Ankara Elektrik ve Havagazı ve Adana Elektrik Müesseselerinin İdare ve İşletmeleri Hakkında Kanun

Ankara Elektrik ve Havagazı İşletme Müessesesinin itibari sermayesi 5 000 000 lira ve Adana Elektrik İşletme Müessesesinin itibari sermayesi 2 000 000 liradır. Bu sermayeler belediye reislerinin teklifi ve Nafıa Vekaletinin muvafakati üzerine belediye meclislerince artırılabilir.

Müesseselerin sermayeleri :

A) İkinci madde gereğince işletme müesseselerine geçecek menkul ve gayrimenkul malların kıymetlerinden;

B) İkinci madde gereğince işletme müesseselerine geçecek mütedavil sermayeden ve diğer mevcutlardan;

C) 13 üncü maddenin (F) fıkrası mucibince eklenecek gelir fazlalarından;

D) Belediye meclislerince, görülecek lüzum üzerine, belediye bütçelerinden ayrılacak aidat veya tahsisattan teşekkül eder.

(A) Fıkrasında zikri geçen menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri, Nafıa Vekaletiyle ilgili belediyeler tarafından müsavi sayıda seçilecek mütehassıslarca en geç bir sene içinde takdir olunur.

Kıymet takdiri, şirketler zamanında Nafıa Vekaletince kabul edilmiş esaslar ve malların takdir zamanındaki durumları gözönünde tutularak yapılır.

Umum müdürler veya müdürler bütün idare ve muamelelerinden belediyelere karşı mesul olup müesseseleri harice karşı temsil ederler.

İşletme müesseselerinin umum müdür, müdür, varsa muavinleri belediye reislerinin inhasiyle mahallin valisi tarafından, kısım müdürleriyle hukuk müşavirleri ve servis amirleri umum müdürlerin veya müdürlerin inhası üzerine belediye reisi tarafından, diğer memur ve müstahdemlerle muvakkat müstahdemler doğrudan doğruya umum müdürler veya müdürler tarafından tayin ve istihdam edilirler. Aynı suretle de vazifelerinden çıkarılırlar.

Müessese umum müdür veya müdürlerinin yüksek tahsilini bitirmiş, mali, iktisadi veya teknik bilgiyi haiz tecrübe sahibi kimselerden veyahut mali veya sınai müesseselerde asgari beş sene müdürlük veya muavinlik vazifesi yapmış olanlardan seçilmesi lazımdır. 3611 sayılı Nafıa Teşkilat Kanununun 28 inci maddesi hükümleri mahfuzdur.

İşletme müesseselerinde, umum müdür veya müdürlerin reisliğinde varsa muavinler ve kısım müdürleriyle servis şefleri arasından belediye meclislerince seçilecek olanlardan kurulacak bir idare encümeni bulunur. İdare encümeni reisi ve azalarına ayrıca bir ücret verilmez.

1 - Belediye meclislerinin tasdikına arzedilmek üzere:

A) Bütçe, munzam tahsisat ve kadrolarla bütçe fasılları arasında yapılacak münakale tekliflerini hazırlamak;

B) Son mizanla kati hesap, bilanço ve kar ve zarar hesaplarını tetkik ve kabul etmek;

C) Müesseselerin dahili teşkilatının vazife ve salahiyetlerini ve müessese memurlarının tayin, tebdil, tahvil, tecziye ve terfileriyle hizmetten çıkarılmalarını ve kazaya uğrıyan veya hastalanan memur ve müstahdemlerle işçilere ve ölüm halinde ailelerine yapılacak yardımları tesbit edecek esasları hazırlamak;

Ç) Gelecek senelere sari taahhütlere girişilmesini ve istikraz tekliflerini tetkik ve kabul etmek;

D) Müesseselerin hükmi şahıslarına ait olup Ankara'da (1 000) ve Adana'da (300) lirayı geçen ihtilaflarda sulh ve ibraya, dava açmıya, açılmış davalardan ve hükümlerin temyizinden vazgeçmiye ve mukavelelerde sarahat bulunmıyan hallere tahkime karar vermek;

E) İşletme hizmetlerine muktezi olup Ankara'da (5 000) ve Adana'da (3 000) liradan fazla kıymette gayrimenkul alım ve satımı hakkında karar vermek;

F) Meşkük alacakların kar ve zarar hesabına nakli hakkında karar vermek.

2 - Belediye reisinin tasvibine arzedilmek üzere:

A) Bütçe maddeleri arasında yapılacak münakale tekliflerini tetkik ve kabul etmek;

B) Senesi içinde ve bütçe dahilinde olmak şartiyle avans verilmesini icap etsin veya etmesin Ankara'da (5 000), Adana'da (2 000) lirayı geçen taahhütlere girişmesine karar vermek.

3 - Doğrudan doğruya encümen ekseriyetiyle:

A) İşletme hizmetlerine muktazi olup Ankara'da (5 000), Adana'da (3 000) liraya kadar kıymette gayrimenkul alım ve satımı hakkında karar vermek;

B) Müesseselerin hükmi şahıslarına ait olup Ankara'da (1 000), Adana'da (300) liraya kadar ihtilaflarda sulh ve ibraya, dava açmağa, açılmış davalardan ve hükümlerin temyizinden vazgeçmeğe ve tahkime karar vermek;

C) Azami tarifeler haricinde tatbik olunacak sınai ve tenzilli tarifelerle elektrik cereyanı ve havagazı satışına ait olmak üzere akdolunacak hususi mukaveleleri tetkik ve tasvip etmek.

İdare encümenleri, bu vazifelerden başka her sene işletmelerin ertesi seneye ait işletme, tesis, tevsi, inşa ve ıslah işlerini ve bunların mali ihtiyaçlarını gösteren bir iş programını hazırlar.

Bu program Nafıa Vekaletinin tasvibi ile katileşir.

Belediye meclisleri müesseselerin mevcutlarını ve bütün muamele ve hesaplarını tetkik ve teftiş etmek üzere belediye reislerinin göstereceği dört namzet arasından iki zatı üç sene müddetle murakıplığa seçer. Murakıpların üç sene nin sonunda tekrar seçilmeleri caizdir. Murakıpların 3460 sayılı kanunun 15 inci maddesinde yazılı vasıfları haiz ve ticari ve sınai müesseselerin idare işlerine vakıf kimselerden olması şarttır.

Murakıplar, tetkik ve teftişleri sene içinde ve muamelelerin icrasından sonra Ticaret Kanununun umumi hükümleri dairesinde yaparlar. Murakıpların üzerinde bu müesseselere ait diğer hiçbir vazife bulunamaz. Murakıpların aylıkları bu müesseseler bütçelerinden ödenir.

İşletme müesseselerinin bütçeleriyle kadroları her yıl Birinciteşrinin son on beş günü içinde belediye meclislerinin tasdikına arzolunur. Bu meclislerin İkinciteşrin toplantılarında tasdik ile kati şeklini alacak olan bütçe ve kadrolar, hesap yılı başından evvel işletme müesseselerine verilir. İhtiyaç hasıl olursa bütçe ve kadrolarda yıl içinde de aynı suretle değişiklikler yapılabilir. Bütçelerle kadrolar ve bunlarda yapılacak değişiklikler, tarifeye tesiri bakımından, Nafıa Vekaletinin mütalaası alındıktan sonra belediye meclislerince tasdik olunur.

Müesseselerin yıllık bilanço ve kar ve zarar hasapları, mütaakıp yılın üçüncü ayının 15 ine kadar müessese idarelerince tanzim ve müessese umum müdür veya müdürleriyle muhasebecileri tarafından imza olunup belediye meclisleriyle murakıplara verilir. Bunlara müesseselerin yıllık çalışmalarını hülasa ve bu çalışmaların neticelerini tahlil eden bir rapor da bağlanır. Müesseselerin tanzim edecekleri yıllık bilançoların tipi Hazine ve Maliye ile Çevre ve Şehircilik Bakanlıklarınca tesbit olunur.^[2]

Murakıplar, kendilerine tevdi olunan bilanço ve kar ve zarar hesaplarını, müesseselerin bütün muamele ve hesapları üzerinde yapmış oldukları incelemeleri gözönünde tutarak tahlil ve mütalaalarını muhtevi delili raporlarını tanzim ve imza ederler. Bu raporlar en geç hesapların ait olduğu yılı takip eden yılın üçüncü ayının sonuna kadar belediye meclislerine verilir. Belediye meclisleri bilanço ve kar ve zarar hesaplarını en geç iki ay zarfında tetkik ve tasdik ederler.

Bilanço ve kar ve zarar hesaplarının belediye meclislerince tasdikı müesseseler idare encümenlerinin o yıl için ibrasını tazammun eder.

İşletme müesseselerinin gelir kaynakları:

A) İşletmeden hasıl olan her türlü gelirler;

B) İşletme mevcutlarının getireceği faizler ve gelirler;

C) Belediyeler bütçelerinden yapılacak yardımlar;

D) İstikraz suretiyle temin olunacak paralar;

E) Türlü gelirler;

den ibarettir.

İşletme müesseselerinin bu maddenin (A) ve (B) fıkralarında yazılı gelirlerinin 13 üncü maddenin (A) ve (B) fıkralarında yazılı masrafları karşılamaması veya genişletmelere lüzumlu sermayenin tamamının idarece temini mümkün olmaması halinde noksan kalan veya tamamlanması lazım gelen miktarın temini için belediyeler bütçelerine icap eden yardım tahsisatı konulabileceği gibi belediye meclislerinin muvafakatı ve belediyelerin kefaletiyle işletme müesseselerince istikraz akdi suretiyle de temin olunabilir.

Müesseselerin elde edecekleri her türlü gelirlerden sırasiyle:

A) Umumi idare ve işletme masrafları;

B) Satın alma taksitleri karşılığı olarak Hazineye ödenecek paralar;

C) Yenileme karşılıkları;

D) Fevkalade masraflarla kar ve zarar hesaplarının muhtemel açıklarını karşılamak üzere (A, B ve C) fıkralarında yazılı paraların çıkarılmasından sonra kalacak bakiyenin % 10 u nispetinde ihtiyat akçesi;

E) Gayrisafi gelir üzerinden ayrılacak % 5 belediye hissesi;

F) (A, B, C, D ve E) fıkralarında gösterilen paylar ayrıldıktan sonra bakıye kalacak safi hasılattan % 5 i 3460 sayılı kanun hükümlerine göre memuru ve müstahdemin ikramiyesi;

olarak tefrik edilir.

G) Yukardaki fıkralarda yazılı masraflar, karşılıklar ve hisseler çıkarılıp geri kalacak safi gelirden genişletme ihtiyatı olarak lüzumlu paralar da ayrıldıktan sonra kalanı belediyeler bütçelerine irat kaydolunur.

(D) Fıkrasında yazılı % 10 lardan birikecek ihtiyat akçası, sermayenin dörtte birini bulduktan sonra bu ad ile para ayrılmaz. Ancak görülecek olan lüzum üzerine bu paradan harcandıkça, dörtte bir nispetini buluncaya kadar bu hesaba hisse ayrılmasına yeniden devam olunur.

13 üncü maddeye göre her yıl ayrılacak yenileme karşılıkları ve ihtiyat akçeleri milli bankalara yatırılır veya idare encümeni karariyle Hazine tahvili satın alınmasına tahsis olunur. Müesseseler idare encümeninin teklifi üzerine, yenileme karşılıklarının yarısına kadarının genişletme işlerine sarfına belediye meclislerince karar verilebilir. Ancak bu hususta Nafıa Vekaletinin muvafakatı alınmak şarttır. Bunun dışında yenileme karşılıkları yenilemeden başka masraflara sarfedilemiyeceği gibi ihtiyat akçeleri de fevkalade masraflarla kar ve zarar hesabının açıklarından başka yerlerde kullanılamaz ve bu paralar hiçbir suretle karşılık gösterilemez.

Belediyeler 13 üncü maddenin "E" fıkrasında yazılı belediye hissesiyle aynı maddenin "G" fıkrasına göre belediyelere verilecek gelir fazlalarından başka müessese gelirleri üzerinde hiçbir tasarrufta bulunamazlar ve müesseselerden hiçbir suretle para istikraz edemezler.

İşletme müesseseleri Muhasebei Umumiye, Artırma ve Eksiltme ve İhale Kanunlariyle Belediye Muhasebe Nizamnamesine tabi değildir.

Müesseselerin yapacağı alım ve satımların esasları Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca tayin ve tesbit olunur.^[3]

İşletme müesseselerinin malları Devlet malı hükmündedir. Bunları çalanlar, ihtilas edenler, zimmetine geçirenler veya her ne suretle olursa olsun suistimal eyliyenler hakkında Devlet mallarına karşı işlenen suçlara ait cezai hükümler tatbik olunur.

İşletme müesseselerinin memur ve müstahdemleri halk ve mensup oldukları idare ile münasebetlerinde hususi müessese memurları gibi muameleye tabidirler. Bunlar hakkında Memurin Muhakematı hakkındaki kanun ile Memurin Kanunu hükümleri tatbik olunmaz.

Müesseseler umum müdür veya müdür, memur veya müstahdemlerine verilecek ücretler 3659 sayılı kanun hükümlerine tabidir.

İşletme müesseselerinin muamele ve hesap yılı takvim yılıdır. Bu kanunun mer'iyete girmesinden itibaren ilk gelecek Birincikanunun sonuncu gününe kadar geçecek müddet müesseselerin birinci muamale ve hesap yılıdır.

İşletme icap ve zaruretleri dolayısiyle alınması lazım gelecek gayrimenkuller Belediye İstimlak Kanunu hükümlerine göre alınır.

Tarifeler ve büyük mikyasta istihlakte bulunan aboneler için Nafıa Vekaletinin tasvibi ile yapılacak hususi anlaşmalar dışında tenzili veya meçcani olarak hiç bir şahıs veya müesseseye elektrik veya havagazı verilemez. Vazife icabı olarak işletme binaları ile müştemilatında yalnız veya aileleriyle birlikte oturan memur ve müstahdemler bundan müstesnadır.

İşletme müessesesi memur ve müstahdemlerinden işletme binalariyle müştemilatı haricinde oturanlara da muayyen hadde kadar sarfedecekleri elektrik ve havagazı için % 50 tenzilat yapılır.

Nafıa Teşkilat Kanununun bu kabil müesseselerin fenni, idari ve iktisadi murakkabeleri hakkındaki hükümleriyle bu müesseseleri alakadar eden sair hükümleri mahfuzdur.

(Mülga: 10/6/1946 - 4923/8 md.)

13 üncü maddenin (F) fıkrasında yazılı yıllık ikramiye belediye reislerinin kararlariyle işletme müesseselerinin umum müdür veya müdür, memur ve müstahdemlerine maaş ve ücretleri nisbetinde ve bir aylık istihkaklarını geçmemek üzere verilir. Bu ikramiyelerin tarife hesaplarında tesiri olmaz. Bu hususta 3659 sayılı kanunun hükümleri caridir.

Müesseselerin işletme kısımlarında ve işletmelerde mesai saatleri haricinde çalıştırmalarına lüzum ve zaruret görülecek memur ve müstahdemlere mesai saatleri dışında çalışacakları müddetler için belediye meclisince tesbit edilecek esaslara göre munzam ücret verilebilir.

İşletme müesseselerinin kazanç vergisi bu vergiye tabi karının % 12 si nisbetinde alınır.