkisi içinde yer alan Büt çenin göfüşütmesi ve kabulüne ait 94 üncü maddede düzenlenen hükümler Malî ve Ekonomik hükümleri düzenleyen maddeler arasında yer alması uygun görüldüğünden burada onlardan söz konusu edilmemiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 109

Kanunların Cumhurbaşkanınca yayımlanması Cumhurbaşkanının kanunları yayımlaması ile ilgili yetkisi prensip olarak korunmuştur. Bu yetkiye geti rilen yenilik bu Anayasa ile kurulması uygun görülen devlet Danışma Konseyine Cumhurbaşkanının ka nunları yayımlamadan önce inceleme isteminde bulunması ve onun görüşünü aldıktan sonra yayımlanması nı uygun bulmadığı kanunları görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göridermesidir.

1961 Anayasasında olduğu gibi Bütçe Kanunları ve Anayasa, bu geri gönderime dışında bırakılmıştır.

Bu maddede daha önce tartışmalara neden olan bir durumun da açıklığa kavuşturulmasını sağlayacak ye ni bir hüküm getirilmiştir :

Cumhurbaşkanının bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meolisi'ne geri gönderdiği kanun larda Türkiye Büyük Millet Meclisince değişiklik yapıldığı takdirde Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tek rar Meclise geri gönderebilecektir.

Bunların dışında 1961 Anayasasının 93 üncü maddesinde kanunların Cumhurbaşkanınca yayınlanması ile ilgili esaslar korunmuştur.

İKİNCİ BÖLÜM YÜRÜTME CUMHURBAŞKANI

Tasarı/teklif madde 110

Nitelikleri ve tarafsızlığı Parlamenter rejimde Cumhurbaşkanının tarafsızlığı esas teşkilat hukukumuzda tartışılmaz bir ilkedir. Bu ülkeye yeni bağlı kalınmıştır ve Cumhurbaşkanının yine 7 yıllık bir süre için seçileceği benimsenmiştir; fa kat Cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden olduğu gibi dışından da seçilebileceği uygun görülmüştür. Çünkü Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisi ise Cumhurbaşkanını seçen organdır. Demokrasi kurallarına göre nasıl her vatandaşın belirli ikoşullarla milletvekilliğine adaylığı nı koymak hakkı varsa, herhangi bir vatandaşın da Cumhurbaşkanlığı için Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapılacak seçimde adaylığını koymasının demokratik ve doğal bir hak olduğunu kabul etmelc gerekir.

Tasarı/teklif madde 111

Seçimi Cumhurbaşkanının seçilmesi yine Türkiye - Büyük Millet Meclisi tarafından yapılmaktadır. Ancak, ilk iki oylamada herhangi bir aday 2/3 çoğunlukla başkan seçilemezse, 3 üncü turda salt çoğunluk arana caktır ve 3 üncü turda da salt çoğunluk elde edileme?se 3 üncü turda en fazla oy alan iki aday arasından seçim yapılarak: çoğunluk oyu ile Cumhurbaşkanı seçilecektir. Görüldüğü gibi bu tamamen yeni bir sistem dir. Türkiye Büyük Millet Meclisi uzun olmayan bir süre sonunda tercih yapmaya zorlanmakta ve seçimin müzminleşmesi önlenmekteidir. Seçimlerin uzamasının, gerek Devlet Başkanlığı makamı ve gerekse seçilecek kişiler için arzu edilmeyen eğilim ve düşüncelerin doğmasına yol açtığı görülmüştür. Seçimi belirli bir sürede sonuçlandırarnayan Meclisin feshinin kesin bir çözüm getiremeyeceği ve belki aynı duruma tekrar düşüleceği dikkate alınarak kısa sürede sonuç verici sistemin bünyemize daha uygun olduğu kanaatine varılmıştır.

Tasarı/teklif madde 112

Andiçmesi Cumhurbaşkanının andı Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 113

Görev ve yetkileri Cumhurbaşkanının görev ve yetkileriyle ilgili hususları göstermektedir.

Cumhurbaşkanı Devletin temsilcisidir. Dışilişkilerde devleti temsil eder. Anayasanın ve diğer kanunlarda gösterilen görevleri yerine getirir. Burada yapılan çoik önemli bir değişiklik ölüm cezalarının yerine getiril mesinde karar vermesindedir. Evvelce kesinleşen ölüm cezaları Büyülk Millet Meclisinde bir kanunla onay lanıyordu. Şimdi bu yetki, ıBüyük Millet Meclisinden alınmış ve doğrudan doğruya Devlet Başkanlığına bağ lanmıştır.

Tasarı/teklif madde 114

Sorumsuzluğu Devlet Başkanının parlamenter rejimindeki sorumsuzluğu ilkesinin nasıl uygulanacağı ıbu maddede düzenlenrnıişıtir. Devlet Başkanının. görevi sırasında Türiciye Büyük Millet Meclisi önünde vatan hainliği dışında (Maddie 1115) herhangi bir sc-vmiuluğu yoktur. Diğer taraftan parlamenter sistemde sorumsuz olan bir kişi ye yetki verilemez. Bundan de.ayı Devlet Başkanının kararlarının uygulanabilmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde işlemin sorumluluğunu kabul edip savunacak «birinin» bulunması gerekir. Bu da Başbakan ve 'ilgili Bakandır. Her ikisi veya gerektiğinde bütün B ikanlar Kurulunun Devlet Başkanının kararlarım imzamaları gerekir. Esasen bu zorunluluktan dolayı ka arlar Bakanlar Kurulu veya Bakan tarafından alınır ve Devlet Başkanı tarafından imzalanır*:

Cumhurbaşkanının sorumluluk getirmeyen kararlardan hangilerini tek başına imzalayarak uygulatabilece ği, yani 'istisnalar, Anayasada açıkça »belirtilmiştir.

Tasarı/teklif madde 115

Sorumluluğu Cumhurbaşkanının sorumluluğu, vatan hainliği dolayısıyladır; eski metinde bir değişiklik yoktur.

Tasarı/teklif madde 116

Cumhurbaşkanına vekillik etme Cumhurbaşkanına, gerekli hallerde, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının vekillik etmesi ilkesi getiril mektedir ve vekil, Cumhurbaşkanına ait bütün yetkileri kullanmaktadır...

Tasarı/teklif madde 117

Görevin sona ermesi ve yeni Cumhurbaşkanı seçimi Cumhurbaşkanının görevinin sona ermesi durumunu düzenlemektedir. Sürenin bitimine 20 gün kala yeni Cumhurbaşkanı seçimi için işlemler başlayacaktır. Cumhurbaşkanlığının, o makama seçilmiş kişi tarafından doldurulması esastır. Ancak yukarıda belirtildiği gibi vekillik müessesesi de kabul edilmiştir,

Tasarı/teklif madde 118

Devlet Danışma Konseyi kuruluşu Cumhurbaşkanına yardımcı olmak, danışmanlık yapmak üzere Devlet Danışma Konseyi kurulması yarar lı görülmüştür. Üyeler altı yıl süre ile seçilir ve yaş sınırı 75 dir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 119

Görevleri Danışma Konseyinin görevlerini tespit etmektedir. Ancak, Cumhurbaşkanı kanunları bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek istediği zaman Danışma Konseyinden görüş istediğin de, Danışma Konseyinin en çok on gün içinde cevabını vermesi gerekir. Çünkü bir Danışma organına aslî organdan daha uzun bir süre kanunu incelemek hakkı tanımak bir tür Anayasaya karşı hiledir. Böylece Tür kiye Büyük Millet Meclisinin yasama fonksiyonu bir ölçü içinde engellenmiş olur ve konudaki yasama Mec lisinin üstünlüğü ilkesini zedeler.

Tasarı/teklif madde 120

, 121-122-123-124 Devlet Danışma Konseyi üyeleri ile ilgili hükümler Devlet Danışma Konseyi üyelerinin andiçme, dokunülmazlıklarii üyelikle bağdaşmayan işleri, üyelikle rinin düşmesi, aylık ve ödeneklerine ilişkindirler.

Tasarı/teklif madde 125

Devlet Danışma Konseyinin çalışmasına ilişkin hükümler Cumhurbaşkanının Devlet Danışma Konseyinin tabiî Başkanı olduğunu açıklamakta, Başkanlık Divanı nın seçimi ve Konsey toplantılarım düzenlemektedir.

Tasarı/teklif madde 126

Bakanlar Kurulu Bakanlar Kurulu Başbakan ve bakanlardan oluşmaktadır. Başbakan, milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından atanabilir; yani Başbakan olmak için Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olma koşulu aran mamaktadır. Bakanlar içinde durum aynıdır. Cumhurbaşkanı, gereğinde Başbakanın ve bakanların görevine usulüne uygun olarak son verir. Hiç şüphesiz ki Cumhurbaşkanı parlamenter rejim gereği Türkiye Büyük Mil let Meclisinin güvenine haiz bir Başbakanı azledemez o zaman çoğunlukla ihtilafa düşmüş olur tarafsızlık niteliğini yitirir. Hüküm ender de olsa, Türkiye Büyük Millet Meclisinde 105 ve 128 inci maddeler uyarınca güvensizlik oyu alan ve 132, 1 maddesinin uygulanmasını istemeyen ve istifa da etmeyen bir Başbakan düşü nülerek konmuştur. Bu anda krizin tek çözüm yolu Cumhurbaşkanının Başbakanın görevine son vermesidir.

Tasarı/teklif madde 127

Göreve başlama ve güvenoyu Göreve başlamak ve güvenoyunu düzenlemektedir. Hiçbir değişiklik yoktur.

Tasarı/teklif madde 128

Görev sırasında güvenoyu Görev sırasında güvenoyu. Eski hükmün aynıdır.

Tasarı/teklif madde 129

Görev ve siyasî sorumluluk Siyasî sorumluluk müessesesini düzenlemektedir. Bakanlar Kurulu hükümetin müşterek politikasından so rumlu olduğu açıklanmaktadır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) -. 5ü —

Tasarı/teklif madde 130

Bakanlıkların kurulması ve bakanlar Bakanlıkların kurulması ve kaldırılmasına ilişkindir. Türkiye Büyük Millet Meclisi kararlarıyla Yüce Diva na verilen bir bakan, bakanlıktan düşer.

Tasarı/teklif madde 131

Tüzükler Bakanlar Kurulunun hangi koşullarla tüzükler çıkartabileceğini düzenlemektedir.

Tasarı/teklif madde 132

Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaşkanınca yenilenmesi Bu madde ile yenilik getirilmiştir. Bakanlar Kurulunun güvenoyu istemesi veyahut gensoru sonunda Ba kanlar Kurulunun güvensizlik oyu ile karşılaşması halinde Başbakan, Cumhurbaşkanından Meclis seçimleri nin yenilenmesini isteyebilmektedir.

Görüldüğü gibi 1961 Anayasasındaki «18 aylık bir süre içinde» diye başlayan koşul terk edilmiştir ve klasik parlamenter sistemin uygulanmasına geçilmiştir. Diğer taraftan, Cumhurbaşkanının Meclisi yenilemesi için diğer bir şekil daha kabul edilmiştir, o da 30 gün içinde Bakanlar Kurulunun kurulamaması halinde Cumhurbaşkanı resen seçimlerin yenilenmesine karar verebilecektir.

Tasarı/teklif madde 133

Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı Millî Savunma, Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı sorununu çözmektedir.

Tasarı/teklif madde 134

Millî Güvenlik Kurulu Millî Güvenlik Kurulu, 1961 Anayasasındaki ilke korunmuştur. Millî Güvenlik Kurulunun Devletin var lığı, bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü, bölünmezliği ve toplumun huzur ve güvenliğinin korunması için alınacak kararların, uyulması gereken tavsiye niteliğinde oldukları belirlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 135

, 136, 137 ve 138 Olağanüstü yönetim usulleri Olağanüstü haller Anayasamızda yeni bir şekilde düzenlenmiştir. Tabiî afet ve ekonomik kriz hallerin de ve diğer hallerde hükümete yasama meclisinin denetimi altında kanun hükmünde kararname çıkartma yet kisi verilmiştir.

Bugün sıkıyönetim diye nitelendirilen durum ikiye bölünmüştür :

Daha az şiddetli olayların vukubulduğu birinci kısımda Devlet olağanüstü hal ilan edip, kolluk kuvvetle riyle düzeni sağlamaya çalışacaktır.

Savaş hali veyahut içsavaş hali gibi durumlarda ise, sıkıyönetim ilan edilip, idare Silahlı Kuvvetlerin yöne timine geçecektir ve bu iki halde de Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkartma yetkisi ola caktır. Bütün tasarruflar yasama meclisinin denetimi altında düzenlenecektir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 159

Vergi ve benzeri malî yükümlülükler Vergi ve benzeri malî yükümlülüklerin adaletli ve dengeli dağılımı ilkesi getirilmiştir.

Vergi yükümün muaflığı ve istisnaların zamanla artan oranla düşmesini engellemek üzere, kanunla Ba kanlar Kuruluna yetki verilmesi ilkesi kabul edilmiştir. Bakanlar Kurulu bu yetkisini amaç kanununda göste rilen unsurlar içinde kullanabilir.

Tasarı/teklif madde 140

Borçlanma Devlete ve kamu tüzelkişilerin kredi anlaşmaları ve tahvil çıkarmaları yetkisi bu madde ile tanınmıştır.

T.C. Merkez Bankasının Hazineye açacağı avans hesabı, cari bütçenin yüzde onbeşi ile sınırlanmıştır.

Bu sınırlamanın amacı, açık finansman yolunun her türlü denetimin dışında tutulmasını önlemektir, böyle ce enflasyonun kısmen ve hukuken önlenmesi amaçlanmıştır.

Yüzde onbeş sınırı içinde açılan avansın yıl sonuna kadar kapatılması öngörülmektedir. Eğer bir miktarı kapatılmamışsa gelecek yıl alınacak avanslar bu oranda azalacaktır.

Tasarı/teklif madde 141

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bakanlar Kurulunun tespit ettiği para ve kredi politikasının yürütülmesi görevi Türkiye Cumhuriyet Mer kez Bankasına tevdi olunmuştur. Banka, bu görevini yaparken kullanma planlarına ve yıllık programlara uy gun davranarak Anayasadaki ilkelerden, özellikle 140 inci maddedeki ilkeyi dikkate alacaktır.

Maddede, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkanının, Cumhurbaşkanı tarafından tayini öngörülerek, banka yönetimine Bakanlar Kurulu karşısında kısmî bir özerklik tanınmak istenmiştir.

Maddenin III ve IV üncü fıkraları da para - kredi ve döviz politikasının esasları konusunda istikamet tayin etmektedir.

Tasarı/teklif madde 142

Bütçelerin hazırlanması ve uygulanması Devlet ve kamu tüzelkişilerinin harcamaları en fazla bir yıllık bütçelerle yapılacağı ilkesi maddede ifade edildikten sonra, bütçelerin hazırlanma ve uygulanma biçimi hakkında yasal düzenlemeye atıfta bulunul muştur.

Kamu iktisadî teşebbüslerinin bütçelerinim tek bir konsolide bütçede gösterilmesi esasının kabul edilme si, bu teşebbüslerin toplu olarak görülebilmesini sağlamak içindir.

Bütçe kanunlarıma bütçe dışı hüküm konulamaması, mevcut kanunların hükümlerini açıkça veya dolaylı değiştiren veya kaldıran hükümler getirilememesi ilkelerine anayasal kuvvet ve hüküm tanınmıştır.

Tasarı/teklif madde 143

Malî Ytl Malî yıl kanunla belirlenir. Kamu iktisadî teşebbüslerinde malî yılın başlangıcı 1 Ocak olarak kabul edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 144

Bütçenin görüşülmesi Maddede Bütçenin görüşülmesi ile usul kuralları düzenlenmiştir, Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 145

Belediye, özel idare ve kamu iktisadî teşebbüsleri bütçeleri Belediye bütçeleri ile özel idare bütçelerinin konsolide bütçe raporlarının yasama organına sunulması esas,.

kabul edilmiştir.

Aynı kural kamu iktisadî teşebbüsleri için de kabul edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 146

Malî yıl içinde bütçelerde değişiklik yapılabilme esasları Bütçenin ödeneği, harcanabilecek miktarın sınırını gösterir. Bakanlar Kurulu'nun harcanabilecek sınırı aş masının yolu gösterilmiştir.

Giderleri artıran kanunlarda, giderleri karşılayacak malî kaynak göstermek zorunludur.

Tasarı/teklif madde 147

Kesinhesap Kesinhesap kanun tasarısının bütçe tasarısı ile birlikte yasama organına gelmesi düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 148

Ekonomik ve sosyal konsey Bakanlar Kurulunun bazı üyeleri ile TC Merkez Bankası Başkanı ve tş ve İşveren teşekkülleri temsilci lerinden oluşan onbeş üyelik bir Danışma Kuruludur.

Millî ekonominin istikrar içinde gelişmesini sağlamak, ekonomik ve sosyal politika arasındaki dengeyi kurumak, ülkenin çeşitli ekonomik sektörleri arasındaki uyum ve işbirliğini gerçekleştirmek için; muhtelif sektörleri temsil eden kimselerden meydana gelen böyle bir konseyin kurulması çok yararlı olarak mütalaa edilmiştir.

Bu konsey aynı zamanda çalışanların ücret, aylık, ikramiye ve sosyal yardımları arasındaki denge ve hak kaniyeti sağlamak amacı ile de görüş ve öneriler bildirecektir. Ayrıca, Devlet sorumluları ile işçi ve işveren lerin temsilcilerinin ülkenin ekonomik, sosyal siyaset ve hukuk alanlarındaki otoriteleri ile yan yana getire rek onlara en yasal alanda çalışma yapma ve görüş tespitine imkân verecektir.

Tasarı/teklif madde 149

Yüksek Hakem Kurulu Maddede öngörülen şartlarla ve görevlerle Yüksek Hakem Kuruluna anayasal bir hüviyet verilmiştir.

Tasarı/teklif madde 150

İdarenin bütünlüğü ve kamu tüzelkişiliği Türkiye'de idarî yapının oluşmasında, tarihî gelişim ve deneyler sonucu merkezden yönetim ve yerin den yönetim biri birini tamamlayan ilkeler olarak ortaya çıkmış ve sürekli uygulama bulmuştur. Bunun so nucu olarak Devlet tüzelkişiliğinden başka, onun yanında, çeşitli kamu tüzelkişileri ortaya çıkmıştır. Bir baş ka deyimle, bugün kamu hizmetleri genel idare başta olmak üzere, mahallî idareler ve hizmet yerinden yö netim kuruluşları tarafından yürütülmektedir.

Maddede idarenin kuruluş ve görevleri bakımından bir bütün olduğu ilicesi getirilmek suretiyle, Türkiye Cumhuriyetinin ülkesi ve Milletiyle bölünmez bütünlüğünün de bir sonucu olarak, idarenin yerine getirdiği çeşitli görevlerle bu görevleri yerine getiren kuruluşlar arasında birlik sağlanmaktadır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya linçi Ek) Dolayısıyla, nitelikleri gereği bazı hizmetler ayrı tüzelkişiler eliyle görülmek yoluna gidilse de, idarenin bütünlüğü ilkesinin gereği olarak bunlar denetime bağlı kalacaklardır. Ayrıca, bu tür kamu tüzelkişileri için, 'Anayasa ve kanunlarda özel hüküm bulunmayan durumlarda, Anayasanın idareye ilişkin genel ilke ve hü kümleri uygulanacaktır.

Maddede idarenin kuruluş ve görevlerinin kanunla düzenleneceği ilkesinin bir sonucu olarak, kamu tü zelkişilerinin de ancak kanunla veya kanunun açık yetki vermesi halinde idarî işlemle kurulabileceği öngörül mektedir.

Tasarı/teklif madde 151

Yönetmelikler İdarenin en geniş uygulama alanına sahip düzenleyici işlem türü yönetmeliktir. Zira, bir yandan ba kanlıklar, öte yarıdan da hizmet yerinden yönetim ilkesinin uygulaması sonucu ortaya çıkan kamu tüzelkişilerinlin yönetmelik çıkarabilecekleri kabul edilmektedir. Maddede yönetmelik çıkarabilecek alanda ba kanlıkların ve kamu tüzelkişilerinıin görev alanlarını ilgilendiren kanun ve tüzüklerin uygulanmasını sağ lamak şeklinde geniş biçimde beMenmiştir. Yalnız, yönetmelikler uygulama alanlarını düzenledikleri ka nun ve tüzüklere aykırı hüküm getirmeyecektir.

Ancak, uygulamada gerek bakanlıkların gerekse kamu tüzelkişilerimin değişik isimler taşıyan düzenle yici işlemler yaptıkları da dikkat çekmektedir. Bu tür düzenleyici işlemlerden kişiler için hukukî sonuç doğu ranların da yönetmelik hükümlerine bağlı tutulmasında yarar vardır. Maddede yönetmelikler için Resmî Gazetede yayınlanma zorunluğunun getirilmesi de ilgililerinin bilgisine ulaşabilmesini sağlamak amacına yöneliktir.

Tasarı/teklif madde 152

Devlet Denetleme Kurulu Merkezî idarenin önemli bir görevi' olan denetim fonksiyonunun bugüne kadar, çeşitli nedenlerle, gere ğince yerine getirilemediği bir gerçektir. Siyasî etkilerin dışında kalabilecek tarafsız ve etkin bir denetim organı olarak, Cumhurbaşkanlığına bağlı bir Devlet Denetleme Kurulu kurulmuştur.

Hizmetin taşıdığı özellikler dolayısıyla Türk Silahlı Kuvvetleri ve yargı organları dışında kalan tüm kamu kurum ve kuruluşlarının hukuka uygun, düzenli ve verimli işlemesini sağlayacak denetim mekanizması bu sekide oluşturulmuş olmaktadır.

Tasarı/teklif madde 153

İdarenin yargısal denetimi İdarenin denetim yollan arasında hukuka uygunluğu sağlamada en etkin olanı yargısal deneteimdir. Do layısıyla, idarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yollunun açık olduğu ilkesi getirilmek suretiyle hukuk Devleti anlayışının zorunlu unsuru vurgulanmaktadır.

Ancak, Cumhurbaşkanının Anayasaya göre tek başına yapabileceği işlemler konusunda, yargısal denetim açısından tereddütleri gidermek için, bu işlemlerin yargı denetimi dışında kaldığı açıkça ifade edilmektedir.

Maddede idarenin yargısal denetiminin idarî işlem ve eylemlerin hukuka uygunluklarının denetlenmesi ile sınırlı olduğu; dolayısıyla, yargı organının idarî işlemin yerindeliğini denetleyemeyeoeği de belirtilmiştir. Bu tükenin bir sonucu ıda yargı organının idare yerine geçerek karar alamaması, bir başka deyimle idarî işlem ve eylem niteliğinde yargı kararı verememesidir.

İdarî işlemler için verilecek yürütmenin durdurulması kararlarına istisnaî olarak sınır getirilebileceği de maddede düzenlenmiştir. Buna göre, olağanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş hallerinde veya millî güvenlik, kamu düzeni ve genel sağlık nedenleri ile bazı idarî işlemler için yürütmenin durdurulması kararı verilememeyeceği kanunda öngörülebilecektir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Aynı şekilde, kamu görevlilerinin değiştirilmesi ve nakillerine karşı açılacak davalarda yürütmemin dur durulması kararı verilemeyeceği, buna karşılık davanın iki ay içinde karara bağlanacağı öngörülmüştür. Bu şekilde yürütmenin durdurulması kararı verilememesi nıin yaratabileceği sonuçlar da, davanın esastan karara bağlanması süresi kısaltılarak giderilmektedir.

Maddede eskiden olduğu gibi, idarenin bireysel işlemlerine karşı açılacak davalarda süre başlangıcının yazılı bildirim olduğu belirtilmektedir.

Öte yandan, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu da belir tilmektedir.

Tasarı/teklif madde 154

Merkezî idare »Mülkî yönetim bölümlerinin kuruluşunda coğrafya durumu, ekonomik şaftlar ve kamu hizmeti gerekle rinin dikkate alınacağı belirtitaiş ve müTkî yönetim bölümlerini ayrıntılı olarak düzenlemekten kaçınılmıştır.

Zira, bazı alt kademe idarî bölümlerin günün ihtiyaçlarına ne ölçüde cevap verebildiği tartışmalıdır. Bu ne denle genel yönetimin taşrada teşkilatlanması açısından il esası 'kabul edilmiş; bunun dışındaki kademelerin meydana getirilmesinde kanun 'koyucuya düzenleme alanı bırakılmıştır.

Merkezden yönetim ilkesinin yumuşatılmış biçimi olan yetki genişliği ilkesi ile genel idarenin taşrada gö revli yüksek kamu görevlilerine, belli konularda kendiliğinden karar alıp uygulama yetkisi tanınması anlatılmak'tadır. Son zamanlarda özellikle valilerin yetkilerinin artırılması yönündeki eğilimler bu ilkeye önem kazandırmaıktadıru İhtiyaçların zorlaması sonucu bazı kamu hizmetlerinin bölgesel teşkiiatJanımal'ara gittikleri bilinmektedir.

Ancak, bu uygulama 'belli ilkelere bağlı kalarak düzenli hiçimde gelişmediği ıgi'bi, valilerle uyumlu bir ilişki sürdürebildikleri de söylenemez.

'Bazı hizmetlerin daha iyi görülebilmesini ve sorunların çözümlenehilmesinin birden çoik ili içine alan çevrede teşkilatlanmayı gerektirdiği dikkate alınarak, kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağ lamaya yönelik, birden çok ili içine alan çevrede yetki genişliğine sahip kuruluşlar meydana getirilebileceği ilkesi korunmuştur. tilerde olduğu gibi, bu kuruluşların da yetki genişliğine sahip oldukları, özellikle hizme tin görülmesini aksatıcı 'bürokratik engelleri ortadan kaldırmak amacıyla vurgulanmıştır,

Tasarı/teklif madde 155

Mahallî idareler Bugüne kadar Anayasalarımızda yer almış olan mahallî İdare birimleri, herhangi bir değişiklik yapılma dan, aynen kabul 'edilmiştir. Ancak, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirilebilmesine imkân tanınmıştır,.

Şehirleşmenin hızla geliştiği memleketimizde, büyük şehirlerin problemlerini yürürlükte bulunan ve yıllar ca önce çıkarılmış 'kanunlarla çözümlemek imkânsız hale gelmiştir. Nitekim, büyük şehirlerimizin ulaşım, kanalizasyon gi'bi pröMemlerini çevredeki belediyelerle birlikte çözümlemek zorunluğu ile karşılaşılması bunu kanıtlamaktadır. Son zamanlarda çevredeki yerleşim yerlerinin anabelediyelere 'bağlanması uygulaması da bu ihtiyaçtan doğmuştur, işte bu zorunluluklar karşısında, hizmetlerin daha iyi görülebilmesini sağlamak amacıyla büyük yerleşim yerleri için özel yönetim biçimlerinin kanunla getirilebilmesi imkânının Anayasa ile tanınması yoluna gidilmiştir. Aynı şekilde, mahallî idareler arasında birlikler kurulması imkânının tanınması da 'bu ihtiyacın bir sonucudur.

Eskiden olduğu gibi, mahallî idarelerin seçilmiş organlarının organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itiraz larla, kaybetmeleri konusundaki denetimin yargı yolu ile alacağı ilkesi kabul edilmekle beraber; mahallî ida re organlarının veya bu organların üyelerinin görevleriyle ilgili suç'ları sebebiyle haklarında soruşturma veya 'kovuşturma açılması halinde İçişleri Bakanına, bir tedbir olarak, görevden alıkoyma yetkisi tanınmıştır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 156

Genel ilkeler Maddede kamu görevlileri için genel bir düzenleme yoluna gidilmiş, eskiden olduğu gihi, dolaylı biçimde de olsa memur tanımı yoluna gitmekten kaçınılmıştır. Zira, böyle ibir tanımın unsurlarını açık ve kesin bi- Çimlde Anayasada vermek mümkün görülmemiştir. Getirilen düzenleme ile kamu görevlilerinin çalıştırıl ma (biçimlerine göre kendi içindıe ayrılması kanun koyucuya 'bırakılmış; yalnız, kamu hizmetlerinin gerektir diği aslî ve sürekli görevlerin memurlar eliyle görüleceği belirtilmekle yetinıilmiştir,, GeHirilen önemli bir ilke de kamu görevlilerinin hizmete alınmalarında yetenek ve liyak'ait ilkelerine uyulması ztorarılüğudur.

Eskiden farklı olaralk, maddede ülst kademe yöneticisi kamu görevlilerinin staıtüsünün özel olarak düzen lenebilmesi imikânmı kanun koyucuya tanımaktadır.

Tasarı/teklif madde 157

Görev ve sorumlulukları Kamu ıgörevlilerinin ıgörev ve sorumluluikları bir madde içinde anailkeler halinde toplanarak ifade edil meye çalışıfauştiır.

Kamu göreviileninin Anayasa ve kanunlara sadık ikalarak görev yapacakları ilkesine Anayasada yer veri lerek açıklık kazandırılmıştır.

Kamu ıgörevlilerinin görevleri ile igili olarak kusurîu davranışları ile idareye verdikleri zarardan sorumlu olacakları ise esasen uygulanmakta olan bir ilkenin tekrarıidır,

Tasarı/teklif madde 158

Memur güvencesi Kamu görevlileri hakkında yapılacak disiplin kovuŞtunmalarıaidia ve disiplin cezası uygulamasında ilgiliye isnat olunan hususun bildirilmesi, dinlenilmesi, savunmasını yapma imkânı tanınması bu madde ile güven ce altına alınmaktadır.

Tasarı/teklif madde 159

Memurlarla diğer kamu görevlilerinin siyasî partilere ve sendikalara girememesi Kamu görevlilerinin görevlerini eşitlik ve tarafsızlık ilkellerine uygun olarak yerine getirmeleri zorunluğu kalbul edildiğine göre, kamu görevlilerinin siyasî partiler karşısında tarafsızlıklarının güvenceye 'bağlanma sına da gerek duyulmuş ve siyasî partilere girme hakkı tanınmamıştır,.

öte yandan, kamu görevlilerine sendika kurana hakkı tanınması da bugün içlin mümkün görülmediğinden, kamu görevlilerinin meslekî menfaatlerini koruyup geliştirecek kuruluşların bağlı olacağı kuralları belirle mek kanun koyucuya bırakılmıştır^ MADDE — im Planlama Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmanın bir plan çerçevesinde gerçekleştirilmesi ilkesi kalbul edilmiş ve planlama Devlete oir görev olarak verilmiştir- Planlamanın ülke kaynaklarının değerlendirilip verimli kullanılmasını sağlayacak, ekonominin tüm sek törleri 'ile ülke "bütününde dengeli ve uyumlu bir gelişmeyi sağlamaya yönelik 'biçimde yapılacağı; ayrıca, planlarda millî tasarrufu artırıcı, yatırımı, istihdamı geliştirici ve yatırımları toplum yararına yöneltici tedbirlere öncelik verileceği açıklıkla 'belirtilmek yoluna güdilnıiştir,, Damşma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Kalkınma planının kamu kesimi ve özel kesim için bağlayıcılığı ve kuvveti de açıklığa kavuşturularak;

kamu kesimi için emredici, özel kesim için de yol gösterici ve özendirici nitelikleri belirtilmiştir.

Kalkınma planlarının hazırlanması, yasama organınca onaylanması biçimi ve uygulanmasındaki esaslar kanun koyucuya bırakılmıştır. Bu şekilde geniş bir düzenleme yapılarak, planlama ile görevli kuruluşun yapısı ve görevlerinin tespiti de gene kanun koyucuya bırakılmış olmaktadır.

Tasarı/teklif madde 161

Tabiî servetlerin ve kaynakların aranması ve isletilmesi Tabiî servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır 'ilkesi anakuraldır. Araştırma ve işletmecilikte Devlete öncelik tanınmıştır. Fakat Devletin arama ve işletmeyi süresinde gerçekleştirememesi sonucu özel teşebbüs de devreye girmektedir. Amaç millî servetin işletilmesini ve millî gelirin artırılmasını biran önce sağlamaktır,

Tasarı/teklif madde 162

Ormanların korunması ve geliştirilmesi Maddenin 1 inci fıkrası doğal kaynaklarımızın en önemlilerinden birisi olan ormanların, korunması ve sahalarının genişletilmesi için Devlete gereken tedbirleri alıp kanunlar koymayı ve bütün ormanların gözetimi ödevini getirmektedir.

2 nci fıkrada, Devlet ormanlarının yalnız Devletçe yönetilmesi ve işletilmesinin kanunla düzenleneceği, mülkiyeti ve yönetiminin özel kişilere devrolunamayacağı belirtilmekte, maksatlı olarak yapılan orman tah ripleri, amaçlar ve ormanlara vakî tecavüzlerle ormanların zamanaşımı suretiyle mülk edinilemeyeceği, kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamayacağı (kesin olarak hükme bağlanmış bulunmaktadır.

Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemeyeceği hususu da 3 üncü fıkrada Anayasal bir hüküm olarak yer almaktadır..

Bu hükümlerle, orman tahribatı dolayısıyla meydana gelecek olan erozyon ve sel tahribatına engel ol mak, orman bütünlüğünü korumak, yeni orman alanları tesis etmek ve ormanları Devletin gözetiminde bu lundurarak tekniğe uygun verimli şekilde işletilmesini sağlamak amacı güdülmüştür.

Maddenin son fıkrasında ise bilim ve fen bakımından orman niteliğini tam olarak kaybettiği belirlenen ve orman olarak muhafazasında bilim ve fen bakımından hiçbir yarar görülmeyen, tarla, bağ, meyvelik, zey tinlik gibi çeşitli tarım alanlarında veya hayvancılıkta kullanılmasında kesin olarak ekonomik yarar olduğu tespit edilen yerlerle şehir, kasaba ve köy yapılarının toplu olarak bulunduğu yerler dışında orman sınırla rında daraltma yapılamayacağı hükmü yer almaktadır.

Tasarı/teklif madde 163

Orman köylüsünün korunması Nüfusumuzun dörtte birine yakın kısmı orman içi ve civarında yaşamını sürdürmektedir. Orman içi ve civarı köy yerleşimleri genellikle sağlıksız ve usulsüzdür. Yerleşim nüfusunun devamlı artması, arazi yapısı nın bozuk ve verimsiz olması, yeni toprak edinilmesi zorunluluğunu doğurmakta ve bu husus da yerleşim ve gelişimin daima orman aleyhine ve tahribine yol açmaktadır. Ülkemizde millî gelirden en az pay alan lar arasında olan orman köylüsünün sosyo - ekonomik yapısı iç açıcı bir düzeyde olmadığı gibi Devlet imkân ları ve hizmetleri de bu uzak ve dağınık orman köylerine yeterince götürülememektedir. Bu köyler halkının Devletle olan ilişkileri de düzenli olamamakta, ormana yapılan tecavüzler ve el atmalar dolayısıyla yüzbinleri bulan ceza, mülkiyet ihtilafı, hukuk ve tapulama davaları uzun yıllardan bu yana süregelmektedir.

Orman içinde veya yakınında oturan halkın kalkındırılması, ormanların korunması ve bütünlüğünün mu hafazası için Devletle bu halkın işbirliğini sağlayıcı tedbirler getirilmesi, gelişi güzel yerleşimin önlenmesi gereği göz önünde tutularak, bilim ve fen bakımından orman niteliğini tamamen kaybetmiş ve orman ola rak muhafazasında hiç bir yarar görülmeyen, aksine tarım alanlarına dönüştürülmesinde kesin olarak eko- Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) nomik yarar olduğu tespit edilen yerlere, gerektiğinde orman içindeki köyler halkının yerleştirilmesi maksa dıyla bu yerlerin tespiti, orman sınırları dışına çıkarılması ve Devlet eliyle ihya edilerek orman köylülerine dağıtmının kanunla düzenlenmesi hükmü getirilmiştir.

Bu şekil bir uygulama ile, orman olarak değerlendirilemeyeceği bilim ve fen bakımından tespit edilen, ak sine ihya suretiyle tarım arazisine dönüştürülmesinde kesin ekonomik yarar görülen ve fakat orman bütünlü ğünü bozmayan bu yerlere, orman içine usulsüz yerleşmiş, ekonomik yönden kendi kendine kalkınması müm kün olmayan orman köylüsünün yerleştirilerek hem ormanların tahribi önlenmiş, hem de bu halkın millî ekonomiye katkıda bulunacak tarzda üretici hale getirilip kalkınması sağlanmış olacaktır. Ormao içinden nakledilen köyler halkına ait arazinin Devlet ormanı olarak derhal ağaçlandırılması hükmü de ormanların bütünlüğünü ve devamlılığını sağlayacak, orman alanlarının daraltılmasını önleyecektir.

Orman sınırları dışına çıkarılarak veya Devlet eliyle ihya edilerek dağıtılan yerlere yerleştirilen orman köylüsünün üretici hale getirilmesi ve kalkınması için bu halkın işletme araç ve gereçleriyle girdilerinin sağ lanmasını kolaylaştırıcı önlemleri alması da Devlete görev olarak verilmiş bulunmaktadır.

Tasarı/teklif madde 164

Denizciliğin ve havacılığın geliştirilmesi Türk Denizciliğinin eski bir köke dayandığı bilinmektedir. Selçuklular döneminde denizcilik konularına önem verilmeye başlanmış ve Anadolu sahillerinde değişik yerlerde tersaneler kurulmuştur. Osmanlılar, kendi yaptıkları teknelerle zamanla bütün Akdenize hâkim olmuşlar ve deniz hâkimiyeti yardımıyla Devlet hudut larını çok genişletmişlerdir. Osmanlı imparatorluğunun çöküşüne paralel olarak denizciliğimiz de her yönüyle yok olmuştur. Cumhuriyet döneminin başlangıcında denizcilik konularımız yeniden ele alınmıştır. Yüce Ata türk, denizcilik deyimini, deniz işletmeciliğini ve gemi inşaatını kapsayan bir bütün olarak mütalaa etmiş ve denizciliğimizin kalkınması konusunda direktifler vermiştir. Değişik hükümetlerimiz tarafından zaman za man konuya verilen önem artırılmışsa da, diğer dünya ülkelerinin konuya daha ciddî olarak eğilmeleri karşı sında dünya ölçülerine göre Türkiye daima geri kalmıştır. Bugün gemi inşaatında ve ticaret filosu tonajında dünyada 30 - 35 inci sıralarda değişen bir düzeyde yer almaktayız. Bu değeri, sahillerimizin uzunluğuna göre oranlayacak olursak ölçüler daha da aleyhimize dönecektir. Denizciliğin gelişmiş olabilmesi için, mutlaka gelişmiş bir ülke olmak zorunluluğu yoktur. Dünyada gelişmekte olan ülkeler, gemi inşaatı istatistiklerinde ilk on ülkenin yedisini oluşturmaktadırlar. Komşumuz Yunanistan'ın deniz ticaret filosu, dünyada ikinci sı rayı almakta ve Türk ticaret filosunun yirmi katına ulaşmaktadır. Bu ülke, dış ödemeler açığını gemileri nin navlunundan kazandığı dövizlerle kapatabilmektedir.

Türkiye ithalat ve ihracatının % 92'si deniz yolundan yapılmaktadır. Bu nakliyatın ancak % 25'i Türk bayraklı gemilerle taşınmaktadır. Bu nedenle Türkiye, yabancı bayraklı gemilere navlun ve nakliye sigortası olarak yılda 1,3 milyar dolar yani 230 milyar Türk lirası kadar bir para ödemektedir. Bu değer, ülkemizin pet rol ödemelerinden sonra en büyük yüzdesini tutmakta ve dış ödemeler dengemizin büyük ölçüde bozulma sına sebep olmaktadır.

Türk Ticaret filosunun gelişmesi dış ödemeler dengemizi düzeltirken, gemi inşaatı sanayiimizin gelişmesi de paralel gelişecek yan sanayi ile birlikte büyük bir insan gücünü kapsayacak, iş olanaklarını artıracak ve filo gelişirken dışa gemi satışları yapılarak da döviz sağlanacaktır.

Diğer yönden denizlerin, ileriki yıllarda enerji ve gıda kaynakları yönünden Dünyanın yegâne kurtarıcı sı olacağı herkesçe bilinmekte olup, Dünyada gelişmiş ülke olsun, gelişmekte olan ülke olsun bütün ülkeler denizciliğe yönelmektedir. Türkiye'nin bu yönelmenin dışında kalması beklenemez. Denizciliğe önem veril mesi gerçeği, ekonomimiz ve ülke güvenliğimiz yönlerinden çok önemli bir problem olarak mütalaa edilmiş tir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Havacılık, yirminci yüzyılın başlarında doğmasına rağmen kısa sürede sivil ve askerî alanlarda büyük gelişme göstererek uzayda da büyük başarılar kazanmıştır. Yüce Atatürk bu konuya «İstikbal göklerdedir» sözleri ile değinmiştir. Sivil hava yolları bugün için ülkemize döviz kazandırmakta olup, bu katkı gelecekte de devam edecektir. Havacılık sanayiinin kurulması ve gelişmesi ülkemizi gelişmiş sanayi ülkeleri düzeyine Çıkarabilecek, yan sanayi kolları da desteklenerek yüksek teknoloji ülkemizde oluşabilecek, havacılığımızın güçlendirilmesi ile ülke güvenliğimiz artırılacaktır.

Tasarı/teklif madde 165

Üniversiteler Üniversitelerin bilimsel özerkliğe sahip kamu tüzelkişileri olarak Devlet eliyle ve kanunla kurulabileceği ilkesi getirilmiştir.

Üniversiteleri, Devletin gözetim ve denetimi altında, kendi organları eliyle yönetilmesi, öğretim üye ve yar dımcılarının göreve alınmaları, yükseltilmeleri ve görevlerine son verilmesinin kendi organları tarafından yürütülmesi de bilimsel özerkliğin bir gereği olarak belirtilmiştir.

Üniversitelerde öğretim ve eğitimin özgürlük ve güvenlik içinde yürütülmesi, yurt düzeyinde yaygınla şan üniversitelerin öğretim üye ihtiyaçlarının dengeli biçimde, ülke ihtiyaçları ve kalkınma planı gerekleri dikkate alınarak karşılanması konularının ve genel olarak Devletin üniversiteler üzerindeki gözetim ve denetim yetkilerinin düzenlenmesi konuları, bilimsel özerklik dikkate alınmak suretiyle kanun koyucuya bı rakılmıştır.

Getirilen düzenleme ile üniversiteler ve diğer yükseköğretim kurumlan, Atatürk inkılapları ve ilkeleri doğrultusunda Türk Milletinin millî değerleri ile çağdaş bilim ve teknolojinin gereklerine uygun eğitim ve öğretime hizmet eden kurumlar olarak düşünülmekte; Türkiye Cumhuriyeti Devleti hizmetinde hür, bilim sel düşünme yeteneğine ve geniş dünya görüşüne sahip bir kuşak yetiştirilmesi amaçlanmaktadır.

Tasarı/teklif madde 166

Yüksekokullar Yükseköğretimin bütünlüğü çerçevesinde üniversiteler dışındaki yükseköğretim kurumları, ülke ihtiyaç ları ve istihdam planlaması gereklerine uygun olarak, belirli mesleklere yönlendirici eğitim ve öğretim yapan kurumlar olarak ele alınmıştır.

Ayrıca, bu kurumların bilimsel alanlarda üniversitelerle işbirliği yapmaları da belirtilmektedir.

Tasarı/teklif madde 167

Radyo ve televizyon idaresi ve haber ajansları Maddede radyo ve televizyon istasyonlarının Devlet eliyle kurulacağı ve idarelerinim kamu tüzelkişiliği halinde düzenleneceği öngörülmektedir. Ancak, radyo ve televizyon kamuoyunun oluşumunda oynadığı önemli rol dikkate alınaralc organlarının kuruluş biçimi ve işleyişinin tarafsızlık ilkesine uygun olarak dü zenleneceği ilkesi getirilmiştir.

Radyo ve televizyonun, yukarıda değindiğimiz önemi dolayısıyla yayınlarında ve özellikle haber ve prog ramlarının hazırlanıp sunuluşunda Devlet ve Millet yararları gözetilerek, Devletin ülkesi ve milletiyle bölün mez bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine ve kamu düzeni, genel ahlak ve asayiş gereklerine uyu lacağı vurgulanmış; Türk kültürü ve eğitimine yardımcılık görevinin yerine getirileceği heliritlmiştir.

Getirilen yeni düzenleme ile radyo ve televizyon idaresi genel müdürü ile üç yönetim kurulu üyesinin Cumhurbaşkanınca atanacağı öngörülmektedir. Bu şekilde radyo ve televizyon idaresinin tarafsızlığı güvence altına alınmaktadır.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) MADDE — im Türk Dil Akademisi Son yıllarda görüldüğü gibi «(devrimci» olduklarını açıklayanların hemen tümü ve Atatürk'ün izinden git tiklerini söyleyenlerin bir kısmı Türk Dil Kurumunun bilimsel dayanaklardan yoksun metotlarla «ürettiği dilcik ve sözcükleri» Devlet aracılığı ile zorla milletimize benimsetmek ve dolayısıyla yaşayan Tüfkçemiz yerine sunî ve uydurma bir dil koyma çabasına girişmişlerdir. Bu çabayı önlemek için bir Dil Akademisi oluşturmak, bu Akademinin benimsediği veya reddetmediği ve araştırmalarının ürünü kelimeleri Türkçeyi oluşturması gerektiği düşünülmüştür. Millî Eğitim Bakanlığı yayımlarında ve TRT programlarında akade minin kabul ettiği kelimeler kullanılmalıdır. Türkçe düştüğü durumdan ancak böyle kurtarılabilir. Kurula cak akademi üyelerinin başlangıçta Devlet Başkanı tarafından seçilmesi ondan sonra boşalan üyelikler için akademinin bizzat kendisinin üye seçmesi, akademiyi politik etkilerin dışında tutmak için gerekli görülmüş tür,

Tasarı/teklif madde 169

Diyanet İşleri Başkanlığı Cumhuriyetin hemen başlangıcından itibaren, genel idare içinde yer alan Diyanet işleri Başkanlığının yine aynı statüye bağlı kalması yerinde görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 170

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları Bu kuruluşlara yeni bir düzenleme getirilmiştir. Amaç dışı faaliyet ve siyaset yasağı öngörülmüştür.

Kamu kurum ve kuruluşlarında devamlı çalışanların «serbest meslek» icra etmediklerinden meslek ku ruluşlarına girmeleri önlenmiştir.

Nihayet mülkî amirin geçici olarak bu kuruluşların görevlerinden uzaklaştırılması İmkânı getirilmiştir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM YARGI

Tasarı/teklif madde 171

Mahkemelerin bağımsızlığı (Burada hâkimlerin Anayasayı, kanunu ve hukuku uygularken vicdanî kanaatîarına göre hareket etmele rini belirttimek suretiyle bu maddenin karşılığı olan 1961 Anayasasının Iı3ı2 nci maddesinin 1 inci fıkrasına açıklık getirilmiş, diğer fıkraları aynen alınmıştır.

Tasarı/teklif madde 172

Hâkimlik teminatı 1961 Anayasasının 1133 üncü maddesi, hükme açıklık getirmek amacı ide değiştirilen •ıbir sözcük dışında, aynen kabul edilmiştir.'

Tasarı/teklif madde 173

Hâkimlik mesleği Bu madde ile, yargı yetkisinin hâkimlik mesleğinden olan .hâkimler eli ile yürütülmesi ilkesine bir kez dalha işaret olunmuş, bunun dışına çika'bitoenıin, ancak özdük taşıyan idare, vergi, iş ve çocuk mahkeme leri için mümkün olabileceği belirtilmiştir.

Danışma Meclisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Ayrıca mahkemelerin ilk derece mahkemeleri, bölge mahkemeleri ve yüksek mahkemeler olarak derece lendirilmesi olanağı getirilmiş ve ülkemizde bugünkü yaş ortalaması, ve yetişkin hâkimlerin iki yıl daha ve rimli olarak çalışabilme gerçeği göz önüne alınarak zorunlu emeklilik yaş sınırı altmışbeşten altmışyediye çıkarılmıştır.

Maddede, yüksek mahkeme hâkimliğine ayrıca dikkat çekilmesinde memleket açısından yararlı görülmüş tür.

Tasarı/teklif madde 174

Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması 1961 Anayasasının 135 inci maddesi aynen kabul edilmekle 'beraber adalet hizmetinin yürütülmesinde süratin önem ve gereği özellikle belirtilmiştir.

Tasarı/teklif madde 175

Mahkemelerin kuruluşu 1961 Anayasasının 136 ncı maddesinin ilk fıkrası olduğu gibi alınmış, yargılamanın, devletin imkânları ölçüsünde, ilki dereceli olarak yapılması ilkesi getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 176

Devlet Güvenlik Mahkemesi Devlet Güvenlik Mahkemelerine hasredilen bu madde 1961 Anayasasının 136 ncı maddesinden alınmış tır.

Duruşma yapıp hüküm verecek hâkim sayısı üçe indirilmek suretiyle de diğer mahkemelerle ahenkli hale 'getirilmiştir. Hâkim ve savcıların atamaları, hükümlerin temyiz merciinde olduğu gibi farklar kaldırılmış ve böylece tabiî hâkim ilkesine uygun olmadığı yolundaki iddialara yer verilmemesine dikkat edilmiştir.

Tasarı/teklif madde 177

Savcılık Bu madde İle 1981 Anayasasının savcılık ile ilgili 137 noi maddesi, toplumun zamanla değişen ihtiyaçla rına uygun hale getirilmeye çalışılmıştır. Sözü geçen 137 nci maddenin 1 inci fıkrasında «Cumhuriyet sav cıları, idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır» denilmektedir. Bu fıkra uygulamada Cumhuri yet savcılarının adlî ya da kazaî yönden hiçbir makama bağlı olmadığı anlamında kabul edildi ve yürütme or ganının, işlenen suçlar karşısında Cumhuriyet savcısına hiçbir müdahalede bulunamayacağı biçiminde yorum lanarak bundan sik silk yakınmalar oldu. Bunun sonucu olarak da Ceza 'Muhakemeleri Usulü Kanunundaki, Adalet Bakanlığının belli bir suçtan dolayı Cumhuriyet savcısına dava açma emri verebilme yetkisi bir kenara itildi. Halbuki işlenen bir suçtan ötürü suçluya ceza verme hakkı kamuya aittir.; Adalet Bakanlığı kamu nun dolaylı temsilcisi olduğundan işlenen bir öylemin suç teşkil edip etmediğini araştırmak, soruşturmak ve yeterli delil elde edilirse, eylemin hukukî mahiyetini tayin ve kanunî gereğini takdir etmek üzere durumu dava halinde, tam anlamıyla tarafsız olan hâkime arz etmek, herkesten önce Adalet Bakanının görevidir.

îşte bu görevini Adalet Bakanı Cumhuriyet savcısı eliyle yapar. Bu itibarla Adalet Bakanının Cumhuriyet sav cısına dava açma emri verme yetkisi bulunmadığı düşüncesi hukuk dışı bir düşüncedir. Bu nedenle «Adalet Bakam, kamu davası açması için Cumhuriyet savcısına emir verebilir» hükmü konularak maddeye açıklık getirilmiştir.

Danışma Melisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 178

Askerî yargı Bu madde 1961 Anayasasının 138 inci maddesi esas alınmak suretiyle düzenlenmiştir. Askerî mahkemeler de üyelerin çokluğunun hâkimlik niteliğine sahip olmaları şartının savaş halinde aranıp aranmayacağı, sözü geçen maddede ıbeliıtilmemiş olduğundan «savaş halinde bu şartın aranmayacağı» hükme bağlanmak suretiyle durum belirgin hale getirilmiştir,.

«Askerî hâkim ve savcıların askerî yargı hizmeti dışında ıkalan askerî hizmetleri yönünden» mensup ol dukları askerî mahkememin bağlı bulunduğu komutanlığım emrinde olduklarına da maddede ayrıca yer veril miştir.

Tasarı/teklif madde 179

Anayasa mahkemesinin kurulusu Kanunların Anayasaya uygunluğunun yargısal denetime tabi tutulması ilkesine sadık kalınmış ve bu nedenle Anayasa Mahkemesine yeni Anayasada da yer verilmiştir. Geçen yirmi yıllık uygulama sürecinde Anayasa Mahkemesinde boşalan üyeliklere yapılacak seçimlerin uzun süreler beklenildiği halde yapılmadığı bilinmektedir. Mahkemenin, gerektiğinde süratle toplanabilmesiine bu -durumun engel olduğu açıktır. Mah kemeye katılacak hâkim sayısının çokluğunun, toplanmadaki aksaklıklara bir başka sebep olduğu da mey dandadır.

Örnek alınabilecek yabancı memleketler Anayasa Mahkemeleri de bizdeki kadar çok hakimli değildir.

Bu düşüncelerle yirmi olan hâkim sayısının onbeşe indirilmesi uygun görülmüştür.

Her mahkeme gibi Anayasa Mahkemesinin de yüceliği yanında tarafsızlığı da kesin bir esastır. Böyle bir kuruluşun, Cumhurbaşkanlığı tarafından seçilecek hâkimler ile kurulması Komisyonumuzca daha uygun görülmüştür. Cumhurbaşkanlığı tarafsız ve yüce bir kuruluştur. Bu niteliği medeniyle Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimi bu yüce makama tevdü olunmuş, seçilecek üyenin en az 40 yaşında bulunması şartı da, seçime kolaylık getirmek için kaldırılmıştır.

Anayasa Mahkemesine seçilen üyelerin bir kısmının yedek üye adı ile adlandırılması, uzun süre işsiz bıra kılmasına neden olmuş aynı niteliği taşıyan hâkimler arasında bir ayırım meydana getirmesi de sakıncalı bu lunmuştur. Bu sebeple yedek üyeye yer verilmemiştir.

Tasarı/teklif madde 180

Üyeliğin sona ermesi Üyeliğin sona ermesi nedenlerine ilişkin bu maddede bir değişiklik yapılmamış eski hüküm aynen alın mıştır.

Tasarı/teklif madde 181

Üyelerin hakları ve yükümlülükleri Anayasa Mahkemesinde Üniversite Öğretim üyelerinin görev kabul etmelerinde yarar görülmüştür.

Böylesine yüce bir mahkeme hâkimlerinin, ayrılmaları halinde, hemen başka bir görev almaları uygun bu lunmadığından bu hususta kısa süreli bazı kısıtlamalar getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 182

Görev ve yetkileri Kanun Hükmündeki kararnamelerin hüküm ve sonuç itibariyle kanunlardan farkı bulunmadığından Ana yasal denetime tabiî tutulmaları gerekli görülmüştür.

Danışma Melisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) Yüce Divan, görevi ve niteliği bakımından bir ceza mahkemesidir. Bu nedenle ona ait görevin, uzmanlık da göz önüne alınarak, Yargıtay ceza daireleri başkanlarından kurulu bir kurula verilmesi düşüncesi ile eski maddeden çıkarılmıştır.

Kanunların şekil bakımından devimlerinin, yayımlanmalarından önce yapılması ve bir daha bu konuda initilaflara ve davalara yer verilmemesi amacı ile maddeye gerekli hükümler eklenmiştir.

Tasarı/teklif madde 183

Yargılama ve çalışma usulü Bu madde mahkemenin çalışma şekil ve düzenini belirlemektedir.

Tasarı/teklif madde 184

İptal davası Anayasa Mahkemesinin kuruluş nedeni, kanunların Anayasaya aykırılığını önlemektir. Dava hakkının bu amaç Aşında kullanılmasına olanak vermemek içlin dava açabileceklerin sayısı azaltılmış ve mahkeme de iş ço ğalmasının önlenmesi istenmişitir.

Tasarı/teklif madde 185

Dava açma süresi 1961 Anayasasında olduğu gibi kabul edilmiş ve o Anayasa tedvin olunurken mevcut olmayıp sonradan kabul edilen «Kanun Hükmümde Kararname» çıkarma müessesesi de göz önüne alınmak suretiyle düzenleme yapılmıştır.

Tasarı/teklif madde 186

Anayasaya aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi Bir Kanun hükmünün iptali için açılan dava Anayasa Mahkemesince ret olunduğu halde makul bir süre geçmeden yeniden İptal' davaları açıldığı uygulamada sık sık görülmüştür. Kanunların, zamanla, toplum ve ya birey ihtiyaçlarını karşılayamayacak hale gelebilecekleri ıbir gerçektir. Ancak bunun için yeterli bir sürenin geçmesi gereği de meydandadır. Komisyonumuzca bu süre üç yıl olarak kalbul edilmiş ve bu madde ona göre düzenlenmiştir.

Bu hükme karşılık olan eski Anayasanın 151 inci maddesinin son fıkrası metinden tamamen çıkarılmış tır. Çıkarılan fıkraya göre, itiraz yolu ile açılan davalarda Anayasa Mahkemesi altı ay içinde kararını vermez se itiraz davası açan mahkeme, elindeki davada ileri sürülen Anayasaya aykırılık iddiasını, kendi kanısına göre çözümleyebilecektİr. Ancak, Anayasa Mahkemesinin, iptali istenen hükmü Anayasaya aykırı bularak iptal etmesi, ve normal mahkemede de o hükmün uygulanmış bulunması halinde meydana gelen hukuflca aykırılığı gidermek mümkün olmayacaktır. Bu nedenle sözü geçen fıkranın yeni Anayasaya alınmaması uy gun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 187

Anayasa mahkemesi kararları Burada eski maddeye yapılan başlıca eklentiler şunlardır :

a) İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği durumlarda iptal ile meydana gelen kanun boşlukla rının süratle doldurulmasına kolaylık sağlayıcı hüküm getirilmiştir.

b) 1961 Anayasasının 151 inci maddesine göre, bir davada uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya ay kırılığı iddiası ile iptali istenebilir. Yürürlükten kaldırılmış bulunan bir kanun hükmünün, kazanılmış hak ilkesine veya bir kanunun yürürlükte bulunduğu zamanda işlenen veya yapılan eylem ve işlemlerde o kanu- Danışma Melisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) nun uygulanması kurallına dayanılarak yürürlükten kaldırılmış odan hüküm uygulanabilir. Öte yandan 1961 Anayasasının 152 nci maddesinin üçüncü fıkrası «iptal karan geriye yürümez» kuralını koymuş bulunmakta dır. Bu İki kural arasında çelişki vardır, işte bu çelişkiyi ortadan kaldırmak için dördüncü fıkra eklenmiştir.

c) Uyuşmazlık Mahkemesi Kanununun 36 ncı maddesi, görev ve hüküm uyuşmazlığı çıkması durumla rında Anayasa Mahkemesi kararına uyulması gereğini hükme bağlamıştır. Bu hüküm Anayasa Mahkemesi Kararına ilişkin olduğundan yeniden düzenlenen maddeye eklenen yedinci fı'kra ile de bu kural Anayasa Ku ralı haline getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 188

Yargıtayın görevi ve hâkimlerinin seçimi Bu madde Yargıtay 1 inci başkanvekillerinin ihdas olunması ve Yargıtay Cumhuriyet başsavcılığının aya bir maddede yer alması gereği göz önüne alınarak 1961 Anayasasının 139 uncu maddösindeki ilkeler çerçeve sinde düzenlenımdştir.

Tasarı/teklif madde 189

Cumhuriyet Başsavcılığı Cumhuriyet Başsavcılığının, siyasî partilerin kapatılması nedenlerini oluşturan eylemleri takip etmek ve kapatma davaları açmak ıgiibi Yargıtay dışında bazı görevleri daha vardır. Bu itibarla Cumhuriyet Başsav cılığının bağımsız bir konu halinde ele alınması gerekli görülmüş ve madde bu amaçla ayrıca düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 190

Yüce Divan Yüce Divanın ıgörevi belli kimseler hakkındaki ceza davalarına bakmak olduğundan divanın ceza konu sunda uzman olan hâkimlerden kurulması uygun görülmüş ve madde bu esasa göre düzenlenmiştir.

Tasarı/teklif madde 191

Danıştay Danıştayın ıgörevi kamu idaresi ile çoik yakından ilgili bulunduğundan kamu yararı ve toplumun gerek sinimi göz önüne alınaraik yeniden düzenlenmiş, üyelerinin dörtte üçünün, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâ kim teminatı ilkelerine uygun olarak hâkimler ve savcılar yüksek kurulunca ve dörtte birinin de Cumhur başkanı tarafından seçilmeleri uygun görülmüştür.

Tasarı/teklif madde 192

Sayıştay Sayıştay niteliği ve görevi itibariyle ilk ve son derece bir hesap mahkemesidir. Kuruluşu da yüksek mah kemelerin kuruluşuna benzer biçimdedir. Konusunun sınırlı oluşu, bunun mahkeme olma niteliğine etkili görülmediğinden yüksek mahkemeler sırasına alınmış ve o suretle düzenleme yapılmıştır.

Tasarı/teklif madde 193

Askerî Yargıtay Askerî Yargıtay konusunda 1961 Anayasasının 141 inci maddesi esas tutulmuş, 1 inci sınıfa ayrılan bir hâkimin askerlik rütbesinin kazaî göreve etkisi olamayacağı düşüncesiyle rütbe koşulu aranmamış ve madde buna göre düzenlenmiştir^ Danışma Melisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek)

Tasarı/teklif madde 194

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 1961 Anayasanın 140 inci maddesinde Danıştay ile birlikte düzenlenmiş tir. Danıştayın varlığına rağmen Askerî Yüksek İdarî Mahkemesinin kurulmasındaki nedenler göz önüne alı narak 'burada ayrı bir madde halinde düzenlenmesi uygun görülmüştür,.

Tasarı/teklif madde 195

Uyuşmazlık Mahkemesi Uyuşmazlık Mahkemesine ait olan bu hüküm 1961 Anayasasının 142 nci maddesinden alınmıştır. Sonra dan başkanvekilliği bir İhtiyaç olarak belirmiş ve Uyuşmazlık Mahkemesi Kanununun 3 ünoü maddesine bu yolla getirilen hüküm benimsenmiş ve (buraya aktarılmıştır.

Tasarı/teklif madde 196

Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu 22.4.1962 günlü ve 45 sayılı Yüksek Hâkimler ve Yüksek Savcılar Kurulu Kanunu 13.5.1981 tarihli ve 2461 sayılı Kanunla kaldırılmış onun yerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu kurulmuşitur. Dayandığı ilke benimsenmiş ve kurul, bu madde ile Anayasa kuruluşu haline getirilmiştir.

Tasarı/teklif madde 197

İnkılap kanunlarının korunması Atatürk inkılaplarının Atatürk'ün amaç olarak gösterdiği Batı uygarlık düzeyine varıştaki önemleri tar tışılmayacak kadar açıktır. Türk Milleti bu inkılapların bilincine varmış ve onlarla ilgili değerlendirmelerim etrafında (toplandığı fikirler nüvesine katmıştır.

Ancak zaman zaman Atatürk inkufaplarının anlamınır: kavrayamayanların belirdikleri görüldüğünden, inkılapları Anayasanın Mmayesine alan 1961 Anayasasındaki hükmün yeni Anayasada korunması yerinde görülmüştür.

DÖRDÜNCÜ KISIM SON HÜKÜMIJER

Tasarı/teklif madde 198

Anayasanın değiştirilmesi Esas teşkilat hukuku düzönimizde Anayasalarda yapılacak değişiklik yasama kuvvetinin üye tamsayısı nın 1/3'nün teklifi ve üye tamsayısının 2/3'nün kabulü temeline dayanıyordu. Uygulamalarında hiçbir mah zuru görülmeyen bu sistem değiştiriilmemişıtir.

Tasarı/teklif madde 199

Başlangıç ve kenar başlıklar 1961 Anayasasının sistemi değiştirilmemiştir. Kenar başlıkları Anayasa metnine dahil değildir. Fakat baş langıç kısmı Anayasanın diğer hükümleri ile eşdeğerdedir s

Tasarı/teklif madde 200

Anayasanın yürürlüğe girmesi Anayasanın yürürlüğe giriş maddesidir. Geçici maddeler daha sonra açıfclanacakıtır, Danışma Melisi (S. Sayısı: 166'ya 1 inci Ek) KARŞIOY YAZISI VE KISA GEREKÇE (Aşağıdaki maddeler üstünde söz hakkım' saklıdır) Madde 4. — Bu maddenin İkindi fıkrasında kişinin temel hak ve özgürlükleri karşısında «devletin olum lu tutumu» diğer bir deyimle, özgürlüklerin gerçekten kullanılabilmeleri için kişiye yardımcı olması, kısaca, «özgürlüklerin sosyalleştirilmesi» sözkonusudur. Bu nedenle yeri bu maldde değil, 11 inci maddedir. 'Bu fıkra, 11 inci maddeye 2 nci fıkra olarak eklendiği takdirde, 11 inci madde de tamamlanmış olacak; böylece 11 inci maddenin 1 inci ve 2 nci fıkralarıyla, devletin özgürlükler önündeki tutumu «olumsuz» (müdahale edemez) ve «olumlu» unsurlarıyla tam olarak belirtilmiş olacaktır.

Madde 5. — M'adderiin Son fıkrasında sadece, «Milletlerarası anlaşmalar hükümleri saklıdır» Idenmesi da ha doğru ve iyi olacaktır.

Madde 7. — Malddenin son fıkrasında «Anayasanın .... maddeleri hükümleri saklıdır» yerine, «Anayasa nın .... maddeleri hükümleri yetki devri değildir» denmesii daha doğrudur. Çünkü bu hallerde gerçek bir yet ki devri yoktur.

Madde 13. — Bu maddenin 1 inci fıkrasında yer alan «.... ya da sair herhangi bir yoldan komünizme, faşizme....» ibaresinin çıkarılması gerekir. Zira maddenin geri kalan kısmında, «yasak kasıt», «.... Devletin bir kişi veya zümre tarafından yönetilmesin'i veya sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerine egemenliği ni sağlamak....» ibaresiyle tarif edilerek belirtilmiştir. Kaldıki «komünizm», «faşizm kavramları içerikleri itibariyle pek değişkenidir ve gayri muayyendir. Bu nedenle hükmün uygulanmasında büyük tereddütlere yol açabilir.

Keza fıkranın son cümlelerini teşkil eden «... kullananlar, kötüye kullandıkları hak ve özgürlüğü kaybe derler» hükmünün de maddeden çıkarılması gerekir. Hak kaybı, hele süresiz ise, çok ağır bir müeyyidedir.

Devletin görevi «hak inkârı» yoluyla suis'timali önlemek değil; 'kişilerin, haklarını kötüye kullanmalarına imkân vermeyecek bir düzen kurmaktır. Bu hükmün en büyük sakıncası uygulama imkânının hemen he men bulunmamasıdır. Bir gösteri yürüyüşünde saldırganlık yapan; yazdığı bir kitap nedenliyle mahkûm olan, yasaklanmış bölgede seyalha't eden, bir dernek üyeliği sıfatını kötüye kullanarak suç işleyen kişi bu hakla rından nasıl mahrum edilecektir.

Belli bir hakkın yahut özgürlüğün kullanılması bir meslekî faaliyet haline gelmişse (gazete sahipliği yahut sorumlu müdürlüğü vb. gibii); yahut bir kamusal bir hak niteliğinde ise bunun yasaklanması mümkündür.

Bu hususu da Ceza Kanunumuz «muayyen bir meslek ve sanatın tatili icrası», «hidematı âmmeden mahru miyet» hükümleriyle düzenlenmiştir. Halk ve özgürlüğü kötü kasıtla kullanmanın suç teşkil etmediği haller de mesele daha da karmaşıktır. Hak yahut özgürlükten mahrumiyetin, Anayasa yerine, somut halleri düzen leyen uygulama kanunlarına (mesela Dernekler Kanununa, Basın Kanununa, Ceza Kanununa, Siyasî Parti ler Kanununa) Sürekli olarak konulması daha doğrudur.