Kaynak: Millî Güvenlik Konseyi S. Sayısı 562 · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
İkinci Dünya Savaşına kadar Siyasî Parti kamu müessesesi olarak fazla ilgi çekmiyordu. Kamu hukukçu ları eserlerinde onlara özel bölümler ayırmıyorlardı. Anayasalarda siyasî partilere ilişkin maddeler görül müyordu. Derneklere ilişkin Kanunların siyasî partilerin hukukî sorunlarını çözmeye yettiği düşünülüyordu.
Bundan dolayıda kamu hukuku derslerinde inceleme konusu olmuyorlardı. Sadece üsteli seçim veya parlamenter hükümetlerin kurulması gibi belirli faaliyetlerdeki rolü belirtilmekle yetiniliyordu.
Siyasî Partinin demokrasi rejiminin temelini teşkil eden hak ve hürriyetlerden, düşünce ve dernek kur mak hak ve hürriyetlerinin tabiî bir ürünü olduğu ve dernek olarak yeter derecede hukuka konu teşkil et tiği düşünülüyordu.
Bununla beraber 1903'de Ostrogorski, 1908Me Robers Michels siyasî partilerde, parti içi faaliyetleri in celeyerek partilerde oligarşi'lerİn oluştuğunu belirttiler. Vardıkları sonuçlarda siyasî partinin düzene konma sı fikri seziliyordu. Fakat çoğunluk, onları siyasî partileri yasaklamak isteyen reaksiyonerler olarak değer lendirdi. Bundan dolayı da sorun, bir süre kendiliğinden askıya alındı.
Esasen liberal Devlet anlayışı, siyasî partiyi bir kamu müessesesi olarak kabul etmiyordu. Kutsal olan fert iradesi hiç bir aracıya gerek kalmadan Devlet iradesini oluşturmak idi. Bu sebepten de araç bir güç olan siyasî parti kamu hukuku dışında görülüyor, düzenlenmesi düşünülmüyordu. Fakat aynı zamanda liberal Devlet'in siyasî müesseseleri partinin varlığını gerektiren bir gelişmenin içine girmişlerdi. Ni'sbi tem sil sistemi siyasî partinin varlığını farzediyordu. Hatta bazı Devletlerin seçim sistemlerinde, bağımsızların milletvekili seçilme şanslarını azaltan, hatta hiçe indiren kurallar görülüyordu. Parlemento faaliyetlerinin düzenlenmesi siyasî partilere bırakılıyordu.
Bu gelişme, siyasî partinin Anayasa düzeni içinde tanınması ve faaliyetlerinin düzenlenmesi fikrinin tek rar belirmesine yol açmıştır. İkinci Dünya Savaşından sonra bu eğilim pozitif hukuk kaidesine dönüşmüş ve evvela Batı Almanya Anayasası ve onu takiben bazı Anayasalarda siyasî parti kamu hukukunun kapsamı içine alınmıştır.
Türkiyemizde de 1961 Anayasası ile aynı yol seçilmiş ve 1982 Anayasasında aynı görüş daha geniş bir biçimde yeralmıştır.
Bugün bu eğilim genelleşmemiştir. Fakat her Devletin kamu hukuk düzeninde, siyasî partilerle ilgili ku ralların sayısı artmaktadır.
Batı Almanyada Anayasasına uygun olarak siyasî partilerle ilgili bir kanunun hazırlanmasına 1955 de başlanmış kanun 1967 de oylanarak yürürlüğe konmuştur, Türkiyemizde de 1961 Anayasasının gereklerine uygun olarak 13.7.1965 gün ve 648 sayılı siyasî par tiler kanunu ile parti faaliyetleri düzenlenmişti. Anayasa parti faaliyetlerinin demokratik esaslara uygun ol masını emretmekte idi. Fakat kanunun uygulanması süresince siyasî partilerin faaliyetlerinde demokrasinin temelini oluşturan eşitlik ilkesinin ihlâl edildiği, partiyi yöneten oligarşiye mensup olmayanların ikinci plana itildikleri, partilerin parçalandıkları gözlemlenmiştir.
Oniki Eylül 1980'de Silahlı Kuvvetlerin idareye el koymasından sonra Türkiye Cumhuriyetinin değişik temeller üstüne oturtulması gereği anlaşıldığından yeni bir Anayasa ile siyasî partiler kanunu konması zo runluluğu belirmiştir.
Tasarıyı hazırlamakla görevlendirilen komisyonumuz sorunun değişmediğini ve siyasî partinin bütün fa aliyetlerinin ele alınması gerektiği sonucuna varmıştır. Böylece, partinin kuruluşu, üyeleri, gelir ve giderleri, kongreleri, örgütlenmesi incelemelerin konusu olmuş ve milletvekilliği için adayların tespiti ve milletvekilleri nin yasama meclisindeki oylamaları üzerinde hassasiyetle durulmuştur.
Siyasî Partilerin statüsü yeniden düzenlenirken, demokrasinin ilkelerinin gerektirdiği sınırlama ve kayıt lamaların getirilmesi düşünülebilirdi. Fakat akıl7 yolu ile soyut olarak konacak bu hükümlerin uygulamada, demokrasinin vaz geçilmez unsuru olarak tanımlanan siyasî partiyi faaliyetlerini dondurarak felce uğratma sından endişe edebilirdi.
Bunun içindir ki siyasî partinin fonksiyonunu kaybetmeden demokrasi kurallarının parti içinde gerçek leşmesine yol açacak, o yolda gelişmeye imkân verecek hükümler konmuş, eski kanunda bu yönde deği şiklikler yapılmıştır.
Getirilen düzenin oligarşinin oluşmasına tamamen engel olacağı düşünülmemelidir. Sadece, partinin lider veya liderlerine, demokratik gerçekler hatırlatılmakta, sulta kurmak çabasının demokrasiyle bağdaşmayan bir tutum olduğu eskisinden daha »kuvvetli ve etkili bir statü içinde müeyyidelerle donatılmış olarak anlatıl maktadır Demek oluyor ki hedefe ulaşılması bütün hukuk kurallarının uygulanmasında olduğu gibi en sonunda idare edenlerin tutumuna dayanmaktadır.
idare edenlerin, insana ve insan düşüncesine olan saygıları ölçüsünde başarıya ulaşılacak aksi halde ye ni çözüm yolları araştırılacaktır.
— Bu maddede Siyasî Partiler Kanununun amacı gösterilmiştir. Bu amaç belirtilirken, siyasî partilerin birer anayasal kuruluş olduğu vurgulanmak istenmiştir. Kanun «siyasî partilerin uyacakları» esasla rı düzenlemektedir, böylece kanunda siyasî partiler ile ilgili bütün meselelerin çözüme bağlanmış olması gi bi bir amaç izlenmiştir.
— Tasarının ikinci maddesi «Kanunun kapsamı»! na ayrılmıştır.
Madde, kanunun siyasî partilerin kuruluşlarını, bu kuruluşun demokrasi esaslarına uygun olarak yapıla cağını, teşkilâtlanmalarını, faaliyetlerini, yetki ve sorumluluklarını, gelir ve giderlerini, denetlenme, kapanma ve kapatılmalarını düzenleyeceğini göstermektedir.
Kanunun kapsamı hakkındaki bu madde, birinci maddede belirtilen kanunun amacı ile bağlantılıdır.
— Bu maddede siyasî partinin tanımı yapılırken birinci olarak, bu adla adlandırılan tüzelki şilerin seçimler yolu ile işbaşına gelmek için kuruldukları hususuna işaret edilmiştir. Ancak ikinci olarak be lirtilen «ülke çapında teşkilâtlanmış»! olmaları istenen siyasî partilerin seçimlere katılmalarının da ciddî bir yaygınlıkla milletçe benimsenmeleri şartına bağlanmıştır. Gerçekten ileride 40 inci maddede ülke çapında teşkilâtlanma ölçüsü olarak 67 ilin yarısından bir fazla ilde (34 ilde) teşkilâtlanma kabul edilmiştir. Ancak, bu ölçüde teşkilâtı yayılmış olan partiler ülke çapında teşkilâtlanmış addedilebilir ve bu partilerin seçimlere girmesi kabul edilmelidir.
Siyasî partilerin medenî ölçüler içinde çalışmaları ve çalışmalarının açık olması da parti tanımı içine alın mıştır. Bundan amaçlanan parti faaliyetlerinin açık yürütülmesi, gizli faaliyetlere yer olmadığının belirtilmesidir.
Millî irade ancak bu sekide açık yürütülen çalışmalarla oluşabilir.
Partinin nihaî amacı, seçimlerle iktidara gelmektir. Bu şekilde iktidara gelinceye kadar kamu faaliyetleri ni etkilemek, denetlemek de partilerin görevleri arasındadır.
— Bu madde, siyasî partilerin anayasal statüsünü, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez un surları olarak temel niteliğini belirlemektedir. Madde, birinci fıkrası ile demokratik siyasî hayatın ancak siya sî partilerle mümkün olabileceğini vurgularken, ikinci fıkrası ile de partilerin yapılarının ve işleyişlerinin demokrasi esaslarına uymalarını zorunlu hale getirmektir. Böylece, bu hükümlü, siyasî partilerde oligarşik eğilimlerin önlenmesi amaçlanmış bulunmaktadır.
— Siyasî partilerin kurulması ile ilgili bu madde, partilerin önceden izin almaksızın serbestçe kurulabilmelerini düzenlemektedir. Bu düzenlemede Anayasamızın siyasî parti kurma hakkını, temel haklar dan biri olarak alan hükmü esas alınmıştır. Ayrıca, partilerin kurulmalarının Anayasaya ve kanunlara uygun luğunun, Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından öncelikle denetlenmesi hususu hükme bağlanmıştır.
_ 4 —
— Bu madde, demokratik hak ve hürriyetlerin en önemlilerinden biri olan bir partiye üye ol ma ve üyelikten ayrılma serbestliğini ve şartlarını düzenlemektedir. Madde, ikinci fıkrası ile de bir kimse nin aynı zamanda birden fazla siyasî partiye üye olmasını önlemek suretiyle ve getirdiği müeyyide ile bir parti üyeliğini himaye etmiş bulmamaktadır.
— Siyasî partilerin teşkilâtmın anayapısını belirleyen bu madde, bir partinin ne gibi organlar dan ve birimlerden oluşacağını, temel ilke olarak tespit etmiş bulunmaktadır. Ayrıntıları, daha sonraki mad delerde düzenlenecek olan parti teşkilâtının, parti merkez organları ile il, ilçe, köy ve mahalle birimlerinden ve Türkiye Büyük Milet Meclisindeki ve seçimle oluşan mahallî idareler meclislerindeki gruplarından mey dana gelmesini öngörmektedir.
Böylece, partilerin, esas itibariyle idarî yapımıza paralel bir yapı içinde teşkilâtlanmaları ilkesi benim senmiş bulunmaktadır.
İKİNCİ KISIM Siyasî Partilerin Teşkilâtlanması BİRİNCİ BÖLÜM Kuruluş
— Anayasanın altmışsekizinci maddesinin ikinci fıkrası aynen;
«Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.» denildikten sonra, üçüncü fıkrasın da «Siyasî partiler önceden izin alınmadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içinde faaliyetlerini sürdürürler.» hükmü yer almıştır.
Bu hükmün gereği olarak madde düzenlenmiştir. Maddenin düzenlenmesinde bu hükümlere uyulmuş, Anayasanın gerekleri yerine getirilmiştir.
— Anayasamızın altmışdokuzuncu maddesinin beşinci fıkrası; «Cumhuriyet Başsavcılığı kurulan partilerin tüzük ve programlarının ve kurucularının hukukî durumlarını Anayasa ve kanun hükümlerine uygunluğunu kuruluşlarını takiben ve öncelikle inceler.» hükmü gereği olarak madde düzenlenmiştir.
— Bu madde ile de Cumhuriyet Başsavcılığınca siyasî partiler için bir sicil tutulması gerekli görülmüş ve sicilde bulunması gereken bilgi ve belgeler sayılmıştır.
İKİNCİ BÖLÜM Üyelik ve Organlarda Görev Alma
— Anayasamızın altmışsekizinci maddesinin birinci fıkrasında aynen «Vatandaşlar, siyasî par ti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden çıkma hakkına sahiptirler»ı denildikten sonra son fık rasında da kimlerin partilere üye olamayacakları düzenlenmiştir.
Anayasanın açıklanan hükümleri ile yetmişaltıncı madde hükümleri göz önüne alınarak kimlerin partile re üye olamayacakları madde de belirtilmiştir.
— Bir siyasî parti belli bir programa inanan insanlar topluluğudur. Programa inanç duyul madığı kanaatini hâsıl eden bir kimse partiye alınmayabilir.
Hususi hukukun derneklere tanıdığı serbestliğin siyasî partilere de tanınması gerektiği görüşüne dayana rak madde düzenlenmiştir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Merkez Teşkilâtı
— Partilerin merkez teşkilâtı önem sırasına göre sayılmıştır.
— Madde, teşkilâtı en yüksek organı olan büyük kongreyi düzenlemektedir.
Büyük kongre umumiyetle parti parlâmentosu mahiyetinde görülmektedir. Parlâmentoda millî iradenin tecellisi büyük kongrede de parti iradesini tecellisi esastır. Bu noktadan hareketle kongrenin büyük kısmı seçilmiş üyelerden, bir kısmı da tabiî üyelerden teşekkül ettirilmiştir.
Siyasî partilerin en yüksek organı olması itibariyle görev ve yetkileri bir bir belirtilmiş ve madde geniş bir biçimde düzenlenmiştir.
— Bu madde ile partinin Genel Başkanının yetkileri düzenlenmiştir. Partiyi temsil yetkisinin Genel Başkana ait olduğu Genel Başkanın, merkez karar ve varsa yönetim organlarımn da Başkanı olduğu tabiî görülmüştür.
Maddede ayrıca parti tüzüğünün Başkan vekilliği, yardımcılık, Genel Başkanvekili ve Genel Sekreter ad larla gerekli gördüğü sayıda yardımcı merciler öngörebileceğinin hükme bağlanması kabul edilmiştir. Bunun la, her parti teşkilâtına ve bünyesüne göre bu mercileri kurabilecek ve bu suretle partilere aynı tip parti gö rünümünden kurtulmuş olacaklardır.
Maddede bir diğer hüküm de anamuhalefet partisinin protokoldeki yeri düzenlenmiştir. Bu düzenleme de iktidar ve muhalefet ilişkilerinin gereği olarak yapılmıştır.
— Etkin bir denetime imkân sağlamak amacıyla merkez karar organının teşekkülünde yeni bir esas getirilmiştir. Merkez karar organının iki büyük kongre arasında görev yapacağı kabul edilerek ge niş yetkilerle donatılmasında yarar ve zaruret görülmüştür.
— Merkez disiplin organının kuruluş biçimi şekli bu kanun hükümlerime göre parti tüzüğü ne bırakılmıştır.
— Parti merkez karar organımn yetki alanına giren konularda karar almak ve bu organca ge rekli görüldüğü zaman toplanmak üzere küçük kongrenin kurulması demokrasinin işleyişini temin bakımın dan yararlı görülmüştür.
— Partilerin statik değil dinamik bir yapıya sahip olacakları düşüncesiyle amacına aykırı ol mamak üzere diğer organlarda kurabilecekleri belirtilmiştir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM İl, îlçe, Köy ve Mahalle Teşkilâtı
— il kongresinin seçilmiş delegelerden kurulacağı hükme bağlandıktan sonra o ilin Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin de kongrede bulunmaların da yarar görülmüştür.
Madde düzenlenirken el çektirme müessesesine teminat sağlayıcı hükümler getirilmiş ve bu suretle par ti içi oligarşi önlenmek istenmiştir.
— İlçe kongresinde seçilmiş üyelerle tabiî üyeler arasında oy eşitliğinin sağlanması bakımın dan ilçe kongrelerinde tabiî üyelere yer verilmemiştir.
El çektirme müessesesine teminat sağlayıcı hükümlerin ilçe kongresi içinde getirilmesi yerinde görülmüş tür.
— Anayasanın 69 uncu maddesinin 2 nci fıkrası aynen;
«Siyasî partilerin parti içi çalışmaları ve kararları, demokrasi esaslarına aykırı olamaz.» Hükmü yer almıştır.
Demokrasinin temeli parti içi demokrasıidir. Parti içi demokrasi olmazsa demokrasiden bahsedilemez.
Köy ve mahalle teşkilâtı seçiminde partiye mensup olan bütün vatandaşlar reyini kullanır. Oradan seçile cek delegeler ilçe kongresine gönderilir.
Köy ve mahalle teşkilâtı parti teşkilâtının temelidir.
Bu görüşlerden hareketle komisyonumuz köy ve mahalle teşkilâtına ilişkin bu maddeyi düzenlemiştir.
BEŞİNCİ BÖLÜM Meclis Grupları Madde 23, 24, 25, 26. — Anayasamızın yasama kısmını düzenleyen maddelerinde sözü edilen siyasî par ti grupları Türkiye Büyük Millet Meclisinin kuruluş unsuru olduğu kadar siyasî parti kuruluşunun da bir unsurudur. Bu maddelerde siyasî partinin iradesini Türkiye Büyük Millet Meclisinde ifade eden organ vasfını taşıyan siyasî parti grupları düzenlenmiştir.
Daha önceki madde gerekçelerinde de açıklandığı üzere bu maddede Meclis parti işbirliğini sağlayacak biçimde düzenlenmiştir.
Parti disiplininin önemine yer verilmekle beraber disiplini daha ileriye götürmenin demokrasiyi teme linden tahrip edeceğine inanarak : Milletvekillerinin Anayasa ve vicdanlarına aykırı buldukları kararlarda çekimser kalabilecekleri kabul edilmiştir.
ALTINCI BÖLÜM .Mahallî idareler Meclis Grupları Madde 32, 33. — Mahallî İdare Meclis Grupları da, mahallî idarelerin bir unsuru olduğu kadar siyasî partilerin de bir unsurudur. Bunların da çalışmalarında parti içi ahengi sağlanması düşüncesi hâkim olmuştur.
YEDİNCİ BÖLÜM Teşkilâtla İlgili Diğer Hükümler Madde 34 ilâ 39. — Bu maddelerle teşkilâtla ilgili diğer hükümler düzenlenmiştir.
Siyasî partiler kamu tüzelkişisi değildirler. Bu itibarla dernekler kanununun kanuna aykırı olmayan hü kümlerinin siyasî partiler içinde uygulanması tabiîdir. Bunu temin için otuzdördüncü madde düzenlenmiştir.
Otuzbeşinci madde hukukun genel bir prensibi olarak değişik kademelerde tabiî üye olarak bulunan kim selerin mensup oldukları organ ve kuruluşun ibrası için oya katılamayacakları;
Otuzaltıncı maddede teşkilâtın merkezleri, otuzyedinci maddede partinin disiplin kurullarında görev alanların istisnaları da sayılmak suretiyle partinin diğer organ ve kurullarında görev alamayacakları belirtil miştir.
Otuzsekizinci maddede mahallî mülkiye amirliğine bildirilecek hususlar, otuzdokuzuncu maddede parti lerin kamu yararına dernek sayılamayacağı bu yönüyle dernekler, kanununun buna ilişkin hükmünün partilere uygulanamayacağı hükme bağlanmıştır.
SEKIZINCI BÖLÜM Siyasî Partilerin Seçime Katılması ve Adayların Tespiti
— Bu maddede siyasî partilerin seçimlere katılabilmesi için ülke çapında teşkilâtlanmış ol ması veya TBMM de grubu bulunması esas olarak kabul edilmiştir.
Bir partinin ülke çapında teşkilâtlanmış sayılması için de, bütün Türkiye illeri sayısının en az yarısında teşkilât kurmuş bulunması, ilk büyük kongresini yapmış olması ölçü olarak kabul edilmiştir.
Bir ilde teşkilât kurma o ilde mevcut merkez ilçesi dahil, ilçelerin yansında teşkilât kurma esas alın mıştır.
Madde .41. — Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği için yapılacak seçimlerin millet iradesini gerçek biçimde ortaya çıkararak meclise yansımasını sağlamak temsili demokrasinin esasıdır.
Siyasî Partiler, millet iradesinin ortaya çıkmasında önemli rol oynar. Bu rolün sağlıklı ve millî iradeyi ger çek olarak yansıtabilmesi için, aday tespitinde en meşru kaynak olan demokratik iradeye dayanmak zorunda dırlar.
Bu nedenle partilerin aday tespitinde demokratik esaslara bağlı kalmaları demokrasinin gereğidir. De mokrasinin vazgeçilmez unsuru olarak kabul edilen siyasî partiler, aday tespitini serbestçe tayin etselerdi, oligarşiye yol açabilecek şekilde merkez organı hâkimiyetine yönelebilirlerdi; aday tespiti belli bir grubun tekeline geçebilir, milletin istediği temsilcileri ortaya çıkaracak seçim mekanizması tam amacına ulaşamazdı.
Bu sebeple Komisyon aday tespitini partinin bir iç sorunu olmaktan ziyade, millî iradenin oluşmasında rol oynayan partilerin üstünde demokrasinin gereği olarak kabul etmiş ve Parti Tüzüğüne bırakmanın mümkün olamayacağını benimsemişti.
Dünyanın çeşitli ülkelerinde uygulanan aday tespiti ile ilgili sistemler demokrasi kuralları ve Türkiye şart ları açısından teker teker gözden geçirilmiştir. Bütün bu sistemler arasında en demokratik ve bünyemize en uygun olduğuna karar verilen bir seçim çevresinde seçime katılan partinin adayını o partinin o seçim çev resindeki kayıtlı üyelerinin parti seçmeni olarak serbestçe oy kullanacağı bir seçim ile o partiden aday ol mak isteyenler arasından parti adayını seçme, usulü kabul edilmiştir.
Bu usulde partinin adayını seçme hem millî iradenin gerçek olarak ortaya çıkmasında, hem oligarşiyi önlemede, hem partinin bütün üyelerini aday tespitinde katılma sağladığı için; parti için demokrasiyi işlet mede iyi bir yol olduğu sonucuna varılmıştır.
— Partilerin kemdi tüzük ve programlarının ülkeye daha yararlı olarak uygulamasında ve par tinin kadrosunu oluşturmasında merkez organların listelere aday yerleştirmesi prensip olarak benimsenmiştir.
Bu adayların tüm ülke için TBMM. sayısının % 5 her parti için seçime girdiği bölgeler milletvekili sayısının % 5 imi ve her yedıi milletvekil çıkaracak bir seçdm çevresinde die en fazla bir merkez adayının listeye 'konması esasının kabulü uygun görülmüştür.
Parti merkez organlarının mahallî parti seçmenlerimin !% 60 çoğunilüğunun beğenisi ve oyu ile seçilmiş bir adayı seçilemeyecek hale düşürmemesi mahallî partililerin iradesine de iltibar etmesi için 'beli bir oy al mış adayın üstüne merkez adayı konmasının önlenmesi uygun görülmüştür.;
Biır seçim çevresinde (bir parti için 'hiç aday olmazsa orada adayları parti merkezinin göstermesi eğer aday sayısında noksanlık varsa noksanları merkezin tespit edeceği isimlerle gidermenin uygun olacağı kabul edilmiştir.
— Genel seçimlerde uygulanan 26 Haziran 1961 tarihli ve 298 «ayılı Seçimlerin Temel Hü kümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkındaki Kanunun 2 nci maddesinin iki ilâ dördüncü fıkraları, 3, 7 ilâ 9, 14 ilâ 25 inci maddeleri, 20 nci maddesinin 1 ve 7 bentleri, 26, 27 nci maddeleri, 67 ilâ 69 uncu mad deleri, 76, 86 'ilâ 89 uncu maddeleri, 91, 92, 96 ilâ 118, 120, 121, 129 ilâ 139, 152 ilâ 154, 156, 158 ilâ, 169, 172 ilâ 175, 177 ilâ 185 inci maddeleri uygulanır.
26 Nisan 1961 tarihli ve 298 sayılı Seçimlerin Teme! Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkındaki Ka nunun 71 inoi maddesinin 1 ilâ 4 üncü bentleri, 75, 77, 81 ilâ 85, 90, 93, 95, 106, 142, 147 ve 148 inci mad deleri ile 9 uncu geçici maddesi hükümlerinde bulunan hususların siyasî partfileritti aday tespitinde yapılacak ön seçimlerde bu seçimlerin bünyesine uygun olarak kıyaslama ile uygulanmasında 'bir sakınca görülme miştir-
— Siyasî partilerin Anayasa ve kanunlardan ayrı olarak, kendi adaylarında birtakım şartlar aramaları ve tüzüklerinde bunlara ait hükümler getirmeleri normal kabul edilmiştir.
Bir kimsenin aynı partiden değişik seçim çevrelerinden ön seçime girmesi, Bir kimsenin değişik partilerden aynı zamanda önseçime girmesi siyasî ahlâk ve geleneklerimize aykırı olduğu için kabul edilmemiştir.
Bir kimse partisinden istifa etmedikçe (bağımsız aday veya başka bir partimin merkez adayı olmaması esası kabul edilmiştir.
Bağımsız adaylık 'kişilerin en tabiî ve normal bir hakkı olarak ortaya çıkar bir kimsenin bir partiye gi rerek o partinin ön seçimline girmiş ve kazanamaımışsa bu olay bağımsız adaylık hakkını ortadan fcaldırmamalıdır. Partisinden istifa etmek şartı ile bağımsız aday olması veya bir (başka partiden merkez adayı olması uygun görülmüs/tür^
— Önseçimlerin seçim kurullarının gözetimi ve denetimi altında yapılması güvence olarak kabul edilmiştir. Seçim kurullarının, 298 sayılı Seçmlıerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri hakkında Kanunun hükümlerime göre kurulması ve 'bu kurullarda parti temsildieriınin bulunması;
önseçimlerin yapılacağı günün Yüksek Seçim Kurulu tarafından tespit ve ilanı;
Bir seçim çevresinde seçime katılacak her siyasî parti için ayrı sandık ve hücrelerin tespiti ve ilâm il gili siyasî partilere duyurulması uygun görülmüştür.
— önseçimlerin sağlıklı ve güvence altında yapıimıasmı sağlamak Anayasamızın öngördüğü partiler demokrasisinin gereğidir.
Bunun için partili seçmenlerin kayıt ve oy kullanmalarını sağlam ve güvenli yapmak gereklidir.
Bu nedenle, Partilerin üye kayıt defterlerinin muntazam sıra numarasına göre noterden tasdikli defterlere yapılması;
Bu defterlerin seçim kumlunun denetimine tabi tutulması;
Bu defterlerin önseçimden en geç 90 gün önce seçim kurullarına teslimi. Bu suretle önseçimden en geç 90 gün öncesine kadar üye olanların oy kullanabilmesi esası;
Üye kayıt defterlerinin önseçimlerden en geç 60 gün önce seçfim kuruluna teslimi esası;
Ve önseçim için parti seçmen listesinin bu defterlerden seçim kurulu tarafından çıkarılması;
Parti seçmen listesime göre seçimlerden 15 gün içinde seçim kurulu tarafından parti seçmen kartı verilmesi kabul edilmiştir.
Parti seçmen listesine itiraz ve 'bu itirazın da incelenerek kesin karara bağlanması kabulü uygun görül müştür.
— Aday adaylarının önseçime katılmalarında kendilerini tanıtmalarının en tabiî haklan ol duğu ıkalbul edilmiştir.
Ancak kendilerini tanıtmak için kamu düzenini bozucu şekilde hareket etmeleri;
Bu nedenle duvar ve ©1 ilanları yapması mensup oldukları pantinlin tüzük ve genel merkez organı karar ları, seçim bildirisi dışında meslekî, mahallî yahut millî vusaıtta vaatle bulunmaları uygun görülmemiştir.
Aday adayları ön seçimde oy kullanacak partili üyelere veya yakınlarına maddî çıkar sağlama amacı gütmemeleri esası muhafaza edilmiştir.
Adayların kendilerini tanıtmak için örf ve âdete uygun olarak sohbet toplıanıtıları yapması;
Seçim kurulunun da adayların tanıtılmasında kendilerinin ve partisinin vereceği bilgilere göre onların mes lek ve sanat hayatiarıındaki basanlarım, memleket ve millet adına yaptığı hizmetleri, eserlerini esas alan bilgileri ihtiva eden basılı kâğıtları bastırması uygun görülmüştür*
— Siyasî partilerin önseçimde kendi seçmenlerinin oy kulandığı sandıklarda müşahit bulundurmalan uygun görülmüştür.
Aday adayları partiyi temsilen sandık 'başında müşahit olamazlar.
— önseçimlerde oy pusulasının Yüksek Seçim Kurulu tarafından hazırlanmasının, Okuma - yazma 'bilmeyenlerin oy kullanmalarında kurul başkanı veya görevlendirdiği partili olmayan ku rul üyesi partili seçmenin göstereceği biri o da yoksa parti müşahidi veya parti asıl veya yedek temsilcisi nin seçmenle beraber hücreye giirmesi ve seçmen istediği 'binjsenıiın isim ve soyadını oy pusulasına yazması esası uygun görülmüştür.
Belli bir seçim çevresinde gösterilen aday sayısının yarıdan bir fazlası kadar adayın adının oy pusulasına yazılması kabul edilmiştir. Fazla aday adı yazılırsa fazlanın muteber olmayacağı esası benimsenmiştir.
— Bu maddede Yüksek Seçim Kurulunun iil seçim kurularından gelem parti adayları ide Si ğili önseçim sonuçlarını parti genel başkanlarına tasdik ederek Mldtiriılmesli ve parti genelfoaşikamlııklanda bu listelere mevzuata göre tespit edilen parti merkez adaylarını dia dahil ederek kesin aday üstesini süresi içimde Yüksek Seçim Kumluna bildirmesi (ile ilgüli som 'işlemleri ihtiva edem hükümleri düzenlenmiştir.
— Bu madde önseçimle ilgili bütün evrakların ilçe ve il seçim kurullarında üç ay saklanma mecburiyetimi ve Yüksek Seçim Kurulu emri otoıadam hiçbir yere gönderilmemesini düzenlemeyi gerektirmiştiki.
— Bu maddenin, Birinci fıkrasında adaylık tutanağına' oyların sayım ve dökümü ile ilgili itiraz üzerime yapılan sayım ve dökümden sonra seçilenlere Yüksek Seçim Kurulu tarafından tutamak verilmesini, İkindi fıkrasında önseçimin iptali hainde önseçimin yenilenmemesi gerektiğini ve merkez karar orga nının kararı ile adayların tespit edileceğini, Üçüncü fıkrada adayların bir kısmının tutanağı iptal edilmesi halinde yerlerine önseçimde aldıkları oy sırasına göre başta gelen adaylara tutanak verileceğini;
Son fıkra ise belli bir önseçim için parti adaylarının Yüksek Seçim Kuruluna bildirilmesinden sonra yapılan itirazların dinlenmeyeceğini itiraz üzerine bir karar alınsa bile bunun uygulanmayacağını düzenlemiştir.1
— Bu maddede, Mahallî seçimlere giren Siyasî' Partilerin aday tespitlerinin Parti tüzüğüne bırakılması düzenlenmiştir.
DOKUZUNCU BÖLÜM Disiplin İşleri
— Kuruluşu ve işleyişi demokratik esaslara uygun olması gereken ve demokratik siyasî ha yatın icaplarına göre faaliyetlerini tanzim etmeleri için bazı yasaklamalara tabi tutulan siyasî partilerin disiplin konusunda gösterecekleri ehliyet ve ciddiyet, siyasî hayatımızın istikrarı bakımından büyük fayda lar sağlayacaktır. O nedenle bu madde düzenlenirken disiplin alanlarının demokratik sınırları aşmaması ve totaliter yoğunlukta uygulanmasını ve yöneticilerin elinde bir baskı aracı olarak kullanılmasına imkân verilmemesine özen gösterilmiş ve geçmiş tatbikat göz önünde tutularak bir takım yenilikler getirilmesi uy gun görülmüştür. Bu yeniliklerden bir tanesi «hangi halde <ne tür disiplin cezası verileceğinin parti tüzü ğünde açıkça gösterilmesi» zorunluluğunun getirilmesidir,
— Bu maddede; parti disiplin organı üyelerinin merkez karar organlarında görev almaları nı ve partiye hizmet bağı ile bağlı olmalarını ve partiden ücret almalarını ve ayrıca kan ve sıhrî hısımların aynı disiplin ıkurulurtda görevli bulunmalarını yasaklamak suretiyle parti yönetimine karşı bağımsızlığını sağ lamak amacı güdülmüştiir.
— Disiplin organlarının çalışması düzenlenirken özelikle kararların hangi çoğunlukla ne şekilde verileceği üzerinde titizlikle durulmuştur. Üyelerin; hiçbir tesir altında kalmadan ve çekinmeden oy larını kullanması ve bazı disiplin kararlarında özel çoğunluk aranması suretiyle disiplin organlarının daha bağımsız çalışması temin edilmek istenilmiştir. Diğer taraftan disiplin organına sevk edilen üyenin savun ma hakkı da 'korunmuş ve ayrıca sevk yazısında istenen disiplin cezasından daha ağırını verememe düzen lemesi getirilmek suretiyle disiplin organının yetkisi bîr dereceye kadar sınırlandırılmıştır.
— Kongrelerin toplanma amacı göz önünde tutularak; disiplin işleriyle ilgili talep ve ka rarların kongrelerde tartışılması mahzurlu görüldüğünden bu hüküm getirilmiştir.
— Bu madde ile; disiplin cezasına uğrayan parti üyesine, disiplin organına sevk eden organın veya disiplin organının görev ve yetkisizliği yahut alınan kararların kanuna veya parti tüzüğüne veya içyönetmeliğine şekil, usul ve esas bakımından kararın tebliğ tarihimden itibaren bir ay içerisinde yetkili As- Ilye Hukuk Mahkemesine itiraz hakkı tanınmıştır. Mahkeme bu itirazı eskiden olduğu gibi dosya üze rinden değil,, basit muhakeme usulüne göre (mürafa) yapacağı yargılama sonunda en geç bir ay içerisinde kararını verecektir. Bu suretle, üye kendisini mahkemede de savunma hakkına sahip olduğu gibi karara esas yönünden de itiraz etme imkânına sahip olmaktadır. Mahkemenin verdiği kararın kesin olması tartışılabilirse de; Asliye Mahkemesinin vermiş olduğu kararlara karşı başka itiraz yolları aramak işlerin sürünceme de kalmasına yol açmak parti gerçeğine ve çıkarlarına aykırı düşecektir,
— Disiplin cezasına uğrayan parti üyesinin hangi parti organı tarafından ve ne şekilde af edileceğinin siyasî partilerin tüzük ve programlarının ayrı olması nedeni ile burada düzenlemek uygun gö rülmemiş ve bu konu partilerin kendi tüzüklerine bırakılmıştır,
— Partiden geçici çıkarmayı veya kesin çıkarmayı gerektiren haillerde, disiplin cezası verilmesi için sevk kararı almaya yetkili olan parti organlarına, tedbir niteliğinde olmak üzere, disiplin organına sevk edilen üyeyi parti içindeki görevlerinden uzaklaştırabilmeleri patfti içi çalışmalar bakımından önem arz eder.
öyle haller vardır ki, üyenin görevinde kalması parti için zararlı neticeler doğurabilecek ve partinin kapa tılmasına 'neden olabilecektir. Bu gibi hallerde üyenin görevinden derhal uzaklaştırılması kaçınılmazdır. Di ğer taraftan üyenin görevinden derhal uzaklaştırılması bir takım partiiçi oyunların ve hesapların neticesi de olabilir. Bu gibi hallerde ilgiliye tedbir kararının kaldırılması için sevk edildiği disiplin organına baş vurma yetkisi tanınmıştır.
ONUNCU BÖLÜM Parti Defterleri
— Bu madde partilerin tutacağı defterlere ilişkin olup, maddede bunların çeşitleri ve nasıl tutulacakları gösterilmiştir.
ÜÇÜNCÜ KISIM Malî Hükümler BİRİNCİ BÖLÜM Gelirleri
— Bu madde ile düzenlenen siyasî partilerin gelir kaynaklan arasına partilerin spor müsaba kaları tertip etmeleri, borç ve kredi almaları, Hazineden yardım temini gibi kaynaklar alınmamıştır.
Siyasî partilerin spor müsabakaları tertip etmeleri, spora politikanın sokulması ve gençliğin politik amaç larla spor sahalarında bölünerek karşı karşıya gelmeleri sonucunu doğruracak ve ayrıca spor, aslî gayesin den uzaklaşmış olacaktır.
Uygulamada sakıncaları görülen ve kamuoyunu rahatsız eden, partilerin birer ticarî kuruluş gibi, borç ve kredi almalarına yani kanun tasarısında imkân tanınmamış, bu maksatla gelir kaynakları arasına «borç ve kredi» alınmamış, ayrıca 69 uncu maddede kredi ve borç almanın yasak olduğu açıkça belirtilmiştir.
62 nci maddede siyasî partilere Hazineden yardım yapılması konusunda da bir hükme yer verilmemiştir.
Anayasamızın 73 üncü maddesinde, mükelleflerden tahsil edilen vergilerin, ancak kamu giderlerini karşı lamak amacı ile sarf edilebileceği öngörülmüştür. Siyasî partilerin kamusal kuruluşlar olmadıkları açıktır.
Anayasa Mahkemesinin 9.7.1971 günlü Resmî Gazetede yayınlanan 2.2.1971 günlü ve 1971/13 sayılı kararın da da belirtildiği gibi «... Bir siyasî partinin toplum ve devlet düzenini belirli görüşler doğrultusunda etkile mesi veya yönetmesi kamu hizmeti niteliğini taşır. Ancak bu hizmetin yerine getirilmesi o siyasî parti, men suplarının T. B. Millet Meclisine ve yerel yönetimlerin ve seçimle işbaşına gelen kuruluşlarına girmeleri ile başlar. Ve bu mensupların aracılığı ile gerçekleşir. Hizmetlere girenlere para olarak bu hizmetlerin kar şılığı ödenir. Siyasî partilerin kamu hizmeti niteliğindeki çalışmaları ancak bu dar çerçeve içinde söz konusu edilebilir. Bu çerçeve dışında siyasî partiler bakımından kamu hizmeti sayılabilecek bir çalışma düşünülemeye ceği gibi, siyasî partilerin kamu kurumu olarak kabul edilmelerine veya kamu yararına hizmet eden kuruluş lar olarak nitelendirilmelerine olanak yoktur.
Anayasanın siyasî partileri demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurları sayması, muhalefette olanla rın iktidara karşı güvence altına alınması lüzumuna işarettir... Sosyal devletin vazgeçilmez unsurlanndan olan sendikalara devlet nasıl yardım etmek zorunda değilse, demokratik rejimin vazgeçilmez unsurlarından olan siyasî partilere de aynı şekilde yardım etmek zorunda değildir.
«Çalışmalarını üyelerimin olağan yardımları ile sürdüremeyen siyasî partilerin paraca güçlü birtakım kişi veya kuruluşların etkisi ve baskısı altına düşmesi varsayımı ise, devletin paraca yardımı olsa dahi söz konusu olabilir. Devlet yardımı siyasî partilerin başka yollardan çıkar sağlamalarını engelleyemez.» öte yandan Anayasamızın gerek Danışma Meclisi Anayasa Komisyonunda, gerekse Genel Kurulda gö rüşülmesi sırasında siyasî partilere Hazineden yardım yapılması için verilen önergeler reddedilmiş; Kurucu Meclisin bir kanadı böylece temayülünü belli etmiş, sonuçta Millî Güvenlik Konseyinden de aynı yönde geçen Anayasada Hazîne yardımına dair bir hüküm yer almamıştır.
Bu sebeplerle tasarıda Hazine yardımına yer verilmemiştir.
Madde 63 ilâ 65. — Bu maddelerde söz konusu olan aidatlar eski kanundan aynen alınmış; para değe rindeki değişme göz önünde tutularak gerekli ayarlamalar yapılmıştır.
67. — Bu maddelerin hükümleri açık olup rozet, kitap vs. mevaddın satış bedellerinin ve lokallerin işletilmesine ilişkin fiyatların ilgili parti organlarınca saptanacağını belirtmektedir.
— Bu maddeye, Anayasamızın 69 uncu maddesine uygun olarak, siyasî partilere bağışta bulu namayacak kuruluşlar arasına vakıf ve kooperatifler de dahil edilmiş; yabancı özel ve tüzelkişilerden yar dım kabul edilmemesi daha açık ve kesin bir şekilde ifade olunmuştur.
— Bu madde siyasî partilerin amaçlan dışında taşınmaz mal elde edemeyeceklerini belirtmek tedir. Siyasî partiler ancak, zarurî ihtiyaçları ve bizzat kullanacakları taşınmaz malların malikî olabilecekler dir. Bunun dışında taşınmaz mal elde eden partilerin, bu malları, maddenin ve müeyyidesini teşkil eden 74 üncü maddeye göre Hazineye irad kaydolunacaktır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Malî Hükümlerin Müeyyideleri Madde 71 ilâ 74. — Bu maddeler 648 sayılı Siyasî Partiler Kanunundan aynen alınmış olup, Anayasa Mahkemesinin denetimini mümkün kılabilmek için parti gelir ve giderlerinin makbuzla yapılmasını öngörmek tedir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Parti tçi Malî İşlemler
— Bu madde partilerin yıllık bütçe ve kejsinhesap düzenlemelerini emretmektedir.
BEŞÎNCl BÖLÜM Anayasa Mahkemesinin Denetimi
77. — Bu maddeler, 648 sayılı Kanun ve Anayasamız göz önünde tutularak düzenlenmiştir.
Bu maddelere göre siyasî partilerin malî denetimlerinin yihe Anayasa Mahkemesi tarafından yapılacağı, partilerin bütçe ve kesinhesaplarının merkez karar organlarınca onandıktan sonra her yıl belli tarihlerde denetime sunulacağı hükme bağlanmış; ileride her türlü anlaşmazlığı önlemek bakımından partilerin büyük kongrelerinin, parti hesapları hakkında verecekleri kararlann Anjayasa Mahkemesinin incelemesini etkilemeyeceği belirtilmiştir.
DÖRDÜNCÜ KISIM Siyasî Partilerle İlgili Yasaklar BİRİNCİ BÖLÜM Yasak Amaçlar ve Faaliyetler
— Devletin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri, egemenlik, ülke ve millet bütünlüğü gibi bazı te mel ilkelerin değiştirilmesini Anayasamız yasaklamıştır. İşte bunları Siyasî Partiler Kanununda bir arada ve açık bir şekilde hükme bağlamak suretiyle siyasî partilerin dikkati bir kez daha çekilmek istenmiştir. Ayrıca eşitlik, disiplini bozmamak, ahlâk ve adaba uygun harekette bulunmak zorunluğu da önemleri nedeniyle bu maddenin kapsamına alınmıştır.
— Anayasa demokratik Devlet düzeninin, temel hak ve hürriyetlerin korunmasına özel bir önem vermiştir. Siyasî partilerin bunlara ilişkin hükümlere aykırı amaç güdemeyecekleri ve faaliyette buluna mayacakları bu madde ile tespit olunmuştur.
Anayasada tanınan hak ve hürriyetlerin, başkalarının hak ve hürriyetlerini ihlâl etse bile sınırsız oldukla rının ileri sürüldüğü görülmüş ve bunun yıkıcılığından uzak kalmak için «Anayasa'nın hiçbir hükmünün Ana yasada yer alan hak ve hürriyetleri yok etmeye yönelik bir faaliyette bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamayacağı» kuralı getirilmiştir. «Yorumlanamaz» hükmü, herhangi bir metnin bu amaca aykırı biçimde yorumlanması mümkün olsa bile o suretle yorumlana mayacağı anlamını taşımaktadır. Bu madde ile İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi hükümlerine de riayet edilmiş olunulur.
— Bu madde seçimler ve halk oylamalarında demokratik düzenin bağlı olduğu esaslara aykırı hareket yasağını getirmiş, siyasî partilerin bu alanda güdecekleri amaçlara yön vermiştir.
İKİNCİ BÖLÜM Millî Devlet Niteliğinin Korunması
— Bu madde ile Devletin milletlerarası hukuk alanında haiz olduğu bağımsızlık ve eşitlik hak ları ile münhasıran Devletimizi ilgilendiren hususlara başkalarının karışmaması ilkelerine siyasî partilerin sıkı bir biçimde sarılmaları sağlanmış ve bunları zedelemesi muhtemel tutum ve davranış içine girmemeleri istenmiş ve aynı amaçla da yurt dışında teşkilâtlanıp faaliyette bulunmaları önlenmiştir.
Madde 82, — Devletimiz, federe ve konfedere devletler ve siyaseten özerk kuruluşlar gibi teklik ilkesine aykırı bir nitelik taşımamaktadır. Bu ve buna benzer ayrılmalar Devletin ve milletin bütünlüğü ilkesine ve toplum yararına kesinlikle ters düşeceğinden bu yolda bir amaç güdülmesi bu madde ile yasaklanmıştır.
— Ülkemizde Lozan andlaşması ile kabul edilen azınlıklar dışında bir azınlık yoktur. Herhan gi bir ülkede resmî dilin dışında bazı dillerin bilinmesi veya yer yer konuşulması azınlık yaratmaz. Hele siyasî, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarda olduğu gibi her bir alanda bütün haklara sahip ve borçlarla eşit bir şekilde yükümlü olan tek bir milletin evlâtları arasında azınlıktan söz etmek mümkün değildir.
Lâiklik ilkesinin egemen bulunduğu bir memlekette din, mezhep veya tarikat ayrılığından yararlanarak millî birliği bozucu amaç gütmek veya faaliyette bulunmak millet ve ülke zararına olduğundan hoş görülme sini düşünmek olanağı yoktur.
Bir memlekette resmi dilin her vatandaş tarafından bilinmesi, hangi alanda olursa olsun eşitlik ilkesinin hakkıyla uygulanabilmesi ve adlî ya da idarî işlerin çabukluk ve selâmetle yürütülmesi bakımından yararlı, hatta zorunludur. Bu itibarla resmî dili, genç, ihtiyar, kadın, erkek her vatandaşın bilmesini sağlamak Dev letin görevidir.
Madde, bu esaslar göz önüne alınarak düzenlenmiştir,
— Ülke, bölünmez bir bütündür. Bölgecilik, ırkçılık yoktur. Lokal veya bireysel siyasî çıkar düşüncesiyle bölgecilik veya ırkçılık yaratmanın memlekete getireceği kötülüklerden uzak kalmak için bu madde düzenlenmiştir.
— Eşitlik ilkesi bütün millette istisnasız olarak benimsenmiştir. Siyasî partiler ister iktidarda, ister muhalefette olsunlar bu ilkeye ters düşen her tutumu reddetmek zorundadırlar. Madde bu görüşe göre düzenlenmiştir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Laik Devlet Niteliğinin ve Atatürk tike ve İnkılâplarının Korunması
— Türkiye Cumhuriyetine Halifeliğin getirilebileceği düşünülmemiştir. Ancak Halifelik laik liğe aykırı olduğundan laikliğin korunması için bu hükme yer verilmiştir.
— Dinsel ve dince kutsal sayılan şeylerin istismarı memlekete daima zarar getirmiştir. Anayasa'nın 24 üncü maddesi de bu tür hareketleri yasaklamış olduğundan maddenin bu suretle düzenlenmesi ge rekli görülmüştür.
— Bu madde Anayasanın 124 üncü maddesindeki dinî duygulan istismar yasağına dayanmak tadır. Devlet protokolünce düzenlenen cenaze törenleri ile nezaket kurallarının sınırı içinde kalan eylemler ve propagandaya dönüştürülmeyen bayramlaşmalar, anma törenleri yasakların dışında bırakılmıştır.
— Bu maddedeki yasaklamalar Türk toplumunu çağdaş ve uygarlık seviyesinin üstüne çı karmak ve Türkiye Cumhuriyetinin lâiklik niteliğini korumak için getirilmiştir.
— Bu madde ile Siyasî Partilerin, lâiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasî görüş ve düşünüş lerin dışında kalması gereken Diyanet İşleri Başkanlığının genel idare içindeki yerine dokunmamaları amacı güdülmüştür.
— Bu maddenin gerekçesi ve amacı, Yüce Atatürk'ün her yönü ile üstün saygınlığının hiç bir an hatırdan çıkarılmaması gereğini vurgulamaktır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Siyasî Partilerin Tüzük ve Programları, Yan Kuruluşları, Parti Üyeliği ve Kapatılan Partilerle İlgili Yasaklar
— Siyasî partilerin tüzük ve programlarının tabi olacakları esasları düzenlemek, Anayasa nın 14 üncü maddesindeki sınırlar dışına çıkılamayacağını belirtmek için bu maddeye yer verilmiştir.
— Madde, ayrıcalığı önlemek ve siyasî parti mallarının denetime tabi kalmasını sağlamak için düzenlenmiştir.
— Bu madde ile dernekler, sendikalar, vakıflar, kooperatifler ve kamu kurumu niteliğindeki kuruluşlar ve bunların üst kuruluşlarının tarafsızlık esaslarından ayrılmamaları amacı güdülmüştür.
— Bu maddedeki hükümler siyasî partilerin demokratik esas ve yollardan ayrılmaması, de mokratik bir düzen içinde çalışması amacı ile konulmuştur.
-*- Bu maddenin düzenlenme nedeni, yasal olmayan propaganda yapılmasına ve devlet güç ve nüfuzunun bir siyasî parti lehine kullanıldığı imajının doğmasına engel olmaktır.
— Anayasanın 69 uncu maddesinin yedinci fıkrası hükümleri bu madde ile uygulama kanu nuna intikal ettirilmiş bulunmaktadır.
BEŞİNCİ BÖLÜM Diğer Yasaklar
— Kapatılmış veya feshedilmiş siyasî partilerin isimleri, amblemleri, rumuzları, rozetleri ve benzeri işaretlerin kullanılması kapatılan ya da feshedilen partinin devam ettiği izlenimini yaratacağından maddenin birinci fıkrası getirilmiş, hürriyetçi demokrasi ilkeleri ile bağdaşmayan adların parti adı olarak kullanılması uygun görülmediğinden İkinci fıkraya yer verilmiştir.
— 12 Eylül 1980 Harekâtına siyasî partilerin gölge düşürme gayreti içine gireceği umulmarnakla beraber bir tedbir olmak üzere bu madde düzenlenmiştir.
BEŞİNCİ KISIM Siyasî Partilerin Kapatılması Siyasî Partiler Kanununun Beşinci Kısmını Oluşturan Maddelerin Gerekçesi
— Siyasî Partilerin kapatılmasına ilişkin davalara, şimdiye kadar, Anayasa Mahkemesince duruşmalı olarak bakılmakta idi. Ancak 1982 Anayasası bu usulden vazgeçerek dosya üzerinde karar verme yöntemini kabul ettiğinden maddenin birinci fıkrası bu esasa göre düzenlenmiştir.
Anayasa Mahkemesince duruşma yapılmayacağı için Cumhuriyet Başsavcılığının görevi dava açılmasına ve mahkemece istenecek bilgi ve belgelerin sağlanmasına ilişkin olacağı düzenlemede göz önüne alınmıştır.
Anayasanın 69 uncu maddesinin beşinci fıkrası Cumhuriyet Başsavcılığını, siyasî partileri denetlemek ve onların faaliyetlerini takibetmekle görevlendirmiş olduğundan bu madde ile, Anayasanın sözü geçen madde sinin uygulanma usulü tespit edilmiştir. Bir siyasî parti hakkında araştırma ve soruşturma yapmakla görev lendirilen Başsavcıyardımcısı veya yardımcılarının bu görevden siyasî amaçlarla uzaklaştırılmasına olanak vermemek için bu gibi durumlarda Cumhuriyet Başsavcısının muvafakatinin aranması koşulu getirilmiş ve o yardımcının bir Yüksek Hâkimliğe atanmasına engel olunmamak için de Yargıtay Üyeliğine seçimi bu sınırlamanın dışında tutulmuştur.
Siyasî' partilerle ilgili bazı araştırma ve soruşturmanın amacından saptırılmadan ivedilikle sonuçlandırıl ması gereken istisnaî haller olabilir. Bu gibi durumlarda görevli Cumhuriyet Başsavcıyardımcılarının Anka ra dışına gönderilebilmesi için gerekli harcamalara elverişli hükümler maddeye eklenmiştir.
— Siyasî partilerin yeri ve önemi Anayasanın 68 inci maddesinin ikinci fıkrasında belirtil miştir. Böylesine önemli bir kuruluşun kapatılmasını dava edebilmek için dayanılacak gerekçe ve kanıtım belirlenmesinde titiz davranılmak yerinde olur. Bu itibarla kanunda gösterilen belli hususlarda dava açılma sının gerekli olup olmadığının tarafsız bir kurulca tespiti uygun görülmüştür. 648 sayılı Kanunun 109 uncu maddesi bu kurulu Yargıtay Ceza Daireleri Başkanlarından oluşturmuştur. Yargıtay Daire Başkanları Yar gıtay Üyelerinden seçildiklerine ve başkanlar dairenin gerek yönetimi ve gerek gelen işlerin düzene konul ması bakımından daha fazla meşgul bulunduklarından bu kurulun münhasıran başkanlaridan değil Başkan ve üyelerden kurulması daha uygun bulunmuştur. Bir Siyasî Partinin kapatılmasını gerekli kılabilecek ne denlerin ceza konularını aşabileceği de göz önüne alınarak kurulun hem ceza ve hem hukuk bölümlerinde ça lışan üyelerden kurulması öngörülmüş ve düzenleme bu esasa göre yapılmıştır.
— Anayasanın 69 uncu maddesinin 6 ncı fıkrasına göre Anayasa Mahkemesinde dava açmak hak ve görevi Cumhuriyet Başsavcısına aittir. Ancak, dâva açmadan önce, yapılacak işlemlerin isa betli bir sonuca vardırılmasına yardımcı şekil ve kayıtlamalar konulmasınla da engel bir hüküm konulmamıştır, Hükümet de Anayasayı hem uygulamak ve hem koruyup kollamakla görevlidir. Bundan ötürü Türki ye Büyük Millet Meclîsine ve dölayısı ile Millete karşı sorumludur. Siyasî Partiler Kanununun 4 üncü kıs mında gösterilen yasak eylemlerden birinin işlendiğini, örneğin, 'bir Siyasî partinin ülke bütünlüğünü bozma ya yeltendiğini görmesi halinde Cumhuriyet Başsavcısından kapatma davası .açmasını istemesi doğaldır. Da vayı yine Başsavcı açacağından böyle bir istekte bulunmanın Anayasaya aykırılığı yoktur.
Buna benzer bir kapatma sebebini de herhangi bir Siyasî parti görmüş ve tespit etmiş olabilir. Zamanın da dâva açılmadığını görür ve gecikmenin zararlı olabileceğini düşünürse bunun da Cumhuriyet Başsavcı sından kapatma davası açmasını istemesi normaldir. Böyle bir istekte bulunabilecek Siyasî partinin nite likleri de Kanunda gösterilmiştir. Cumhuriyet Başsavcısının böyle bir İstek, karşısında dava açmaya yeterli neden görmemesi mümkündür. Bu .takdirde istek sahibi Siyasî Parti, Partilerle İlgili Yasakları İnceleme kuru luna başvurabilme olanağı kabul edilmiş ve madde bu esaslara göre düzenlenmiştir. Bu hakların, seçimlerde engelleme .amacıyla kullanılmasını önlemek için de kullanma süreci sınırlı tutulmuştur.
— Parti Tüzüğü, programı ve uygulanması gereken parti mevzuatı ile yetkili organların verdiği kararların bu kanunun dördüncü kısmında yeralan hükümlerine aykırı olması halinde Cumhuriyet Başsavcılığının açacağı dâva üzerine Anayasa Mahkemesince, ilgili siyasî partinin kapatılmasına kara/ verileceği maddenin 1 ve 2 nci bentlerinde belirtilmiştir. Belli bir kararı almaya yetkili olan organların dı şında kalan organlarla kurul veya parti üyesinin dördüncü kısımda yer alan hükümlere aykırı eylemler iş lemesi durumunda Cumhuriyet Başsavcısı bu eylemi yapan kurul veya organın işten el çektirilmesini ve üyelerin partiden çıkarılmasını ilgili Siyasî Partiden isteyebilecek ve o parti de bu isteğe karşı siyasî par tilerle ilgili yasakları inceleme kuruluna belli süre içinde itiraz edebilecektir. Ancak eylem ve işlemin işlen mesinden itibaren iki yıl geçmemiş olması gerekli görülmüştür. Zira sürenin, eylemlerin etkilerinin deva mı üzerinde önemli rolü vardır bu etkilerin zamanla silinmeyeceği düşünülemez. Yapılan eylemlerin, daya nılan mevzuata aykırı olup olmadığı bir takdir sorunudur bu takdirin, önemine binaen tarafsız hâkimlerden kurulu Siyasî Partilerle İlgili Yasakların İnceleme Kuruluna yaptırılması daha uygun görülmüştür.
Kurul gerekli bulduğu soruşturma, araştırma ve incelemeyi yaparak altmış gün içinde kararını vermesi lâzımdır. Bu karar, itirazın kabulüne ilişkin olursa kesindir, kapatma davası açılamaz. İnceleme kurulunun kararı itirazın reddine ilişkin ise itirazı reddolunan parti, işten el çektirme veya ilgili üyeyi partiden çıkar ma zorunda değildir. Kendini haklı görüyorsa karara uymayabilir, Cumhuriyet Başsavcısının kapatma davası açmasına ve bunun sonuçlarına razı olabilir. Cumhuriyet Başsavcısı da kurulun bu tutumu karşısında ka patma davası açma zorunda değildir. Dava açmanın gereğini takdir Cumhuriyet Başsavcısına aittir. Bu hu suslar da maddenin 3/A fıkrasında hükme bağlanmıştır.
Maddenin diğer fıkra ve bentleri kapatma kararının sonuçlarını ve alınan hakların geri verilmesi koşul larını düzenlemiştir.
— Siyasî Partileri denetleme ve onların faaliyetlerini takibetmekle görevli bulunan Cumhu riyet Başsavcılığının istediği bilgi ve belgeleri vermeyen Siyasî Parti hakkında yapılacak işlem de bu madde ile düzenlenmiştir.
— Bu 'Madde ile kanunda gösterilen belli eylemlerin siyasî parti üyeleri tarafından işlen mesine yetkili organların göz yumması o eylemlerin kesif olarak işlenmiş sayılmasına ve bu suretle işlen miş buluunmasının da o partinin söz konusu eylemlerin işlendiği bir mihrak haline geldiğinin kabulüne ye terli görülmüş ve bu durum söz konusu partiyi kapatma nedeni sayılmıştır.
Bu eylemlerin takdirinin yalnız kaza organlarınca yapılması uygun görüldüğünden kapatma davasının Cumhuriyet Başsavcılığınca re'sen açılması dileği kabul edilmiştir.
— Siyasî Partiler Kanununun dördüncü kısmında yeralan hükümlerine aykırılık halinde ya pılacak işlemler yukarıdaki maddelerde gösterilmiştir.
Siyasî partiler bakımından emredici nitelikte bulunan hükümler ister siyasî partiler kanununun dördün cü kısmının dışında bulunsun ve ister başka kanunlarda yer alsınlar, bunlara aykırılık halinde yapılacak iş lemler de bu maddede düzenlenmiştir. Bu hallerde Cumhuriyet Başsavcısı, aykırılığın giderilmesi için ilgili siyasî partiye ihtar kararı verilmesi isteği ile Anayasa Mahkemesine başvuracak ve mahkemece ihtar kararı verildiği takdirde bu kararın o partiye tebliği tarihinden başlayarak altı ay içinde aykırılık 'giderilmezse kapatma davası açılacaktır.
— Bu madde, Siyasî partilerle ilgili yasaklara aykırılığı duyan resmî makam ve mercilerin bu aykırılıkları, görevli mercilere bildirmesi ve bu suretle kanun hükümlerinin aksamadan uygulanma ola nağının sağlanması için düzenlenmiştir.
— Bir siyasî partinin Anayasa Mahkemesince kapatılması, siyasî partilerle ilgili yasaklara o siyasî partinin aykırı hareket etmesi halinde mümkündür. Mallarının hazineye geçmesi de bu aykırılığın müeyyidelerinden biri olarak kabul edildiğinden madde buna göre düzenlenmiştir.
— Bir siyasî partinin kapatılması için dava açıldıktan sonra o partinin yetkili organı tara fından kapanma (infisah) kararı verilmesi yoluyla mallarını kaçırması ve bazı haklardan yoksun kalmasının önlenmesi mümkündür. Bu suretle kapanmış olan bir siyasî partinin Anayasa Mahkemesince yeniden kapa tılmasına karar verilemeyeceğinden bu maddenin düzenlenmesine gerek görülmüş ve Anayasa Mahkemesinin davayı yürüterek kapatma sebebi sabit olduğu takdirde kapatılma sonuçlarının hükme bağlanmasına ola nak sağlanmıştır.
ALTINCI KISIM Siyasî Partilerin Kapanması Kapanma Karan
— Siyasî partilerin kendi kendilerini kapatmaları konusunda karar verme yetkisi yalnız bü yük kongrelerine aittir. Bu kararın gizli oyla alınması ve karar alma yeter sayısının parti tüzüğünde belirti len toplanma yeter sayısının salt çoğunluğunu teşkil etmesi şarttır.
Büyük kongresince bir partinin kapatılmasına karar verilirse; bu karar derhal kapanan parti genel başkan lığı tarafından, Türkiye Büyük Millet Meclisli, Anayasa Mahkemesi, Cumhuriyet Başsavcılığı ve içişleri Ba kanlığına bildirilir ve ayrıca yine aynı genel başkanlık tarafından Resmî Gazete'de yayımlanır.
Siyasî partilerin tüzelkişiliği, büyük kongrenin, kapanmasına karar verdiği tarihte son bulmuş olur.
— Büyük kongresince, 110 uncu maddede belirlenmiş esaslar göz önünde tutularak kapatıl masına karar verilen bir siyasî partinin malları, yine büyük kongre toplanma yeter sayısının salt çoğunluğu nun alacağı bir karar ile, bir diğer siyasî partiye; ya da, büyük kongre başka bir parti ile birleşmek için bu kararı almışsa birleşeceği partiye devredilebilir. Bu esaslara uyulmadığı durumlarda ve aksi hallerde siya sî partinin malları Hazineye intikal eder.
Kapanma kararının uygulanması, kararı veren büyük kongrenin görevlendirdiği bir tasfiye kurulu eliy le, Hükümetin gözetim ve denetimi altında yapılır.
Cumhuriyet Başsavcılığınca, kapatılması için hakkında dâva açılmış bir siyasî parti, bu dâva sonuçlan madan önce kapanma kararı aldığı takdirde, açılmış dâva sonuçlanıncaya kadar mallarını hiçbir gerçek ve tüzelkişiye devredemez.
Kapanımıa kararımı veren foüyülk kongre, bu maddenıkı fbiriınoi fıkrasında belirtilen şartları göz önünde tutarak, parti malarının tasfiye kurulunca, kapanma tarihimden başlayarak üç >aıy içinde kurulacak bîr par tiye devredilmesine de karar vere'biılir. Büyük kangrenim kararında belirlenen siyasî parti ıbu süre içinde ku rulmazsa ikapaman parltinıin bütün mıaları için birimoi fılkra hükümleri uygulamış YEDİNCİ KISIM Ceza Hükümleri
— a) Cumhuriyet Başsavcılığınca tutulacak, siyasî pasta sıicilari için istenen 'blilgfi ve böl geleri vermeyen parti sorumluları;
b) 76 mcı madde hükümlerine aykırı hareket eden parti sorumluları;
c) 77 nci madde gereğince yapılan inceleme ve araştırmaları engelleyen1 parti sorumluları ile aynı madde gereğince istemen ıblg)ileri kasten vermeyen parti sorumlulıarı;
Hakkımda ayrı ayrı ceza müeyyideleri gdtiritaıiş ve, Tekerrürü halinde bu cezaların yan nispette artırılarak hükmedlilmesii kabul edilmiştir.
— Ön seçimlerle ilgili olarak kanunda yer alan ceza hükümleri mahfuz kalmak şartıyla; si yasî partfi kongrelerinin seçimleri ve kararları içim yapılan oylamalarla, her (kademedeki her çeşit parti gö revlileri ile yedeklerinin seçimi içim yapılan oylamalara ve bu oylamalarım sayım ve dökümüne hile karıştı ranlar içim ceza hükümleri getirilmiştik^
— 61 İmci ımaddede yazılı1 defter ve kayitlan tutmayanlar;
Kasten tutmayanlar, tahrif ve yokedenier veya gizleyenler baikkımda;:
Verilecek ceza hükümleri gö^erimişlk'..
— 38 inci maddede yazılı bildirimi yerine getirmeyen parti sorumluları;
Her kademedeki her çeşit parti görevlileri ile yedeklerinim seçiımi içim yapılacak toplantılarım güm ve yerlerimi, kongre veya toplantıdan yedi güm önce en büyük mülkiye amirliğime bildirmeyen parti sorumlu ları;
Hakkında verilecek cezalar bu maddede hükme bağlanmıştır.
— Bu Kanunun 47 nci maddesinin bir, İki ve üçüncü fıkralarına aykırı bir biçimde hare ket ederek, propaganda kayıtlanma ve vaşaklara uymayanlar;
Yine aynı maddenin son fıkrasına aykırı harekette bulunan aday adayları;
HaMaında, 26.4.1961 tarihi ve 298 sayıh Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkındaki Kanunum 152 ncıi maddesindeki cezayı gerektinmıeyen ihıaller için bu ımadldie ile müeyyide getiıriımlişlıir.
— 68 inci madde hükümlerine aykırı olarak bağışta bulunan Ikiimse ve paıritü sorumlusu;
69 uncu maddeye aykırı olarak kredi veya borç veren kimse ve hu Ikredıi veya borcu alan parti sorum lusu;
Hakkında ceza hükümlöri getüriimiş, ayrıca bağış konusu kamu kuruluşuna ait mıall niteliğinde ise 'ilgili kuruluşa iade olunması, aksi halde müsaderesine karar verilmesi kabul edilmiştir.
— Türk Ceza Kanununa göre daha ağır bir oeza veriiJımıesiiınii gerektirmeyen hallerde, 78 inci maddenin 8 inci 'bendi ve 96 ncı maddesinde yazılı fiilleri isleyenler hakkında, uygulanacak ceza hüküm leri tespit edilmiştir.
Madde U9< — Bu Kanunda, 22.11.1972 tarihli ve 1630 sayılı Dernekler Kanununa yapılan atıflar hak kında, söz konusu kanunda yer alan ve bu Kanun hükümlerine aykırı bulunmayan ceza müeyyidıelferinin si yasî partiler ve1 sorumluları hakkında da uygulanması kıaibul ediılmiştür, GEREKÇE SEKİZİNCİ KISIM Uygulanmayan Kanun Hükümleri
— Siyasî partilerin işlemleri, defterleri, hesaplan ve faaliyetlerinin, hangi makamlar tarafından ve nasıl denetleneceği bu kanunda ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiş bulunduğundan; derneklerin aynı konula ra yönelik denetlenmelerini öngören 22 Kasım 1972 tarihli ve 1630 sayılı Dernekler Kanununun 40 inci maddesinin siyasî partiler hakkında uygulanmasına gerek kalmamıştır.
— Siyasî veya şahsî nüfuz veya menfaat temin etmek maksadiyle dinî veya dinî hisleri yahut din ce mukaddes sayılan şeyleri veya dinî kitapları alet ederek her ne suretle olursa olsun propaganda yapan veya telkinde bulunan dernek mensubu hakkında yapılacak ceza kovuşturması usulü ve verilecek ceza miktarı 24 Temmuz 1953 tarihli ve 6187 sayılı Kanunda gösterilmiştir. Bu kabil davranışlar karşısında, siyasî parti so rumluları hakkında izlenecek yol ve uygulanacak ceza hükümleri bu Kanunda ayrıntılı bir biçimde gösterilmiş olduğundan, ayrıca Vicdan ve Toplanma Hürriyetinin Korunması Hakkında Kanunun 2 nci ve 3 üncü mad deleri hükümlerinin siyasî parti sorumluları hakkında uygulanmasına gerek kalmamıştır.
— 7.11.1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının geçici 4 üncü mad desi göz önünde bulundurularak bu düzenleme yapılmıştır*
— Anayasanın 4 üncü maddesinin getirdiği sınırlamalara aykırılık halinde bu Kanu nun 106 ncı maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurulup İhtar kararı alınması mümkündür. Bu ih tarın gereğinin yapılması için 106 ncı madde ile kabul edilmiş bulunan altı aylık süre sözü geçen konu için, işi gereksiz uzatma niteliğinde görüldüğünden bu süre bir aya indirilmiştir.
— Genel hükümleri düzenlemiş bulunan Medenî Kanun -ile Dernekler Kanunu ve dernek ler hakkında uygulanan diğer kanunların bu Kanuna ters düşmeyen hükümlerinin siyasî partiler hakkında da uygulanması kabul edilmiştir.
— Kanunun yürürlük tarihi gösterilmiştir *
— Kanun hükümlerini yürütme görevi Balcanlar Kuruluna verilmiştir.