Özelleştirme; geniş anlamda Devletin iktisadî faaliyetlerinin en aza indirilmesi veya tamamen ortadan kaldırılması, Kamu İktisadî Teşebbüslerinin devlet bütçesi üzerindeki finansman yükünün hafifletilmesi, rekabete dayalı piyasa ekonomisinin gerçekleştirilmesi, atıl tasarrufların ekonomiye kazandırılarak sermaye piyasalarının geliştirilmesi ve bu şekilde elde edilecek kaynakların, altyapı yatırımları, savunma, eğitim ve sağlık hizmetlerinde kullanılması suretiyle ekonomide verimliliğin artırılmasını sağlayan önemli araçlardandır.
Özelleştirme uygulamalarına yönelik olarak, ilk hukukî düzenleme 29.2.1984 tarihli ve 2983 sayılı Kanun ile 84/8495 sayılı Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliğiyle yapılmıştır. Kamu İktisadî Teşebbüslerinin özelleştirilmesine ilişkin olarak 28.5.1986 tarihli ve 3291 sayılı Kanun ile de özel leştirme uygulamalarına ilişkin temel hükümler getirilmiştir.
Özelleştirme uygulamalarında karşılaşılan sorunların giderilmesi amacıyla sözkonusu kanun larda, çeşitli tarihlerde değişiklikler yapılmıştır. Ancak, yapılan değişikliklerle dağınık bir yapı arzeden özelleştirme mevzuatı daha da karmaşık bir hale gelmiştir. Bu nedenle de gerek mevcut kar maşık yapıdan kaynaklanan sorunların, gerekse özelleştirme uygulamalarının sonucuna bağlı ola rak karşılaşılan sosyal, ekonomik ve hukukî sorunların çözümüne yönelik olarak yeni bir düzenle me yapılması, uygulamalara hız ve verimlilik kazandırmanın yanısıra özelleştirme konusunda ka muoyu desteğinin sağlanması bakımından kaçınılmaz olmuştur. Bu anlamda, konunun önem ve ivediliği de gözönüne alınarak Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi ve ren 5.5.1994 tarihli ve 3987 sayılı yetki kanunu çıkartılmış, bu yetkiye dayanılarak, 530,531,532, 533 ve 546 sayılı kanun hükmünde kararnameler yürürlüğe konularak özelleştirme uygulamaları na ilişkin yeni düzenlemeler getirilmiştir. Ancak sözkonusu yetki kanunu ve bu kanuna dayanıla rak çıkartılan Kanun Hükmünde Kararnameler Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Be lirtilen nedenlerle özelleştirme uygulamalarına ilişkin olarak yeni düzenlemelerin ivedilikle yapı larak, özelleştirmenin hukukî alt yapısının oluşturulması zorunlu hale gelmiştir.
Bu durum karşısında hazırlanan bu Kanunda;
İşlemlerin süratlendirilmesi açısından özelleştirme uygulamalarında yetkili tek karar organı olarak Özelleştirme Yüksek Kurulu kurulması ve görevlerinin belirlenmesi sağlanarak, özelleştirme uygulamalarında bütünlüğün sağlanması, uygulamalara, hız ve verimlilik kazandırıl ması, işlemlerin süratlendirilmesi açısından, özelleştirmenin ülke ekonomisindeki önemi de gözö nüne alınarak, yalnızca özelleştirme uygulamalarını yürütmek ve sonuçlandırmak üzere Özelleştir me İdaresi Başkanlığı kurulmuş, Başkanların yürüteceği görevlerin özellikleri de dikkate alınarak teşkilat yapısı, görevli personelin statüsü, atama ve özlük hakları belirlenmiştir.
Özelleştirme İdaresi Başkanlığının sadece özelleştirme işlemleri ile görevlendirilmesi nede niyle, daha önce 2983 sayılı "Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hak kında Kanun" ile 3417 sayılı "Çalışanların Tasarrufa Teşvik Edilmesi ve Bu Tasarrufların Değer lendirilmesine Dair Kanun" hükümleri uyarınca Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı tarafından yü rütülmekte olan Kamu Ortaklığı Fonunun ve Çalışanların Tasarrufa Teşvik Hesabının yönetimi, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığına devredilerek özelleştirme gelirlerinin bir hesapta toplanması amacıyla Özelleştirme Fonu kurulmuş ve bu fonun kaynakları, kullanım alanları belirlenmiştir. Bu oluşuma paralel olarak her iki fonun yönetimi belirlenmiş ve Kamu Ortaklığı Fonunun yönetimi nin Hazine ve Dışticaret Müsteşarlığınca, özelleştirme fonunun yönetiminin ise Özelleştirme İda resi Başkanlığınca yürütülmesi öngörülmüştür. Özelleştirme Fonunda toplanacak gelirlerin Devlet geliri niteliğinde olması da gözönüne alınarak, bu fonun ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Bütçe sinin denetiminin Sayıştay Başkanlığınca yapılacağı hüküm altına alınmıştır.
Önceki özelleştirme mevzuatında sadece Kamu İktisadî Teşebbüslerinin özelleştirilmesine ilişkin hükümer yer almakta iken, bu Kanun ile yapılan düzenleme sonucu Devletin diğer mal ve hizmet üretim birimlerinin de özelleştirme kapsamına alınması suretiyle, özelleştirme uygulamala rının sınırları genişletilmiş ve devletin ekonomik alandaki rolünün azaltılması amaçlanmıştır.
Özelleştirme kapsamına alınan kuruluşlardan mevcut durumları itibariyle özelleştirilebilir ni telikte olmayanların Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlı'nca malî ve hukukî yönden yeniden yapılan dırılmaları ve bu surete kapsama alınan kuruluşların sağlıklı ve verimli bir biçimde özelleştirilme si ile ekonomiye yeniden kazandırılmasına ilişkin düzenlemeler getirilmiştir.
Özelleştirme uygulamalannda karşılaşılan ve hukukî engel teşil etmesi dolayısıyla özelleştir me uygulamalarını geciktiren, kapsama alınan kuruluşların kullanımında bulunan mülkiyeti Hazi neye ait taşınmazlarla ilgili olarak, yeni düzenlemeler yapılmış ve taşınmazların bunları kullanan kuruluşlara devredilmesi imkânı getirilerek bu devre ilişkin usul ve esaslar belirlenmiş, anılan ta şınmazların bunları kullanan kuruluş ile birlikte özelleştirilebilmesine imkân sağlanmıştır. Böyle ce özelleştirme uygulaması sonunda gerçekleşecek devir için hukukî engellerin ve oluşabilecek caydırıcı düşüncenin ortadan kalkması amaçlanmıştır.
Özelleştirme programındaki kuruluşların özelleştirilmesi, küçültülmesi, faaliyetinin durdurul ması, kapatılması veya tasfiye edilmesi durumunda bu kuruluşlarda çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel ve sözleşmeli personelin diğer kamu kurum ve kunıluşlanna nakillerine ilişkin hükümler tesis edilerek, bu personelin özlük haklanmn idamesi sağlanmış ve böylece belirtilen statüdeki per sonelin mağduriyetinin önlenmesi amaçlanmıştır.
Bunun yanısıra, özelleştirme kapsamına alman kuruluşlarda ücret karşılığı aktine dayalı ola rak çalışırken, bu kuruluşlann özelleştirilmesi, küçültülmesi veya faaliyetlerinin süreli veya süre siz olarak kısmen veya tamamen durdunılması, kapatılması veya tasfiye edilmesi durumlannda hiz met akitlerinin tabi olduklari iş kanunlan ve/veya toplu iş sözleşmeleri gereğince tazminata hak ka zanacak şekilde feshedilmesi sonucu işsiz kalacaklara, kanundan ve yürürlükteki toplu iş sözleşme lerinden doğan tazminatlann dışında "iş Kaybı Tazminatı" ödenmesi ve meslek geliştirme, edin dirme ve yetiştirme eğitimi gibi hizmetlerin sağlanması öngörülmüş, böylelikle özelleştirme uygulamalan sonucunda doğacak istihdama ilişkin sorunlann çözümünün yanısıra, işkaybı nedeniyle maruz kalınacak mağduriyetin önlenmesi amacıyla bu personele malî destek sağlanarak kamu oyunda bu konuya ilişkin olarak oluşan sosyal olumsuzluklann giderilmesi amaçlanmıştır.
Özelleştirme uygulamalannda özelleştirme programındaki kuruluşların anonim şirkete dönüş türülmeleri halinde şirket sermayesinin tamamının aynî sermaye olarak konulmasına imkân sağla narak, buna ilislcin düzenlemeler yapılmış ve işlemlerin süratle sonuçlandınlması amacıyla, Türk Ticaret Kanununun bu konularda hukuksal engel teşkil edebilecek bazı hükümlerinin uygulanma yacağı öngörülmüştür.
Özelleştirme uygulamalanna açıklık getirilmesi ilkesinden hareketle kuruluşlann özelleştirme kapsamına alınmalarına ve özelleştirme uygulamalan sonucu nihai devir işlemlerinin onaylanma sına ilişkin kararlann Resmî Gazetede yayımlanması öngörülerek, özelleştirme uygulamalan hak kında kamuoyunun doğrudan bilgilendirilmesi imkânı getirilmiştir.
Stratejik konu ve kuruluşlann Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından belirlenmesine ilişkin düzenleme getirilerek bu çerçevede stratejik önemi haiz kuruluşlann yönetim kurullannca alınacak bazı kararların geçerliliği için kamu hissesine onay hakkı veren imtiyazlı hisseler ihdasına Kurul ca karar verilebileceği öngörülmüş ve böylece kuruluşun ülke ekonomisi içindeki konumu ve stra tejik öneminin gerektirdiği durumlarda kamu yarannın korunmasından hareketle gerekli önlemle rin alınması amaçlanmıştır.
Kamu iktisadî Teşebbüslerindeki istihdam fazlalığı nedeniyle, personel kadrolarının azaltıla rak bu kuruluşlann daha verimli bir hale getirilmesi için, isteğe bağlı emekliliğe ilişkin düzenleme ler yapılmış ve 657 sayılı Kanuna tabi personel ile sözleşmeli personel için isteğe bağlı emeklilik uygulaması getirilerek, tabi oldukları mevzuat uyarınca hizmet süreleri itibariyle emeklilik hakkı nı kazananlann isteği halinde emekliye aynlması ve bu personele emeklilik ikramiyelerine ilave ten bu ikramiyenin % 20'si oranında ek bir ödeme yapılmasına ilişkin hükümler getirilmiştir.
Özelleştirme uygulamalarına hız kazandırılarak, bu uygulamalara ilişkin işlemlerin süratle ta mamlanmasını teminen özelleştirme kapsamındaki kuruluşların mülkiyetinde bulunan taşınmazla rın ifraz ve tevhidi ile ilgili gerekli düzenlemelerin Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yü rütüleceğine ilişkin hükümler getirilmiş ve bu hüküm ile madde kapsamındaki taşınmazların ifraz ve tevhidi İmar Kanununda belirtilen usuller dışında tutulmuştur.
Bu Kanun ile "kamu hizmeti"nin tanımı yapılmış ve kamu hizmetlerinin özelleştirilmesinin ancak hizmetin gördürülmesinin özelleştirilmesi şeklinde olabileceği hüküm altına alınmıştır. Bu çerçevede genel ve katma bütçeli idareler ile bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşların mal ve hiz met üretim birimleri ve varlıkları ile kamu hizmeti gören ve tekel niteliğindeki mal ve hizmet üre ten kamu iktisadî kuruluşları ve bunların müessese, bağlı ortaklık, işletme, işletme birimlerinin mülkiyetin devri dışındaki yöntemlerle özelleştirilmelerinin bu Kanuna göre yapılacağı, bu kuru luşların faaliyetlerinin imtiyaz sayılarak bunların özelleştirilmesinin imtiyaz sözleşmeleri ve şart laşmaları ile yapılabileceği hüküm altına alınmıştır. Bunların gördükleri kamu hizmetiyle ilgili mal ve hizmet üretim birimlerinin mülkiyetin devri suretiyle özelleştirmelerinin ise, çıkarılacak ayrı ka nunlarla yapılabileceği öngörülmüştür. Ancak, genel ve katma bütçeli idareler ile bunlara bağlı dö ner sermayeli kuruluşların ve kamu iktisadî,kuruluşlarının gördükleri kamu hizmeti ile doğrudan ilgili olmayan varlıklarının mülkiyetin devri suretiyle özelleştirilmesi bu Kanun hükümleri çerçe vesinde gerçekleştirilebilecektir. . ' - Ayrıca özelleştirme kapsamına alınan kuruluşların anonim şirkete dönüştürülmeleri zorunlu luğu kaldırılmış ve böylece malî, idarî, hukukî ve teknik yapısı itibariyle anonim şirket haline dö nüştürülmeden özelleştirilebilir nitelikte bulunan kuruluşların mevcut durumları ile özelleştirilebilmelerine imkân sağlanması amaçlanmıştır.
Özelleştirme kapsamındaki kuruluşlarda çalışan personele ödenen Sosyal Yardım Zamlarının, bu kuruluşlardaki kamu payının % 15'in altına düşmesi veya tasfiyesi veya tüzel kişilikleri sona erecek biçimde kapatılması halinde bu tarihten önce Sosyal Yardım Zammına hak kazanan perso nelden Sosyal Sigortalar Kurumu tarafından ödenecek Sosyal Yardım Zamlarının Özelleştirme Fo nundan karşılanmasına ilişkin yeni düzenleme getirilerek, bu yeni düzenleme ile Sosyal Sigortalar Kurumunun üstündeki malî yükün azaltılması amaçlanmıştır.
Petrol Kanunda yer alan bazı hükümler değiştirilerek, sermayesinin yansından fazlası doğru dan doğruya veya dolayısıyla Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının iktisap ettikleri ruh satlar için getirilen sınırlamalar ile Petrol Kanununda belirtilen şartlar çerçevesinde belge verilme sine ilişkin sınırlamalar kaldırılarak özel hukuk tüzel kişilerinin sözkonusu belgeleri alması kolay laştırılmıştır. Böylece gerek yabancı yatırımcıların ülkemize gelişlerini kolaylaştırmak ve gerekse bu kişilerin ülkemize yapacakları yatırım miktarını artırarak ülke ekonomisinin canlanmasına kat kıda bulunmak ve özelleştirmeden beklenen faydayı sağlamak amaçlanmıştır. Yine Petrol Kanunun transferlere ilişkin hükümleri gereğince, yabancı şirketlerin sermayelerini yurtdışına transferleri sı rasında, sermayenin ithal tarihi ile transfer tarihi arasındaki kur farkları nedeniyle oluşan ve Hazi ne üzerinde büyük malî külfet yaratan, dolayısıyla Özelleştirmeden beklenen faydayı bertaraf eden uygulamanın kaldırılması amaçlanmıştır.
Belediye ve il özel idarelerine ait ticarî amaçlı kuruluşlar ile pay oranlarına bakılmaksızın hertürlü iştiraklerindeki paylarının bu Kanunda yeralan usul ve esaslar çerçevesinde ve yetkili organ larınca alınacak kararlar doğrultusunda özelleştirilebileceğine ilişkin hükümler getirilerek, sözko nusu kuruluşların özelleştirilmesi teşvik edilmiş ve bunların rekabete dayalı piyasa ekonomisi ko şullarına uygun olarak faaliyetlerini sürdürebilmeleri ye verimliliklerini artırabilmeleri amaçlan mıştır.
Bu Kanun hükümleri uyarınca yapılacak olan özelleştirme uygulamalarında, rekabeti engel leyici, bozucu, kısıtlayıcı uygulamaların ve oluşabilecek tekelci bir yapının olumsuz etkilerinin önlenmesi için tedbirler alınmasına yönelik düzenlemeler yapılmış ve rekabetin korunması amacıyla sınırlayıcı hükümler getirilmiştir.
Özelleştirme programındaki kuruluşlardan Sermaye Piyasaları Kanunu kapsamına giren ve hisseleri Borsa'da işlem gören kuruluşların yönetim, denetim kurulu üyeleri ve diğer personeli ile özelleştirme idaresi Başkanlığı personelinin, görevleri dolayısıyla edindikleri bilgileri kötüye kul lanarak haksız kazanç elde etmelerinin önlenmesi ve özelleştirme ilkelerinin en önemlilerinden bi ri olan özelleştirme uygulamalarına aleniyetin sağlanması amacıyla düzenlemeler yapılmış ve mad dede sayılan kişilerin anılan kuruluşlarla ilgili olarak menkul kıymet alıp satmaları yasaklanmıştır.
Bu Kanunla yapılan düzenlemeler ile, Devletin ekonomiden çekilerek aslî görevlerini yeterli ölçüde yerine getirebilmesini ve sağlıklı rekabet koşullarında serbest piyasa ekonomisinin gelişti rilmesini teminen, bu Kanunda belirtilen kuruluşların özelleştirilmesinde uygulanacak esas ve usul lerin yeniden tespiti ile karşılaşılan sorunların çözümüne yönelik olarak uygulamalara hız ve ve rimlilik kazandıracak yeni hükümler tesisi yoluna gidilmiş, böylece özelleştirme uygulamaları sı rasında doğan hukukî aksaklıkların giderilmesi, mevcut ve doğabilecek engellerin azamî ölçüde or tadan kaldırılması ve bu konudaki hukukî alt yapının oluşturulması sağlanmıştır.
