Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu

Cezaî konularda uluslararası adlî yardımlaşma süreci, ülkemizin taraf olduğu Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesi ve ikili andlaşmalarda genel hatlarıyla düzenlenmiştir. Konunun ayrıntıları, devletlerin iç mevzuatındaki düzenlemelere bırakılmıştır.

Maddeyle, Türk adlî mercilerinin cezaî konulardaki adlî yardımlaşma taleplerine ilişkin usul ve esaslar düzenlenmektedir.

Cezaî konularda uluslararası adlî işbirliğinin, bir devletin yetkili adlî mercilerinin diğer bir devletin adlî mercileri adına yerine getirdiği işlemlerin tümünü kapsaması nedeniyle, maddenin birinci fıkrasında, Türk adlî mercilerinin soruşturma veya kovuşturmanın sonuçlandırılması ya da verilen mahkûmiyet kararlarının yerine getirilmesi için ihtiyaç duyduğu her konuda yabancı devletten adlî yardımlaşma talebinde bulunabilmesini düzenlemektedir.

Birinci fıkranın (a) bendinde, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde adlî yardımlaşma talebinden önce, delillerin korunması amacıyla yabancı devletten geçici tedbirlerin alınmasının istenebileceği düzenlenmektedir. Böylelikle, adlî yardımlaşma talebinin yabancı adlî mercilere iletilmesi sürecinde delillerin kaybolmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

Birinci fıkranın (b) bendinde, tebligata ilişkin adlî yardımlaşma taleplerindeki kısıtlayıcı veya zorlayıcı ihtarlarla ilgili düzenleme yapılmaktadır. Muhakeme sürecindeki kısıtlayıcı veya zorlayıcı tedbirler, devlet egemenliğinin bir sonucu olup, her devlet bunu kendi mülkî sınırları içerisinde kullanabilmektedir. Dolayısıyla tebliğ işlemini hangi devletin adlî mercii yapıyorsa, kısıtlayıcı veya zorlayıcı tedbirlerde de bu devlet adlî mercilerinin takdiri belirleyici olmaktadır. Nitekim, bazı devletlerce meşruhat ihtiva eden tebligat talepleri sırf bu nedenle yerine getirilmemektedir. Düzenlemeyle, Türk adlî mercileri tarafından hazırlanan tebligata ilişkin adlî yardımlaşma taleplerinde, kısıtlayıcı veya zorlayıcı tedbirlere yer verilmeyeceği belirtilerek, bu sorunun aşılması amaçlanmaktadır.

Birinci fıkranın (c) bendinde, Türk adlî mercilerinin, adlî yardımlaşma talebiyle birlikte gerekli görmesi hâlinde, işlemin yerine getirilmesi sırasında yabancı devlette hazır bulunma talebinde bulunabileceği düzenlenmektedir. Hazır bulunma yöntemiyle, soruşturma veya kovuşturma makamlarının, başka ülkede ifadeleri alınacak veya sorgusu yapılacak kişileri huzurlarında görmeleri, bunların tutum ve davranışlarını gözlemleyebilmeleri, imkân tanınan ölçüde yargısal işlemlere katılabilmeleri ve bu şekilde “doğrudan doğruyalık/yüz yüzelik” ilkesi gerekliliklerinin sağlanması amaçlanmaktadır.

Birinci fıkranın (ç) bendinde, yabancı devlet adlî mercilerinin, adlî yardımlaşma talebini kendi hukukuna uygun olarak yerine getireceği ve yapılan işlemin Türk hukuku bakımından da geçerli sayılacağı düzenlenmektir. Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesinin 3 üncü maddesinin birinci fıkrasında ve ülkemiz tarafından imzalanan ikili andlaşmalarda benzer düzenlemeler bulunmaktadır.

Devletlerin farklı hukuk sistemlerinin bulunması sebebiyle, adlî yardımlaşma talepleri, yardım istenen devletçe, ancak kendi mevzuatında öngörülen usullere uygun olarak yerine getirilebilmektedir. Bu durum, yapılan işlemin talep eden devlet hukuku bakımından da geçerli sayılmasını zorunlu kılmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında ise mevcut bir ceza soruşturması veya kovuşturması sırasında Türk adlî mercilerinin, yabancı bir devletin ceza soruşturması başlatmasına veya adlî yardımlaşma talebinde bulunmasına neden olabilecek bilgileri öğrenmesi hâlinde, bu bilgilerin kendi soruşturmalarına veya kovuşturmalarına halel getirmemesi şartıyla ilgili devlete iletilmek üzere Merkezî Makama bildirebileceği düzenlenmektedir. Bu bildirimde, yabancı devletin talebi aranmamaktadır. Uluslararası adlî işbirliğinde anlık bilgi paylaşımı olarak bilinen bu husus, Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesinin Ek 2 Protokol (CETS 182) 11 inci maddesinde yer almaktadır.

Maddeyle, yabancı adlî mercilerin cezaî konulardaki adlî yardımlaşma taleplerinin, Türk adlî mercileri tarafından yerine getirilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmektedir.

Birinci fıkranın (a) bendinde, yabancı devlet adlî yardımlaşma taleplerinin Türk hukukuna uygun olarak yerine getirileceği düzenlenmektedir. Yabancı devlet tarafından adlî yardımlaşma talebinin yerine getirilmesinde özel bir usulün talep edilmesi hâlinde, bu usulün talepnamede belirtilmesi gerekir.

Söz konusu özel usul, Türk hukukuna aykırı olmamak kaydıyla uygulanabilecektir. Adlî yardımlaşma taleplerinin, talep edilen devlet hukukuna göre yerine getirilebileceği hususu, Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesinin 3 üncü maddesinin birinci fıkrasında ve ülkemiz tarafından imzalanan ikili andlaşmalarda da yer almaktadır.

Maddeyle, görüntülü ve sesli iletişim tekniklerinin uluslararası adlî yardımlaşmada kullanılabilmesi imkânı düzenlenmektedir. Yargılama faaliyetlerinin temel önceliklerinden biri, usul ekonomisi dâhilinde davaların süratli ve en az giderle sonuçlandırılmasıdır. Bu husus, Anayasanın 141 inci maddesinin dördüncü fıkrasında; “Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir.” şeklinde belirtilmiştir.

Ceza Muhakemesi Kanununun 58 inci, 180 inci ve 196 ncı maddelerinde görüntü ve ses aktarma teknolojilerinin yargılama faaliyetlerinde kullanılmasına imkân sağlanmıştır. Düzenlemeyle, adlî yardımlaşma taleplerinin gerek talep eden, gerekse talep edilen devlet olarak görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılması yoluyla yerine getirilebilmesine imkân sağlanmaktadır. Maddenin birinci fıkrasında, ikinci ve üçüncü fıkralardan farklı olarak bu işlemlerin, yerine getiren devletin yetkili makam veya mercilerinin yönetimi altında ve bu devletin hukuku uyarınca yürütüleceği düzenlenmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, Türkiye ile yabancı devlet arasında milletlerarası andlaşmanın varlığı hâlinde, Türk adlî mercileri tarafından yabancı makamlardan adlî yardımlaşmanın görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılmak suretiyle yerine getirilmesinin istenmesi durumunda, bu talebin Türk adlî mercilerinin yönetimi altında ve Türk hukuku uyarınca yürütüleceği düzenlenmektedir.

Suçluların iadesi kavramı ve süreci, Türkiye’nin taraf olduğu Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi ve ikili sözleşmelerde genel hatlarıyla düzenlenmiştir. İade sürecine ilişkin gerçekleştirilecek işlemlerin ayrıntıları, devletlerin iç mevzuatındaki düzenlemelere bırakılmıştır.

Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesinde “iade” hususu “geri verme” şeklinde ifade edilerek, maddede sadece Türkiye’den yabancı devlete iade usulü düzenlenmiştir. Bununla birlikte mezkûr madde, iade kurumunun ihtiyaçlarını tam anlamıyla karşılayamamaktadır. Bu durum uygulamada belirsizliklere ve farklılıklara neden olmaktadır.

Maddede, Türkiye’den yabancı devlete iade hususu düzenlenmektedir. Bu kapsamda, yabancı ülkede işlenen bir suç nedeniyle bu ülkenin adlî mercileri tarafından yürütülen soruşturma veya kovuşturmaların sonuçlandırılması ya da mahkûmiyet hükümlerinin infaz edilebilmesi amacıyla yapılacak iade konusu açıklanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, soruşturma veya kovuşturma aşamasında iadenin, hem talep eden devlet hem de Türk hukukuna göre üst sınırı bir yıl veya daha fazla hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren suçlar bakımından mümkün olabileceği belirtilmektedir. Mahkûmiyet kararlarının infazı için yapılacak iade ise hükmolunan cezanın en az dört ay hürriyeti bağlayıcı bir ceza olması koşuluna tabi tutulmaktadır.

İadesi istenen kişinin birden fazla suçün faili olması durumunda, bu suçlardan bazılarının cezasının belirtilen sürelerin altında kalması halinde dahi birlikte iadeye konu edilebileceği düzenlenmektedir.

Söz konusu düzenleme Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi hükümleriyle uyumludur.

Maddenin üçüncü fıkrasında, aynı kişi hakkında birden fazla devlet tarafından eş zamanlı olarak nitelendirilebilecek iade talebinin bulunması halinde izlenecek usul belirlenmektedir. Bu kapsamda taleplerin öncelik sıralamasının; suçların ağırlığı, işlendiği yer, taleplerin geliş sırası, kişinin vatandaşlığı ve yeniden iade edilme ihtimali gibi şartlar göz önünde bulundurularak Merkezî Makam tarafından belirleneceği düzenlenmektedir.

Maddenin dördüncü fıkrasında, Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesinin sekizinci fıkrasındaki mer’i hükme yer verilmektedir.

MADDE 11- Maddeyle, yabancı devletin iade talebinin kabul edilmeyeceği haller düzenlenmektedir.

Birinci fıkranın (a) bendinde, Anayasanın 38 inci maddesinin son fıkrasıyla uyumlu bir düzenleme yapılmaktadır. Aynı düzenleme Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesinde de yer almaktadır. Buna göre, Türkiye, Uluslararası Ceza Divanına üye olana kadar hiçbir şekilde vatandaşını başka bir ülkeye iade etmeyecektir. Bununla birlikte, yabancı devletin iade talebine konu eylemler nedeniyle Türkiye’de, bu kişi hakkında Türk Ceza Kanununun 11 inci maddesi hükmü uyarınca soruşturma başlatılabilecektir.

Birinci fıkranın (b) bendiyle, iade edilecek kişinin talep eden devlette ayrımcılığa maruz kalabileceği durumlara karşı, iadeye istisna getirilmektedir. İade hükümleri içeren pek çok uluslararası sözleşmede de yer alan bu düzenlemenin kaynağı, 1951 tarihli Mültecilerin Hukukî Durumuna Dair Cenevre Sözleşmesidir.

Birinci fıkranın (c) bendinin (1) numaralı alt bendiyle, düşünce suçu, siyasî suç veya siyasî suçla bağlantılı suçların iadesi yasaklanmakta olup, Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendiyle uyumlu bir düzenleme içermektedir. Siyasî suç nedeniyle iade talebinin reddedilmesi hususu, uluslararası alanda genel kabul görmüş ve birçok sözleşmede özel bir ret sebebi olarak yer almıştır.

Birinci fıkranın (c) bendinin (2) numaralı alt bendi, iadenin dayanağını teşkil eden fiilin, sırf askerî suç niteliğinde olmaması gerektiğini düzenlemektedir.

Birinci fıkranın (c) bendinin (3), (4) ve (5) numaralı alt bentlerinde yer alan ret sebepleri ise Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesinde düzenlenmiş haliyle aynen alınmıştır.

Birinci fıkranın (ç) bendinde, iade talebine konu eylemlere ilişkin Türkiye’de sonuçlanmış bir yargılama bulunması durumunda, “ne bis in idem” ilkesi gereğince yabancı devletin iade talebinin reddedileceği düzenlenmektedir.

Birinci fıkranın (d) bendinde, iade hâlinde talep eden devlette kişiye ölüm cezası veya insan onuru ile bağdaşmayan bir ceza uygulanabileceğine dair kuvvetli şüphe sebepleri mevcut ise, talebin kabul edilmeyeceği düzenlenmektedir. Ancak, bu nitelikteki bir cezanın infaz edilmeyeceği hususuna ilişkin, üçüncü fıkraya göre Türk makamlarının yeterli göreceği bir teminat verilmesi hâlinde talep kabul edilebilecektir. Bu konuda verilen teminatların yeterli olup olmadığının takdir yetkisi, Türk makamlarına ait olacaktır.

İkinci fıkrada, iade talebinin dayanağını teşkil eden fiilin bütün unsurları, özellikle işleniş şekli, suçun işlenişinde kullanılan araçların veya ortaya çıkan sonuçların ağırlığı dikkate alındığında, fiilin ceza hukukunu ilgilendiren boyutu siyasî niteliğine göre daha ağırsa, fiilin siyasî suç sayılamayacağı öngörülmektedir. Bir başka anlatımla, siyasî amaçlı şiddet içeriyorsa, örneğin bombalama, adam öldürme, yaralama gibi suçların unsurlarını taşıyorsa, siyasî suç değerlendirmesine dayalı olarak iadenin reddedilmesi mümkün olmayacaktır. İkinci fıkranın son cümlesinde soykırım ve insanlığa karşı suçların siyasî suç sayılamayacağı kabul edilmektedir.

Dördüncü fıkrada, Türkiye’de ikamet eden veya evlenmek suretiyle Türkiye’ye yerleşen ya da talep tarihinde onsekiz yaşından küçük olan iade talebine konu kişilerin, sosyal ve ekonomik bağları da dikkate alınarak, telafisi imkânsız bir zarar görmeleri veya aile birlikteliklerinin bozulması ya da yaşı küçük olan ilgilinin yabancı devlete intibakta zorlanması gibi durumlar dikkate alınarak, iade talebinin reddedilebilmesi imkânı getirilmektedir.

Maddeyle, iade ve sınır dışı edilme işlemleri arasındaki ilişki düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, iade süreci başlatılmadan önce ilgilinin sınır dışı edilme seçeneği saklı tutulmakta; ancak, iade süreci başlatıldıktan sonra Merkezî Makamın görüşü alınmadan kişinin sınır dışı edilemeyeceği hüküm altına alınmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, iade sürecinin olumsuz sonuçlanması hâlinde, iade talebine konu kişinin, Merkezî Makamın olumlu görüşü alınmadan iade talebi reddedilen devlete sınır dışı edilemeyeceği düzenlenmektedir.

Maddeyle, uygulama birliğinin sağlanması amacıyla iade taleplerinde ön incelemenin Merkezî Makam tarafından yapılması esası benimsenmektedir. İade talepleri, Merkezî Makam tarafından Türkiye’nin taraf olduğu ilgili milletlerarası andlaşma hükümleri, andlaşma bulunmaması durumunda uluslararası teamül ve karşılıklılık ilkesi ile kanun hükümlerine uygunluk açısından incelenecektir.

Uygun bulunan iade evrakı yetkili adlî mercilere gönderilecektir. İade evrakında eksiklik bulunması hâlinde, Merkezî Makam bu eksikliklerin giderilmesini yabancı devletten isteyebileceği gibi talebi reddetme yetkisine de sahip olacaktır.

Maddede, geçici tutuklama müessesesi ve şartları düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, yabancı devletin iade talebini iletmesinden önceki aşamada, iade talebine konu olabilecek bir suçun işlendiğinin kabulü için kuvvetli şüphe bulunması şartıyla, kişinin geçici olarak tutuklanabileceği hüküm altına alınmaktadır. Bu işlem yapılırken Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşma hükümleri ile mütekabiliyet ilkesi gözetilecektir. Madde kapsamındaki kuvvetli şüphenin temel dayanağını, yabancı makamlar tarafından iletilecek yakalama müzekkeresi oluşturacaktır. Kişinin eylemlerini açıklayan ve yabancı adlî mercilerce düzenlenen yakalama müzekkeresine istinaden, yabancı devletin talebi ve Merkezî Makamın uygun bulması üzerine, iadesi talep edilecek kişi geçici olarak tutuklanabilecektir. Düzenlemeyle, talep eden devletle aramızda herhangi bir milletlerarası andlaşma bulunmaması hâlinde, geçici tutuklama işlemlerinin mütekabiliyet çerçevesinde yapılabilmesi mümkün kılınmaktadır.

Maddeyle, Türk Ceza Kanununun 18 inci maddesindeki hükme benzer bir düzenlemeyle, iade talebinin hukukî olarak değerlendirilmesini ve iade yargılamasını yapacak mahkeme belirlenmektedir. Maddenin birinci fıkrasında bu görev, kişinin bulunduğu yer ağır ceza mahkemesine verilmektedir. Kişinin bulunduğu yerin belli olmaması hâlinde, yetki karmaşasına ve işlemlerin yavaş ilerlemesine sebebiyet vermemek amacıyla Ankara ağır ceza mahkemesinin yetkisi kabul edilmektedir. Ankara ağır ceza mahkemesine verilen bu yetkiyle, suç işleyen kişi hakkında, iadenin sağlanması amacıyla en kısa zamanda yakalama emri çıkarılması için gerekli adlî işlemlerin yapılması amaçlanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, Merkezî Makam tarafından uygun bulunan iade evrakının, kişinin bulunduğu yer Cumhuriyet başsavcılığına iletilmesi üzerine, yabancı devletin iade talebi hakkında karar verilmesi amacıyla, ağır ceza mahkemesinden talepte bulunulması hususu düzenlenmektedir.

Maddeyle, iade sürecinde başvurulabilecek koruma tedbirleri bakımından Ceza Muhakemesi Kanununa atıf yapılmaktadır.

Maddenin birinci fıkrasında, ağır ceza mahkemesince, iade evrakının ulaşmasından itibaren iade sürecinin her aşamasında ve kişi yabancı devlet makamlarına teslim edilinceye kadar, koruma tedbirlerine karar verilebileceği hükme bağlanmaktadır. Ülkemizin suçlu iadesi alanında en çok uyguladığı milletlerarası andlaşma olan Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesinin 1 inci maddesinde suçlu iadesi yükümlülüğüne ilişkin hüküm bulunmakta olup; ülkemizin taraf olduğu diğer sözleşmelerde de aynı şekilde suçlu iadesi yükümlülüğü getirilmiştir. Bu çerçevede, ülkemizde yakalanan ve iadesi talep edilen kişi hakkında devam eden iade sürecinde ilgilinin kaçmasını önlemek amacıyla öncelikle tutuklama tedbirine başvurulmasına ihtiyaç bulunmaktadır. İade sürecinde başvurulacak olan koruma tedbirleri içinde, tutuklamanın diğer tedbirlere nazaran önem ve öncelik taşıdığı maddenin diğer fıkralarından da anlaşılmaktadır. Mahkemenin “iade talebinin kabul edilebilir olduğuna” dair karar vermesine rağmen, iadesi talep edilen kişiyi adlî kontrol altında serbest bırakması, devam eden iade süreci içinde kişinin Türkiye dışına kaçması ve bu nedenle iade talebinin konusuz kalması uygulamada rastlanabilen sorunlardan biridir. Ancak kişinin uzun süreden beri Türkiye’de ikamet etmesi ve belli bir iş sahibi olması gibi güçlü sosyal ve ekonomik bağları dikkate alınarak, tutuklama dışında diğer tedbirlere başvurulması da mahkemenin takdirinde olacaktır.

Maddenin ikinci fıkrasında, yabancı devlet makamlarına teslim edilinceye kadar, iade süreci içinde tutuklu olan kişinin tutukluluk durumunun, Ceza Muhakemesi Kanununun 108 inci maddesi uyarınca ağır ceza mahkemesince en geç otuzar günlük sürelerle incelenmesi hükme bağlanmaktadır.

Maddeyle, iade talebine rıza gösteren kişinin bir an önce talep eden yabancı devlete teslim edilmesini amaçlayan rızaya dayalı iade usulü düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, bu usulün uygulanmasında temel şart olarak kişinin iadeye rıza göstermesi aranmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasına göre ağır ceza mahkemesince, iadesi talep edilen kişiye, Ceza Muhakemesi Kanununda belirtilen haklarıyla birlikte rızaya dayalı iadenin mahiyeti ve hukukî sonuçlarının anlatılması gerekmektedir. Bu çerçevede, Ceza Muhakemesi Kanununun 147 nci maddesinde yer alan hakları hatırlatıldıktan sonra kişiye, rızaya dayalı iadenin mahiyeti ve iadeye rıza gösterilmesinin hukukî sonuçlarının anlatılması, bu aşamadan sonra rızaya dayalı iade usulünü kabul edip etmediğinin sorulması öngörülmektedir. Kişinin iadeye rıza göstermesi, ağır ceza mahkemesi tarafından duruşma tutanağına geçirilecektir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, mahkemenin, kişinin rızaya dayalı iade usulünü kabul etmesi üzerine talep eden devlet tarafından iletilen iade evrakım inceleyerek iadenin kabul edilebilir olup olmadığına karar vereceği düzenlenmektedir. Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesine Ek 3 Nolu Prokotolün 2 nci maddesine göre imzaya dayalı iade için, olağan iade usulünde arananlardan daha az belge talep edilmektedir. Sözleşmenin açıklayıcı raporunda, devletlerin 2 nci maddeye karşı iade evrakının bütününü isteme şeklinde çekince koyabileceği ve iade evrakının tamamını isteyebileceği belirtilmiştir.

Bu bağlamda, Türkiye insan hakları standartları bakımından farklı ülkelerden talep almakta veya bu taleplerin bazılarında şahıslar hakkında kırbaç, kısas veya ölüm cezası gibi cezaların uygulanabileceğine ilişkin açıklamalar bulunmaktadır. Bu nedenle iade evrakının tamamının istenmesi önem arz etmektedir.

Maddeyle, iade yargılamasının usulü düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, iade talebine konu kişinin, rızaya dayalı iade usulünün uygulanmasını kabul etmemesi hâlinde, normal iade sürecinin başlayacağı ve ağır ceza mahkemesince, Kanun ile ülkemizin taraf olduğu milletlerarası andlaşmalar çerçevesinde iade talebinin tüm yönleriyle incelenerek, talep hakkında olumlu ya da olumsuz bir karar verileceği düzenlenmektedir. Karar verildikten sonra kesinleşmesi beklenmeksizin bir örneğinin derhal Merkezî Makama iletilmesi gerekmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yabancı devletten iletilen iade evrakının yetersiz olması nedeniyle talep hakkında bir karar verilememesi hâlinde, ağır ceza mahkemesinin ek bilgi ve belge talep edebileceği düzenlenmektedir. Ağır ceza mahkemesi bu talebini, yabancı devlete iletilmek üzere, Merkezî Makama gönderecektir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, iade talebine konu suçun mağdurunun, şikâyetçisinin, katılanının, malen sorumlu olan kişisinin veya iade talebinde bulunan devletin, iade yargılamasında taraf olamayacağı ve katılma talebinde bulunamayacağı düzenlenmektedir. İade yargılaması, delil değerlendirme ve suçun sübutuna ilişkin bir yargılama olmadığı için katılmaya imkân verilmemektedir. Ancak, talep eden taraf devletin büyükelçilik ve konsolosluk yetkilileri ile bunların vekillerinin, davaya taraf olarak katılma hakları bulunmamakla birlikte, ağır ceza mahkemesinde yapılacak aleni duruşmaları takip etmeleri önünde herhangi bir engel bulunmamaktadır.

Maddenin dördüncü fıkrasında, mahkemenin iade konusundaki kararına karşı temyiz kanun yoluna başvuru hakkı düzenlenmektedir. Bu hak, Ceza Muhakemesi Kanununda belirtilen süre ve usullere göre kullanılabilecektir. Yargıtay, bu başvuruları üç ay içinde sonuçlandıracaktır.,

Maddenin birinci fıkrasında, ağır ceza mahkemesinin vermiş olduğu “iade talebinin kabul edilebilir olduğuna dair karar kesinleştikten sonra bu karara istinaden yabancı devletin iade talebinin yerine getirilip getirilmemesi konusundaki takdir yetkisi düzenlenmektedir. İade kararının yerine getirilmesi, Dışişleri ve İçişleri Bakanlıklarının görüşü alınarak Adalet Bakanının teklifi ve Başbakanın onayına bağlı tutulmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında yer alan düzenlemeyle, Merkezî Makamın, iade talebinin kabul veya ret edildiğini, ilgili devlete ve iade edilmesi istenen kişiye bildirmesi gerekmektedir. Fıkrada yer alan “iadenin reddedilmesi” ibaresinden; mahkemenin iade talebinin reddine dair verdiği karar ile mahkemenin iade talebinin kabul edilebilir olduğuna dair kararı üzerine Başbakanın bu kararı yerine getirmeme kararının anlaşılması gerekir. İade talebinin reddi hâlinde, iade talebine konu kişi hakkındaki koruma tedbirlerinin de ivedilikle kaldırılması gerekmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, yabancı devletin iade talebine ilişkin adlî ve idarî süreçlerin tamamlanmasını takiben Merkezî Makamın, kişinin teslimini ilgili bakanlıklarla işbirliği hâlinde gerçekleştireceği düzenlenmektedir. Uygulamada, iade sürecine ilişkin işlemler tamamlandığında, kişiyi teslim almaya gelecek yabancı devlet görevlilerine ve teslim tarihine ilişkin bilgi, İçişleri ve Dışişleri Bakanlıkları vasıtasıyla yabancı devletten talep edilmektedir. Genellikle, iadesi talep edilen kişinin teslimi havalimanı sınır kapılarında gerçekleştirilmektedir. Bu durum, deniz veya kara sınır kapılarında teslime engel teşkil etmemektedir. Diğer yandan, iade sürecinde, yabancı devlet makamlarına teslim amacıyla, kişi hakkında tutuklama dışında 16 ncı maddenin birinci fıkrası uyarınca bir koruma tedbiri de uygulanabilir. İadesi talep edilen kişinin çocuk olması durumunda teslimin, pedagog, psikolog veya çocuk gelişimcisi gibi bir uzman nezaretinde yapılması gerekmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, iadesi talep edilen kişinin talep eden devlet ile belirlenen tarihte, haklı bir neden olmaksızın teslim alınmamasının sonuçları düzenlenmektedir. Belirlenen tarihten itibaren otuz gün içinde kişinin teslim alınmaması durumunda, bu sürenin sonunda kişi hakkındaki koruma tedbirlerinin kaldırılacağı hükme bağlanmaktadır. Yapılacak iade işlemlerinin gerçekleştirme koşulları dikkate alınarak sürenin üst sınırı otuz gün olarak belirlenmiştir. Haklı neden kavramıyla, kişilerin ya da devletlerin elinde olmayan, kontrol dışı gelişen olaylar kastedilmektedir. Sel ve deprem gibi tabiat olayları ya da teknik aksaklıklar gibi durumlar haklı neden kavramına örnek olarak gösterilebilir.

Maddenin birinci fıkrasında, mevzuatımıza göre iade koşullarının varlığının bulunması şartıyla yabancı bir devletten başka bir devlete iade edilen kişinin Türkiye’den transit geçişine izin verilmesine ilişkin düzenleme yer almaktadır. İade sürecinin bir boyutu olarak transit geçiş kavramı birçok milletlerarası andlaşmada yer almaktadır. Coğrafi konumundan dolayı ülkemize sıklıkla iade amaçlı “transit geçiş” talepleri iletiliyor olmasından dolayı böyle bir düzenlemeye gerek duyulmaktadır.

Transit geçiş talebi değerlendirilirken, iade taleplerine ilişkin şartlar göz önünde tutulmaktadır. Bu nedenle, transit geçiş talebinde bulunan devlet ile ülkemiz arasındaki andlaşma ve Kanun hükümleri gereğince, ülkemize transit geçiş talebini içeren evrakın iletilmesi gerekmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yabancı devlet tarafından yapılan transit geçiş taleplerinin Merkezî Makam tarafından karara bağlanacağı düzenlenmektedir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, transit geçiş sırasında, kişinin hürriyetinin yirmidört saatten fazla kısıtlanmasını gerektiren hastalık, doğal afet, teknik sorunlar ve sair sebeplerin ortaya çıkması hâlinde, hürriyetten yoksunluğun usul hukuku itibarıyla dayanaksız kalmamasını teminen yapılacak geçici tutuklamanın usulü ve süresi düzenlenmektedir.

Maddenin dördüncü fıkrasında, transit geçişin durdurulabileceği haller belirlenmektedir.

Maddenin beşinci fıkrasında ise maddede yer alan transit geçiş hükümlerinin, hükümlü nakillerinde de uygun olduğu ölçüde uygulanacağı belirtilmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, Türk adlî mercileri tarafından, ülkemizde işlenmiş bir suç sebebiyle, soruşturma veya kovuşturmanın sonuçlandırılabilmesi veya hükmolunan bir cezanın infazının sağlanması amacıyla yurtdışında bulunan şüpheli, sanık veya hükümlünün ülkemize iadesinin talep edilmesine ilişkin hükümler yer almaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, üst sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı kişinin iadesinin istenebileceği düzenlenmektedir. Kesinleşmiş mahkûmiyet kararının infazı için ise en az dört ay hapis cezasının bulunması gerekmektedir. Ancak, iade talebinde bulunulan kişinin birden fazla suçu bulunması hâlinde, bunlardan bazılarının cezası belirtilen sürelerin altında olsa dahi birlikte iadeye konu edilebilecektir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, Türk adlî mercilerinden gelen iade taleplerinin şekil ve içerik açısından, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşma ve Kanun hükümlerine uygunluğunu denetlemek amacıyla Merkezî Makama ön inceleme yetkisi verilmektedir. Bu bağlamda Merkezî Makam, infaz mevzuatına göre ceza infaz kurumunda geçirilecek süreyi dikkate alarak kişi ve kamu yararı dengesi yönünden açık bir orantısızlık ortaya çıkması halinde iade yoluna başvurulmasının uygun olmadığına karar verebilecektir. Bununla birlikte, fıkrada, iadenin gerçekleşmesi hâlinde, Türkiye’nin millî güvenliğinin veya uluslararası ilişkilerinin zarar görme ihtimalinin bulunması hali, iade talebinin reddedilebileceği diğer bir sebep olarak düzenlenmektedir. Bu durumda da Merkezî Makam, iade talebini yabancı devlete iletmeksizin doğrudan adlî mercilere geri gönderebilecektir.

Maddede, Türkiye’de yürütülen bir soruşturma veya kovuşturmanın yabancı bir devlete devredilmesi ile yabancı devlet adlî mercilerince yürütülen soruşturma ve kovuşturmaların Türk adlî mercilerince devralmasına ilişkin düzenlemeler yer almaktadır.

Maddenin birinci fıkrasında, Türkiye’nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı milletlerarası andlaşmaların varlığı hâlinde Anayasanın 90 ıncı maddesine atfen, milletlerarası andlaşmalar ile Kanun hükümlerinin birlikte uygulanacağı belirtilmektedir. Özellikle, Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi göz önünde bulundurulması gereken çok taraflı andlaşmaların başında gelmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında ise Türkiye’nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı milletlerarası andlaşmanın bulunmaması hâlinde uluslararası hukukun temel ilkelerinden olan “mütekabiliyet” prensibi gözetilmek suretiyle, Kanun hükümlerine göre soruşturma ve kovuşturmanın devri işlemlerinin gerçekleştirileceği hükme bağlanmaktadır.

Maddede, Türkiye’de yürütülen bir soruşturma veya kovuşturmanın yabancı devlet adlî mercilerine devredilmesine ilişkin genel esaslar düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, Türkiye’deki bir soruşturma veya kovuşturmanın hangi hallerde devredilebileceği, Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin 8 inci maddesi esas alınarak belirlenmiştir. Fıkrada belirtilen tahdidi hallerin varlığına bağlı olarak, Türk adlî mercilerince devir kararı verilebilecektir.

Soruşturmanın veya kovuşturmanın yabancı devlete devredilebilmesi için, devre konu suçun üst sınırının bir yıl veya daha fazla hapis cezası olması gerekmektedir.

Soruşturma veya kovuşturmalar;

a) Şüpheli veya sanığın yabancı devletin vatandaşı olması nedeniyle Türkiye’de hazır bulundurulamaması veya adlî yardımlaşma yoluyla savunmasının alınamaması,

b) Türk vatandaşı olan şüpheli veya sanığın yabancı devlette mutat olarak bulunması veya delillerin bu devlette olması nedeniyle devrin, gerçeğin ortaya çıkarılmasına imkân vermesi, hallerinde devredilebilecektir. Örneğin, İsveç vatandaşı iki turistin Antalya’da bulundukları sırada birbirlerine karşı işledikleri suçtan dolayı yapılan soruşturma veya kovuşturmanın, bu kişilerin yabancı ülkede bulunması nedeniyle sonuçlandırılamaması halinde soruşturma veya kovuşturmanın devredilebilmesi imkânı tanınmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, devir talebi ve buna ilişkin izlenecek usul düzenlenmektedir. Buna göre, yabancı devlete devir talebinde bulunulmadan önce, adlî mercilerce devrin mümkün olup olmadığı hususunda Merkezî Makamdan olumlu görüş alınması gerekmektedir. Maddede, usul ekonomisi mülahazasıyla, resmi bir devir talebinin yapılmasından önce, Merkezî Makam aracılığıyla devir imkânı bulunup bulunmadığının ilgili devletin de tutumu öğrenilmek suretiyle araştırılması öngörülmektedir.

Böylelikle, gereksiz yere ya da çok erken bir aşamada soruşturma ve kovuşturmanın devri talebinden doğabilecek sakıncaların önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Merkezî Makam, adlî mercilerin talebi üzerine Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmalar ve ilgili yabancı devlet uygulamalarını göz önünde bulundurmak suretiyle devir talebini değerlendirecektir.

Merkezî Makamın olumlu görüşü üzerine, adlî mercilerce hazırlanacak devir talebine, yabancı devletin değerlendirmesine sunulmak üzere soruşturma veya kovuşturma dosyasının bir sureti ve yabancı devletin istemi hâlinde, evrakın tercümesi eklenecektir. Ancak, delil niteliğindeki eşyalar, kaybolma ve delil özelliğini yitirme ihtimaline binaen, ilgili devlet tarafından soruşturma veya kovuşturmaya başlanılmasından sonra ve istem üzerine bu devlete iletilecektir. Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin 15 inci maddesinde de aynı hüküm yer almaktadır.

Maddede, yabancı devlet adlî mercilerince yürütülen bir soruşturma veya kovuşturmanın Türk adlî mercilerince devralınmasına ilişkin genel esaslar düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrası, Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin 11 inci maddesinde yer alan düzlenmelere benzer koşulları içermektedir. Fıkrada, öncelikle Türk hukukuna göre zamanaşımına veya affa uğramamış ve üst sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren bir suç nedeniyle yabancı devlette yürütülen soruşturma veya kovuşturmanın devralınabileceği düzenlenmektedir. Hapis cezasının sınırı belirlenirken soruşturma veya kovuşturmanın yabancı devlete devredilmesine ilişkin 24 üncü madde dikkate alınmıştır. Maddede, devir talebinin kabulüne ilişkin öncelikli şartlar belirlenmektedir. Bununla birlikte, değinilen ön şartların varlığına rağmen, fıkrada yer alan (a), (b), (c) ve (ç) bentlerindeki hallerden herhangi birinin varlığı hâlinde devir talebi kabul edilmeyecektir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yabancı devletlerce yapılan soruşturma ve kovuşturma devri taleplerinin yerine getirilmesinde yetki ve usule ilişkin düzenlemeler yer almaktadır. Merkezî Makamın uygun görmesi üzerine devir talebinin kabulü sonrasında ilgili Cumhuriyet başsavcılığı tarafından talebe konu suç hakkında soruşturma başlatılacağı hüküm altına alınmaktadır.

Maddenin üçüncü fıkrasında ise devir talebinde bulunan yabancı devlet hukukuna göre başlatılan soruşturma veya kovuşturma esnasında elde edilen delillerin Türk hukuku bakımından da geçerli olacağı belirtilmektedir. Düzenlemeyle, delillerin geçerliliği konusunda uluslararası alanda kabul görmüş kurallardan delilin elde edildiği yer hukukuna uygunluğu prensibi maddeye yansıtılmaktadır.

İnfaz devri, ceza hukuku alanında milletlerarası işbirliğinin ileri bir adımını teşkil etmektedir. İnfaz devrinin temelinde, ülkelerin yabancı ülke mahkemelerinin kararlarına ulusal mahkemelerin kararları gibi değer tanımaları düşüncesi bulunmaktadır.

Yabancı devlet mahkemelerince verilen mahkûmiyet kararlarının Türkiye’de infazının düzenlendiği maddenin ilk fıkrasında, infaz devrinin koşulları belirlenmektedir. Bu çerçevede, öncelikle hükümlünün Türkiye’de bulunma zorunluluğu öngörülerek kararların infazının mümkün olması amaçlanmaktadır.

Hükümlünün Türkiye’de bulunması; geçici bir nedenle ülkemizde bulunması değil, ikamet, iş ya da sosyal bağlara dayalı bir irtibat anlamına gelmektedir. Birinci fıkranın (b) bendinde, infazın devralınması için yabancı devlet mahkemesince verilen mahkûmiyet kararının kesinleşmiş olması koşulu düzenlenmektedir. Uluslararası hukuk ve başta Anayasa olmak üzere iç hukukumuz gereğince “suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz” ilkesine istinaden ancak kesinleşen mahkûmiyet kararlarının infazı devralınabilecektir. Fıkranın (c) bendinde ise tarafı bulunduğumuz Ceza Yargılarının Milletlerarası Değeri Konusunda Avrupa Sözleşmesinin 4 üncü ve 6 ncı maddeleriyle uyumlu olarak, mahkûmiyet kararına konu fiilin Türk hukukuna göre suç teşkil etmesi ve zamanaşımına uğramamış olması gerektiği hüküm altına alınmaktadır. Fıkranın (ç) bendiyle, merkezi makamlarca aksi kararlaştırılmadıkça, infazı devralınacak hürriyeti bağlayıcı cezanın, talep tarihi itibarıyla, ceza infaz kurumunda infazı gereken en az altı aylık bir ceza olması gerektiği hükme bağlanmaktadır. Böylelikle, infaz edilecek hürriyeti bağlayıcı cezanın belirli bir süreden az olması durumunda Türk Hukukuna göre uygulanma ihtimali doğan denetimli serbestlik veya alternatif infaz usulleri gibi cezanın infaz kurumunda yerine getirilmesi imkânını ortadan kaldıran ve devir amacına da uygun düşmeyen sonuçların önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Birinci fıkranın son bendinde ise Ceza Yargılarının Milletlerarası Değeri Konusunda Avrupa Sözleşmesiyle uyumlu olarak, infazın devralınması, aynı suçtan dolayı Türkiye’de soruşturma veya kovuşturma yapılmamış olması koşuluna bağlanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, devir talebinde bulunan devletten istenecek belgeler gösterilmektedir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, devir talebinin Merkezî Makam tarafından değerlendirilmesi düzenlenmektedir. Merkezî Makam, gerek önceki fıkralarda düzenlenen koşullara, gerekse genel hükümlere bağlı olarak talebin reddine karar verebilecektir. Bu düzenleme tarafı olduğumuz Ceza Yargılarının Milletlerarası Değeri Konusunda Avrupa Sözleşmesiyle de uyumlu olup uluslararası adlî işbirliğinin, hukukî boyutunun yanında siyasi ve uluslararası ilişkiler boyutu nedeniyle böyle bir değerlendirme yetkisi zarurî görülmektedir. Bu çerçevede, Türkiye’nin millî güvenliği ile temel çıkarları da değerlendirme yapılırken göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

Maddenin dördüncü fıkrasında, infazın devralınmasından önceki süreçte, koruma tedbirlerine başvuru imkân ve koşulları düzenlenmektedir. Devrin öngörülebildiği durumlarda infazı sağlamak amacıyla koruma tedbirlerine başvurulabilmesi, öncelikle infazı devredecek yabancı makamın talebini gerektirmektedir. Yine, uluslararası adlî işbirliğinin çok boyutlu mahiyeti ve sonuçları gözetilerek, talebin uygunluğunu değerlendirme yetkisi verilen Merkezî Makamın uygun görüşü aranmaktadır. Bu koşullara bağlı olarak, adlî merciler tarafından, mahkûmiyete konu suç, ceza miktarı ve şahsın kaçma şüphesi dikkate alınarak, geçici tutuklamaya ilişkin madde çerçevesinde karar verilebilmesi imkânı getirilmektedir.

Maddenin beşinci fıkrasında, infazın devrine ilişkin talebin değerlendirileceği adlî merci ile değerlendirme usulü düzenlenmektedir. Buna göre talep, uyarlama kararı verilmesi için Ankara ağır ceza mahkemesine gönderilecektir. Mevcut uygulamanın da bu doğrultuda olduğu gözetilerek, maddede Ankara ağır ceza mahkemesinin görevli olarak tayin edilmesi suretiyle, uluslararası boyutu bulunan devir işlemleri bakımından uzmanlaşmanın ve uygulama birliğinin sağlanması amaçlanmaktadır. Düzenlemeyle, Türk kanunlarına göre yapılacak değerlendirilme neticesinde, yabancı devlet mahkemesince verilen mahkûmiyet kararında sübutu kabul edilen fiile, Türk kanunlarına göre verilmesi gereken cezanın tayini, bununla birlikte, uyarlama kararında belirlenecek cezanın, yabancı mahkeme kararında tayin edilen ceza süresini geçememesi öngörülmektedir. Böylelikle, hükümlünün talebine bağlı olmayan devir işlemi nedeniyle herhangi bir mağduriyetin engellenmesi amaçlanmaktadır. Düzenlemeyle ayrıca, talebin kısa sürede karara bağlanmasını teminen, uyarlama kararının verileceği süre de düzenlenmekte, uyarlama kararlarına karşı kanun yoluna başvuru imkânı ile ağır ceza mahkemesinin koruma tedbirleri hakkında karar verme yetkisi de hükme bağlanmaktadır.

Maddenin son fıkrasıyla, uyarlama kararının, talep eden devlete bildirilmek üzere Merkezî Makama gönderileceği hüküm altına alınmaktadır.

Maddeyle, infaz devrinin ülkemizce kabulü ve verilen uyarlama kararının devir talep eden devlet tarafından uygun bulunması üzerine infazın başlaması ve yürütülmesine ilişkin süreç düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında yabancı devletin infazı Türkiye’ye devretmesi sonrasında bu durumun uyarlama kararını veren mahkemeye bildirileceği ve bu mahkemenin infazın başlaması için Cumhuriyet savcılığına kararı göndereceği belirtilmiştir. Ayrıca, mahkemenin bu kararı Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğüne de göndereceği ifade edilmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, uyarlama kararında olduğu gibi infazın da Türk hukukuna göre gerçekleştirilmesi esası kabul edilmektedir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, mahkûmiyetin esasına etki edecek, adil yargılanma hakkının ihlali, kararda değişikliğe neden olabilecek nitelikte yeni delil ortaya çıkması veya hükme esas alınan delillerin sahteliğinin anlaşılması gibi durumlar bakımından yapılacak taleplerin, infazı devreden devlet mahkemelerine yöneltilmesi kabul edilmektedir. Keza, yabancı devlet mahkemesi tarafından önceki kararda değişikliğe gidildiği takdirde, Türkiye’de infazı istenen yeni karar da Türk hukukuna göre ilgili mahkemece değerlendirilecek ve uyarlanacaktır.

Maddenin dördüncü fıkrasında, hükmün verildiği devlette veya Türkiye’de genel veya özel af kabul edilmesi ya da suç ve cezayı ortadan kaldıran veya hafifleten bir sebebin ortaya çıkması hâlinde, uyarlama kararını veren ağır ceza mahkemesince hükümlünün hukuki durumunun, yeniden ele alınarak karara bağlanması esası benimsenmektedir.

Maddeyle, Türk mahkemeleri tarafından verilen mahkûmiyet kararlarının yabancı devlette infazının koşulları düzenlenmektedir. Yabancı devlete infaz devri için öncelikle hükümlünün, infazın devredileceği devlette bulunması ve bu devletin vatandaşı olması ya da bu devlet ile güçlü sosyal bağlarının bulunması gerekmektedir. İnfaz devrinin diğer koşulları ise yabancı devlet mahkemeleri tarafından verilen mahkûmiyet kararlarının ülkemizde infazına ilişkin 26 ncı madde ile uyumlu olarak düzenlenmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasıyla uygulamada karşılaşılan önemli bir sorunun çözümü amacıyla denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilecek cezaların da infaz devrine konu olabileceği hüküm altına alınmaktadır. Böylelikle, başka bir devletin vatandaşı olan, Türk veya yabancı uyruklu olmakla birlikte, yabancı bir ülkeyle güçlü sosyal ve ekonomik bağları bulunup şahsî hali ülkemizde uzun süre bulunmasına elverişli olmayan hükümlülerin de infaz devri yoluyla mahkûmiyetlerini yabancı ülkede tamamlayabilmeleri amaçlanmaktadır.

Maddede, yabancı devlette infazın sonuçları düzenlenmektedir. Merkezî Makam tarafından edinilen infaz süreciyle ilgili bilgilerin ulusal adlî mercilere iletilmesi öngörülmekte;

ayrıca, hükmün yabancı devlet tarafından tamamen infaz edilmesi veya infaz kabiliyetini kısmen ya da tamamen kaybetmesi durumunda doğacak hukukî sonuç belirlenmektedir. Yabancı devletin kararı infaz etmemesi veya edememesi hâlinde infaz işlemlerine Türkiye’de devam edileceği de maddede hüküm altına alınmaktadır.

Hükümlü nakli; hükümlünün, mahkûmiyet kararının verildiği devlette infazına başlanılan hürriyeti bağlayıcı cezasının bakiye kısmının, diğer bir devlette infazı için her iki devletin anlaşması ve hükümlünün rızası çerçevesinde o devlete gönderilmesi sürecidir.

Maddede, Türkiye’ye yapılan hükümlü nakli işlemlerinin hangi şartlara ve usule göre yerine getirileceğine ilişkin düzenleme yapılmaktadır. Ayrıca Tasarıyla yürürlükten kaldırılması öngörülen 3002 sayılı Kanundan farklı olarak, Türk vatandaşlarının Türkiye’ye nakillerinin yanı sıra Türkiye ile güçlü sosyal bağları bulunan yabancıların da nakillerine ilişkin düzenlemelere yer verilmektedir.

Düzenlemeyle; sınıraşan sosyal nüfus hareketlerinin önemli ölçüde fazlalaşması, uluslararası ticari ilişkilerin yoğunlaşması, çifte vatandaşlık uygulamalarının ve yabancı evliliklerin artması gibi gerçekler gözetilerek, hükümlü naklinden beklenen sosyal rehabilitasyon ve ekonomik faydanın sınırları genişletilmektedir.

Hükümlülerin Nakline Dair Sözleşme ile uyumlu olarak maddenin birinci fıkrasında nakil için şartlar, ikinci fıkrasında ise gerekli belgeler sayılmaktadır.

Birinci fıkranın (a) bendiyle, Türk vatandaşı olan hükümlüler yanında, vatandaşlık bağı bulunmamakla birlikte Türkiye ile güçlü sosyal bağları bulunan kişilerin de ülkemize nakline imkân sağlanmaktadır.

Birinci fıkranın (b) bendinde, hükümlü veya kanunî temsilcisi tarafından nakle rıza gösterilmiş olması aranmaktadır. Rıza vermesi gerekli kişinin bunu, kendi isteğiyle ve hukuki sonuçlarını tümüyle bilerek yapması ve kabul etmesi gerekmektedir. Hükümlünün kısıtlı ya da çocuk olması durumunda, vasi veya velisinin talebi üzerine nakil işlemlerine başlanabilecektir.

Birinci fıkranın (c) ve (ç) bentlerinde, hükümlü hakkında yabancı devlette verilen mahkûmiyet kararının kesinleşmiş olması ve mahkûmiyet kararına konu fiilin Türk hukukuna göre suç teşkil etmesi şartı aranmaktadır. Bu şartlar, hükümlü nakli işlemlerinin başlatılabilmesi için gereklidir.

Birinci fıkranın (d) bendinde, hükümlünün yerine getirmesi gereken bakiye en az altı ay hapis cezasının bulunması aranmakta, ancak istisnaî hallerde her iki devletin merkezi makamlarının anlaşması durumunda, mahkûmiyet süresinin altı aydan daha az olması hâlinde de nakil mümkün hale getirilmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, Türkiye’ye nakil için başvuruda bulunan hükümlünün, Kanunda belirtilen nakil şartlarını taşıyıp taşımadığının incelenmesi için hangi belgelerin talep edileceği düzenlenmektedir. Bu belgeler, yabancı devlet tarafından sağlanmadan nakil işlemleri yerine getirilmeyecektir.

Maddenin üçüncü fıkrasında, Merkezî Makamın nakil talebini ret yetkisi ve koşulları düzenlenmektedir.

Maddenin son fıkrasında ise nakil talebine ilişkin şartlar gerçekleştiğinde ve evrak ikmal edildiğinde, talebin Adalet Bakanının onayına sunulacağı ve nakle ilişkin son kararı Adalet Bakanının vereceği hükme bağlanmaktadır.

Maddeyle, Türkiye’ye nakline karar verilen hükümlünün cezasının infazına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, nakline karar verilen hükümlünün, ceza infaz kurumunda geçireceği sürenin kendisine ve yabancı devlete bildirilmesi zorunluluğu getirilmektedir. Uygulamada, yabancı devlet, hükümlünün ceza infaz kurumunda geçireceği süreyi yetersiz bulup, nakle muvafakat vermeyebilmektedir. Nakil işlemlerinin devam edebilmesi için, söz konusu bildirimin yapılması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Bildirim yapıldıktan sonra, yabancı devletin nakli kabul etmesi üzerine, hükümlü Türkiye’ye getirilerek, maddenin ikinci fıkrasında belirtilen şekilde infaza devam edilmek üzere nakil dosyası ile birlikte Cumhuriyet başsavcılığına teslim edilecektir. Hükümlüyü teslim alan Cumhuriyet başsavcılığı, infazına başlanan karara ilişkin bilgileri Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğüne bildirmek zorunda olup, bu düzenlemeyle nakli gerçekleşen hükümlüye ait kayıtların sağlıklı bir şekilde tutulması ve takibi amaçlanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında, hükümlü hakkında yabancı devlet mahkemeleri tarafından verilen mahkûmiyet kararının, herhangi bir ek karar veya uyarlama kararı alınmadan Türk kanunlarına göre infaz edileceği düzenlenmektedir. Düzenleme yapılırken, Hükümlülerin Nakline Dair Sözleşmenin “İnfaz devamı” başlıklı 10 uncu maddesindeki ilkeler benimsenmiştir.

Maddenin üçüncü fıkrasıyla, mahkûmiyetin esasına ilişkin talepleri değerlendirme yetkisinin, Hükümlülerin Nakline Dair Sözleşmeyle uyumlu olarak, mahkûmiyet kararını veren yabancı devlet mahkemesine aidiyeti benimsenmektedir. Bir başka deyişle, Türk mahkemelerinin mahkûmiyetin esasına ilişkin talepleri değerlendirme yetkisi bulunmamaktadır.

Maddeyle, hükümlünün yabancı devlete nakli ve bu devlette infazın sonuçları düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, naklin gerçekleşmesinden sonra, infaz sırasında ortaya çıkacak özel durumlar ile infazın tamamlanması ve hükümlünün firarına ilişkin bilgilerin yabancı devletten istenmesi düzenlenmektedir. Düzenlemeyle, Merkezî Makam aracılığıyla yabancı devletten temin edilen bilgilerin, mahkûmiyet kararını veren mahkemeye iletilmesi öngörülmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yabancı devlette infazın tamamlanması veya infaz kabiliyetini kısmen veya tamamen kaybetmesi hallerinin doğuracağı sonuçlar hükme bağlanmaktadır. Bu fıkra, Hükümlülerin Nakline Dair Sözleşmenin 8 inci, 12 nci ve 14 üncü maddelerine uyumlu olarak düzenlenmektedir.

Maddenin üçüncü fıkrasında ise, naklin gerçekleşmesinden sonra yabancı devletin nakil konusu mahkûmiyet hükmünü infaz edememesi hâlinde, infaz işlemlerine Türkiye’de devam edileceği hükme bağlanmaktadır.

Maddeyle, uluslararası adlî işbirliği taleplerinin yerine getirilmesi sırasında yapılan giderlerin hangi devlet tarafından karşılanacağı belirlenmektedir. Buna göre giderler, merkezî makamların aksine bir mutabakatı bulunmaması hâlinde, yerine getiren devlet tarafından karşılanacaktır.

Soruşturma veya kovuşturmanın sonuçlandırılması amacıyla iade talebinde bulunulması hâlinde, talebin yerine getirilmesi için yapılan masraflar, yargılama giderlerinden sayılacak ve suçüstü ödeneğinden karşılanacaktır. Mahkûmiyet kararlarının infazı amacıyla iade talebinde bulunulması hâlinde ise talebin yerine getirilmesi için yapılan masraflar, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre hükümlüden tahsil edilecektir.

Maddenin üçüncü fıkrasında ise hükümlünün bulunduğu yabancı devletten Türkiye’ye nakli için yapılacak masrafların hükümlü tarafından karşılanacağı belirtilmektedir. Söz konusu masraflar hükümlü veya onun adına herhangi bir kişi tarafından Adalet Bakanlığınca bu maksatla açılan hesaba yatırılacaktır. Hükümlünün nakil masraflarını karşılayamayacak durumda olduğunun tespit edilmesi halinde mahkûm olunan suçun niteliği, naklin kamusal yararı, kişinin bulunduğu devletteki cezaevi koşulları, infazı gereken bakiye cezanın süresi gibi hususlar gözönünde bulundurularak nakil masraflarının Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanabileceği düzenlenmektedir.

Maddeyle, Kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmeliklerin Adalet Bakanlığı tarafından yürürlüğe konulması öngörülmektedir. Zira Tasarıda, uluslararası adlî yardımlaşmayla ilgili ayrıntılı hükümlere yer verilmesi yanında, ikincil mevzuata bırakılan konular da bulunmaktadır.

Maddeyle, Tasarıda yer alan düzenlemeler doğrultusunda uygulama kabiliyeti kalmayan bazı hükümler yürürlükten kaldırılmaktadır.

2080 sayılı Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin Onaylanması ve Uygulanması Hakkında Kanunun 3 üncü maddesi ile 2081 sayılı Ceza Yargılarının Milletlerarası Değeri Konusunda Avrupa Sözleşmesinin Onaylanması ve Uygulanması Hakkında Kanunun 4 üncü maddesinin birinci ve üçüncü fıkraları ile 5 inci maddesi Tasarıda yer alan hükümler doğrultusunda yürürlükten kaldırılmaktadır.

Tasarıda yer alan infazın devri ve hükümlülerin nakline ilişkin hükümler karşısında 3002 sayılı Türk Vatandaşları Hakkında Yabancı Ülke Mahkemelerinden ve Yabancılar Hakkında Türk Mahkemelerinden Verilen Ceza Mahkûmiyetlerinin İnfazına Dair Kanun yürürlükten kaldırılmaktadır.

İade konusunda Tasarıda ayrıntılı düzenlemelere yer verilmesi nedeniyle Türk Ceza Kanununun “Geri verme” başlıklı 18 inci maddesi yürürlükten kaldırılmaktadır.

Yürürlük maddesidir.