Tasarı/teklif madde 1
→ yürürlükteki madde 1— Bu madde, Kanunun amacını 'belirlemektedir.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
Bilindiği üzere Kamu iktisadî Teşebbüsleri memldketknıizde, benzer kuruluşlara sahip yabancı memleket lerden! farklı bir şekilde, bir doktrin uygulaması olarak değil, milletimizin kalkınma ve sanayileşme hamlestinıirı önemli 'bir aracı 'Olarak Cumhuriyetten sonra kurulmaya başlanımıştıır.
tik yıllarda özel kanunlarla kurulan Kamu İktisadî Teşebbüsleri, çalışmalarını bir süre kendi kanunlarına ' göre yürütmüşler ve 1938 yılında 3460 sayılı «Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilimek Suretiyle '" Kurulan İktisadî Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında Kanun» la bunlara (müşterek hukukî bir yapı kazandırılmış ve denetim esasları belirlenmiştir, Kamu İktisadî Teşebbüslerinin denetimi, 1961 Anayasası ile Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi bu görevimi, 1977 yılma kadar 468 sayılı «Kamu İktisadî Teşebbüslerinin Tür kiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi! Hakkında Kanun» hükümleri uyarınca yerine getirmiştir. Ancak, 468 sayılı Kanun, denetim işleminin Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda ta mamlanması esasını getirdiğinden Kamu iktisadî Teşebbüs terinin denetimi zamanında yapılamamış ve 1964 yılından 1977 yılına kadar Kanunun uygulanmasına imkân olmamıştır.
Uygulamadaki bu tıkanıklığı gidermek amacıyla, 1977 yılında 2102 sayılı Kanunla, 468 sayılı Kanunun bazı maddeleri değiştirilmiş ve bu değişiklikle Kamu İktisadî Teşebbüslerinin denetim işleminin geneıl ola rak Komisyonda tamamlanması kabul edilerek, yasama denetimlinin esası tespit edilmiştir, 1982 Anayasasının 165 inci maddesi «Sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı ola rak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esasları kanunila düzenlenir.» hükmünü getirmiş bulunduğundan Anayasanın öngördüğü yeni ilkeler doğrultusunda, 468 numaralı Kanunun yerine yenli fok kanun teklifinin hazırlanması zorunlu 'bulunmuştur.
Denetimin, zamanında ve gecikmeden, etkili olarak yapılmasını sağlamak amacıyla, denetim işlemimin Ko misyonda tamamlanması ilkesini kabul eden 2102 sayılı Kanunun öngördüğü hükümler de göz önünde bulunduruiaralk Türkiye Büyük Millet Meclisince yapılacak denetimin esasları teklüfliımizde yeniden belirienmiştir.
Buna göre denetim; Kamu İktisadî Teşebbüslerinin durumunu genel iktisat politikası, işletmedik, faalıiyetleninin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlaona uygunluğu noktalarından ve hukukî durumlarına göre de, millî ekonomimize faydalı olup olmadıkları, kadılık ve verimlilik anlayışı içlin de çalışıp çalışmadıkları ve sermaye birikimline yardım ederek daha fazla yatırım kaynağı yaratıp yaratma dıkları bakımlarından kontrol etmeyi ve zamanında tedbirler ataması için 'bu kuruluşlara gereken direktifi vermeyi amaçlamaktadır.
'Bu nedenlerle hazırlanan kanun teklifimizin madde gerekçeleri de aşağıda gösterilmiştir,
— Bu madde, Kanunun amacını 'belirlemektedir.
— Kanunun kapsam maddesi olup, bu Kanunla getirilen denetime tafai olan ve olmayan ku ruluşlar bdiırtiilmiştiır. Anayasanın 165 inci maddesinde kasdedilen denetimin; kamu fonlarıyla kurulu bütün teşebbüslerin ve kamu fonlarıyla kurulmasa bile bazı kamu yetkileri kullanan ve kamu hizmetleri gören özel kanunlarla kurulmuş kurumların denetlenmesini! de içine aldığı şüphesizdir. Bu düşünceyle, özel kanunlarına göre Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetimine tabi olan kuruluşlar ie Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulunun denetimine tabi kuruluşlar ve sosyali güvenlik kuruluşları da bu Kanunla getirilen denetime tabi kılınmışlardır.
Ancak, Kanunla getirilen bu denetime; mahallî idareler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluş'larının ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar öle 'bu kurumların ödenmiş sermayeısinıin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar dahil edıMimemıiştir. Bunun nedeni, 'bu kurumları kuran te şekkül ve idarelerin Anayasa ile tanınmış olan özelıikılerinıin 'bir sonucudur. Kaldı ki, bunlar hakkındaki Ya sama Organı denetimi, genel teşrii denetim yollarını başvurmak suretiyle yapılabileceği gibi, Anayasanın 162 inci maddesiinde söz konusu millî •bütçenin incelenmesi yoluyla da yapılabilecektir. Bu mülahazalarla, Tür kiye Cumhuriyet Merkez Bankası da 'bu Kanuna göıre yapılacak denetime tabi tutulmamıştır.
— Bu madde ie, Kanunda öngörülen denetimi gerçekleştirmek 'üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadî Teşebbüsleri Komisyonu kurulmaktadır. Komisyonun kuruluşunda, Anayasanın 95 ineli maddesinin siyasî parti gruplarının kuvvetleri oranında temsili gerektiği yolundaki amir hükme de uyul muştur.
Maddede, bu Komisyonun üyelikleri için bir yasama döneminde iki seçim yapılacağı belirtilmiş ve Tür kiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinıin 5 yılda 'bir yapılacağı Anayasanın 77 nci maddesinde belidenmiş ol duğundan, Anayasanın 94 üncü maddesinin üçüncü fıkrası hükmü de göz önünde bulundurularak; Komisyo na ilk devre için seçilen üyelerin görev süresinin 2, ikinci devre için seçilenlerin görev süresinin İse 3 yıl olacağı bdlirtllmiştir.
— Bu maddede, Komisyona Başkan, Başkan vekili, Sözcü ve Kâtip ıseçimi düzenlenmiş ve 4 üncü maddedeki gerekçe medeniyle; lik devre için seçlMenlerin 2, ikinci devre için seçilenlerin ise 3 yıl görev yapacağı hükme bağlanmıştır.
— Maddede, alt komisyonların ve raportörlerin seçimi düzenlenmiştir. Buna göre; Komisyon Başkanı, Kamu İktisadî Teşebbüslerinin durumunu incelemek üzere, Komisyonun tasvibini almak suretiyle raportörler seçebilecek ve alt komisyonlar kurabilecaktk. Alt komisyonların da, ilk devre için 2, ikinci devre için 3 yıl görev yapmaları benimsenmiştir.
—• Madde file, Komisyonun toplantı ve karar yeter sayısı düzenilenmiş'tir. Bu düzenlemede, Anayasanın 96 ncı maddesinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu içim konulan hükme 'bağlı ka lınmıştır. Böylece, Komisyon toplantılarında istikrar, Komisyonca alınacak kararlarda da tutarlılık sağlanmış olacaktır.
— Bu madde ile, Anayasanın 'bütçe konusunda getirdiği sisteme paralel 'bir yasama denetimi esa sı tespit edilmiştir. Buma göre denetim; Kamu İktisadî Teşebbüslerinin durumunu genel iktisat politikası, iş letmecilik, faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kallkınma planına ve planın uygulama programlarına uygun luğu noktalarından ve hukukî durumlarına göre de ulusal ekonomimize faydalı olup olmadıkları, kârlılık ve venimlliılıilk 'anlayışı içerisinde çalışıp çalışmadıkları ve sermaye birikimine yardım ederek daha fazla yatırım kaynağı yaratıp yaratmadıkları bakımlarından kontrol etmeyi ve zamanında tedbirler 'alınması için bu teşeb büslere gereken direktifi vermeyi amaçlamaktadır.
Bu amacı gerçekleştirmek için; Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu ve Başbakanlıkça gönderilen rapor ların Komisyonda incelenmesi esastır. Ancak, maddede yer verilen «ve varsa kendisince tespit edilen konu ları» ta'bini ile de, Komisyondaki görüşmeler sırasında raporlarda yer 'almadığı veya eksik yer aldığı üyeler ce belirlenen konuların da Komisyonda görüşülebimesine imkân tanınmıştır.
'Denetlemede, inceleme ve değerlendirmelerin dosya üzerinde yapılması esas olmakla beraber, Komisyon Başkanına, gereken hallerde mahallinde inceleme yaptırma yetkisi de tanınmıştır. Ayrıca, merkezleri Baş kentten başka 'bir yerde bulunan kamu iktisadî teşebbüslerinin denetimi için raportörlerin ve altkomisyonların Ankara dışına da gidebilmeleri, 'bunun için kendilerine yolluk ödenmesi öngörülmüştür.
Denetleme, ibra veya ademî ibra kararları yoluyla vo bir genel görüşme şeklinde olacaktır.
'Madde 8. — Maddede, Komisyon raporunun nasıl kesinleşeceği hükme bağlanmaktadır.
Genel olarak, denetim işleminin Komisyonda tamamlanması kabul edilmiştir. Zira, bir denetimin etki li olabilmesi onun zamanında ve gecikmeden yapılmasıyla mümkündür. Kaldı ki, Anayasanın öngördüğü Ya sama Organınca yapılacak denetimin, bu Organca seçilen ve Yasama Organı adına çalışan bir Komisyonca ya pılması, komisyon kararlarına itiraz vukuunda ise konunun Genel Kurula götürülmesii; Anayasanın 74 üncü maddesiyle tanınan ve 140 sayılı Kanunla işlerlik kazanan dilekçe hakkının kullanılması sisteminde olduğu gi bi, denetimin de bu tarzda yapılması Anayasanın 165 inci maddesinde ifadesini bulan bizzat yapılma nite liğini değiştirmeyecektir. Bu düşünce ile, ancak pek önemli, ekonomik ve siyasî ağırlık taşıyan konuların Genel Kurul önünde tartışılmasına olanak tanınması için, komisyon raporuna itirazın siyasî parti grupları.
20 milletvekili veya Hükümetçe yapılabileceği esası kajbul edilmiştir.
İtirazlar, gerekçe gösterilerek ve yazılı olarak yapılacaktır. Bu itirazlar, Komisyonca sürenin bitiminden itibaren 30 gün içinde, itiraz olunan hususlara dair Kom1'jyonun görüşü ile birlikte Türkiye Büyük Millet Mec lisi Başkanlığına sunulacaktır.
Genel Kurul da, rapor kendisine geldiğinde gündem; ae alıp, rapor üzerinde genel görüşme açacak ve görüşmelerin sonunda da itiraz edilen kuruluşların yönelim kurullarının ibra edilmesini veya edilmemesini ka rara bağlayacaktır.
Gerek bu maddede, gerekse 7 nci maddede öngörülen genel görüşme, nevi şahsına münhasır bir genel görüşmedir. Zira, genel görüşme, kaideten herhangi bir o/lamayla sonuçlanmamasına rağmen; burada, denetle menin müeyyidesini sağlamak bakımından incelenen kuruluşların 'bilançolarıyla kâr ve zarar hesaplarının onay lanması veya onaylanmaması yolunda bir karar alınması zorunlu görülmüştür.
i _
— Maddede, sadece genel görüşmeye tabi o/an kuruluşlar belirlenmiştir. Bu kuruluşlar, Kanunun 2 nc'i maddesinin birinci fıkrası hükmü uyarınca bu Kanunla getirilen denetime tabi tutulmakla beraber; kendi genel kurulları mevcut olduğundan ve yönetim kurullarırın ibra veya ademî ibraları kendi genel kurullarınca gerçekleştirildiğinden, bunların bilanço ve netice hesaplauyla ilgili olarak Komisyonda, yine bunların bilanço ve netice hesapları ile bunlar hakkında Komisyonca hazırlanan raporlarla ilgili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda herhangi 'bir oylama yapılamava ;ağı ve yönetim kurullarının ibra edilmesi veya edil memesi hususunda bir karar verilemeyeceği hükme 'bağlanmıştır.
— Bu maddede, kesinleşen kararların Resmî Gazete'de yayımlanması öngörülmüştür. Buna göre; Komisyonca karara bağlanarak süresi içlinde kesinleşen bilançolarla netice hesapları veya malî durum ları gösteren tablolar, ibra edilme veya edilmeme karacıyla birlikte Komisyon Başkanının talebi üzerine; itiraz üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisli Genel Kurulunda tasvip edilen veya edilmeyen bilançolarla netice hesapları veya malî durumları gösteren tablolar da İbra edilme veya edilmeme kararı ile birlikte Türkiye Bü yük Millet Meclisi Başkanlığınca, Resmî Gazete'de yayımlanmak üzere Başkanlığa gönderilecektir.
— Bu maddede ise, ibra 'edilmeyen kuruluşların yöneticileri hakkında genel hükümlere göre ad lî ıkovusturma veya işlem yapılabilmesi için kesinleşen (kararın, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığınca, Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie 'bildirileceği hükme 'bağlanmıştır. 468 numaralı Kanunda, «ibra edilmeyen kamu iktisadî teşebbüslerinin sorumluları hakkında genel hükümlere göre kanunî kovuşturma veya işlem ya pılır.» denilmekte ve başkaca bir sarahat bulunmamaktaydı. Bu hal ise, uygulamada bazı aksaklıklara neden 'olima'ktaydı. Oysa, bu madde hükmü uyarınca durum Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie bildirilecektir. İlgili adlî merci, ibra edilmeyen kuruluşun merkezinin bulunduğu yer Cumhuriyet savcılığıdır. Böylece, hem Hükü met hem de ilgili adlî merci harekete geçinilmiş olacakta".
— Maddede, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadî Teşebbüsleri Komisyonunun ve alt-> komisyonlarının çalışmalarında, bu Kanunda sarahat olmayan hallerde, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtü züğü hükümlerinin uygulanacağı 'belirtilmektedir. Bunun nedeni, usule ait olup hu Kanunda 'belirtilemeyen bazı hususlarda yapilacak işlemler için ileride doğabilecek ihtilafları önlemektir.
öte yandan, İçtüzük gereğince, Türkiye Büyük Millet Meclisinde mevcut dan diğer komisyonlar üzerinde denetleme yetkisine sahip olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ka mu İktisadî Teşebbüsleri Komisyonunu denetleme yetkisine de sahip olması olağan görüldüğünden, madde de bu hükme de yer verilmiştir.
— Bu madde ile, 12.5.1964 tarihli ve 468 numaralı Kamu İktisadî Teşebbüslerinin Türkiye Bü yük Millet Meclisince Denetlenmesinin 'Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile 15.8.1977 tarihli ve 2102 numa ralı Kamu İktisadî Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenımesin'in Düzenlenmesi Hakkın daki 468 Numaralı Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bir Geçici Madde Eklenmesine Dair Ka nun ve 14.1.1970 tarihli ve 1211 numaralı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanununun 69 uncu maddesi nin birinci ve sonuncu fıkraları hariç diğer hükümleri yürürlükten kaldırılmaktadir.
Madde 14, — Yürürlük maddesidir.
— Yürütme maddesidir.