İskan Kanunu

Türk soyunun doğudan başlattığı göç binlerce yıl sürmüş, Asya Avrupa kıtaları üzerinde çok geniş alanlarda muhtelif zamanlarda kurulan imparatorluklarla yayılmıştır. Yayılma İmparatorluğun genişleme devrinde de sürmüştür. Gerek Osmanlı İmparatorluğunun gerileyişi nedeniyle ve gerekse diğer alanlarda kalan soydaşların zor durumlarda kaldıkları zaman Anadoluya büyük göçler olmuş ve halen de zaman zaman olmaktadır. Göç edenlerin iskânlarının gerçekleştirilmesi ve içte mevcut milli iskân sorunlarının halli amacıyla pek çok mevzuat çıkarılıp uygulanmıştır.

Sadece 1913 yılından itibaren bir adet nizamname ve 53 adet Kanun yürürlüğe konarak iskân sorunlarının halline çalışılmıştır. İskân sorunlarının derli toplu bir şekilde ele alınması 21.6.1934 tarihinde yürürlüğe giren 2510 sayılı İskân Kanunu ile olmuştur. Bu Kanun kapsamına göçmenler, mülteciler, göçebeler, gezginciler ve sorunlu hallerde yerli halktan naklen iskâna tâbi tutulanlar girmektedir.

Kanun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren Bulgaristan, Yugoslavya, Romanya, Yunanistan, Çin Türkistan ve diğer ülkelerden iskânlı göçmen olarak 182 571 ailede 714 605 nüfus gelmiş bunların ihtiyaçları karşılanarak iskânları sağlanmıştır. İskân yardımı almadan serbest göçmen olarak gelen 258 032 ailede 932 922 nüfusda kabul edilerek serbest göçmen muameleleri tamamlanmıştır. Bu Kanuna dayanılarak memleket içinde göçebe hayatı yaşayan 1071 göçebe ailesi ile yerinde kalkındırma imkânı olmayan ve başka bir yerde iskânı gereken orman içi köylerden 256 ailenin iskânları sağlanmıştır. Ayrıca milli güvenliğimizin tehlikeye düştüğü dönemlerde bazı illerde çok sayıda aile ve nüfus memleketin uygun bölgelerinde mecburi iskâna tâbi tutulmuştur. Bunların bilahare çıkarılan Kanunlarla serbest bırakılmaları sonucu eski yerlerinde veya civar illerde yeniden iskânları yapılmıştır. Halen bu durumdaki 150 civarında ailenin iskânı uygun şekilde sağlanamamıştır.

2510 sayılı İskân Kanununa göre yapılan iskânlar karşılıksız olarak yapılıyordu. Yeterli olmayışı, iskân yapma imkânını güçleştirdiğinden 29.6.1970 tarihinde yürürlüğe giren 2510 sayılı İskân Kanununa Ek 1306 sayılı Kanunla bir fon kurularak borçlanma esası getirilmiştir. Borçlanma ile yapılan iskân, belli vadelerle taksitler halinde geriye dönüşlüdür.

Devletçe büyük çapta yapılan ve yapılacak olan pek çok tesisin inşa alanlarında kalan ve taşınmazları kamulaştırılan çok sayıda ailenin iskânına çözüm yolunun bulunması gerekmektedir. Ayrıca, köysel alanda mevcut yerleşim birimlerinin bazılarının uygun bir yerleşme yapısına sahip olmadıkları, bazılarının çok dağınık bir yapıya sahip oldukları, bazılarının gelişme alanlarının bulunmadığı, pek çoğunun ise modern bir yerleşim planına sahip olmaması nedeniyle gelişi güzel yayıldığı görülmektedir. 1306 sayılı Kanun ile bir ölçüde sözü edilen problemlere çözüm sağlayıcı hükümler getirilmiştir.

1306 sayılı Kanunla getirilen hükümlerle, yerleri kamulaştırılıp geçim imkânlarını kaybeden 3481 ailenin iskânı tamamlanmış, 2337 aileden iskânı için inşaatlar devam etmektedir. 1971 yılından itibaren imar planı yapılan köylerde 8140 aileye konut, 4294’üne de tarımsal işletme binası inşaat kredisi verilerek tamamlanmış, halen 46 köyde 4139 konut ve tarımsal tesis inşaatları devam etmektedir. 1976 yılından itibaren 8652 adet sosyal tesis tamamlanmış, 300 adedinin inşaatları devam etmektedir. Yerleşim yeri değiştirilen ve gelişme alanı tefrik edilen 1900 köyde imar planı çalışmaları tamamlanmıştır. 1086 köyde kanalizasyon yapılmış 436 köyde ise çalışmalar devam etmektedir.

2510 sayılı İskân Kanunu yürürlüğe girdikten sonra 2650, 2848, 3657, 3667, 3683, 4062, 5098, 5227, 5420, 5826, 6093, Ek 1306, 2641, 3583, 3805 ve 3835 sayılı Kanunlarla bazı maddelerin birkaç defa değiştirilmiş bazı maddeleri tadil edilmiş, yeni maddeler ilave edilmiş, ayrıca maddelerde getirilmiştir. 2510 sayılı Kanunda değişiklik yapan bir Kanunun bazı maddeleri daha sonra başka bir Kanunla tekrar değişikliğe uğratılarak yeni çözüm yolları aranmıştır. İskân hizmetlerinin belli esaslara göre derli toplu yürütülmesi sağlanamadığı gibi yapılan değişiklikler ve ekler de yeterli olamamıştır.

İskân Kanununun yürürlüğe girdiği tarihte takriben 17 milyon olan nüfusumuz bugün 60 milyonu aşmış bulunmaktadır. Planlı kalkınma döneminde yapılan barajlar ve diğer ekonomik tesisler nedeniyle yerlerini terketmek zorunda kalan nüfusun iskân problemi gün geçtikçe ağırlık kazanmaktadır. Köysel alanda mevcut yerleşim birimlerinden altyapı hizmetleri bakımından uygun bir yerde bulunmayanlar vardır.

Çok fazla dağınık yerleşim ünitelerine altyapı hizmetlerini götürme güçlüğü bulunmaktadır. Mevcut yerleşimler planlı bir yerleşime sahip olmadıkları gibi hergün yapılan ilavelerle daha da bozuk bir yerleşim ortaya çıkmaktadır. Köysel alandaki yapıların çoğu iptidai tarzda yapıldığından tabii afetlerin en büyüğü olan depreme dayanamamakta, büyük ölçüde can ve mal kaybına neden olmaktadır.

Önceden tedbir alınarak depreme dayanıklı yapıların yapılmasıyla can ve mal kaybı önlenebilecektir. 2510 sayılı İskân Kanununa ek 1306 sayılı Kanun; baraj, havaalanı, savunma ile ilgili tesislerin inşaası, tarih ve tabiat kıymetlerinin korunması amacı ile yapılacak kamulaştırmalar sonucu yerlerini terketmek zorunda kalanların iskânını, köysel alanda mevcut iç iskânın düzenlenmesi çalışmalarını daha derli toplu ele almaya hak sahibi tespitinde karşılaşılan güçlüklerin giderilmesini, Özel İskân Fonu kaynaklarının artırılmasını, Özel İskân Fonundan harcamaların günün şartlarına uygun belli esaslara bağlanması hizmetin daha süratli yapılması, köysel alanın daha sağılıklı yerleşim planlarına kavuşturulmasını sağlamak üzere mevcut Kanunların yeniden ele alınmasını zorunlu hale getirmiştir.

1934 yılında yürürlüğe giren 2510 sayılı İskân Kanunun bugünün yapısına uygun düşmeyen hükümleri vardır. Bazı hükümleri yürürlükte olmasına rağmen uygulama imkânı kalmamıştır.

Farklı zamanlarda yapılan ilave değişikliklerle Kanunun amaç ve kapsamını anlaşılmaz hale getirmiştir. Yapılan değişiklikler ve ilaveler anlaşılmasını güçlendirmiştir. Tatbikatta farklı uygulamalara neden olmuştur. Borçlanma ile ilgili hükümlerin yeniden ele alınması gerekmektedir. Tarımsal iskân hizmetleri azaldığından tarım dışı alanlarda şehirsel iskân şekillerine geçilmesi imkânını kolaylaştıracak hükümlerin getirilmesi yerinde olacaktır. Belirtilen nedenlerle Kanunun bir çok maddesinin değiştirilmesi zorunlu hale gelmiştir. Halen Umumi Müfettişlik Teşkilatı olmadığı için 47’nci maddeye gerek kalmamıştır. 48’inci madde bugün değerini kaybetmiştir. Bu değişikliklerle sadece 18 maddesi yürürlüğe girdiği tarihdeki durumu ile kalmış, 15 maddesi iptal edilmiş, 15 maddesi değişikliğe uğramış, 12 maddelik ilave yapılmıştır. Ayrıca; İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğünün yazıları doğrultusunda, 1951 Cenevre Sözleşmesi gereğince mülteciler bu Kanun kapsamından çıkarılmıştır.

Doğu illerinden Batı illerine mecburi iskâna tâbi tutulanları kapsamına alan, 5098, 5227, 5420, 6093 sayılı Kanunlarla getirilen ek, geçici ve birbirinin hükümlerini değiştiren maddeler işin uzamasına neden olmuş ve halen çözümü sağlanamamıştır. Gün geçtikçe artan nüfus ve değişen şartlar problemleri gittikçe artırmakta ve çözümlenemez hale getirmektedir. Bu gibi eski iskânla ilgili işlerin tasviyesi için yeni hükümlere ihtiyaç duyulmuştur.

2510 sayılı Kanun hükümleri dokuz fasılda 52 madde halinde sıralanmaktadır. Sonradan Kanunlarla eklenen fıkralar, ek ve geçici maddeler, son olarak 1306 sayılı Ek Kanunla ilave edilen ve ek maddelerle hizmet alanı genişlemesine rağmen yetersiz kalmıştır. DSİ Genel Müdürlüğünden alınan bilgiye göre inşaat halinde 76 projesi hazırlanan 26 projesi hazırlanmakta olan 200 olmak üzere toplam 302 baraj sahasında 500 köyde 60 bin aile kalmaktadır. Bunların yurt sathında tarımsal veya şehirsel iskân sorunları ortada olup baraj inşaatlarının mütemadiyen artarak devam etmesi sorunları daha da çoğaltacaktır. Ayrıca, kamulaştırılacak maden sahaları üzerinde olan yerleşim alanlarındaki nüfusun da başka alanlara iskânı yapılacaktır.

Millî güvenlik nedeniyle yapılması gerekecek iskân hizmetleri için 2510 ve eki 1306 sayılı Kanunlarla hüküm bulunmamaktadır.

Diğer taraftan köylerimizin ekonomik, sosyal ve kültürel yönden hızla kalkındırılmasını, kırsal nüfus oranının ulusal kalkınma düzeyi ile dinamik bir denge içinde olmasını desteklemek üzere köylerde iç iskânın ve fiziksel yerleşimin düzenlenmesi, gelişme merkezi köylerin oluşturulmasına ilişkin hizmetlerin köye yönelik diğer hizmetlerle koordineli ve hızla gelişen bir şekilde köy ve köylüye götürülmesi gereklidir.

Yapılan açıklamalar 1934 yılında yürürlüğe giren 2510 sayılı İskân Kanunu ve bu Kanuna ek 1306 sayılı Kanunda değişiklikler ve ilaveler yapılmasını gerektirmiştir. Yapılacak ilaveler ve değişiklikler tekrar bir yama niteliğini taşımaktadır. Bu nedenle 2510 sayılı İskân Kanununun bütün ek ve değişiklikleriyle iptal edilerek yerine geçecek yeni bir İskân Kanunun çıkarılması uygun görülmüş ve 54 madde ile 2 geçici maddeden ibaret bu Kanun Tasarısı hazırlanmıştır.