Teknolojide sağlanan gelişmeler ve küreselleşmenin hız kazanması, banka kartları ve kredi kartlarının dünyadaki gelişimine paralel olarak ülkemizde de kullanımını yaygınlaştırmıştır. Bu kartları kullananların sayısı ve yapılan harcamalardaki artış, bankalar arasında rekabetin artmasına neden olmuştur.
Banka kartları ve kredi kartları kullanılarak yapılan ödemelerin hızlı, kolay ve güvenilir bir şekilde gerçekleştirilmesi, tüketiciler ve işyerlerinin bu kartları kullanımını artırmıştır. Bu kartların, hamilini para taşıma zorunluluğundan kurtarma, çalınma ve kaybolma gibi olası tehlikelere karşı koruma gibi faydaları bulunmaktadır. Ayrıca, gelişmiş ekonomilerde olduğu gibi kredi kartlarının etkin bir şekilde kullanımını sağlayacak yasal alt yapının olması durumunda kredi kartları, kayıt dışı ekonominin kontrol altına alınması ve küçültülmesi hususunda büyük önem arz etmektedir.
2000 yılının Temmuz ayında Basel Bankacılık Gözetim ve Denetim Komitesi tarafından yayımlanan "Ödeme Sistemleri Temel Prensipleri"nde, ödemeler sisteminin güvenirliği ve etkinliği için gerekli on temel prensip ortaya konmuştur. Basel Bankacılık Gözetim ve Denetim Komitesinin 2001 yılının Ekim ayında yayımladığı "Banka Müşterilerinin Değerlendirilmesi" başlıklı raporda, bankaların müşterilerini tanımalarına ilişkin politikalar ve kaideler ile bu politikaların bankaların itibarı ile bankacılık sistemindeki dürüstlüğün korunması ve banka risklerinin etkin yönetimi hususunda önemi vurgulanmıştır. Ayrıca, söz konusu hususların Karapara Aklanması Hakkında Finansal Aksiyon İş Gücü tarafından yayımlanan "Karapara Aklanması Hakkında 40 Tavsiye" ile uyumlu olması öngörülmüştür.
Ülkemizde 1968 yılında kredilendirme niteliği olmayan ilk kredi kartı çıkarılmıştır. Banka kartlarının çıkarılmasına ise ilk olarak 1987 yılında başlanmıştır. Aşağıda, banka kartları ve kredi kartları sayılarına ilişkin seçilmiş göstergeler yer almaktadır.
Adet ve Yüzde Kredi kartı sayısı 13.408.477 13.996.806 15.705.370 19.863.167 26.681.128 Artış yüzdesi (%) - 4,4 12,2 26,5 34,3 Banka kartı sayısı 29.560.303 31.656.944 35.057.308 39.563.457 43.084.994 Artış yüzdesi (%) - 7,1 10,7 12,9 8,9 Banka kartları ve kredi kartlarının kullanılabileceği işyerlerindeki POS makinesi sayısı ile 1987 yılı sonunda kurulmaya başlanan otomatik vezne makinesi (ATM) sayısına ilişkin veriler aşağıda yer almaktadır.
Adet Ot.vezne mak.
11.991 12.127 12.069 12.857 13.544 POS makinesi 299.636 364.636 495.718 662.429 912.118 Yurtdışından gelen kişilerin kredi kartı kullanımı sonucunda ülkemize sağlanan döviz girdisi, Türkiye'de çıkarılan kredi kartlarının yurtdışında kullanımları sonucu gerçekleşen döviz transferi ve ülkenin net döviz girdisine ilişkin veriler aşağıda yer almaktadır.
Milyon USD Döviz girdisi 1.165 1.081 1.261 1.373 1.663 Döviz çıktısı Net döviz 715,1 Ülkemizde 2004 yılında kredi kartları ile toplam 65,7 milyar YTL tutarında 1.136.300.000 adet işlem, banka kartları ile ise 448,6 milyon YTL tutarında 19.928.312 adet işlem gerçekleştirilmiştir.
Kredi kartı ile yapılan işlemlerin hacminin artması neticesinde, kart çıkaran kuruluşlar arasında başlayan rekabet sonucunda kredi kartlarının kullanımı ile ilgili oldukça karmaşık hukuki ilişkiler ağı kurulmuştur. Kredi kartları, taksit yapan, kredi veren, yapılan harcamalar karşılığında kart hamillerine karşılıksız mal ve hizmet imkânı sağlayan, sigorta ve benzeri hizmetleri veren araçlar haline dönüşmüştür.
1990 yılında banka kartları ve kredi kartı kullanımındaki artışa paralel olarak kartlı ödeme sistemlerinde yer alan bankalar, bu konudaki ihtiyaçları karşılayabilmek amacıyla Bankalararası Kart Merkezi A.Ş.'yi (BKM) kurmuşlardır. Bu Kurum takas, hesaplaşma, yetkilendirme ve yurt içi kurallar geliştirme fonksiyonunu yerine getirmektedir.
Ülkemizde, kredi kartlarının kullanımında ilgili tarafların hak ve yükümlülüklerinin tespitinde hukuki alt yapının oluşturulmamış olması ve kredi kartlarının kullanımından doğan sorunların giderilmesinde yetkili mercilerin açıklığa kavuşturulmamış olması bu sistemin etkin ve rekabetçi bir şekilde işleyişini engellemektedir.
Kartlı ödeme sistemlerinin tarafları olan kart hamilleri, işyerleri, kart çıkaran ve üye işyeri anlaşması yapan kuruluşların yanı sıra uyuşmazlıkların çözümünde adli merciler ve emniyet güçleri de yasal boşluktan kaynaklanan bu eksikliği hissetmişlerdir. Yasal alt yapıdaki bu eksiklik, kimi zaman adil olmayan uygulamaların ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Banka kartları ve kredi kartlarına ilişkin yasal boşluğu doldurmak amacıyla, 1993 yılında Türkiye Bankalar Birliği bünyesinde çalışmaları başlatılan ve 1995 yılında BKM'ye devredilen "Banka Kartları ve Kredi Kartları Yasa Tasarısı" bir komite tarafından gözden geçirilmiştir.
Banka kartları ve kredi kartlarına ilişkin olarak ülkemizde yürürlükte bir yasa mevcut olmadığından, kart çıkaran kuruluş, üye işyeri ve kart hamili arasındaki ilişkiler genellikle, Borçlar Kanununa, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanuna, Türkiye Bankalar Birliğinin 3/8/1990 tarihli ve 924 sayılı "Kredi Kartı Uygulamalarına İlişkin Mesleki Tanzim Kararı Tebliği" ile 25/9/1996 tarihli ve 998 sayılı "Bankaların Tüketici Kredisi Uygulamasında Yükümlü Oldukları İlkeler ve Koşullar Tebliği" hükümlerine göre yürütülmektedir.
17/10/1999 tarihli ve 23849 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 13/10/1999 tarihli ve 99/13414 sayılı Bakanlar Kurulu Kararının eki "2000 yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Karar" ile 2000 Yılı Programında yer alan "Finans Reformu, Mali Piyasalarda Etkinliğin Artırılması, Dünya ile Entegrasyon, Mülkiyetin Tabana Yayılması Projesi" çerçevesinde hukuki ve kurumsal düzenlemelerde banka kartları ve kredi kartları ile ilgili işlemleri denetlemek ve mevcut belirsizlikleri ortadan kaldırmak amacıyla Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanununun bu dönemde çıkarılması öngörülmüştür. Ancak, banka kartları ve kredi kartlarının kullanımı yukarıda belirtilen rakamsal büyüklüklere ulaşırken bugüne kadar konuya ilişkin yasal bir düzenleme yapılmamıştır.
Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programında, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu Tasarısı taslağının hazırlanacağı ve bu düzenleme ile banka kartları ve kredi kartlarının kullanımına ilişkin esasların banka kartı ve kredi kartı kullanıcılarıyla bankalar, kart çıkarma veya üye işyeri anlaşması yapma faaliyetinde bulunan kuruluşlar ve üye işyerlerinin bu kartların verilişiyle kullanımından doğan hak ve yükümlülüklerinin kart çıkaracak veya üye işyeri anlaşması yapacak kuruluşların faaliyet esaslarının belirleneceği öngörülmüştür.
Ayrıca, Taslağın kart hamiliyle kart çıkaran kuruluşlar arasındaki ilişkileri düzenleyen 17/11/1988 tarihli ve 88/590/EEC sayılı Avrupa Birliği Komisyonu Tavsiyesiyle uyumlu olarak hazırlanacağı ifade edilmiştir.
Sektörün sağlıklı gelişimi için; terminolojinin tanımlandığı, tarafların hak, yükümlülük ve sorumluluklarının belirlendiği, kartların kullanımına ilişkin genel işlem şartlarının hüküm altına alındığı, sistemde yer alan kuruluşların denetiminin genel çerçevesinin çizildiği, Kanun kapsamındaki kuruluşların ve ilgili kamu kuruluşlarının kendi aralarındaki bilgi alışverişi esaslarının belirlendiği, banka kartı ve kredi kartı kullanan tüketicilerin haklarının güvence altına alındığı, ispat yükünün açıklığa kavuşturulduğu, ilgili suçların ve cezaların belirlendiği bir kanunun hazırlanması zarureti hâsıl olmuştur.
Bu çerçevede, yukarıda açıklanan hususlar, Ulusal Program, temel kanunlarda yapılan değişiklikler, Avrupa Birliğinin ilgili direktifleri, Basel Bankacılık Gözetim ve Denetim Komitesi tarafından hazırlanan prensipler ve raporlar, 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu, 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, son zamanlarda yapılan ülkemiz uygulama esasları ve sektörde karşılaşılan sorunlar da dikkate alınarak bu Tasarı hazırlanmıştır.
