Kaynak: TBMM S. Sayısı 256 · belgeyi aç · TBMM kaydı. Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Bu kanunda tasarı metni belgede okunamadığı için numaraların yürürlükteki metinle örtüştüğü doğrulanamadı; yanlış maddeye bağlamamak için gerekçeler tasarıdaki sırasıyla, bağlanmadan verilmiştir.
Barut ve patlayıcı maddelerin ima] ve satışı eskiden beri Devletin inhisarı altında idare edil miştir. 9 Şubat 1287 tarihli barut nizamnamesi ile barut imal ve satışına ait esaslar tâyin edilmiş ve bu nizamnameye 1288 tarihinde bir zeyil yapılmak suretiyle inzibati kayıtlar vaz'olunmuş ve alı nacak para cezalan tesbit olunmuştur.
1291 tarihinde neşrolunan diğer bir nizamnamede Tophanei Amireden satılacak infilâk madde leri, av barutu, taş barutu, lâğım fitili ve zürufu, güherçile kısımlarına ayrılmış ve 1326 senesinde de Meclisi Vükelâ karariyle fişeklerin imal ve satışının imalâtı Harbiye Müdürlüğünce yapılması kabul edilerek 1340 tarihine kadar inhisar bu müdüriyet tarafından idare olunmuştur.
Cumhuriyet devrinde imalâtı Harbiye Müdürlüğü Askerî Fabrikalar Müdüriyeti Umumiyesine inkılâbetmiş ve bu idarenin 1340 senesi Bütçe Kanununa her nevi av fişekleriyle saçma ve kap süllerinin imal ve satışı da ilâve edilmek suretiyle inhisarın şümulü genişletilmiştir.
28 Teşrinisani 1341 tarihli ve 672 sayılı Kanunla bu inhisarın işletilmesi Maliye Vekâletine dev redilmiştir. Bu salâhiyete müsteniden Maliye Vekâletince, rovelver, barut ve mevaddı infilâkiye, fişek ve av malzemesi ve av saçmasının imal, ithal ve satışı inhisarı devam ettirilmiştir.
23 . V . 1934 tarihli ve 2441 sayılı Kanunla bu inhisar barut ve patlayıcı maddeler ve av malze mesi, fişek ve rovelver inhisarı şekline konulmuş ve barut nizamnamesinin kanuna alınmıyan hü kümleri yürürlükte devam etmiştir.
1934 senesinden beri inhisarlar Umum Müdürlüğünce tedvir edilmekte olan inhisarın işletilme sine halen mer'i olan 14 . I . 1943 tarih ve 4374 sayılı Kanuna müsteniden aynı idare tarafından devam edilmektedir. Bu kanun lâyihasiyle inhisardan çıkarılması teklif edilen barut ve patlayıcı maddelerle silâh ve teferruatı ve av malzemesinden, inhisarlar idaresinin 1955 senesi gelir bütçesi tahminine göre bu sene (2 756 212) liralık net bir gelir elde edilecektir.
Bu miktar gelirin elde edilmesi için döner sermaye ve bütçeden yapılan masrafların yekûnu (11 279 400) lira olup Devlet bütçesinden plase edilen bu sermayeye nazaran elde edilen gelirin nispeti % 24,43 ü geçmemektedir. Halbuki ispirto ve ispirtolu içkilerde bu nispet % 158,49, tütünde % 184,99 a baliğ olmaktadır.
Bu mukayeseden de anlaşılacağı veçhile, barut ve patlayıcı maddelerle av malzemesi verimli bir inhisar mevzuu değildir.
İnhisar rejimi ile vergi alınmasından istihdaf edilen gaye bu verginin yüksek nispette cibayetini temin etmek olduğuna göre bu gayeyi tahakkuk ettirmiyen bir inhisar sisteminin devam etti rilmesine sebep kalmaz.
Bu itibarla, barut ve patlayıcı maddelerle av malzemesinin inhisardan çıkarılarak bu madde lerin imal, ithal ve satışının hususi teşebbüs sektörüne bırakılması, bir taraftan malî inhisar pren siplerine uygun düşeceği gibi diğer taraftan hususi sermayeye bu sahada da imkânlar sağlamış olacaktır.
Halen eski Farnsız usulüne uygun olarak asgari ve âzami nispetlere göre teferruatlı vergi hadleri tatbik etmek suretiyle cibayet edilmekte olan verginin ithal ve imal sırasında kısaca mua mele Vergisine tâbi tutulmasının ilmî ölçüler bakımından yerinde olacağı mütalâa edilmiştir.
Barut ve patlayıcı maddelerle av malzemesinin emniyet mülâhazalariyle dahi inhisarda bıra kılmasına zaruret görülmemektedir.
Filhakika, halen inhisar altında bulunan av malzemesi, esasında emniyetli maddeler sınıfın dan ve bunların arasındaki tapa, karton, saçma gibi malzeme de tamamen âdi eşyadan madut bulunmaktadır.
Ayrıca av malzemesi meyanmda bulunan av barutları satışı için İnhisarlar İdaresi emniyet makamlarından istihsal olunan müsaade üzerine bayilik ruhsatı vermektedir. Bu sebeplerle av malzemesinde emniyet mülâhazasiyle alınması icabeden başkaca bir tedbire ihtiyaç bulunmamak tadır.
Dinamit, taş barutları, kapsül ve bunların teferruatları gibi patlayıcı maddeler İnhisarlar İda resi tarafından imal edilmemekte olup memleketin ihtiyacı kısmen Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumundan ve kısmen de dış memleketlerden ithal suretiyle karşılanmaktadır.
Bu maddelerin istihsali esaslı bir fabrikasyona ihtiyaç göstermekte olduğundan, bunların her yerde kolaylıkla imali mümkün değildir.
Yurt içindeki imalât (patlayıcı, parlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkındaki tüzük) e göre ayrıca Çalışma Vekâletince- murakabeye tâbi tutul maktadır.
Bu itibarla sözü geçen maddelerin fiilen yalnızca satışiyle alâkadar olan yani ticaretini yap makta olan İnhisarlar İdaresi memleket ihtiyacının stok ve tevzii ile meşgul olmaktadır.
Bu gibi maddelerin satışı, ihtiyaç sahiplerinin ımülkiye amirliklerinden istihsal edecekleri ve sikalara müsteniden yapılmaktadır.
Bilhassa yol inşaatı ve maden ocaklarına ait olan ihtiyaçlar için bâzı ahvalde İnhisarlar İda resi tarafından hususi ithal müsaadeleri verilmek suretiyle taş barutu ve dinamit gibi patlayıcı maddeler ihtiyaç sahipleri tarafından doğrudan doğruya memlekete ithal edilmektedir.
G-erek İnhisarlar İdaresi depolarının ve gerek bu maddeleri kullanmak üzere satmalanların depolarının haiz olması icabeden vasıflar yine yukarda bahsi geçen tüzük hükümlerine ve kon trol usullerine tâbi bulunmaktadır Görüldüğü üzere, İnhisarlar İdaresi veya hususi teşebbüs sahipleri tarafından tesis edilecek barut ve patlayıcı maddeleri depoları aynı hükümlere ve aynı kontrol 'esaslarına tâbi bulunmak tadır.
Bu sebeple bu maddelerin İnhisarlar İdaresi tarafından muhafaza ve satışlarında ayrı bir hu susiyeti mevcut olmadığına ve esasen teklif olunan kanun tasarısı hükümleri meyanmda bu mad delerin ithal, imal, muhafaza, nakil ve satışlarında alınması icabeden emniyet tedbirleri hak kında bir nizamname de yapılması derpiş edilmiş bulunduğuna göre bu maddelerin emniyet mülâ hazalariyle dahi devlet inhisarı altında tutulmasına lüzum görülmemektedir.
Bu kanun lâyihasında, barut ve patlayıcı maddeler ve av malzemesine ait faaliyetin hususi teşebbüs sektörüne tamamen intikal etmesine kadar geçecek zaman zarfında memleket ihtiyacı nın karşılanmasını temin maksadiyle ayrıca hüküm sevk edilmiş olduğundan bu maddelere ait ihtiyacın karşılanmasında her hangi bir sıkıntı bahis mevzuu olmayacaktır. Bilâkis İnhisarlar İda resinin faaliyetine inzimam edecek olan hususi teşebbüs ç.alışmalariyle bilhassa av malzemesinin çok mütenevvi olan çeşitlerinin temini kolaylıkla sağlanmış olacak ve öteden beri memleket ihtiya cının karşılanmasında zaman zaman hissedilen sıkıntılar da bertaraf edilmiş bulunacaktır.
Kanun lâyihasının maddelerinin izahına gelince :