Esnaf ve sanatkârların örgütlenmesi ve sicillerinin tutulması ilk önce 1924 yılında yürürlüğe giren Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ile düzenlenmiştir. Daha sonra 1943 yılında yürürlüğe giren 4355 sayılı Ticaret ve Sanayi Odaları, Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları Kanunu ile serbest rejimle idari vesayetin bir arada yürütüldüğü sistem terkedilmiş ve yerine esnaf odaları sistemi getirilmiştir. 1949 yılında 5373 sayılı Esnaf Dernekleri ve Esnaf Birlikleri Kanunu ile dernekler sistemine geçilerek, esnaf ve sanatkârların tanımı yapılmış ve kapsamı belirtilmiştir.
Daha sonra yürürlüğe giren 17.7.1964 tarihli ve 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu ile esnaf ve sanatkârların örgütlenmeleri, geçmiş dönemlerde ortaya çıkan aksama ve yanlış anlamalar da göz önünde tutularak yeni düzenlenmiştir.
Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarını gerçek kimliğine kavuşturan 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu kırk yıllık yürürlük sürecinde; çeşitli değişikliklere uğramış ve bugünkü haline getirilmiştir.
Genel olarak bakıldığında, kanun hazırlama teknik ve sistematiğine uygun bir şekilde hazırlanmayan ve bir tekrarlar manzumesinden ibaret olduğu gözlemlenen 507 sayılı Kanunda zaman içinde gerek kanun hükmünde kararnameler gerekse kanunlarla yapılan değişiklikler, esaslı bir yasal düzenlemeye duyulan ihtiyacı giderememiş, aksine farklı yorumlamalara ve çelişkilere neden olmuştur.
Ayrıca, esnaf ve sanatkârların örgütlenmesi ve yanlarında çalıştırdıkları çırak, kalfa ve ustaların meslekî eğitimleri ile ahilik prensiplerine yönelik kanunların yarım asrı aşan tatbikatı ve esnaf ve sanatkâr kesiminin bizatihi başvuruları, esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının yöneticilerinden ve yanlarında çalıştırdıklarından gelen şikayet ve talepler ile bu kuruluşlarda Bakanlığımız denetim elemanlarının yaptıkları denetimler sonucu, yürürlükteki mevzuatın; esnaf ve sanatkârların meslekî ve teknik ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini kolaylaştırmak, meslek disiplin ve ahlakını korumak ile birlikte sağlıklı bir şekilde örgütlenmelerini sağlamak amaçlarını gerçekleştiremediği görülmüş ve yukarıda sayılan amaçları gerçekleştirmek üzere bütün bunları bünyesinde bulunduran, elektronik ortamda her türlü bilgiye ulaşılabilen şeffaf bir yönetim için yeni bir yasal düzenleme yapılmasına ihtiyaç duyulmuştur.
Yapılan bu çalışma ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları olarak dayanağını Anayasanın 135 inci maddesinden alan esnaf ve sanatkârlar oda, birlik, federasyon ve Konfederasyonunun hem daha etkili ve verimli çalışacak bir yönetim yapısına kavuşturulması oluşturması, hem de temel hukuk ilkeleri ve kuralları çerçevesinde demokratik bir katılım ortamı sağlanması amacıyla; sistematik, özlü, kısa, gereksiz tekrarlardan uzak ve anlaşılır bir biçimde yasal düzenleme yapılması hedeflenmiştir.
Kanun Tasarısı ile öncelikle, mer'i Kanunda anlaşılabilir bir esnaf tanımının olmayışı düşünülerek ve uygulamada yaşanan problemler ile Türk Ticaret Kanununda yapılan esnaf ve tacir tanımları da göz önünde bulundurularak bir esnaf tanımı yapılmıştır. e-esnaf ve sanatkâr uygulaması ile üyelerin büyük oranda elektronik ortama girişleri sağlanmış olup, bu Kanunun yürürlüğe girmesi ile de bütün bilgiler bir yıl içinde tamamen sağlıklı bir yapıya kavuşacaktır. Yapılan çalışmada öncelikle esnaf ve sanatkârların ve bunların meslek kuruluşları olan odalar, birlikler, federasyonlar ve konfederasyon üyeleri ile meslek kuruluşlarında çalışan personelin ve de esnaf ve sanatkârların yanlarında çalıştırdıkları çırak, kalfa ve ustaların elektronik ortamda sağlıklı bir şekilde takip edilmesi öngörülmektedir. Bu sayede esnaf ve sanatkârlar ile bunların yanlarında çalıştırdıkları hakkında şeffaf bir yönetim tarzı sağlanmış olacaktır. Alınan kararlar sağlam veri tabanına oturduğundan daha çabuk sonuç verecektir. Bu tanım doğrultusunda esnaf ve sanatkârlıkla fiilen uğraşmayanların esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarına üye olmaları da önlenmiş ve üyelik için vergi mükellefi olma ile esnaf ve sanatkârlar siciline kayıt olma şartları getirilmiştir. Ayrıca esnaf ve sanatkâr odalarındaki bölünmüşlüğü ortadan kaldırmak ve daha güçlü bir teşkilatlanma yapısı oluşturmak için 200 üye olan oda kuruluş yeter sayısı 500 üyeye çıkarılmıştır. Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarından birlik ve konfederasyon bünyesinde bulunan ve beklenilen faydayı gösteremeyen başkanlar kurulu istişare organı olarak değerlendirilmiş, ayrıca uygulama alanı bulamayan birlik ajanlığı kaldırılarak, en az 500 esnaf ve sanatkârın bir araya gelememesi nedeniyle oda kurulması mümkün olamayan yerlerdeki esnaf ve sanatkârların, il merkezlerinde faaliyette bulunan karma odalara, bu şekilde karma oda yoksa birlik bünyesinde kurulacak olan ve birlik yönetimi tarafından sevk ve idare olunacak karma odaya üye olmalarına imkân sağlanmıştır. Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının genel kurul toplantıları, organ seçimleri, seçilme şartları, yönetim ve denetim kurullarının çalışmaları, genel sekreterler, denetim, ücret tarifeleri ve benzeri hükümler ortak hükümler adı altında yeniden düzenlenerek tekrardan kaçınılmıştır.
Hazırlanan Kanun Tasarısında, esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının benzer meslek kuruluşlarında olduğu gibi, dört yıllık dönemde, aynı yıl içinde ve birbirini takip eden aylarda genel kurul toplantılarını yapmaları benimsenmiş olup, bu kuruluşların yöneticilerinin niteliklerinin yükseltilebilmesi amacıyla organlara seçilme şartları yeniden düzenlenmiştir.
Ayrıca, kayıt ücreti ve yıllık aidatın makul ve ödenebilir bir seviyede olması düşüncesiyle yeni kriterler tespit edilmiştir.
Tasarı ile esnaf ve sanatkâr sicil işlemlerinin ve esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları işlemlerinin elektronik ortamda yerine getirilmesi hüküm altına alınmıştır.
Bu çerçevede, hazırlanan Kanun Tasarısı ile;
1) Esnaf ve sanatkârların birbirleri ve kuruluşları arasında mevcut olan huzursuzlukların giderilmesi, 2) Esnaf ve sanatkârlar hakkında gerçek bilgilere ulaşılması ve bunların ülke düzeyindeki dağılımı ve sayılarının doğru olarak tespit edilmesi, 3) Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının yargı gözetiminde yapılan seçimlerinin güvenirliğinin ve güvenliğin sağlanması, 4) Esnaf ve sanatkâr meslek kuruluşlarının maddî bakımdan güçlendirilmesi, 5) Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Sicil Gazetesinin elektronik ortamda çıkarılması ve yayınlanması, 6) Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının tamamının tekdüzen muhasebe sistemine geçmesi, 7) Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının, üyelerinin ve yanlarında çalıştırdıkları kişilerin gelişmelerini ve eğitimlerini sağlayarak gerçek görevlerini yerine getirmeleri, amaçlanmıştır.
Tasarının yasalaşması ile e-esnaf ve sanatkâr projesinin bilfiil uygulamasına geçilecek ve raporlama teknikleriyle esnaf ve sanatkârların çeşitli kıstaslara göre Türkiye dağılım haritaları çıkarılarak, karar mercilerinin bu kesimin problemlerinin çözümü için alacağı kararlar ve esnafa verilecek krediler, sağlanacak muafiyetler ile vergi, sigorta ve Bağ-Kur indirimi gibi destekleme faaliyetlerinin süratle sonuçlandırılması sağlanacaktır.
Öte yandan, geleceğin esnaf ve sanatkârını şekillendirecek olan çırak, kalfa ve ustaların teknik ve meslekî eğitimi, işyeri açma kolaylığı gibi çalışmalara yön verecek olan ülkemizin sivil meslek örgütü Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu ve onun alt kuruluşları olan esnaf ve sanatkârlar federasyonları, esnaf ve sanatkârlar odaları birlikleri ve esnaf ve sanatkârlar odaları yeniden yapılanarak daha güçlü bir hale geleceklerdir.
Ayrıca, 2000 yılının Kasım ve 2001 yılının Şubat aylarında ülkemizde yaşanan ekonomik krizler, geçen zaman içerisinde toplumun bütün kesimlerini etkilediği gibi, ekonomik ve sosyal hayatın temel taşlarından olan esnaf ve sanatkâr kesimini de derinden etkilemiştir.
Kısıtlı sermayeleri ve yoğun emek güçleriyle ülkemiz ekonomisine önemli ölçüde katma değer sağlayan esnaf ve sanatkârların desteklenmesi ve ekonomik krizlerden kaynaklanan mağduriyetlerinin giderilmesi, bu suretle; ekonomik krizden çıkışın hızlandırılarak, istihdamın artırılması yönünde bazı önlemlerin alınması gerekli görülmüştür.
Bu itibarla; esnaf ve sanatkâr kesiminin desteklenmesine ve mağduriyetlerinin giderilmesine katkı sağlayacağı düşüncesiyle, esnaf ve sanatkârların kayıtlı oldukları odalara ödeyemedikleri yıllık aidat borç asılları ile gecikme zamlarının ve bununla bağlantılı olarak oda, birlik ve federasyonların üst kuruluşlara ödeyemedikleri katılım payı ve gecikme zamlarının, 2004 yılına ait borç asıllarının ödenmesi kaydıyla, 31.12.2003 tarihine kadar olanlarının affedilmesi, bunun yanında, bu tarihten önceki yıllık aidat borçlarını ödemeyen ve kanuni yollara başvurulduğu halde adresinde bulunamayan gayri faal üyelerin üyelik kayıt ve sicillerinin silinmesinin yerinde bir önlem olacağı değerlendirilmiş ve tasarının geçici 5 inci maddesinde bu husus hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda açıklamaya çalışılan hususlar yanında, e-esnaf ve sanatkâr veri tabanına kayıtlı 3.438.438'ü aktif, 2.272.492'si pasif olmak üzere toplam 5.710.907 olarak belirlenen esnaf ve sanatkârlar ile yanlarında ve meslek kuruluşlarında çalıştırılanlar ve bunların aileleri dikkate alındığında nüfusumuzun % 20'lik bir kesimini temsil ettikleri görülmektedir.
Çalışkanlıkları ve dürüstlükleriyle her zaman toplumumuzun temel taşları olarak kabul edilen, esnaf ve sanatkârlarımızın Anayasa ile sağlanan teminatlarını pekiştirmek ve günümüz dünyasının değişen şartları ve baş döndürücü gelişmeleri paralelinde örgütlenmelerini, gelişmelerini ve temsil edilmelerini temin etmek maksadıyla bu Tasarı hazırlanmıştır.
