Birinci Bölüm
Bu Yönetmelik, Türkiye bitki genetik kaynaklarının korunması ve geliştirilmesi amacıyla, sürveyi, toplanması, toplanan materyalin muhafazası, üretilmesi, yenilenmesi, karakterizasyonu, değerlendirilmesi, dökümantasyonu ve değişimiyle ilgili esasları düzenlemek üzere hazırlanmıştır.
Bu Yönetmelik, ilgili mevzuattaki hükümler saklı kalmak kaydıyla Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’na bağlı araştırma enstitüleri, üretme istasyonları, il müdürlükleri ile üniversitelerin ilgili fakülteleri ve özel araştırma kuruluşları ve bu amaca yönelik konularda faaliyet gösteren diğer kurum ve kuruluşların bitki genetik kaynakları ile ilgili çalışmaları kapsar.
Bu Yönetmelik, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki 441 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Bu Yönetmelikte geçen; Bakanlık: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nı,
Araştırma Enstitüsü: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın bitki ıslahı üzerinde çalışan Araştırma Enstitüsü Müdürlüklerini,
İl Müdürlüğü: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın illerdeki müdürlüklerini,
Üretme İstasyonu: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın tohum, fide, fidan ve çöğür üretimi yapan üretme istasyonu müdürlüklerini,
Tarım İşletmesi: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın ilgili kuruluşlarından Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı tarım işletmesi müdürlüklerini,
Çalışma Grubu: Bitki Genetik Kaynakları Çalışma Grubunu,
Bitki genetik Kaynakları: Yerel çeşitler ve / veya köy populasyonlarını, tabiatta mevcut yabani türleri ve geçiş formlarının özel amaçlar için geliştirilmiş çeşitleri, bazı önemli karakterlere sahip ıslah materyalini,
Baz Kolleksiyonlar: Islah ve araştırma çalışmaları için genetik varyasyonların emniyeti açısından uzun süreli muhafazaya alınan ve dağıtıma konu olmayan generatif ve vegetatif materyali,
Aktif Kolleksiyonlar: Baz kolleksiyonları bütünleyen, materyal değişimi, araştırma üretim, yenileme, değerlendirme gibi amaçlar için dağıtımı yapılan, orta süreli muhafazaya alınan materyali,
Herbaryum: Tekniğine uygun olarak kurutulmuş, preslenmiş ve saklanmış bitki örneklerini,
Tohum Gen Bankası: Tohumla üreyen bitkilerin tohumlarının baz ve aktif kolleksiyonları ile herbaryum örneklerinin muhafaza edildiği yeri,
Kolleksiyon Bahçeleri: Vejetatif materyalin yetiştirilerek muhafaza edildiği yeri,
İn Vitro Şartlarda Muhafaza: Vejetatif materyalin baz kolleksiyonlarının tüp, petri kutusu gibi kontrollü şartlarda muhafaza edilmesini,
Sürvey: Bir sorunla ilişkili şartların konu uzmanlarınca organize edilmiş bir defaya mahsus veya periyodik olarak görsel etüdünü,
Karakterizasyon: Yüksek derecede kalıtsal olan her türlü çevre şartlarında ortaya çıkabilen ve gözle kolayca fark edilebilen botanik karakterlerinin tespit edilmesini,
Dökümantasyon: Muhafazaya alınan bitkiler ile ilgili bilgilerin kayda alınmasını,
ifade eder.
Bitki genetik kaynakları faaliyetleri ile temel ilkeler aşağıda belirtilmiştir:
a) Türkiye’deki bitki genetik kaynaklarından sorumlu kurum Bakanlıktır.
b) Bakanlığın izni olmadan bitki genetik kaynakları materyali toplanamaz, yurtdışına çıkarılamaz.
c) Bitki genetik kaynaklarıyla ilgili olarak yurtdışı kurum ve kuruluşlarla işbirliği
yapılmasında ülke menfaatlerinin azami derecede korunmasına titizlik gösterilmesi esastır.
d) Yurtdışı ilişkilerde bitki genetik kaynakları konusunda çalışan uluslararası Kuruluşlara öncelik verilir.
e) Emniyet açısından generatif materyalin baz kolleksiyonları yurtiçinde en az iki ayrı Tohum Gen Bankasında muhafaza edilir.
f) Vejetatif materyalin, farklı ekolojileri temsil edecek yörelerde kurulacak yeterli sayıda Kolleksiyon Bahçelerinde muhafazası sağlanır. Bu tip materyalin emniyet açısından en az iki ayrı kolleksiyon bahçesinde muhafaza edilmesi temin edilir ve bu bahçeler Bakanlık izni olmadan bozulamaz. Vejetatif materyalin baz kolleksiyonları gerektiği durumlarda in vitro şartlarda muhafaza edilir.
g) Yokolma tehlikesi bulunan ve doğal çevresi içinde muhafaza edilmesi gereken bitkilerin yetişme alanları koruma altına alınır.
h) Bitki genetik kaynakları ile ilgili yurtiçi ve yurtdışı kurum ve kuruluşlarla ilişkiler, protokol, program veya projeler çerçevesinde ele alınır.
ı) Bitki genetik kaynaklarının yurtiçi ve yurtdışı dağıtımı ve introdüksiyonu Bitki gen Kaynakları araştırma Enstitüsü kanalı ile yapılır.
İkinci Bölüm
Türkiye bitki genetik kaynaklarının bu yönetmelikle düzenlenen faaliyetleri, merkezde; Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, taşrada; Bitki Genetik Kaynakları Çalışma Grubu, Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü, Bakanlık Araştırma kuruluşları, İl müdürlükleri ve Tarım İşletmesi Müdürlükleri ile Üniversiteler, özel sektör araştırma kuruluşları, bitki genetik kaynakları ile ilgili diğer kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülür.
Bu genel Müdürlüğü’nün görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Bakanlık adına genetik stokları tesis etmek, genetik kaynaklarını muhafaza etmek, cins, tür, yabani ırk ve çeşitlerin mevcudiyetini sağlayacak tedbirleri almak ve bunlardan yararlanılmasını temin etmek.
b) Çalışma Grubu toplantılarını organize etmek ve bunlara katılmak
c) Çalışma Grubunda incelenen projeleri, yıllık programları ve bu konularda alınan kararları incelemek, değerlendirmek, onaylanmasından sonra uygulanmasını sağlamak ve denetlemek.
d) Yurtiçi ve Yurtdışı eğitim imkanlarını sağlamak
e) Uluslararası işbirliği imkanlarını geliştirmek, teklifleri inceleyerek karara bağlamak
f)Bakanlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak.
Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü, Bakanlık ilgili araştırma enstitüleri, ilgili üniversiteler, özel araştırma kuruluşları, ilgili diğer kurum ve kuruluşların temsilcilerinden oluşan Bitki Genetik Kaynaklarının Çalışma Grubunun Görevleri aşağıda belirtilmiştir.
a) Konuyla ilgili bir önceki yıl çalışmalarını değerlendirmek, bir yıl sonraki çalışma programını yapmak.
b) Yeni hazırlanan proje taslaklarını ve toplama programlarını incelemek, teknik ve ekonomik açıdan son şeklini vermek
c) Uygulamada karşılaşılan dar boğazlar ve bunların çözümleriyle ilgili teklifleri hazırlamak
d) Tabiatta neslinin tükenmesi tehlikesinin bulunduğu bitkilerin toplanmasının yasak olduğu alanları tespit etmek
Çalışma Grubu olağan olarak her yıl bir kez toplanır, gerektiğinde Bakanlığın daveti üzerine olağanüstü toplantı yapılabilir. Çalışma Grubunda görüşülecek konulara ait gündem ve doküman toplantıdan en az bir ay önce üyelere gönderilir.
Bu Enstitünün görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Türkiye bitki genetik kaynaklarının yurtiçi ve yurtdışı dağıtımı ile introdüksiyonunu tek elden yapmak ve yurtiçi işlemlerinden sonra talep sahibi kuruluşa göndermek,
b) Ululararası ilişkilerde Bakanlıkça verilen yetki çerçevesinde Türkiye’yi temsil etmek ve yurtiçi koordinasyonunu sağlamak,
c) Baz ve aktif kolleksiyonları teşkil etmek, muhafaza etmek, kolleksiyon bahçeleri kurmak, kurulmasına yardımcı olma, muhafazaya alınan materyalin emniyet duplikasyonlarının yapılmasını sağlamak,
d) Türkiye bitki genetik kaynaklarının toplama programını organize etmek, Çalışma Grubu’nun kararı ve Bakanlığın onayı ile uygulamaya koymak,
e) Üretim, yenileme ve değerlendirme programlarının organizasyonunu yapmak ve gerçekleştirilmesini temin etmek,
f) Bitki genetik kaynakları ile ilgili bilgilerin uluslararası standartlara uygun dökümantasyonunu yapmak ve yayınlanmasını sağlamak,
g) Yapılan sürveyler sonunda tabiatta neslinin tükenmesi tehlikesinin bulunduğu belirlenen bitkilerin kaybının önlenmesi için Çalışma Grubu’na teklif getirmek,
h) Çalışma Grubu toplantılarının sekretarya görevini yapmak,
ı) Bakanlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak,
Bu Kuruluşların görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Çalışma konuları ile bitkiler için toplama programları yapmak, onaylandıktan sonra uygulamak, toplama programlarına iştirak etmek ve toplanan materyalin bir setini Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne göndermek,
b) Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’nce organize edilen üretim, yenileme ve değerlendirme çalışmalarına katılmak,
c) Toplama, yenileme ve değerlendirmeyle ilgili bilgileri standart formlara işlemek ve Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne göndermek,
d) Kurulması planlanan kolleksiyon bahçelerinin tesisinde ve muhafazasında görev almak, bu materyalle ilgili bilgileri Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne göndermek,
e) bakanlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak.
Bu Müdürlüklerin görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Toplama programlarını programlarda öngörüldüğü şekilde iştirak etmek,
b) Bakanlık izni olmadan yapılması istenen bitki toplanmalarına engel olacak tedbirleri almak,
c) Üretme istasyonlarında kurulması planlanan kolleksiyon bahçelerinin tesisine yardımcı olmak,
d) Tabiatta mevcut bitki türlerinin kaybı konusunda Bakanlığa bilgi vermek, koruma altına alınan sahalardan bitki toplanmasını önleyici tedbirleri almak,
e) Bakanlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak.
Bu İşletmelerin görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Vejetatif materyalin kolleksiyon bahçelerinde muhafazası için arazi tefrik etmek,
b) İlgili Araştırma Enstitüleri ile işbirliği ile kolleksiyon bahçelerinin kurulmasına yardımcı olmak,
c) Bakanlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak.
Üniversiteler ve Özel Araştırma Kuruluşlarının görevleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Çalışma Grubunda kararlaştırılan ve Bakanlıkça onaylanan bitki toplama programlarını gerçekleştirmek,
b) nToplanan materyalin bir setini materyal ile ilgili bilgileri standart formlara işleyerek Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsüne göndermek.
Üçüncü Bölüm
Toplama programları, yapılan sürveyler neticesinde kaybolma tehlikesi bulunan türler ve yörelere öncelik verilmesi suretiyle hazırlanır. Çalışma Grubu’nun kararı ve Bakanlığın onayı ile yürürlüğe girer.
Tohumla üreyen materyal baz ve aktif kolleksiyonlar halinde muhafaza edilir.
Baz kolleksiyonlar materyalin emniyeti için en az iki Tohum Gen Bankasında saklanır.
Vejetatif materyal uygun ekolojilerde tesis edilecek yeterli sayıdaki kolleksiyon bahçelerinde muhafaza edilir. Ancak, bu bahçeler kuruluncaya kadar toplanan materyal, kaybolmasının önlenmesi amacıyla geçici olarak, ilgili araştırma enstitülerinde muhafaza edilir.
Kolleksiyon bahçelerinde muhafazaya alınan materyalin baz kolleksiyonları bu bahçelere bir alternatif olarak in vitro şartlarda muhafazaya alınır.
Yokolma tehlikesi bulunur ve doğal çevresi içinde muhafaza edilmesi gereken bitkiler bulundukları yerde muhafaza edilir. Bu bitkiler ve bulundukları yerler Çalışma Grubunca değerlendirilir ve Bakanlığa sunulur. Bakanlıkça bu yerler bir tebliğ ile duyurulur.
Yukarıda açıklanan şekillerde muhafazaya alınan gen kaynakları materyalinin devamlılığından görev verilen kuruluş sorumludur.
Muhafazaya alınan bitki genetik kaynakları materyalinin canlı olarak ve yeterli miktarlarda idamesi için üretim ve yenileme çalışmaları Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü ve ilgili Araştırma Enstitülerince yapılır. Çalışma sonunda materyal ve bilgileri Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü ‘nde toplanır.
Muhafazaya alınan materyal, araştırma çalışmalarında kullanımını yaygınlaştırmak için karakterizasyonu da içerecek şekilde değerlendirilir. Değerlendirme sonucu bilgiler standart formlara işlenerek Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne gönderilir. Bu kuruluş tarafından dökümantasyonu tamamlanan bilgiler yayınlanır.
Materyal introdüksiyonu, ilgili kuruluşların talepleri üzerine Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü tarafından tek elden gerçekleştirilir. Yurtdışı introdüksiyon materyali karantina işlemlerinden sonra talep edilen kuruluşlara gönderilir. Talep eden kuruluş bu materyal ile ilgili araştırmasını tamamladığında sonuç bilgilerini introdüksiyonun yapıldığı kuruluşa göndermek üzere Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne iletir.
Bitki genetik kaynaklarının yurtiçi ve yurtdışı dağıtımı bu yönetmeliğin 5. maddesindeki ilkeler ve ikili anlaşmalar çerçevesinde yapılır. Dağıtımının yapıldığı kuruluş materyal ile ilgili araştırması tamamlandığında sonuç bilgileri Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne gönderilir.
Mevcut kolleksiyonlarının tamamının yurtdışına çıkarılması yasaktır. Uluslararası anlaşmalarda kolleksiyonların bütün olarak dışarıya aktarılmasını öngören hükümlere “Şerh” konur.
Yurtdışından gelecek materyal istekleri, materyal miktarı, istenen örnek sayısı bitkilerin ihracattaki önemi bu konudaki diğer mevzuat hükümleri ve ikili araştırmalar dikkate alınarak Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’nce karşılanır. Materyal üzerinde yapılan çalışmaların sonucu Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’nce bildirilir. Bu duruma uymayan yerlere bir daha materyal gönderilmez.
Yabancı kişi ve kuruluşların bitki toplama talepleri her yıl yapılacak olan toplama programları, toplanacak bitki türleri ve toplama yapılacak yerler dikkate alınarak Bakanlıkça gönderilir.
Bakanlığa doğrudan yapılan taleplerin kabul edilmesi halinde talep sahibi ve Bakanlık arasında bir proje yapılır. Bu projede yer alacak hususlar ve uyulacak prensipler kuruluşa bildirilir. Karşı tarafın olumlu görüşünün alınmasını takiben proje ve program hazırlanır ve uygulamaya geçilir.
Türkiye’de bitki genetik kaynaklarıyla ilgili kolleksiyonlara sahip kuruluşlar, kolleksiyonlarının bir setini bilgileriyle birlikte Bitki Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü’ne gönderirler. Bu materyalden uygun görülenler muhafaza işlemine tabi tutulur.
Bu Yönetmelik, yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Bu Yönetmelik, hükümlerini Tarım ve Köyişleri Bakanı Yürütür.