Kırsal kalkınma; kırsal alanda, sürdürülebilir doğal kaynak kullanımını esas alarak, kırsal kesimin gelir düzeyinin ve yaşam kalitesinin yükseltilmesini, gelişmişlik farklarının azaltılmasını, çevresel ve kültürel değerlerin korunmasını ve geliştirilmesini gözeten, sosyal, kültürel ve ekonomik özellikleri ve ihtiyaçları dikkate alan faaliyetler bütünü olarak tanımlanabilmektedir.
Kırsal kalkınma için belirlenen hedeflerin gerçekleştirilmesinde, sağlam araçlarla desteklenmiş politikaların ortaya konulması kadar, bu politikaların uygulanması ve izlenmesini sağlayacak olan idari yapılanmanın doğru biçimde oluşturulması da önem taşımaktadır.
Ülkemizde küçük ve çok parçalı tarımsal işletme yapısı ile geçimlik ve yarı geçimlik üretimin yaygın oluşu, mesleki eğitim, örgütlenme ve tarım-sanayi bütünleşmesinin zayıflığı gibi sorunlar, kırsal nüfusun yeterli gelir düzeyine ulaşamamasındaki temel etkenlerdir.
Bu kapsamda; ülkemizde bugüne kadar bir takım çalışmalar yürütülmüş, farklı yörelerdeki doğal kaynakların daha iyi değerlendirilebilmesi ve kırsal kesimde gözlenen sosyo-ekonomik farklılıkların ortadan kaldırılması amacıyla "kırsal kalkınma projeleri" uygulanmıştır.
30/11/2004 tarihli ve 2004/92 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı ile kabul edilmiş ve 2006-2010 yılları için hazırlanmış olan Tarım Stratejisi Belgesinde, kırsal kalkınma yatırımları;
çiftçi ve çiftçi grupları tarafından yapılan köy bazlı yatırımlar, özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve çiftçi örgütleri tarafından yapılan kırsal yayım hizmetleri, arazi toplulaştırma, mikro finans faaliyetleri, kadınlara ve dezavantajlı gruplara yönelik programları kapsamaktadır.
Gerek Avrupa Birliğine giriş sürecinde ve gerekse globalleşen pazar ekonomisinde yer almak isteyen Türkiye'nin bundan sonraki dönemde, tarım sektöründe rekabetin artırılması ve kırsal kalkınmanın sağlanması için, kırsal kalkınma tedbirlerinin ulusal kalkınma plan, program ve stratejilerinde öngörülen ilke ve hedefler çerçevesinde ve uluslararası taahhütler ile Avrupa Birliği katılım öncesi mali yardım programlarıyla uyumlu olarak belirlenmesine ve uygulanmasına ihtiyaç vardır. Dünyadaki ve Avrupa Birliğindeki bu gelişmeler ışığında, kırsal kalkınma tedbirlerine ayrı bir önem vermemiz gerekmektedir.
Avrupa Birliğinde 2007-2013 yılları için kırsal kalkınma tedbirleri, Avrupa Tarımsal Kırsal Kalkınma Fonu (EAFRD) aracılığıyla finanse edilecek olup, bu Fonun kullanımı için kırsal kalkınma destekleme kurumu, yönetim otoritesi, izleme komitesi gibi idari ve kurumsal yapıların kurulması bir zorunluluktur.
Diğer bir deyişle; Avrupa Birliğine adaylık sürecinde kırsal kalkınmaya yönelik fonların kullanımını ve yönetimini sağlayacak idari yapıların ve uygulama mekanizmalarının oluşturulması, Avrupa Birliği mevzuatında yer alan bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bu idari ve kurumsal yapıların kurulması hususu Avrupa Birliği müktesebatının üstlenilmesine ilişkin Ulusal Programlarda (2001 ve 2003) yer almış ve Tarım bölümünün "Yatay Konulara İlişkin Düzenlemelere Uyum" alt başlığı altında "Avrupa Tarımsal Garanti ve Yön Verme Fonuna yönelik idari yapıların oluşturulması" olarak ifade edilmiştir.
Avrupa Birliğince 2007-2013 dönemi için Türkiye, Hırvatistan, Makedonya ve 4 Balkan ülkesi için, "Katılım Öncesi Mali Araç (KMA) uygulanması söz konusu olacaktır.
KMA'nın beş bileşeni olup, bunlar;
• Geçiş Yardımları ve Kurumsal Çalışmalar • Bölgesel ve Sınırlar Ötesi İşbirliği • Bölgesel Kalkınma • İnsan Kaynakları • Kırsal Kalkınmadır.
KMA'nın beşinci bileşeni olan kırsal kalkınmanın temel amacı; AB Ortak Tarım Politikası ile ilgili müktesebatın uygulanmasına ve aday ülkelerde tarım sektörü ve kırsal alanların sürdürülebilir biçimde adaptasyonu için bazı önceliklere ve sorunların çözümüne katkıda bulunmaktır. Desteklenecek faaliyetlerde;
pazar verimliliği, kalite ve sağlık standartlarının iyileştirilmesi ve kırsal alanlarda yeni istihdam imkanlarının oluşturulması konularına öncelik verilmektedir.
KMA'nın diğer bileşenlerinde, ilgili idari yapılar oluşturulana kadar, Merkezi Finans ve İhale Birimi aracılığıyla fonların kullanılması mümkün iken, kırsal kalkınma kaynaklarının kullanılmasında diğer bileşenlerinden farklı olarak, Kırsal Kalkınma Fonunun tüm mali kontrolü ile ilgili görev ve sorumluluk aday ülkeye tevdi edilmekte, uygulama mekanizmasının merkezi olmayan uygulama sistemi şeklinde gerçekleştirilmesi öngörülmektedir.
Bundan dolayı, Katılım Öncesi Kırsal Kalkınma Fonları ile ilgili farklı bir uygulama ve programlama mekanizmasının ortaya konulması gerekmekte olup, kırsal kalkınmaya yönelik katılım öncesi fonlardan yararlanabilmek için;
- Programlama için fonların hangi faaliyetlere (tedbirler) yönelik projeler için, hangi koşullarda kullanılabileceğini gösteren bir Kırsal Kalkınma Planının hazırlanması, Planın Komisyonla müzakere edilerek onaylanması, - Uygulama mekanizması için öncelikle bir Tarım ve Kırsal Kalkınma Destekleme Kurumunun kurulması, - Kurumun, Planda öngörülen tedbirlerin her birisi için ayrı ayrı olmak üzere akredite edilmesi ve Komisyon tarafından yönetim devrinin yapılması gerekmektedir.
Yukarıda bahsedilen programlama ve uygulama mekanizmasına yönelik düzenlemeler tamamlanmadan yönetim ve yetki devri kararı alınamadığından, Avrupa Birliği fonlarından kırsal kalkınma projeleri için herhangi bir kaynak kullanılması da mümkün olamamaktadır.
2006 Yılı Programında, "Kırsal kalkınma ile ilgili olarak ulusal düzeyde tutarlı politika çerçevesi oluşturacak, bu politikanın hayata geçirilmesi için yerel ve merkezi kurumsal yapılar güçlendirilecek ve aralarında etkin bir işbölümü sağlanacaktır." ifadesi yer almaktadır. Bu başlık altında;
"Tedbir 9.1. Kırsal Kalkınma Planı hazırlanacaktır." , "Tedbir 9.2 Kırsal Kalkınma Planının uygulanmasına yönelik gerekli idari yapılar oluşturulacaktır." hükümleri yer almaktadır. Bu tedbirlerin hayata geçirilmesinden sorumlu kuruluş olarak ise Tarım ve Köyişleri Bakanlığı belirlenmiştir. Bu görevlerin; Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı, Hazine Müsteşarlığı, Avrupa Birliği Genel Sekreterliği, ilgili kurum ve kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşlarının işbirliği ile yerine getirilmesi öngörülmüştür.
Bilindiği üzere; Ulusal Kırsal Kalkınma Strateji (UKKS) Belgesi; 25/1/2006 tarihli ve 2006/1 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı ile kabul edilmiş ve 4/2/2006 tarihli ve 26070 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
UKKS Belgesinin Kurumsal Çerçeve bölümünde; kırsal kalkınma planının hazırlanması ve yönetilmesi çalışmalarının ilgili kurum ve kesimlerin katılımıyla, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı ile işbirliği içinde koordine edilmesi öngörülmektedir.
Bu Belgede; Avrupa Birliğine uyum çerçevesinde kırsal kalkınma konusunda;
• İlgili kamu kuruluşlarından meydana gelen bir İzleme ve Yönlendirme Komitesi oluşturulması ve bu Komitenin kamu dışı paydaşlarla işbirliği içinde çalışmasının sağlanması, • Uygulama ve ödeme fonksiyonlarını yerine getirecek Kırsal Kalkınma Uygulama ve Ödeme Biriminin oluşturulması ve akreditasyonunun sağlanması, • Hazine Müsteşarlığı bünyesindeki Ulusal Fonda, Katılım Öncesi Mali Araç Kırsal Kalkınma Bileşeni mali yönetimine ilişkin kapasitenin geliştirilmesi, • İzleme ve Yönlendirme Komitesinin sekreteryasını yürütecek ve kırsal kalkınma planının hazırlanmasında ve koordineli bir şekilde uygulanmasında rol alacak yönetim otoritesinin görevlendirilmesi ve kapasitesinin geliştirilmesi, • Uygulama ve ödeme birimi hesaplarının, yönetim ve kontrol sistemlerinin düzenli olarak incelenmesi ve raporlanmasından sorumlu, uygulama ve ödeme biriminden bağımsız bir sertifikasyon kurumunun belirlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Ayrıca, UKKS'de; Avrupa Birliği müktesebatıyla uyumun sağlanması yönünde gerçekleştirilecek idari yapılanma çalışmalarının;
• Türkiye'nin kültürel, sosyo-ekonomik ve idari yapısı, • Tarım, ormancılık ve gıda sektörleri ile kırsal alanın özellikleri, • Kamu yönetiminde etkinliğin sağlanmasına yönelik politika, program ve uygulamalar, • Avrupa Birliği ile bütünleşme ve Ortak Tarım Politikalarına uyum yükümlülüklerimiz, dikkate alınarak gerçekleştirileceği belirtilmiştir.
Strateji Belgesinde; "Kırsal Kalkınma Uygulama ve Ödeme Birimi, Avrupa Birliği kırsal kalkınma politikaları ve uygulamalarındaki değişimler de göz önünde bulundurularak, idari ve mali özerkliğe sahip olacak şekilde Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı ve ilgili diğer kamu kurum ve kuruluşlarının yönlendirme süreçlerine uygun düzeyde katılımlarını sağlayacak bir yapıda oluşturulacaktır." ifadesi yer almaktadır.
Bu nedenle; Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun; Ulusal Program, 2006 Yılı Programı, UKKS Belgelerinde yer alan öncelikler dikkate alınarak yapılandırılması gerekmektedir.
Tarım Stratejisi Belgesinin amacı; 2006-2010 yılları arasında, Avrupa Birliğine uyumu da gözeterek, tarım sektörü ile ilgili kesimlerin karar almalarını kolaylaştırmak, sektörün kalkınma hedef ve stratejileri doğrultusunda geliştirilmesini sağlamaktır.
Bu Belgenin temel ilkeler bölümünde;
- Avrupa Birliği Ortak Tarım ve Balıkçılık Politikalarına Uyum ve Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşmasının dikkate alınması, - Tarım sektörü ile ilgili temel tarafların kurumsallaşmasını ve etkin çalışmasını sağlayacak tedbirlerin alınması, - Kamu ve özel sektörün kırsal alandaki uygulama kapasitesinin güçlendirilmesinin sağlanması, ifade edilmektedir.
Tarım Strateji Belgesinde yer alan bu amaçlara ulaşabilmek için, entegre idari yapıların ve uygulama mekanizmalarının oluşturulması gerekmektedir. Bu bağlamda, Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu önemli ve öncelikli bir idari yapı olacaktır.
Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun kuruluş amaçlarını şu şekilde sıralamak mümkündür:
• "Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisinde" yer alan tedbirlerden, AB fonları ve uluslararası kuruluşlardan sağlanacak kaynaklar ile desteklenecek olan faaliyetlerin finansman yönetimini gerçekleştirmek, • Projelerin seçimi ve onaylanması ile uygun görülen ödemeleri yapmak, projeleri izlemek ve değerlendirmek, • Kırsal kesim, özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve kamu kesimi arasındaki işbirliğine katkıda bulunmak, • Kaynakların yerinde ve etkin kullanımını sağlamak ve yerel potansiyelleri harekete geçirmek suretiyle kalkınma planı ve programlarda öngörülen ilke ve politikalarla uyumlu olarak, kırsal kalkınmayı hızlandırmak, sürdürülebilirliğini sağlamak ve kırsal kesim ile kentli kesimin arasındaki gelişmişlik farklarını azaltmaya katkıda bulunmak, • Ayrıca, ileride kurulacak olan ödeme kuruluşlarına zemin oluşturmak.
Kırsal kalkınma alanında Türkiye'nin önünde oldukça zor bir süreç vardır. Bu alandaki çalışmaların; Ulusal Programlar, 2006 Yılı Programı, Tarım Strateji Belgesi ve Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisinde öngörülen hedeflerine ulaşmak için ve AB Katılım Öncesi Mali Aracı- Kırsal Kalkınma Bileşeninin 2007 yılından itibaren uygulanacak olması göz önünde bulundurularak, Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun kurulması ve gerekli olan diğer idari ve kurumsal yapıların oluşturulması büyük önem taşımaktadır.
