Kaynak: TBMM 22. Dönem S. Sayısı 458 (Esas No: 1/561) · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
Türkiye'de Harp Silah ve Mühimmatı Yapan Hususi Sanayi Müesseselerin Kontrolü Hakkında Kanun, 1940 yılında yürürlüğe girmiş ve o dönemin ihtiyaçlarına bağlı olarak hazırlanmış bir Kanundur. Bu Kanunun hazırlanış gerekçesinde de belirtildiği üzere; o tarihlerde Milletler Cemiyeti üyesi bulunan devletlerin kendi hudutları dahilinde harp silah ve mühimmatı imali ve bu maddeler üzerindeki ticaretin kontrolü, söz konusu Cemiyet asamblesinde kararlaştırılmış olduğundan, memleketimizin müdafaa ve emniyeti ile doğrudan ilgili bulunan harp sanayinin kontrolü siyasal bakımdan gerekli görülmüştür. Ayrıca, silah ve mühimmat yapan fabrikaların imalât ve kabiliyetleri hakkında daha esaslı ve gerçekçi bilgiler toplanmasına ihtiyaç görülmüş, yapılacak kontrolün aynı zamanda imalâtın herhangi bir suretle muhalif kişiler veya gizli teşekküller eline geçmesine de mani olmak bakımından iç emniyet için de faydalı olacağı düşüncesinden hareket edilerek, Türkiye dahilinde gerçek ve tüzelkişiler eliyle kurulup işletilen, kısmen veya tamamen harp silah ve mühimmatı yapan hususi sanayi müesseselerinden esasen toplanmakta olan bilgileri kanunî bir müeyyideye bağlamak ve bu müesseselerin, sadece dahili bir tedbir olmak üzere bizzat kendi vasıta ve teşkilatımız eliyle kontrolünü sağlamak amacıyla bu kanunun hazırlandığı anlaşılmıştır.
Yukarıda hazırlanış gerekçesi açıklanan ve halen yürürlükte bulunan 3763 sayılı Kanun, kapsamı itibariyle, sadece özel sanayi kuruluşlarını içermektedir. Oysa günümüzde, harp silah ve mühimmatı yapımıyla uğraşan kamu kurum ve kuruluşları da bulunmaktadır. Konuya bütünlük ve işlerlik kazandırabilmek ve harp sanayii alanındaki potansiyeli tek bir çerçevede ele alarak denetimini sağlayabilmek amacıyla, harp silah ve mühimmatı yapan kamu kurum ve kuruluşlarının da Kanun kapsamına dahil edilmesinde yarar bulunmaktadır. 3763 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 1940 yılında, askeri fabrikalar dışında harp silah ve mühimmatı yapımı ile uğraşan kamu kurumlarının bulunmayışının, anılan Kanunun sadece hususi sanayi müesseselerini kapsamına almasına neden olduğu ve sonraki yıllarda kurulan ve aynı işle uğraşan kamu kuruluşlarının ise kendi özel kanunlarıyla idare edilmeleri nedeniyle bu Kanun kapsamına alınmadığı değerlendirilmektedir.
Harp sanayii alanındaki tüm kuruluşları denetime tabi tutan bir mekanizmanın varlığı halinde, iş gücü, üretim potansiyeli ve kabiliyeti gibi unsurların daha net bir şekilde görülmesi mümkün olacak, üst düzeyde yapılması düşünülen planlamalara daha sağlıklı veriler getirilebilecek ve ülke ekonomisine bu kanaldan yapılan katkıdan tam fayda sağlanacaktır.
Belirtilen nedenlerle;
mevcut Kanunun, günümüzdeki ekonomik, teknolojik ve sosyal gelişmeler karşısında, kapsamı itibariyle yeterliliğini yitirdiği ve gelişmelere uyum sağlayamadığı anlaşıldığından, bu Kanunun aksayan yönlerini gidermek, bürokratik işlemleri azaltmak, harp sanayii hususunda planlı, gerçekçi ve bütünlük arzeden değerlendirmelerin yapılmasına imkân sağlamak ve günümüz ihtiyaçlarına cevap verebilmek amacıyla yeni bir yasal düzenlemeye ihtiyaç duyulduğundan anılan tasarı hazırlanmıştır.
- Madde ile, Kanunun hangi amaçla düzenlendiği belirtilmekte, harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve patlayıcı madde üreten sanayi kuruluşlarının kurulması, işletilmesi ve yükümlülükleri ile denetimine ilişkin esas ve usullerin bu Kanunda yer aldığı ifade edilmektedir.
- Madde ile, her türlü harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretmek üzere kurulan veya işletilen kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilere ait kuruluşların bu Kanun uyarınca denetime tabi olacakları hususu düzenlenmektedir.
- Madde ile, harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretecek kuruluşların kurulması ve işletilmesi Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle Millî Savunma Bakanlığının iznine bağlanmakta, ayrıca kurulacak üretim tesislerinin nerelerde kurulacağı ve depolarıyla satış yerlerinin nerelerde bulunacağına ilişkin yatırımcı kurum ve kuruluşlar ile gerçek ve tüzel kişilerin teklifinin, İçişleri ve Çevre Bakanlıklarının görüşü alındıktan sonra Millî Savunma Bakanlığınca onaylanması esası getirilmektedir.
- Bu Kanunda öngörülen yükümlülükleri yerine getirecek sanayi kuruluşlarının hangileri olduğundan açıkça bilinmesinde yarar görülmektedir. Zira, ticari vasfa haiz gibi görünmesine rağmen harp sanayii kapsamına girebilecek bazı kuruluşların Kanunun öngördüğü yükümlülükleri yerine getiremeyerek suçlu duruma düşmeleri mümkün olabilecektir. Bu durumu önlemek amacıyla, madde ile; bu Kanun kapsamına giren harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmatı ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelere ilişkin listenin her yıl Ocak ayında veya gerektiğinde yıl içerisinde Genelkurmay Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı ve Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşlerinin alınmasını müteakip Millî Savunma Bakanlığınca tespit ve ilân olunması esası getirilmektedir.
- Madde ile, bu Kanun kapsamındaki sanayi kuruluşlarına; kurucularını, sermayelerini, kurucu ve sermayeye ortak olan bütün pay sahiplerinin kimliklerini, üretecekleri maddelerin cinsleri ile senelik üretim miktarlarını, personel adedini ve bu bilgilerde oluşacak değişiklikleri, imal ettikleri harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve patlayıcı madde cinsleri ile stoklarını, aldıkları siparişlerin cins ve miktarlarıyla sipariş verenlerin kimliklerini, belli bir süre içinde Millî Savunma Bakanlığına bildirmeleri konusunda yükümlülükler getirilirken;
ayrıca, Millî Savunma Bakanlığının (Kanun kapsamına giren kuruluşların sivil amaca yönelik üretimleri hariç olmak üzere) ulusal savunma ihtiyaçları dışındaki siparişlerin kabul edilip edilmeyeceği hususundaki kararını, Genelkurmay Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı ve gerektiğinde diğer ilgili Bakanlıkların da görüşlerini almak suretiyle inceleyip belli bir süre içerisinde ilgili kuruluşa bildirmesi konusunda da düzenleme yapılmaktadır.
- Madde ile, bu Kanun kapsamındaki sanayi kuruluşlarının, Millî Savunma Bakanlığının denetimine tabi olması esası getirilmektedir.
Ayrıca, uluslararası antlaşmalarda taraf devletlerin harp araç ve gereçleri ile silah , mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı madde üreten sanayi kuruluşlarının denetlenmesine ve sanayi güvenliğine ilişkin hükümlere yer verilmektedir. Usulüne uygun olarak yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar da Anayasamıza göre kanun hükmündedir. Bu nedenle, ülkemizde üretimde bulunan veya ileride bulunabilecek olan bütünüyle kamu sektörüne ait olmayan bu tür tesislerde denetimler yapılması istemiyle her an karşılaşılabilecektir. Doğal olarak antlaşmaların hükümlerine uygun şekilde yapılacak denetim isteminin, antlaşmanın tarafı olmamız nedeniyle reddedilmesi de mümkün olamayacağından, uluslararası antlaşmaların bu tür denetime ve sanayi güvenliğine ilişkin hükümlerinin anılan sanayi kuruluşlarında da uygulanmasını sağlayacak düzenlemeye bu maddede yer verilmektedir.
- Madde ile, bu Kanun kapsamında olan ve yıllık listeler ile belirlenen her türlü harp araç ve gereçleri ile silah mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelerin ihracı ve yurtdışına çıkarılması Genelkurmay Başkanlığı ile Dışişleri Bakanlığının görüşleri alınarak Millî Savunma Bakanlığının iznine bağlanmakta ve bu hususta gerek denetim ve gerekse siyasî mülahazalarla sınırlayıcı hükümler getirilmektedir.
Ayrıca, yıllık listelerde belirtilen malzemeler için Millî Savunma Bakanlığının izni alınarak veya bu listelerde belirtilmeyen malzemeler için anılan Bakanlıktan izin almadan sipariş bağlantısına giren bir kuruluşun, değişen siyasî ilişkiler nedeniyle bu sipariş bağlantısının iptal edilmesi halinde, yapılacak iptal işleminde hiçbir kusuru bulunmayan satıcı firma malî açıdan çok güç duruma düşebilecektir. Bu durumlarda, ihracatına izin verilmeyen her türlü harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelerin müşteriye teslim edilmemesinden doğan zarar ve ziyanın Bakanlar Kurulu kararı üzerine Hazine tarafından ilgili kuruluşa ödenmesi zorunluluğu getirilmesinin, adalet ve hakkaniyet ilkelerine uygun olacağı ve aynı zamanda sanayi teşvikini de sağlayacağı değerlendirilerek, maddede bu doğrultuda düzenleme yapılmaktadır.
- Madde ile, Kanunun 3, 5 ve 7 nci maddeleri hükümlerini yerine getirmeyenlere uygulanacak cezaî müeyyideler belirtilmekte, ayrıca bu Kanunun 3 üncü maddesi hükmüne uyulmaksızın kurulan tesislerin kapatılması ve her türlü malzemenin satımının ve sevkinin yasaklanması konusunda idareye takdir hakkı tanınarak, gerekli durumlarda Millî Savunma Bakanlığına yetkili ve görevli mahkemeye başvurabilme imkânı sağlanmaktadır.
- Madde ile, bu Kanunun uygulanmasına ilişkin esas ve usullerin Başbakan onayı ile yürürlüğe konulacak yönetmelikte belirtileceği hükme bağlanmaktadır.
- Madde ile, 3.1.1940 tarihli ve 3763 sayılı Türkiye'de Harp Silah ve Mühimmatı Yapan Hususi Sanayi Müesseselerinin Kontrolü Hakkında Kanun ile değişiklikleri yürürlükten kaldırılmaktadır.
- Madde ile, bu Kanun uyarınca çıkarılacak yönetmelik yürürlüğe konuluncaya kadar 3763 sayılı Kanun uyarınca çıkarılan Tüzüğün bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devam olunacağına dair hüküm getirilmektedir.
- Madde ile, bu Kanun kapsamına giren sanayi kuruluşlarının, çıkarılacak yönetmeliğin yürürlüğe konulmasından itibaren 6 ay içerisinde Kanunun 3 ve 5 inci maddeleri ve yönetmelikte belirtilen işlemleri tamamlamaları öngörülmektedir. Anılan işlemleri tamamlamayan kuruluşlar hakkında 8 inci madde hükümlerinin uygulanacağı ayrıca açıklanmaktadır.
- Yürürlük maddesidir.
- Yürütme maddesidir.