İller Bankası Jeotermal Enerji Tesisi Projelerinin Hazırlanmasına Ait Yönetmelik

Düzenlenecek etüt ve planlama raporunda aşağıdaki hususlar sırasıyla belirtilir.

a) Belde Hakkında Genel Bilgi

1- İdari, Tarihi ve Coğrafi Durum; Beldenin adı, bağlı bulunduğu il ve ilçe, en yakın il merkezine, demiryolu, liman ve devlet yoluna uzaklığı, Beldenin yerleşik bulunduğu kısmın kotları, yaz-kış ulaşım durumu, meteorolojik ve jeolojik özellikleri, bitki örtüsü, bölgedeki hayvan türleri, tarihsel gelişimi vb. özel haller belirtilir.

2- Nüfus, Sosyoekonomik ve Kültürel Durum; Beldenin nüfusu, Belde halkının geçim ve uğraşı türleri, gelişme durumu, ticari ve eğlence alanları, sosyal, eğitim, spor, sağlık, turizm ve sanayi durumları, askeri birlik ve diğer kuruluşlar, şehirleşme, yerleşim, senelik ortalama inşaat adedi, cadde ve sokak kaplama cinsleri belirtilir.

3- Mevcut Elektrik Şebekesinin Durumu; Elektrik enerjisi olup olmadığı, varsa ihtiyacı ne kadar karşıladığı, yenileme düşünülüyorsa projenin durumu, mevcut enerjinin maliyet bedeli, müstakbel projenin kilovat saat maliyeti ve jeotermal enerji tesisinde kullanılacak ise şebekenin durumu belirlenir.

Elektrik enerjisi jeotermal enerji merkezi ısıtma sistemi ısı merkezine hava hattı ile iletilecekse en yakın orta gerilim hattının uzaklığı, alçak gerilimli enerji almak mümkünse en yakın trafo merkezinin konumu ve karakteristikleri tespit edilir.

Jeotermal akışkan üretim kuyularının ve ısı merkezinin civarından hava hattı geçiyorsa, enerji alma imkanı ve enerjinin alış bedeli tespit edilir ve belirtilir.

4- Mevcut Jeotermal Enerji Tesislerinin Durumu; Mevcut tesislerin yapım tarihleri ve hangi kuruluşlar tarafından gerçekleştirildiği, jeotermal akışkanın fiziksel ve kimyasal özellikleri, iletilen maksimum ve minimum su miktarları, kuyulardan sıcak ve soğuk su toplama şebekesi, isale, iletim ve dağıtım hatları ve depo durumu, teknik özellikleri, su kaybı, tarife esasları, abone sayıları, geri dönüşüm hattının ve tekrar-basma (re-enjeksiyon) kuyularının teknik özellikleri belirtilir. Uygun ölçekli bir genel durum planında kuyular ve kuyulardan su toplama şebekesi konumları, isale, dağıtım ve tekrar-basma hatları, tekrar-basma kuyuları ve depo durumları kotları ile gösterilir.

Mevcut tesisin kısmen değiştirilmesi söz konusu ise ilgili kısımların detaylı krokileri ayrıca verilir. Hali hazır durumları, geliştirme olanakları, ısı satış bedeli ve ısı ölçüm sistemi belirtilir.

5- Harita ve İmar Planı Durumu; Yerleşmeye ait harita, imar planı ve üst ölçekli bölge veya çevre düzeni planlarının bulunup bulunmadığı, var ise onama tarihleri, harita ve plan revizyonu gerektirip gerektirmediği, yürütülmekte olan bir plan çalışmasının var olması halinde planın sonuçlandırılabileceği tarih ve ileriye yönelik planlama öngörüleri belirtilir.

b) Jeotermal Kaynağın Tanımı

Isı enerjisi açısından jeotermal kaynak tanımlanmasında en önemli parametreler aşağıda belirtilmektedir.

1- Jeotermal Kaynağın Sıcaklığı; Jeotermal [t1] alanın içinde dağılmış çeşitli kuyulardan elde edilecek, diğer bir deyişle, uzun dönemde rezervuardan üretilecek ve tesiste kullanılacak ortalama akışkan sıcaklığı “İller Bankası Jeotermal Enerji Rezervuar Değerlendirmesine Ait Teknik Şartname” esaslarına göre düzenlenmiş sonuç raporundan belirlenir

2- Jeotermal Kaynağın Akış Kapasitesi; “İller Bankası Jeotermal Enerji Rezervuar Değerlendirmesine Ait Teknik Şartname”esaslarına göre düzenlenmiş sonuç raporundan belirlenen kaynağın 30 yıllık gelişim sürecindeki üretim kapasitesine bağlı olarak tespit edilecek akışkan kapasitesi, kaynak sıcaklığıyla birlikte tesis için kaynak enerji potansiyelinin belirlenmesinde kullanılır.

3- Jeotermal Kaynak Suyunun Kimyası; Bulundukları ortam içinde eriştikleri denge dolayısıyla çeşitli mineraller taşıyan jeotermal akışkan kimyası, enerji dönüşüm sistemi içinde kullanılacak malzeme cinsleri yanında, kaynak ve yere özgü olan dönüşüm sisteminin tipini de belirlemekte kullanılır.

Silikat asidi (H2SiO3), SiO2, temel katyon ve anyonlar (Ca, Mg, Na, K, CI, SO4, HCO3, CO3) ve suda erimiş oksijen, CO2, H2S yukarıdaki malzeme ve sistem tipi seçimini etkileyecek kimyasal bileşenler olup, jeotermal akışkanın PH’ ı ile birlikte birinci derecede dikkate alınmalıdır.

Ayrıca kuyu testleriyle birlikte yapılmış olan jeokimyasal<ı style="mso-bidi-font-style: normal"> analiz sonuçlarına göre tasarımda alınması gereken tedbirlerde belirlenmelidir.

Eğer jeotermal akışkan 50 ppm’den az klorür, 150 ppm’den az silika ve 5 ppb’den az oksijen taşıyan göreli olarak saf kabul edilebilecek su ise, doğrudan sisteme verilebilir. Aksi taktirde, bir ısı değiştiricisinden geçirildikten ve ısısını bir başka çevrimdeki suya bıraktıktan sonra tekrar- basılmalıdır.

4- Kaynağın Potansiyel Pazardan Uzaklığı

- Kaynağın potansiyel pazardan uzaklığı, onun teknik ve ekonomik açıdan kullanılabilirliğini ve tesisin yapılabilirliğini belirleyecektir.

- Isı kullanım pazarı ile jeotermal alan arasındaki maksimum uzaklığın belirlenmesinde aşağıdaki iki grup parametre etkendir:

- Birinci grup parametreler iletim sistemi ve onun aksesuarlarının yatırım sermayesini etkileyecektir. Bu parametreler; ısı pazarının yoğunluğu, boru çapı ve et kalınlığı, malzeme cinsi, ısıl yalıtım, ısıl genleşmenin telafisi, boruların yüzeyde veya gömülü döşenmesi, tesisteki pompa ve sıcaklık gereksinimleri, maksimum yük ünitesi ve depolama tankları olacaktır.

- İkinci grup parametreler işletme maliyetleri ile ilgili olup, boru hatlarındaki pompalama maliyetleri, oksijen gidericiler, inhibitör kullanımı vb. olacaktır.

- Yukarıdaki parametreler birbirleri ile ilgili olup, projeyi karmaşık hale getirmektedirler. Büyük ısıtma sistemleri için ekonomik iletim yarıçapı büyürken, küçük sistemler için bu küçülecektir.

c) Jeotermal Enerji İhtiyaçlarının Belirlenmesi

1- Abone ve Bina Durumu; Jeotermal enerjiden yararlanacak abone sayıları ile mevcut binalardaki toplam ısıtılacak alan belirlenir.

2- Jeotermal Enerji Gereksiniminin Belirlenmesi; Beldenin gelecekteki nüfus artışına bağlı olarak proje kapasitesi 30 yıl sonrası için ihtiyaç duyulacak enerji miktarına göre belirlenir. Şayet “İller Bankası Jeotermal Enerji Rezervuar Değerlendirmesine Ait Teknik Şartnamesi” esaslarına göre düzenlenmiş sonuç raporundan belirlenen yararlanılacak jeotermal enerji kaynağında 30 yıl sonrasındaki ihtiyaca cevap verebilecek rezerv yoksa, sıcak su kaynak potansiyelinin ne kadar süre ve kaç birim konuta hizmet verebileceği hesaplanır.

3- İklim;

- Konut ısıtma yüklerini belirlemek için yörenin geçmişteki; gün boyunca ve mevsimsel olarak değişen iklim koşulları ile ilgili veriler toplanacaktır.

- Yörenin derece-gün değerleri belirlenecek ve yük-zaman grafiği çizilecektir.

- Teknik ve ekonomik değerlendirmelerle iç ve dış hava tasarım değerleri belirlenecektir.

4- Nüfus Yoğunluğu;

- Isıtılacak bölgenin nüfus sayısı ve yoğunluğu belirlenecektir.

- Nüfusun 30 yıllık gelişim eğilimi tespit edilecektir.

- Isıtma sisteminin tasarımı şimdiki nüfusa göre ve gelecekteki nüfus projeksiyonları dikkate alınarak yapılacaktır.

5- Bina Tipleri; Güvenilir bir özgül ısıtma enerji gereksinimi hesaplayabilmek için yöredeki tipik binaların ısı kaybı karakteristikleri tespit edilecektir. Bu amaçla kullanılan inşaat malzemeleri, yalıtım durumu ve işçilik kalitesi gibi konular araştırılarak dikkate alınacaktır.

d) Isınma Enerjisi Olarak Kullanılacak Jeotermal Kaynağın Belirlenmesi

1- Jeotermal Enerji Kaynağının ve Yapım Yerlerinin Kamulaştırma Durumları; Enerji kaynağı olarak kullanılacak jeotermal akışkanın ve bulunduğu sahanın kamulaştırma durumları yasal yönden incelenir ve gerektiğinde Beldedeki ilgili kurumlarca kamulaştırma işlemlerine geçilir.

Jeotermal enerji kaynağını teşkil eden sıcak ve soğuk sular bölgedeki diğer Beldeler tarafından da kullanılacak ise, alacakları su miktarları hakkında önceden aralarında anlaşmaları sağlanarak bir protokole bağlanır.

Üretim ve koruma alanının, ısı merkezi binası, iletim, dağıtım ve geri dönüşüm hatları, depo, lojman ve benzeri yapım yerlerinin kamulaştırılmasının mümkün olduğu belgelendirilir.

Beldede kullanılması düşünülen jeotermal enerji kaynağının kullanma izin ve hakkının ilgili il özel idaresinden sağlandığı ve gerekiyorsa bulunduğu sahanın kamulaştırılmasının mümkün olup olmadığı belgelendirilmeden proje konusunda bir çalışma yapılmaz.

2- Genel Durum Planı; İncelenen jeotermal kaynağa ait tüm suların konumları 1/25.000 zorunlu hallerde 1/100.000 ölçekli haritalarda belirtilir. Bir çerçeve içerisinde kaynak adı, kuyu numarası, kotu ve üretim debileri yazılır. İncelenen iletim hatları, pompalama istasyonları, ısı merkezi, lojman, depo, şebeke kat ve bölgeleri haritada gösterilir. Bunların ısıl kapasite ve kotları belirtilir.

3- Isı Merkezi, Şebeke ve Kuyu Donanımları İncelemesi; Kullanılacak jeotermal suların yukarıda verilen incelenmesine paralel olarak 1/2000’lik veya 1/5000’lik haritalarda, detayı ilgili bölümlerde açıklanan şekilde hareket edilerek, gerekiyorsa şebeke katlara ve ısıtma bölgelerine ayrılır. Jeotermal alanın geliştirilmesine bağlı olarak birden fazla ısı merkezi gerekiyor ise sayısı, kot ve konumları incelenir, özel gelişme bölgelerine verilecek uç ve şebekede dağıtılacak ısı miktarları göz önünde tutulur ve ısı merkezi kapasiteleri belirtilir. Isı merkezlerinin tipi, kotu ve teknik özellikleri bir çerçeve içinde ısı merkezi yanında gösterilir. Üretim, tekrar basma ve basma kuyuları, işletme ve kontrol donanımları açıklanır.

4- Tesis Tasarımı Hakkında Proje Ön Raporu ve Ekleri; Yukarıda belirtilen araştırma ve incelemeler tamamlandıktan sonra, tesisin tasarımı ile ilgili olarak çeşitli kısımların tahmini yerleşimini ve muhtemel boru hatları güzergahını da içeren bir ön rapor hazırlanır ve ekleri aşağıdaki sıra ile tertiplenir.

- Öngörülen çözümleri gösteren 1/25.000 ölçekli genel durum planı ve krokileri, halihazır harita, imar planı durumu, mahalleler hakkında belge, plan, krokiler ve bilgi kaynakları.

- Jeotermal enerji gereksiniminin belirlenmesine ait bilgiler.

- “İller Bankası Jeotermal Enerji Kuyu Formasyon Değerlendirmesine Ait Teknik Şartname’’ ve “İller Bankası Jeotermal Enerji Kuyu Üretim Ölçmelerine Ait Teknik Şartname’’ esaslarına göre düzenlenmiş sonuç raporlarından elde edilen jeotermal su kaynaklarına ait debi ölçümleri, kuyu testleri ve pompa deneylerine ait tutanaklar, kroki, kuyu logları, deney sonuçları ve grafikleri, değerlendirme raporları.

- Jeotermal su kaynağının fiziksel ve kimyasal analiz raporları.

- Jeotermal kaynağın kapasitesini belirleyen “İller Bankası Jeotermal Enerji Rezervuar Değerlendirmesine Ait Teknik Şartnamesi’’ ve jeotermal atık suların çevreyle uyumlu bir şekilde ortadan kaldırılması ve kaynağın beslenmesi çözümünü veren “İller Bankası Jeotermal Enerji Sahalarında Tekrar-Basma ve Basma Değerlendirilmesine Ait Teknik Şartname’’ esaslarına göre düzenlenmiş sonuç raporları.

- Sıcak ve soğuk suların ve yapım yerlerinin kamulaştırma belgeleri.

- Isı merkezi ve şebeke kat besleme bölgeleri ve uç debileri gösteren 1/2000 veya 1/5000 ölçekli plan.

- Olabilirlik hesapları.

- Sonuçları derleyen cetvel.

- Yararlanılan kaynaklar.

5- Proje ön raporlarının onanması; Proje ön raporu yukarıdaki esaslara göre düzenlendikten sonra, yerinde ve büroda inceleme yapılır ve yukarıda belirtilen sırada kontrol edilir. Kontrol protokolü ile birlikte gerekçe raporu, ilgili makamın onayına sunulur.

Proje ön raporu onaylandıktan sonra projenin hazırlanmasına geçilir. Projenin fihristi aşağıda belirtilen sırayla tertiplenir.

a) Proje Açıklama Raporu

Beldenin ihtiyacını karşılayacak jeotermal enerji tesisi projesi gruplara ayrılarak hakkında anlamaya kolaylık sağlayacak şekilde genel bilgi verilir. Jeotermal kaynağın önce hangi kesiminden yararlanılacağı, tesisin hangi sıraya göre yapılacağı, üretim, tekrar basma ve basma kuyuları, işletme ve kontrol donanımları, kullanılacak ısı miktarları, toplama, iletim, dağıtım ve geri dönüşüm hatlarının uzunlukları, boru çapları, ısı merkezlerinin sayısı ve özellikleri, terfi varsa karakteristikleri, şebekenin kademeleri, servis yolu, elektrik enerji durumu, projenin keşif bedeli, birim ısıtma maliyeti hakkında genel bilgiler verilir.

b) Harita Çalışmaları

Jeotermal tesisin kurulacağı Beldenin haritası yoksa “1/2500 ve Daha Büyük Ölçekli Haritaların Yapım Yönetmeliği” esaslarına göre halihazır haritası tamamlandıktan sonra proje çalışmalarına başlanır. Tesisin kurulacağı yerin haritaları Belde haritasının kot ve koordinatlarına bağlanır.

1- Genel Durum Planı; Genel durum planı 1/10.000, 1/25.000 veya gerektiğinde 1/100.000 ölçekli olarak düzenlenir.

Bu planda belediye hudutları, harita, imar planı ve varsa diğer üst ölçekli plan sınırları (bölge veya çevre düzeni planı), mevcut tesisler ile düşünülen çözümlere ait üretim, tekrar basma ve basma yerleri, toplama, iletim, dağıtım ve geri dönüşüm hatları, ısı merkezi, terfi binası, mevcut ve önerilen servis yolları, lojman binaları, elektrik enerjisi nakil hattı, trafo binaları yerleri, civardaki malzeme ocakları gösterilir.

Planda kuzey yönü belirtilir.

2- Yapım Yerlerinin Haritalarının, Plankotelerinin ve Kesitlerinin Çıkarılması; Yapım yerleri için alınacak haritaların plankotelerinin ölçeği yerine göre 1/100 -1/200 veya 1/500 seçilir. Ayrıntı noktaları tercih edilen ölçeğin gerektirdiği sıklıkta okunur ve plankotesi yapım yerini 100 m taşacak genişlikte alınır.

Üretim alanı, toplama ve iletim hatlarının mesnet ve sabitleyicileri gibi yapım yerleri, ısı merkezi binası, depo yerleri gibi yapılacak olan tesisler, poligonlar ve nivelman noktalarından yararlanılarak araziye aplike edilir ve kotlandırılır.

Aplikasyonu takiben yapım yerlerinde nivelmanla enine ve boyuna kesitler çıkarılır.

3- Toplama, İletim, Dağıtım ve Geri Dönüşüm Hatları Güzergah Haritaları; Toplama, iletim, dağıtım ve geri dönüşüm hatlarının, mevcut veya yapılacak halihazır harita sınırlarının dışında olması halinde bu alanların tamamını kapsayacak şekilde ana nirengi ağı kurulur veya genişletilir. İletim hattı boyunca 2’şer kilometre aralıklarla dizi nirengi tesis edilir. Bu tesislere ait yapılacak tüm ölçüler İller Bankası “Uydu Bazlı Yöntemlerle Konum Belirleme Özel Şartnamesi” ne uygun olarak GPS (global pozisyon belirleme) tekniği ile yapılır. Tesis edilen nirengiler “1/2500 ve Daha Büyük Ölçekli Haritaların Yapım Yönetmeliği” nde belirtilen boyutlarda olur. Esas itibariyle güzergah haritaları 1/2000, gerektiğinde 1/1000 ölçekli alınır. Güzergah haritalarının yapılabilmesi için en çok 350 m aralıklarla poligon tesisi yapılır ve bu noktalar iki şer kilometre aralıklarla dizi nirengilere bağlanır. Poligon tesisleri 15x20x50 cm ortası çivili 400 dozlu betonla yada kayalık arazide kayada çivi olur. Poligon kenarları yıllık kontrol belgesi bulunan elektronik uzunluk ölçerlerle ölçülür. Poligon açıları iki yarım silsile yöntemiyle ölçülür. Poligon noktası olarak seçilen noktalar inşaat esnasında kayıp olmamaları için muhtemel güzergah dışında ve ayak altı olmayan yerlerde seçilir ve uzunlukları 20 m’ den kısa olacak şekilde en az 3 noktadan röperlenir. Güzergah haritaları boru ekseninin 75 er m sağ ve solunu kapsamalıdır. Dizi nirengi noktaları aynı zamanda Rs. noktası olarak alınır ve poligon noktalarının kotları bu noktalara dayalı olarak gidiş dönüş nivelmanla saptanır.

Detay noktaları için düz arazide ortalama 30 m engebeli arazilerde ise arazinin desenini çıkartabilecek sıklıkta olmak üzere 1/2000’lik haritada hektar başına en az 15 nokta alınır. Güzergahı kat eden genellikle yol, demir yolu, elektrik enerjisi nakil hattı, çöplükler, mezarlık, çeşitli yapımlar, bina-arazi sınırları, akarsular vb. gösterilir. Bunların güzergahları kestiği noktalar tespit edilir. Zeytinlik, bağ, kavaklık, fidanlık, meyve bahçeleri, orman, tarla şeklinde arazi örtüsü, bataklık, heyelanlı ve kaya düşme riski taşıyan sahalar gibi özelliği olan yerler haritalarda gösterilir.

Sayısal harita çizimi İller Bankası “1/5000 ve Daha Büyük Ölçekli Haritaların Bilgisayar Ortamında Hazırlanmasına İlişkin Teknik Standartlar ve Veri Değişim Formatı’’na uygun çizilir.

Haritanın belirli boyutta kağıda çizilmesi için tepe noktası kağıt dışında olmak üzere körük yapılarak haritanın sürekliliği sağlanır.

Bu harita üzerine çeşitli çözümler etüt edildikten sonra kesinleşen güzergah araziye aplike edilir. Aplikasyon için evvelce tesis edilen poligonlardan yararlanılır. Poligon hattı aynı zamanda boru güzergahı olarak seçilmez.

Güzergah planına uygun olarak üretim alanında ve iletim hatlarındaki mesnet ve sabitleyiciler, ısı ve terfi merkezleri, depo ve benzeri yapımlar güzergah haritasına işaretlenir.

Aplike edilen iletim, terfi, geri dönüşüm hattı ana boruları ve şebeke hatlarının someleri, yönetmeliğe uygun olarak toprak zeminlerde beton, kayalık bölgelerde kayada çivi, asfalt ve beton zeminlerde poligon çivisi ile tespit edilir. Ara noktaları için düz arazide en fazla 30 m de bir arızalı ve eğimli yerlerde kotun değiştiği tüm noktalarda asgari 4x4x25 cm boyutunda ahşap kazıklar çakılır. Kazıklar üzerine numara yazılır.

Aplikasyondan sonra uzunluk ölçümü ve nivelman gidiş-dönüş olarak yapılır. Kapanma hatası, kabul edilen hata sınırını geçmemelidir. Nirengi, poligon, nivelman noktalarına ait ölçü ve hesaplar ile detay ve takeometre krokileri ve röper krokileri ciltlenerek teslim edilir.

4- Uydu Tekniği İle Ölçü (GPS); Nirengiler statik, poligon noktaları hızlı statik veya kinematik yöntemlerle belirlenir.

Hızlı statik yöntemle poligonlar en az iki dizi nirengi veya daha hassas nirengiler sabit alınarak gezici bir antenle toplanır ve dönüşüm yapılır.

Kinematik yöntemde iki sabit dizi nirengi veya daha hassas nirengilerden ölçü yapılır.

Bu yöntemlerin uygulamasındaki esaslar İller Bankası “Uydu Bazlı Yöntemlerle Konum Belirleme Özel Şartnamesi” ne uygun olmalıdır.

5- Şebeke Haritalarının Alınması; Haritası olmayan veya kısmen bulunan Beldelerin eksik kısımlarının haritaları (3) şıkkında verilen esaslara göre çıkarılır.

6- Servis Yolu Projeleri Haritalarının Alınması; Jeotermal akışkan ve soğuk su depoları, ısı merkezi binası ve lojman binalarının en yakın yolla irtibatını sağlamak ve gerektiğinde boru hatlarının inşası için yapılması zaruri servis yollarının haritaları yukarıdaki esaslara göre hazırlanır, nihai güzergah araziye aplike edilir ve lüzumlu genişlikte enine ve boyuna kesitler çıkartılarak ahşap ara kazıklar çakılır. Planlar duruma göre 1/1000 – 1/2000 ölçeğinde olur ve burada menfez, köprü, üst yapımlar gösterilir.

Kurb yarıçapları, karakteristikleri, röperleri, haritanın alınmasına yarayan istasyon noktaları, kotları, açıları ve ara mesafeleri plana işlenir.

Servis yolu boyuna kesiti 1/1000 – 1/2000 yatay ve 1/200 düşey ölçeği ile tertiplenir.

Enine kesitler araziyi belirleyecek şekilde yeterli genişlikte her kazık hizasından alınır.

7- Klasik Harita Yapımında Kabul Edilecek Hata Miktarları; Harita yapımında kabul edilecek hata miktarları aşağıda belirtilmiştir.

1) Açı Kapatma Hataları

Dizi nirengilerde ;

Fb = (n+2) x 20 (Grad saniyesi)

Poligonlarda ;

Fß = 1.5 (Grad dakikası)

Bu formülde (n) başlangıç ve son bağlantı noktaları dahil dizi nirengi veya poligon noktası sayısıdır.

2) Uzunluk ölçüsünde

İki poligon noktası arasındaki karşılıklı kenar ölçüsü farkı 5 cm’ yi geçemez.

Kenar kapanma hataları

Nirengilerde;

Poligonlarda ;

S = km cinsinden güzergah uzunluğu.

K = Kenar sayısı.

3) Nivelmanda gidiş – dönüş iki ölçü arasındaki fark

formülünün verdiği miktardan daha fazla olamaz. Burada;

L = km cinsinden nivelman yapılan noktalar arasındaki uzaklık

h = m cinsinden başlangıç ve son noktaların kot farkıdır.

c) Jeotermal Enerji Sağlayacak Akışkanın İletimi

1- Teknik ve Ekonomik Özellikler

Bir jeotermal ısıtma sistemi tasarımlanırken aşağıdaki hususlar dikkate alınacaktır:

- Isıtılacak alanın seçimi, alanın bina yoğunluğu, ısı tüketimi ve ısı kaybının tayini gibi fiziksel özellikler.

- Tüketicilerin sıcaklık gereksinimleri, iletim ve dağıtım sistemleri ve jeotermal kaynağın sıcaklık, basınç ve kimyasal özellikleri gibi teknik hususlar.

- Jeotermal kuyular, toplama, iletim ve dağıtım sistemlerinin yatırımları ve sistem işletmesiyle ilgili yıllık maliyetler. Bunlar sistemin ve şebekenin yapısını ve boru çaplarını tayin edecektir.

2- Merkezi Isıtma Sistemi Tipinin Seçimi

- Doğrudan kullanım açık sistem: Bu sistemlerde, tuzluluğu düşük ve korozif olmayan jeotermal sular, genellikle sığ kuyulardan üretilir, birkaç km uzağa nakledilir, ısı yükü konutlarda doğrudan kullanılır ve atık su atılır.

- Doğrudan kullanım kapalı sistem: Bu sistemde, tuzluluğu yüksek ve korozif jeotermal akışkan genellikle daha derin kuyulardan üretilir, bir ısı değiştiriciden geçirildikten ve ısısını başka bir çevrimdeki tatlı suya bıraktıktan sonra rezervuara tekrar basılırlar. Isı değiştiricisinden geçen çalışma suyu ise ısıtma şebekesinde dolaştırılacaktır. Böylece şebekedeki mineral çökelmesi ve korozyon da önlenecektir. Ek kazanla pik zamanlarda tüm şebekenin ısısı arttırılarak ısıl terfi yapılabilir. Ayrıca gerekli görülen bölgelere ikinci bir ısı değiştirici devresi eklenebilir.

- Isı pompalı sistem: Bu sistemde, daha sığ kuyulardan üretilen 50oC civarındaki düşük sıcaklıklı sular kullanılır. Isı pompası ısı terfi sistemi olarak çalışır, ısı değiştiriciye yardımcı olur ve kalan ısıyı devreye sokar.

Jeotermal kaynak ile ısıtmanın yapılacağı Belde arasında bir uzaklık bulunduğu zaman, ısı merkezinin jeotermal alan veya ısıtma bölgesi yakınına kurulması, kurulacak ısı merkezinin tipine ve yapılacak ekonomik teknik değerlendirmeye göre belirlenir.

3- Boru Hattı Sistemi

Toplama ve İletim Hatları;

- Jeotermal alan içinde kuyulardan gelen akışkanı toplayan borular toplama boru hattı, jeotermal akışkanı veya ısıtılmış temiz suyu ısıtma bölgesine taşıyan hat ise iletim veya isale hattı olarak tanımlanır.

- İletim hattının boru çapı üzerine yerleştirildiği zemin ve pompalama için varolan güç gibi yerel koşullara bağlıdır. Çap seçiminde maksimum akış için boru hattındaki basınç kaybının 0.5-1 bar/km olmasına dikkat edilmelidir.

- İletim hattı; yeryüzü veya yeraltında döşenmesi, tek veya çift hat olması ve karbon çeliği veya çeşitli plastik malzemeden yapılması gibi maliyeti ve kullanım dayanıklılığı büyük ölçüde değişen çeşitli yapım ve tipte olabilir. Jeotermal merkezi ısıtma sistemlerinde kullanılan toplama, iletim ve dağıtım boru hattı malzemeleri ilgili teknik şartnamelerde açıklanır.

Dağıtım Şebekesi;

- Jeotermal merkezi ısıtma tesislerinde, birincil jeotermal akışkan veya ikincil temiz su çevrimi dağıtım şebekeleri, iki boru kullanılan kapalı sistem veya tek boru kullanılan açık sistem olmak üzere iki türlü tasarımlanabilir.

- Hangi dağıtım şebeke sisteminin tasarımlanacağı; jeotermal akışkan ve soğuk su kaynaklarının kapasite ve uzaklığına, jeotermal akışkanın fiziksel ve kimyasal özelliklerine ve konunun teknik ve ekonomik değerlendirmesine göre belirlenir.

- Dağıtım şebekesi boru hattı en az 12 bar basınca dayanıklı olacak şekilde tasarımlanmalıdır. Yapılacak hidrolik ve mukavemet hesaplamaların sonucunda daha düşük basınca dayanıklı boru kullanılmasında yarar görülürse, bu durum proje hesap dokümanlarında açıklanacaktır.

- Sistemde terfi istasyonlarının kurulması gerekir ise, istasyonlar arası terfi boru hatları basınç değeri yapılacak hesaplamalar sonucu belirlenir.

- Şebeke tasarımı; maksimum yükte ev girişlerindeki en düşük basınç en az 1 bar, en yüksek basınç en çok 4 bar olacak şekilde ve optimizasyonu sağlayacak boru çapları seçilerek yapılmalıdır. Belirtilen en düşük ve en yüksek basınç değerlerinin dışında bir tasarım gerektiğinde Bankanın yazılı izni alınacaktır.

- Büyük ısıtma alanı olan sistemlerde büyük basınç düşümleri olacağı için, ısıtma merkezi dışında gerekiyorsa terfi pompalama istasyonları olmalıdır.

Ev Hatları (Branşmanlar); Dağıtım sistemini tüketiciye bağlayan ev hatları, bina boyutuna ve ısıtma yüklerine bağlı olarak tasarımlanır.

Yalıtım; Jeotermal merkezi ısıtma sistemindeki çeşitli boru hatlarının, ısı kayıplarının önlenmesi için yalıtımı yapılacak ve yalıtımın nemlenmemesi için önlem alınacaktır.

d) Jeotermal Isıtma ve Donanımları

Jeotermal enerji tesislerinde kullanılabilecek donanımlar aşağıda sıralanmıştır.

1- Kuyu ile İlgili Donanımlar

Kuyu Pompaları ;

- Kuyu pompaları jeotermal kaynağın derinliğine, gereken basınca ve akışkanın kimyasına bağlı olarak seçilir.

- Su sıcaklığı 35-150oC arasında değişebilir.

- Jeotermal akışkan kimyası pompa ve onun aksesuarlarında çökelme ve korozyon oluşturabilir.

- Pompa yerleştirme derinliği 50-300 m arasında değişebilir.

- Jeotermal kuyularda genelde akışkanla birlikte katı madde gelişi olması beklenmelidir.

- Düşey şaftlı pompalar 85-145oC arasında ve 230 m derinliklerde kullanılabilir.

- Dalgıç pompalar ise gereken her derinlikte ve genelde 145oC kadar olan sıcaklıklarda uygulanabilir. Daha yüksek sıcaklıklara dayanıklı özel teknoloji ürünü dalgıç pompalar da tercih edilebilir.

- Pompalar fanlı ve çok kademeli tip olmalıdır.

- Gerektiğinde, artezyen kuyularda kademeli veya kademesiz tip yüzey pompaları da kullanılabilir

İnhibitör Dozaj Düzeneği; Bu düzenek kuyuda dinamik seviye altında uygun bir derinliğe indirilen küçük çaplı bir boru, pompa ve inhibitör karıştırılan bir tanktan ibaret olup, her kuyu başına yerleştirilecektir. İnhibitör ve düzeneği jeotermal akışkanın kimyasına uygun olarak tasarımlanmalıdır.

İnhibitör dozaj düzeneği, frekans dönüştürücüsünden pompanın hızı hakkında bilgi alarak yeterli ve gereken miktarda inhibitör basabilecek şekilde projelendirilmelidir

“Check Valve”; Kuyudan üretilen akışkanın geri gelişini önlemek amacı ile her kuyu başında kullanılmalıdır.

Çamur Separatörü; Özellikle artezyen kuyularda, kuyudan gelebilecek çamur ve katı maddeleri tutabilmek için kuyu başına çamur separatörü konulmalıdır.

2- Isı Merkezi ile İlgili Donanımlar

Yüzey Pompaları; Bu pompalar ısıtma sistemi şebekesinde suyun sirkülasyonu ve ısı değiştiricisinden geçen jeotermal suyun tekrar-basmaya gönderilmesi amacıyla kullanılır ve ısı merkezinde bulunurlar.

Isı Değiştiricileri; Jeotermal akışkan ısısını ikinci çevrimdeki suya aktarmak için; akışkanın fiziksel ve kimyasal özelliklerine, ısı gereksinimine ve teknik ve ekonomik değerlendirmelere göre seçilen ısı değiştiricileri kullanılır.

Separatörler;

- Jeotermal akışkanın içerdiği gaz ve buharın ayrışması için kullanılırlar.

- Hem gaz, hem de buharın sıcak sudan ayrışması silindir şeklinde karbon çeliğinden yapılmış düşey separatörde gerçekleştirilir.

- Separatöre bir gaz boşaltma emniyet vanası takılmalıdır. Separatör daima atmosferik basıncın üzerinde çalıştırılmalı ve içine hava girmesine izin verilmemelidir.

- Akışkan sıcaklığı 100oC aştığı taktirde, ısıtma sisteminde veya bir başka entegre sistemde buhar kullanılmadığı durumlarda, ısı değiştiricisinden dönen göreli soğuk su separatöre püskürtülerek buhar yoğuşturulur ve sistemden alınan ısı miktarı arttırılır.

Genleşme Tankları; Genleşme tankları sistemde meydana gelmesi olası hidrolik darbeleri absorbe etmek için kullanılırlar.

Depolama Tankları; Basınç, akış debisi ve ısı kontrolü teknik ve ekonomik değerlendirmeler sonucu uygun miktarda yedek kuyular ile veya fosil yakıtlı ikincil bir ısıl terfi tesisi ile sağlanır.

Bir otelin veya termal tesisin ısıtılması gibi çok küçük çaplı tesislerde; basınç, akış debisi ve ısı kontrolü, minimum 24 saatlik dalgalanmaları karşılayacak kapasitede depolama tankları ile yapılabilir.

Filtreler; Hem kuyu başlarında, hem de ısı merkezinde dağıtım sisteminde katı madde dolaşımını önlemek amacıyla kullanılırlar.

Su Yumuşatma Cihazı

3- Bina ile İlgili Donanımlar; Bina ısı değiştiricileri jeotermal merkezi ısıtma sisteminden ısı alan ve binadaki ısı dağıtım sistemini kendi içinde bağımsız duruma getiren donanımlardır. Biri binanın ısıtması, diğeri de sıcak su sistemi için olmak üzere, ihtiyaca göre büyüklükleri seçilmiş iki ısı değiştiricisi bulunacaktır. Ayrıca, sirkülasyon pompaları, sıcak su depolama tankı, genleşme tankı ve debi, basınç ve sıcaklık ölçen ve kontrol eden donanım bulunmalıdır.

e) Kontrol Donanımları

1- Isı Kontrolü ve Optimizasyon; Jeotermal merkezi ısıtma sistemlerinde; sürekli olarak debi, basınç ve sıcaklığın ölçülmesi ve kontrolü, rezervuarın üretime uzun ve kısa dönemdeki tepkisinin izlenmesi ve enerji tüketiminde tasarrufun sağlanması için tek merkezden otomatik kontrolü sağlayabilecek kontrol donanımları kullanılmalıdır.

Bu maksatla üretim kuyu başlarında, ısı merkezlerinde ve binalardaki ısı değiştiricilerin bulunduğu alanlarda; debi, basınç ve sıcaklık ölçen duyar elemanlar, bu duyar elemanların verilerini değerlendiren bilgi işlem üniteleri ve sonuca göre pompa devirlerini, debiyi ve basıncı kontrol eden teçhizat kullanılır. Isı kontrolü debiyi kontrol etmekle sağlanmış olur. Düşük sıcaklıklı jeotermal akışkanın bulunduğu sistemlerde, şayet fosil yakıtlı sistemlerle ısıl terfi yapılıyor ise, sıcaklık kontrolü ile de ısıyı kontrol etmek mümkün olabilir. Otomatik kontrol donanımları bölgedeki meteorolojik bilgileri de (sıcaklık, nem, rüzgar) kaydeden elemanlarla bağlantılı olmalıdır. Merkezi olarak yapılacak bütün bu kontrol işlemleri sistemin optimizasyonunu sağlayacak şekilde programlanmalıdır. Bu sisteme ısı merkezinden kumanda edilebilmelidir.

2- Kaçak Kontrol Sistemi; Toplama, isale ve dağıtım hatlarında akışkan kaçaklarının olup olmadığı, eğer var ise yerinin belirlenebilmesi için uygun bir kaçak belirleme sistemi bulunmalıdır. Bu sistem ısı merkezinden takip edilebilmelidir.

Metraj; Jeotermal merkezi ısıtma sisteminin; üretim, tekrar basma ve basma kuyuları işletme ve kontrol donanımları, toplama, iletim ve dağıtım hatları, ısı merkezleri, varsa terfi istasyonları, depo, lojman ve şantiye binaları ve bina ısı değiştirici merkezleri vb. bölüm ve yerlerinin tamamının birim fiyat pozlarına göre ayrı, ayrı metrajı çıkarılır. Birim fiyat tariflerinde yer almamış ve özellik arz eden malzeme veya işçilikler, imalat veya teminindeki kriterler dikkate alınarak mantıklı birimlerine ayrılır ve metraj listelerine ilave edilir. Keşif cetveline giren her kalemin metrajı bulunur.

Tesisteki pompa, vana, boru, ısı değiştirici, separatör, elektrik ve elektronik aksam, kontrol elemanları, inşaat malzemeleri, bilgi işlem üniteleri vb. her türlü malzeme ve teçhizat ile kazı, dolgu, hafriyat, inşaat, demir, tesisat, elektrik ve elektronik gibi her çeşit yapım işleri gruplara ayrılarak metraj cetvelinde birleştirilir ve toplamları bulunur.

Analiz ve Birim Fiyat; Analize esas alınan rayiç olarak projenin Bankaya verildiği yıla ait rayiç dikkate alınır. İller Bankası analiz kitabı ile Banka’ca geçerli kabul edilen diğer kuruluşların analizleri kullanılır. Hesaplarda % 25 yüklenici kar ve genel masraf karşılığı düşünülerek gerekli pozların analizleri yapılır.

Eğer Banka’ca kullanılan basılı birim fiyat varsa rayiç analiz verilmez. Sadece taşıma özel birim fiyat ve analizleri verilir.

Metraj listesindeki bazı iş ve malzemeler, gerek cins ve özellikleri ve gerekse kaliteleri nedeni ile birim fiyat tariflerinde karşılıkları bulunamaz ise, bu durumda özel birim fiyat kullanılır.

Keşif Cetveli; Keşifler projeye uygun tertiplenecek olup, keşif cetveli metraj esas ve neticelerine göre düzenlenir. Metraj listesindeki gruplara göre keşifler gruplarına ayrılır. Keşif cetvelinde birim fiyat poz no, kısaca işin tarifi, miktarı, ölçü birimi, birim fiyatı ve tutarı gösterilir. Keşif özeti cetveli teşkil ve toplamına Banka’dan öğrenilecek oranlar dahilinde kontrol giderleri karşılığı, belediyeden belgelendirilmiş istimlak bedelleri ve gerekiyorsa çeşitli fiyat farkları eklenerek para teminine esas keşif toplamı bulunur.

Isı Maliyet Hesapları; Keşifler tamamlandıktan sonra, varsa özel şartnamelerinde verilen metotlar ile, yoksa açıklanmak kaydıyla uygun bir şekilde, ısı maliyet hesapları ve abonman veya katılım bedelleri tahmini yapılır. Ayrıca, tesisin kaç yılda kendini amorti edebileceği belirlenir.

Bu hesap ve tahminler için, o tesis ile ilgili daha önce yapılmış olan jeolojik etüt, sondaj, kuyu donanımı ve değerlendirme gibi işlere ait maliyetler ve gerekli bilgiler Banka’dan temin edilir.

Dosyalama ve Orijinalleri; Projeler Bankaca uygun görülecek ana klasör dosya içinde, aydınger orijinaller ise tercihen çinko madeni bir kutu içinde teslim edilir. Bu kutuların boyu kapak dahil maksimum 95 cm, çapı 10 cm olur.

Ana dosyalar üzerine projeyi tanıtıcı bilgiler ve firma ismi yazılır.

Ana dosyalar içine tesisin ve inşaatların projeleri gruplar halinde yarım kapaklı dosyalara konur ve dosyaların fihristleri yapılarak ana dosya başına eklenir.

Plan, resim ve hesaplar ile raporlar, varsa özel şartnamelerinde belirtilen esaslara göre hazırlanır. Özel şartnameleri yoksa, genel kabul görmüş standart ve usullere göre tanzim edilirler.

Projelerin başlıktaki arşiv kayıt numarası hanesi boş bırakılır ve bu kısım projelerin onanmasından sonra Bankaca doldurulur.

Bütün plan ve hesaplar katlanıp dosyaya takıldığında, üste gelecek şekilde başında veya en sağ alt ucunda gerekli bilgileri içeren ve EK- 1’ deki gibi düzenlenen başlık bulunur. Bu başlık üzerinde çeşitli makamları ayıran çizgiler çizilir ve EK - 2’ deki tipe uygun olarak yazılır.

Projelerin orijinalleri yırtılmaması için kenarları özel bant ile, planlar zımba ile delinmeden önce delinecek kısım karton pul ile takviye edilir. Proje orijinal ve kopyaları kaliteli aydınger, ozalit ve kağıtlara çizilir.

Her çeşit rapor, hesap ve doküman mutlaka bilgisayarla yazılmış olmalıdır. Bunlara ait bilgisayar CD’ leri Banka’ya projelerle birlikte teslim edilir. Bilgisayarla çizilen projelerin CD’ leri de aynı şekilde Banka’ya verilir.

Projelerin İmzalanması; Proje dosyası içindeki plan, rapor, hesap ve şartnamelerin başlık kısımları projeleri yapan konusuna göre ilgili branştaki Yüksek Mühendis veya Mühendis tarafından tarih, diploma ve oda sicil no koyarak imzalanır. Harita aplikasyon çalışmalarına ait bütün ölçme defterleri ve krokiler ve diğer doküman aynı şekilde imzalanır. İmzalanan tüm proje ve dokümanlar proje koordinatörlüğünü üstlenen Makine Mühendisi veya Makine Yüksek Mühendisi tarafından da imzalanır. Daha sonra tüm proje ve dokümanlar yüklenici firma tarafından onaylanarak Bankaya sunulur.

Proje Klasörlerinin Düzenlenmesi; Raporlar, hesaplar ve diğer dokümanlar 1. klasöre konulur. Planlar, projeler ve çizim hesapları gruplara ayrılarak ayrı, ayrı klasörlere yerleştirilir. En son dosyaya keşifler, malzeme cetvelleri, analizler ve metrajlar takılır. Özel teknik şartnameler de dosyalardan biri içinde teslim edilir.

Projeyi Yapanın Sorumluluğu; Projelerden yüklenici olarak ilgili firma sorumludur. Mesleki sorumluluklar proje koordinatörlüğünü üstlenen Makine Mühendisi veya Makine Yüksek Mühendisi ile ilgili branşlardaki diğer Mühendis veya Yüksek Mühendislere aittir.

İnşaata Başlanması; Jeotermal merkezi ısıtma sistemi projesi Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği gereği “Çevresel Etkileri Önemsizdir” kararı alınarak Banka tarafından onaylanmadan ve jeotermal enerji kaynağının ilgili il özel idaresinden kullanma izin ve hakkı alınmadan tesisin yapımına başlanmaz.

Bu Yönetmelik Resmi Gazete’de yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Bu Yönetmelik hükümlerini İller Bankası Genel Müdürü yürütür.