Tasarı/teklif madde 1
yürürlükteki metinde karşılığı bulunamadı— Bu madde ile, Türkiye'de serbest bölgelerin hangi amaçla kurulmasının öngörüldüğü ifade edilmiş ve tasarının kapsamı açıklanmıştır.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 335 · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
Ülkemizde serbest 'bölge kurulması için, her ne kadar 22 Hariran 1927 tarihinde 1132 sayılı Kanun çıka rılmak suretiyle konu ele alınmışsa da, sadece İstanbul'da 'bir Serbest Bölge kurulmasına imkân veren bu Ka nun yerine, Türkiye'nin gerek duyulan herhangi bir yerinde de serbest bölge kurulabilmesi düşüncesiyle anılan Kanun kaldırılmış, halen yürürlükteki Ö209 sayılı Serbest 'Bölge Kanunu 21 aralık 1953 tarihinde kabul olunmuş ve 1956 yılında da bu Kanuna dayanılarak 4/7713 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla Serbest Bölge Nizamnamesi çıkarılmıştır. Ancak, bugüne kadar bu mevcut mevzuatın tanıdığı kısıtlı imkânlar çer çevesinde sadece 15.5.1957 tarihinde yalnız İskenderun Serbest Bölgesi işletmeye açılabilmiş ve iki parti mal dan başka eşya getiren olmadığından dolayı bilahara bu serbest bölge de kaldırılmıştır.
Dünyada daima değişmekte olan ve her gün geniş imkânlara yer verme eğiliminde bulunan ekonomik ve ticarî şartlarla uyum sağlayamayan mevzuatımızın özellikle gümrük ve malî yükümlülükler ile ilgili hü kümlerinin değiştirilmesi doğrultusunda, geçmişte müteaddit girişimlerde bulunulmuşsa da, olumlu bir so nuç alınamamıştır. Son yıllarda ekonomimizin dışa açılması amacıyla alınan tedbirler, tanınan 'ihracat ve yatırım teşvikleri ve bilhassa yurt dışına hizmet ihracında bulunan müteahhitlerimizin ülkemizde makine park yerlerine ihtiyaç duymaları, ülkemizde serbest ticaret ve üretim bölgelerinin kurulmasını belirgin bir şekilde kamçılamıştır.
1983 yılı ilk yarısında bu yönde başlatılan çalışmalar, 3 kasım; 1983 tarihinde Mersin ve Antalya liman larının serbest bölge olaralk ve 29 Mayıs 1984 tarihinde de bu bölgelerin hudutlarının Babanlar Kurulu kara rıyla belirlenmesi ve ilân edilmesi şeklinde sonuç vermiştir.
Bu arada, serbest bölgelerin kurulması, yönetilmesi ve işletilmesiyle ilgili temel politika ve prensipleri tes pit etmek, planlama ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek, bölgelerdeki faaliyetleri ekonomik sektörler iti bariyle yönlendirmek, uygulamaları değerlendirmek, ruhsat vermek ve gerekli takipleri yapmak görevlerini — 2_ Serbest Bölgeler Başkanlığı için öngören ve bu ©aş karilığ* aynı teşkilata dahil eden 18 Haziran 1984 tarih li ve 223' sayılı 'Devlet Planlama Teşkilatı 'Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname çıkraılmıştır. Aynı Kanun Hükmündeki Kararnamenin 17 nci maddesiyle serbest 'bölgelerin Valiliklere 'bağlı Serbest 'Bölge Müdürlükleriyle isletilmesi ve yürütülmesi,"bu IBölge Müdürlüklerinin görev, yetki ve çalışma esaslarının da Bakanlar Kurulunca düzenlenmesi hükme bağlanmıştır.
IBu suretle, gerek 6209 sayılı Kanunda ve gerekse Seı'besit Bölgeler'Nizamnamesinde, o tarihe kadar Tür kiye'de serbest 'bölgelerin kurulması ve yönetimiyle doğrudan görevli ve sorumlu 'bir merci tayin edilmemişken, böyle bir merci belirlenmiş ve hatta mahaîlî teşkilatın esaslarına da işaret olunmuştur.
Ne var ki, bu yeni düzenleme suretiyle de, yapılan çalışmalarda, 6209 sayılı Kanun hükümleriyle Türki ye'nin komşu olduğu ve yarım asırdan bu yana serbest bölge uygulamasına" geçilen ülkelerdeki faaliyet ser bestisini, en azından aynı şekilde ülkemizde açılacak serbest bölgelerde de öngörebilmek, her türlü mevzu at zorlamalarını kapsayan çeşitli uğraşlara rağmen mümkün olamamıştır.
Türkiye'ye yakın olan ve serbest bölge faaliyetlerine yer veren Yunanistan, 'Romanya,. İtalya, Suriye, Ür dün ve 'Mısır gibi ülkelerin ser'best bölgelerinin hemen hepsinde;
a) Çalışanların aldıkları ücretlerde gelir vergisi yönünden ve Mısır ile Ürdün ve Suriye'de başlangıçta 5-12 yıl arasında tüm vergilerden muafiyet öngörülmesi,
b) (Müteşebbislere geniş ölçüde paralarını transfer edebilme serbestisi tanınması,
e) Ev sahibi ülikeniin ucu?, girdilerinden ve haltta (kotalarından yararlanılması,
d) Sigortacılık, barikacılılk, ticarî gözetme gibi serbest bölgeler için zorunlu olan hizmetlerden faydala nılması, gibi birtakım teşviklere yer verilmiştir. Oysa ki, 6209 sayılı Serbest Bölge Kanunu, hiçbir şekilde gelir ve kurumlar vergisi muafiyetlerine, sigortacılık ve bankacılıik gibi hizmetlerin yürütülmesine ve hatta serbest bölgenin kuruluş faaliyetlerinin bir özel kuruluşa verilmesine imkân tanımamakladır. Böylece bu Kanuna da yanılarak, Türkiye'de açılacak serbest bölgelerin, komşu ülkelerin kendi serbest bölgeleri için tanıdıkları teş- # vilklerden yararlandırılmasına anılan Kanunun imkân vermemesi nedeniyle, geçmişte olduğu gibi rağbet gör meyeceği kanaatine varılmıştır.
Bu durum karşısında, Türkiye'de artık benimsenen, üretim ve ihracatın arttırılması esasına dayalı dışa açık ekonomi politikasına paralel olabilecek bir şekÜlde;
a) Türkiye'de kurulacak serlbjest bölgelerin diiğer serbest bölgeler kaşısındakıi mukayeseli avantajlarının arünîrnası,
b) Coğrafî kbnumu itibariyle bilhassa Orta Doğu'da önemli bir mevki işgal eden ülkemizde uluslararası üne sahip ticaret merkezlerinin kurulması,
c) Serbest bölgelerde hiçbir vergi ve resim ödemeden müteşebbislerin yurt dışından ve yurt içinden gir dilerini getirebilmeleri ve yerli müteşebbislerin yurt içinde stdklamaya gitlmeksizin ihtiyaçlarını devamlı ve ucuz olarak karşıiayabilıneleri,
d) Serbest bölgelerde çalışanların gelir ve kurumlar vergilerinden muaf tutulmaları suretiyle müteşeb bislerin bu bölgelere gelmelerinin sağlanması, böylece bölgenin ve dolayısıyla o yörenin kalkınmasına imkân vterilmesi,
e) Çalışanların ücretlerinden vergi (kesintisinin olmaması sonucu, müteşebbislere daha ucuz ve Türki ye'den işçi temin edebilmelerine imkân vererek, Türkiye'deki istihdam hacminin artırılması,
f) Ser!b>şt bölgelere giriş ve çılkışlarda, malların geüirilip, işlemlere tabi tutulup satılmalannda veya böl geler dışına çıkarılmalarında ve tüm faaliyetlerin, yürütülmelerinde bürokrasi ve formalitelerin asgariye indirilmesi1*
g) Serbest bölgelere gelen müteşebbislerin ham, yarı mamul veya mamul şeklinde yaltanm girdilerini Türkiye'den karşılamaları halinde, bölgelere gelen malların ihraç ödSltrnıiş sayılmaları nedeniyle daha uygun fiyatla teminine imkân vererek, bir yandan yeri üretimin ve diğer yandan da ihracatın artırılması suretiyle döviz gelirinde de artış sağlanması,
h) Türk sanayiinin g^smesine yararh olabilecek modern teknolojinin getirilmesi ve yatırım girdilerinin Türkiye'den sağlanması, a —
ı) Ülke dışından serbest bölgelerde faaliyette bulunmak üzere gelenlerin aynî veya nakdî sermaye geti rebilmeleri ve Ibu sermayeleri lile temettülerini ve kârlarım kısmen veya tamamen tekrar yurt dışına götü rebilmeleri suretiyle liberal bir tutum tarzına yer verilmesi,
j) Türkiye'de faaliyette bulunmayan bankaların da, TürkiyeMe faaliyet gösteren bankalar ve sigorta şiıiketleri gibi, serbest bölgelerde işyeri açarak faaliyet igösterdbilmeleri, keza eksperlik, acentelik, müşavir lik, ticarî gözetme hizmetleri gibi diğer yardımcı hizmetlerin de serbest ibölgelerde yapılmasına imkân sağ lanması yoluyla dünya bankacılık, sigortacılık ve diğer hizmet dallarında Türk serbesit bölgelerinin duyurul ması,
k) Seribest bölgelerdeki ticarî ve sınaî faaliyetlerin ileri teknik ve organizasyonundan faydalanılması, an cak bu tür ticaret ve sanayiinin yurt içi faaliyetlere getirebileceği iolumsuz relkabeti etkisiz bırakacak bir düzenin sağlanması, 1) Serbest bölgeler ile ilgili tesislerin kurulması ve geliştirilmesi amacıyla yapılacak harcamaları karşıla yacak ve kaynaklarının büyük kısmını serbest bölgelerdeki faaliyetlerden elde edilecek döviz gelirlerinin tenkil edeceği bir fon tesis edilmesi, Gibi hususlar gözönünde 'bulundurularak ve bu hususlara maddelerin metinlerinde yer vermek suretiyle, yeni bir Kanunun tedvinine gidilmiş, ve Serbest Bölgeler Kanun Tasarısı hazırlanmıştır.
— Bu madde ile, Türkiye'de serbest bölgelerin hangi amaçla kurulmasının öngörüldüğü ifade edilmiş ve tasarının kapsamı açıklanmıştır.
— Madde ile serbest bölgelerin yerlerinin ve sınırlarının belirlenmesi kuruluş faaliyetleri ile işitilmesinin kamu kurum ve kuruluşlarına veya bunlarla birlikte veyahut da yalnızca özel sektör kuruluş larına veya gerçek kişilere bırakılması yetkisi Bakanlar Kuruluna verilmi'şltir, Serbest 'bölgelerin kuruluş faali yetleri ile işletilmesinin sayılan kurum, kuruluş veya kişilere bıralkıhnası haliflde, kuruluş faaliyeti, işletil mesi, gerekli yapı ve tesislerin kurulmasıyla ilgili esaslar Bakanlar Kurulunca belirlenecektir.
Bu suretle, Bakanlar Kurulu açılmasını uygun gördüğü serbest bölgelerin kurulmasını ve işletilmesini, be lirlenen kurum veya kuruluşlara veyahut da kişilere birlikte veya yalnızca verebileceSk, bu işlem ve faali yetler ile serbesit bölgelerdekli yapı ve tesislerin kurulmaisıyla ilgili hususlar da, Bakanlar Kurulu kararıyla Verilecek ye'tki doğrulltusunda bu kurum, kuruluş ve kişilerle yapılacak protokol ve sözleşme hükümleriyle düzenlenecektir.
— Tasarının bu maddesinde, sık sık madde metinlerimlde geçen terimlerin tanımları yapıl mıştır.
— (Bu madde ile serbest bölgelerde, Ekonomik işler Yülksek Koordinasyon Kurulunca uygun görülecek her türlü sınaî, ticarî ve hizmet faaliyetlerinin yapılabileceği hükme bağlanmıştır.
iBu maddenin ikinci fıkrasında serbest bölgelerde fiyatların piyasa şartlarına göre serbestçe belirmesi, kalite ve standartlar yönünden de mevzuatımızda yer alan kısıtlayıcı hükümlerin uygulanmaması amaçlan mıştır.
— Tasarının bu maiddesinin birinci fıkrasında, Bakanlar Kurulu kararıyla bir yer Serbest Bölge olarak ilan edMğinide, Serbest Bölge içinde bulunan, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilere ait, liman, rıhtım, iskele, arazi ve bu arazi üzerindeki her türlü yapı ve sabit tesislerin, ihtiyaç du yulanlarının, (Kamulaştırma Kanunu hükümlerine göre sağlanabileceği belirtilmiştir.
Maddenin 2 nci fıkrasında, yerli ve yabancı müteşebbislerin, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığın dan faaliyette -bulunan ruhsat almak kaydıyla serbest bölge faaliyetlerinde bulunabilecekleri vurgulanmıştır.
Böylece serbest bölge faaliyeti esâs itibariyle işyerleri serbest bölgede bulunanlar tarafından yapılacak, an cak banka ve sigorta şirketleri ile gözetme şirketleri gibi birtakım kuruluşlar serbest bölgede işyeri açma dan da, yine serbest bölge faaliyetlerini yürütebileceklerdir, 3 üncü fıkrada, serbest bölgelerin, parselasyon, yerleşim kat intifamın belirlenmesi, inşaat projelerinin onay lanması, inşaatın teknik şartlara uygunluğunun kontrolü ve kullanma gibi her türlü izin ve ruhsatların verüme görevinin bölge müdürlüğü tarafından sağlanacağı hükmü getirilmiştir. Böylece yukarıda belirtilen işlemlerin tek otorite tarafından yapılması ve formalitelerin asgariye indirilmesi sağlanmaktadır.
4 üncü fılkrada serbest bölgelerde asayiş hizmetle! ain polis tarafından sağlanması hususu belirtillmli$fclr,
— Maddenin birinci fıkrasında, Dünyadaki diğer serbest bölgelerde olduğu gibi, Türkiye'deki serbest bölgelerin de gümrük hudutları dışında olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle, ilgili mevzuatta öngörülen kontrol ve işlemler ancak gümrük sınır ve kapılarında yapılabilecektir.
îkinci fıkrada, bu bölgelerde her nevi vergi ve resim mükellefiyetlerine ait kanunların uygulanmadığı belir tilmekte, böylece Türkiye'deki serbest bölgelerin diğer ülke serbest bölgeleriyle rekabet edebilecek bir yapıya kavuşması sağlanmakta, ilgili formaliteler de azaltılmaktadır. Ancak 7 nci madde hükmü ile oluşturulan Fon yardımıyla da bölgenin idamesi ve gelişmesi için gerekli olan kaynak temin edilebilmektedir.
Maddenin üçüncü fıkrasında, bölgede faaliyette bulunacak işletici kuruluşlar ile kullanıcıların yatırım ve üretim aşamasında, Bakanlar Kurulunca uygun görülen teşviklerden yararlanabileceği belirtilmektedir. Özel likle yatırım aşamasındaki teşvikler Dünya deneyiminde çok yaygm olup, bölgelerin başarısı için büyük önem taşımaktadır. Müteşebbisler yatırım aşamasındaki teşviklere üretim aşamasındaki teşviklerden daha çok önem vermektedirler.
Maddenin 3 üncü fıkrasında ise, tam ve dar mükelleflerce serbest bölge faaliyetleri nedeniyle elde edilen ve bölgede vergilerden muaf olan kazançların ve diğer gelirlerin Türkiye'nin diğer kesimlerine getirilmesi ha linde de gelir ve kurumlar vergilerinden, muaf olacağı belirtilmektedir.
— Kanun tasarısının bu maddesi ile Türkiye'de serbest bölgelerin kurulması ve geliştirilmesi amacıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdinde «Serbest Bölgeleri Tesis ve Geliştirme Fonu» adı al tında bir Fon tesis edileceği hükme bağlanmıştır.
Fon kaynaklarının tespitinde, kullanıcıların Türkiye'deki serbest bölgelere yönelmelerini etkileyici teşvik unsurunun da kapsanması esası benimsenmiş; mesela, Türkiye'den gelen mallar ile ilk yatırım ve tesis aşama sında serbest bölgeye getirilen mallardan, ayrıca bakım ve onarım amacıyla bölgeye girip çıkan araç, gereç ve ekipmanlardan da Fon'a kesinti yapılmaması istisnası getirilmiştir.
Fonun kaynakları kanun metninde belirtilmiştir. Diğer taraftan «Serbest Bölgeleri Tesis~ve Geliştirme Fonu»nun hangi maksatlar için sarfedileceği hususuna bilhassa özen gösterilmiş ve başka maksatla kullanılma ması esasından hareket edilerek, madde metninde, harcama yerleri açıkça belirtilmiştir. Fona tahsüat ve Fon dan yapılacak harcamalar ile ilgili usul ve esaslar yönetmelikte belirtilecektir.
Fonun denetimi ise Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tarafından yapüacaktır.
— Türkiye'nin diğer yerlerinden serbest bölgelere serbest bölgelerden de Türkiye'nin diğer yer lerine ticarî amaçlar ile mal sevk edildiğinde mevcut ihracat ve ithalat rejimi ile bu rejime esas olan dış tica ret mevzuatı hükümlerinin uygulanacağı açıklanmıştır. Ancak, bedeli 500 A.B.D. doları altında olan Türkiye mahreçli mallar ihracat işlemine tabi olmadan bölgeye girebileceği gibi, sahipleri tarafından istenirse ihracat işlemleri yapıldıktan sonra da bölgeye getirilebilecektir. Fıkranın amacı bölgedeki faaliyetleri hızlandırmak tır.
— Serbest bölgelerin tesisi ile amaçlanan hususlardan biri, ülkenin döviz gelirlerinin artırılma sıdır. Bu sebeple maddenin birinci fıkrası ile ödemelerin döviz ile yapılması-esası getirilmiştir.
Maddenin 2 nci fıkrasında, serbest bölgede gemilere yapılacak olan, kılavuzluk, romorkaj, palamar, morimbot, su verilmesi gibi gemi hizmetleri ile, gemilerin boşaltılması, yükseltilmesi, limbo, taşıma, hammaliye, gibi liman hizmetlerinin işletici kuruluş tarafından yapılacağı, ancak işletici kuruluşun bu hizmetleri mahallî liman işleticisi kamu kurum veya kuruluşu dahil olmak üzere diğer gerçek ve tüzelkişi veya kuruluşlara da yaptıra bileceği hükmü getirilmiştir..
— Maddenin birinci fıkrasında serbest bölgelerde faaliyet gösterecek müteşebbislerin yanların da çalıştırmak ihtiyacını hissettikleri yabancı uyruklu yönetici ve uzman gibi vasıflı personelin çalıştırılması na izin verileceği ve buna ait esasların yönetmelikte belirleneceği açıklanmıştır.
İkinci fıkra ile Türkiye'nin diğer kesimlerinde uygulanmakta olan sosyal güvenlik mevzuatının serbest böl gelerde de uygulanacağı belirtilmiş ve dolayısıyla ülkemiz ile diğer ülkeler arasında sosyal güvenlik konusun da yapılan sözleşme hükümlerinin bu bölgelerde geçerli olduğu ifade edilmek istenmiştir.
— Maddede, Tasarının gerçekleşmesi halinde yürürlükte bulunan ve serbest bölgeler konusunu düzenleyen, 21 Aralık 1953 tarihli ve 6209 sayılı «Serbest Bölge Kanunu» nun yürürlükten kaldırılacağı ifade edilmektedir. Dolayısıyla, 3.8.1956 tarih ve 4/7713 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla uygulamaya konulan «Ser best Bölge Nizamnamesi» de yürürlükten kalkmış olacaktır.
— Tasarının bu maddesinde, serbest bölgelerin taşıdığı özellikler dolayısıyla uygulanması müm kün olmayan bazı Kanun ve kanun hükümleri sayılmıştır.
1580 sayılı Belediye Kanununun 15 inci maddesi bentlerinde belirtilen birtakım hizmetlerin, serbest bölge lerde yine Belediyeler tarafından yapılması uygun görülmüş, ancak serbest bölge için beraberinde getirdiği çe şitli formaliteler nedeniyle uygulanmaması öngörülen diğer hizmetlerin ise, bölgenin işletilmesiyle sorumlu kı lınan, bölge * işleticisi kuruluş tarafından yerine getirilmesi kabul edilmiştir.
5682 sayılı Pasaport Kanunu, 5683 sayılı Yabancıların Türkiye'de Seyahat ve İkametleri Hakkındaki Ka nun ve 2007 sayılı Türkiye'deki Türk Vatandaşlarına Tahsis Edilen Sanat ve Hizmetler Hakkındaki Kanun ilgili hizmetlerin DPT Müsteşarlığınca koordine edilerek sonuçlandırılması ve başvurulacak mercilerin azaltıl ması amacıyla bu madde kapsamına alınmıştır.
Serbest bölgedeki faaliyetlerin her türlü vergi ve resimlerden muaf tutulması, 6224 sayılı Kanunda ise bu muafiyetlerin bulunmaması bölgelerde 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanununun uygulanamayacağı sonucunu vermiştir.
2677 sayılı Sivil Hava Meydanları, Limanlar ve Sınır Kapılarında Görev ve Hizmetlerin Yürütülmesi Hak kındaki Kanunun gümrüklü alanlarda uygulanması, serbest bölgelerin ise gümrük hattı dışında bulunması se bebiyle serbest bölgelerde bu Kanunun uygulanması mümkün görülememiş ve bu suretle madde kapsamına alınmıştır.
Fonun hızla işlemesinin ve bölgedeki bina ve tesislerin serbestçe kurulabilmesinin temini amacıyla, 1050 sayılı Muhasebei Umumiye Kanunu, 832 sayıh Sayıştay Kanunu ve 2866 sayılı Devlet İhale Kanunu ile diğer Kanunların bu Kanuna aykırı olan hükümlerinin uygulanmaması öngörülmektedir.
— Bakanlar Kurulunca onaylanan uygulama yönetmeliğinde, Tasarıda atıfta bulunulanlar ile madde metninde açıklanan konuların ve bu konularla ilgili usul ve esasların düzenleneceği, maddede belir tilmektedir.
Geçidi Madde — Bu madde ile her bir serbest bölgenin faaliyete geçmesinden iü'baren, 10 yıl içerisinde doğabilecek işçi, işveren ihtilaflarının 2822 sayılı Kanunda yer alan Grev, Lokavt ve Arabuluculuk mües seselerine başvurulmadan hal yoluna gidilmesi ve bölgelerdeki çalışma düzeninin, kuruluş ve yatırım faali yetlerinin yoğun olduğu ilk 10 yıl risklerden uzak ve istikrar içinde muhafaza edilmesi amaçlanmaktadır.
Bölgenin faaliyete geçiş tarihinin ise, serbest bölge arazisinii çevreleyen çit, kule ve kapı inşaatlarının ta mamlanması ve Bölge Müdürlüğü ile diğer kamu kurumu birimlerinin göreve başlaması suretiyle bölgenin resmen açılış tarihi olarak belirlenmesi öngörülmektedir.
Bu çerçeve içinde olmak üzere, vergi, resim ve harç muafiyetlerinin bu tarihten sonra serbest bölgelerde geçerli olması ve toplu iş sözleşmelerinde doğabilecek menfaat uyuşmazlıklarının arabulucuya 'başvurulmak sızın doğrudan doğruya Yüksek Hâkem Kurulunda ele alınması esası getirilmiştir.
Madde 14 ve 15. — Bu maddelerle, Tasarının kanunlaşması halinde söz konusu olacak yürürlük ve yü rütme hükümleri düzenlenmiştir.