Kütle Ölçülerinin İmalat, Muayene ve Damgalama Esasları Hakkındaki Yönetmelik

Bu Yönetmelikte yapılan bazı kısaltmalar şunlardır;

a) Bakanlık : Sanayi ve Ticaret Bakanlığı,

b) İl Teşkilatı : Sanayi ve Ticaret İl Müdürlükleri,

c) OIML : Uluslararası Yasal Metroloji Teşkilatı,

d) TÜBİTAK - UME : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu Ulusal Metroloji Enstitüsü

Bu bölüm nominal değerleri 1 mg 'dan 50 kg'a kadar olan E1, E2, F1, F2, M1, M2 ve M3 Sınıfı kütleler ile ilgili hükümleri kapsar.

Kütleler, ya birbirlerinin muayene ve ayarlanması amacıyla veya tartı aletlerinin muayenesi amacıyla veyahut da tartı aletleriyle birlikte kullanılırlar.

Doğruluk sınıflarına göre kütle ölçüleri daha alt sınıflardaki kütlelerin muayene ve kalibrasyonu amacıyla kullanılır.

E1 sınıfı : Uluslararası kilogram prototipinden türetilmiş olan ulusal kütle etalonu ile E2 sınıfı ve daha alt sınıflardaki kütleler arasındaki izlenebilrliğinin sağlanması amacıyla,

E2 sınıfı ; F1 sınıfı kütlelerin kalibrasyon ve muayenelerinde,

F1 sınıfı ; F2 sınıfı kütlelerin kalibrasyon ve muayenelerinde,

F2 sınıfı ; M1 sınıfı ve lüzumu halinde M2 sınıfı kütlelerin kalibrasyon ve muayenelerinde,

M1 sınıfı; M2 sınıfı kütlelerin kalibrasyon ve muayenelerinde,

M2 sınıfı ; M3 sınıfı kütlelerin kalibrasyon ve muayenelerinde, kullanılırlar.

E1 sınıfı kütleler veya kütle setleriyle birlikte daima bir kalibrasyon sertifikası bulundurulmalıdır . E2 sınıfı kütleler veya kütle setleri, TÜBİTAK - UME'den ya da OIML şartlarına göre uluslararası kabul görmüş kuruluşlardan alınmış olan kalibrasyon belgeleriyle birlikte bulundurulurlar. E2 sınıfı kütleler veya setleri, E1 sınıfı için geçerli olan yüzey özellikleri, hata sınırları ve manyetik geçirgenlik ile ilgili şartlarını sağlamak şartıyla, E1 sınıfı olarak da kullanılabilirler.

Kütleler doğruluk sınıflarına göre otomatik olmayan tartı aletleriyle birlikte aşağıdaki gibi kullanılırlar;

E2 ve F1 sınıfı kütle ölçüleri, I. sınıf tartı aletleriyle,

F2 sınıfı kütle ölçüleri, kuyumculukta ve kıymetli taşların tartımında kullanılan II. sınıf tartı aletleriyle,

M1 sınıfı kütle ölçüleri, ll, sınıfdiğer tartı aletleriyle

M2 sınıfı kütle ölçüleri, normal ticari faaliyetlerde ve III. sınıf tartı aletleriyle,

M3 sınıf kütle ölçüleri, III. ve IIII. sınıf tartı aletleriyle birlikte kullanılırlar.

Kütle ölçülerinin nominal değerleri 1 x 10n, 2 x 10n veya 5 x 10n kg büyüklüğünde olmalıdır. Buradaki "n" pozitif veya negatif bir tam sayı veya sıfır olabilir.

Kütle setleri aşağıdaki değerlere uygun şekilde oluşturulmalıdırlar.

(1 , 1, 2, 5) x 10n kg.

(1, 1, 1, 2,5) x 10n kg,

(1, 2, 2, 5) x 10n kg veya

(1, 1, 2, 2, 5) x 10n kg.

Burada "n" pozitif veya negatif bir tam sayı veya sıfır olabilir.

Kütle ölçülerinde periyodik muayenelerinde müsaade edilen maksimum hata sınırları, nominal değerlerine göre Tablo 1 de verilmiştir.

Tablo 1 : Müsaade edilen maksimum hata sınırları

<ı style="mso-bidi-font-style: normal">Nominal

<ı style="mso-bidi-font-style: normal">Değer ± miligram olarak

Sınıf E1 Sınıf E2 Sınıf F1 Sınıf F2 Sınıf M1 Sınıf M2 Sınıf M3

50 kg 25 75 250 750 2500 7500 25000

20 kg 10 30 100 300 1000 3000 10000

10 kg 5 15 50 150 500 1500 5000

5 kg 2,5 7,5 25 75 250 750 2500

2 kg 1,0 3,0 10 30 100 300 1000

1 kg 0,5 1,5 5 15 50 150 500

500 g 0,25 0,75 2,5 7,5 25 75 250

200 g 0,10 0,30 1,0 3,0 10 30 100

100 g 0,05 0,15 0,5 1,5 5 15 50

50 g 0,030 0,10 0,30 1,0 3,0 10 30

20 g 0,025 0,080 0,25 0,8 2,5 8 25

10 g 0,020 0,060 0,20 0,6 2,0 6 20

5 g 0,015 0,050 0,15 0,5 1,5 5 15

2 g 0,012 0,040 0,12 0,4 1,2 4 12

1 g 0,010 0,030 0,10 0,3 1,0 3 10

500 mg 0,008 0,025 0,08 0,25 0,8 2,5

200 mg 0,006 0,020 0,06 0,20 0,6 2,0

100 mg 0,005 0,015 0,05 0,15 0,5 1,5

50 mg 0,004 0,012 0,04 0,12 0,4

20 mg 0,003 0,010 0,03 0,10 0,3

10 mg 0,002 0,008 0,025 0,08 0,25

5 mg 0,002 0,006 0,020 0,06 0,20

2 mg 0,002 0,006 0,020 0,06 0,20

1 mg 0,002 0,006 0,020 0,06 0,20

Kütle ölçülerinin şekilleri aşağıdaki gibi olacaktır.

a) Kütlelerin şekilleri ile ilgili genel şartlar :

1) Üretim kolaylığı açısıdan basit geometrik şekillerde olmalıdırlar.

2) Keskin kenar ve köşelere sahip olmamalıdırlar.

3) Yüzeylerde pislik, toz, tortu ve benzerleri gibi maddelerin birikimine yol açacak pürüzlülük olmamalıdır.

4) Kütle setleri içindeki kütleler, 1 g ve daha altındakiler hariç olmak üzere tamamı aynı yapı formunda olmalıdırlar.

b) Nominal değeri 1 g ve daha küçük olan kütle ölçüleri :

1) Nominal değeri 1 g'dan daha küçük kütle ölçüleri çokgen plaka veya tel şeklinde imal edilmek zorundadırlar.

2) Nominal değeri 1 g olan kütle ölçüleri isteğe bağlı olarak plaka veya tel şeklinde imal edilebilirler.

3) Kütlelerin şekli, nominal değerinin kolaylıkla anlaşılmasını temin etmelidir.

4) Kütle ölçüleri üzerinde herhangi bir açıklayıcı işaret bulunmamalı ve nominal değerlerine göre şekilleri Tablo 2'ye uygun olmalıdır.

Tablo 2

Nominal değeri 1 g ve daha küçük olan kütle ölçülerinin şekilleri

c) Nominal değeri 1 g ve daha büyük olan kütle ölçüleri :

1) Nominal değeri 1 g olan kütle ölçüleri, isteğe bağlı olarak hem çokgen plaka veya tel şeklinde hemde 1 g'dan büyük kütle ölçülerinin şeklinde olabilirler.

2) Kütlelerin boyutları Ek A da belirtilen ölçülerde olabilirler. Bu kütleler silindirik veya kesik koni şeklinde imal edilebilirler. Gövde yüksekliği, ortalama çapın 3/4 ü ile 5/4 ü arasında olmalıdır.

Bu kütle ölçüleri bir baş kısmı ile de imal edilebilirler. Bu durumda baş kısmının yüksekliği, ortalama gövde çapı ile gövde çapının yarısı arasında bir değerde olmalıdır.

3) Yukarıda bahsedilen şekillere ilaveten, 5 kg 'dan 50 kg 'a kadar nominal değerli kütleler, kullanım amacına uygun olarak baş kısmı yerine sap, el tutamağı veya benzeri bir düzenek olacak şekilde farklı şekillerde de imal edilebilirler.

4) Nominal değerleri 5 kg'dan 50 kg'a kadar olan M1, M2 M3 sınıfı kütleler ayrıca Ek A'da belirtildiği gibi yuvarlatılmış köşeli ve sabit tutamaklı olarak blok şeklinde de imal edilebilirler.

5) M1, M2 M3 sınıfı ağırlık ölçülerinin boyutları ve toleransları Ek A'da verilmiştir.

Kütle ölçüleri, aşağıdaki şartlarda yapılmalıdırlar.

a) E1 ve E2 sınıfı kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunmamalı ve masif (dolu) bir malzemeden monoblok olarak imal edilmelidirler.

b) Nominal değeri 1 g 'dan 50 kg 'a kadar olan F1 ve F2 sınıfı kütle ölçüleri, monoblok veya aynı malzemeden olmak şartıyla parçalı olarak imal edilebilirler. Bu kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunabilir. Ayar boşluğunun hacmi, kütle ölçüsünün toplam hacminin 1/5' inden fazla olmamalıdır ve bu boşluk uygun bir tertibatla kapatılabilir şekilde olmalıdır.

c) M1 sınıfı kütle ölçüleri :

1) Nominal değeri 100 g'dan 50 kg'a kadar olan M1 sınıfı kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunması zorunludur. 1 g'dan 10 g'a kadar olanlarda ayar boşluğu bulunmamalıdır. Nominal değeri 20 g ve 50 g olanlarda ise ayar boşluğu isteğe bağlıdır.

2) Nominal değeri 5 kg'dan 50 kg'a kadar olan M1 sınıfı blok kütle ölçülerinde, bu maddenin d bendinin 2 nci alt bendinde tanımlanan veya buna benzer bir düzenekle teçhiz edilmiş bir ayar boşluğu bulunmalıdır. Ayar boşluğu prinç veya benzeri bir malzemeden imal edilmiş bir vidalı tapa ile veya bir plaka ile kapatılmalıdır. Ayar boşluğu hacmi, toplam hacmin 1/5'inden fazla olmamalıdır.

Yeni imal edilmiş bir kütle ölçüsünün ilk ayarından sonra, ayar boşluğu toplam hacminin takriben 2/3'ü boş olmalıdır.

Kapama elemanı olan vidalı tapanın veya plakanın emniyeti, üzerlerine kurşun plaka çakılması suretiyle sağlanmalıdır.

3) Nominal değeri 100 g'dan 10 kg'a kadar olan M1 sınıfı silindirik kütlelerde, bu maddenin d bendinin 3 üncü alt bendinde tanımlanan veya buna benzer bir düzenekle teçhiz edilmiş bir ayar boşluğu bulunmalıdır. Ayar boşluğu prinç veya benzeri bir malzemeden imal edilmiş bir vidalı tapa veya bir plaka ile kapatılmalıdır. Ayar boşluğunun hacmi, kütle ölçüsünün toplam hacminin 1/5'inden fazla olmamalıdır.

Yeni imal edilmiş bir kütlenin ilk ayarından sonra, ayar boşluğu toplam hacminin takriben 2/3'ü boş olmalıdır.

Vidalı tapanın veya plakanın emniyeti, üzerlerine kurşun plaka çakılması suretiyle sağlanmalıdır.

d) M2 ve M3 sınıfı kütle ölçüleri :

1) Nominal değeri 100 g'dan 50 kg'a kadar olan M2 ve M3 sınıfı kütlelerde ayar boşluğu bulunması zorunludur. 20 g'dan 50 g'a kadar olan M2 sınıfı kütle ölçülerinde ayar boşluğu isteğe bağlıdır. 10 g ve daha küçük M2 sınıfı kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunmamalıdır.

2) Nominal değeri 5 kg 'dan 50 kg'a kadar olan M2 ve M3 sınıfı blok kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunması zorunludur. Bu ayar boşluğu ya el tutamağının kendi boşluğunda olabilir ya da tutamak masif ise tutamağın yan tarafına , ağzı üst tarafta olacak şekilde bırakılmış olabilir.

Yeni imal edilmiş kütle ölçüsünün ilk ayarından sonra, ayar boşluğu toplam hacminin takriben 2/3'ü boş olmalıdır.

Ayar boşluğu tutamağın kendi boşluğunda bulunuyor ise, boşluğun ağzı ya bir vidalı tapa ile yada bir plaka ile kapatılabilmelidir. Bu kapama elemanları pirinç veya başka bir uygun metalden imal edilmiş olmalıdır. Bu kapama elemanları kurşun veya benzeri bir yumuşak plakanın üzerlerine çakılması suretiyle emniyet altına alınmalıdır.

Ayar boşluğu, tutamağın yan tarafında bırakılmış ise boşluğun ağzı sertleştirilmemiş çelikten veya benzeri başka uygun bir malzemeden mamül plaka ile kapatılmalıdır ve bunların üzerine konik bir kurşun tapa çakılmak suretiyle emniyet altına alınmalıdır.

3) Nominal değeri 100 g'dan 10 kg'a kadar olan M2 ve M3 sınıfı silindirik kütle ölçülerinde, kütlenin ekseninde açılmış bir ayar boşluğu bulunmalıdır. Bu ayar boşluğunun ağzı, baş kısmında olmalı ve ağız kısmının çapı genişletilmiş olmalıdır.

Yeni imal edilmiş kütle ölçüsünün ilk ayarından sonra, ayar boşluğu toplam hacminin takriben 2/3'ü boş olmalıdır.

Ayar boşluğu prinç veya benzeri uygun bir malzemeden mamül vidalı bir tapa veya plaka ile kapatılmalıdır.

Kapama elemanlarının emniyeti, kurşun veya benzeri yumuşak bir malzemeden mamül bir plakanın üzerlerine çakılması suretiyle sağlanmalıdır.

Kütle ölçüleri genel olarak korozyona karşı mukavim malzemeden imal edilmelidir. Kullanılan malzeme, kütle ölçülerinin normal kullanım şartları altında sınıflarına karşılık gelen temel hata sınırlarının aşılmasına yolaçacak kütle değişimlerine imkan vermeyecek özellikte olmalıdır. Kütle ölçülerinin sınflarına göre malzeme özellikleri aşağıdaki gibi olmalıdır.

a) E1 ve E2 sınıfı : Metal veya metal alaşımlarından imal edilen E1 ve E2 sınıfı kütle ölçülerinin malzemesi antimanyetik özellikte olmalıdır.

Manyetik suszeptibilite (geçirgenlik) faktörü (x) ; E1 sınıfı için 0.01 den ve E2 sınıfı için 0.03 den fazla olmamalıdır.

Malzeme sertliği ve aşınmaya karşı direnci paslanmaz çelik kalitesinde veya daha iyi kalitede olmalıdır.

b) F1 ve F2 sınıfı : Malzeme sertliği ve gevrekliği en az çekilmiş prinç özelliğinde olmalıdır.

Kullanılan metal veya metal alaşımı antimanyetik özellikte olmalı ve manyetik suszeptibilite faktörü X = 0.05 den fazla olmamalıdır.

c) M1 sınıfı kütle ölçüleri ;

1) Nominal değer 5 kg'dan 50 kg'a kadar olan blok kütle ölçüleri, en azından gri döküm malzemeden imal edilmelidirler ve malzeme gevrekliği gri döküm gevrekliğinden daha fazla olmamalıdır.

2) Nominal değeri 10 kg ve daha küçük olan M1 sınıfı silindirik kütle ölçüleri prinç malzemeden veya benzeri daha kaliteli bir malzemeden imal edilmiş olmalıdırlar.

3) Nominal değeri 1 g ve daha küçük olan M1 sınıfı kütle ölçüleri, korozyon ve oksidasyona dayanıklı malzemeden imal edilmelidir. 1 g'lık silindirik kütle ölçüsü hariç olmak üzere yüzey kaplamasına müsaade edilemez. Ancak yüzeye işlem yapılabilir.

d) M2 ve M3 sınıfı kütle ölçüleri ;

1)Nominal değeri 5 kg 'dan 50 kg'a kadar olan M1 ve M2 sınıfı blok kütle ölçülerinin gövdeleri en az gri döküm kalitesinde bir malzemeden imal edilmelidirler.

2) Nominal değeri 10 kg ve daha az olan M1 ve M2 sınıfı silindirik kütle ölçülerinin; sertliği ve korozyona mukavemeti en azından prinç döküm malzeme özelliğinde ve gevrekliği en fazla gri döküm malzeme gevrekliğinde olmalıdır. Gri döküm malzeme, her halükarda nominal değeri 100 g ve daha küçük olan kütle ölçüleri için kullanılmamalıdır.

e) M1 , M2 ve M3 sınıfı kütle ölçüleri için ortak hükümler :

Takriben antimanyetik özellikte olmalıdırlar.

Blok kütlelerin tutamakları ya dikişsiz paslanmaz çelik borudan ya da gövdeyle monoblok olarak gri döküm malzemeden imal edilmelidirler.

Kütle ölçülerinin yoğunluğu ; 1.2 kg/m3' lü referans hava yoğunluğunun % 10 oranında değişmesi halinde, kütlede müsaade edilen maksimum hata sınırının 0.25'inden daha fazla bir değişime sebebiyet vermeyecek şekilde seçilmelidir. Bu kurala uygun sınır değerler Tablo 3'de verilmektedir.

Tablo 3 : Malzeme yoğunluğu için maksimum ve minimum sınır değerler

Kütle ölçülerinin yüzey özellikleri aşağıdaki gibi olmalıdır.

a) Yüzeyler genel olarak kullanım amacına uygun özellikte ve hata sınırlarının aşılmasına yol açacak kütle değişmelerine imkan vermeyecek nitelikte olmalıdır.

b) Kenar ve taban yüzeyleri de dahil olmak üzere bütün yüzeyler pürüzsüz olmalı ve köşeler yuvarlatılmalıdır. E1 , E2 , F1 ve F2 sınıfı kütle ölçülerinin yüzeylerinde gözle görülebilir gözenek bulunmasına müsaade edilmez. Yüzeyler özenle parlatılmış veya cilalanmış görünümde olmalıdır.

c) Nominal değeri 1 g'dan 10 kg'a kadar olan M1, M2 ve M3 sınıfı silindirik kütle ölçülerinin yüzeyleri pürüzsüz olmalı ve göz muayenesinde gözenek görülmemelidir. 5, 10, 20 ve 50 kg'lık M1, M2 ve M3 sınıfı blok kütlelerin yüzeyleri hassas gri döküm kalitesinde olmalıdır. Bu kaliteye, uygun bir boyama ile de ulaşılabilir.

d) Eğer kütle ölçüsünün yüzey kalitesiyle ilgili bir şüphe hasıl olursa, Tablo 4 'de verilen pürüzlülük değerleri esas alınacaktır. Kütle ölçülerinin sınıflarına göre ortalama pürüz derinliği Rz (ISO) en fazla aşağıdaki değerlerde olmalıdır.

Tablo 4 : Yüzey pürüzlülüğü maksimum değerleri

Kütle ölçülerinin tamir ve ayarı için İl Müdürlüğü Laboratuvarları, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından yetki belgesi almış olanlar, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu Ulusal Metroloji

Enstitüsü (TÜBİTAK- UME) veya Bakanlığın uygun göreceği diğer özel veya kamu kuruluşları yetkilidirler. Ayarlama işlemleri kütle ölçülerinin sınıflarına göre aşağıdaki esaslar dahilinde yapılır.

a) E1 ve E2 sınıfı kütleler

Bu kütle ölçüleri, zımparalama, taşlama ve benzeri yöntemlerle ayar edilebilirler. ancak ayar işleminden sonra yüzey kalitesi için öngörülen şartlar sağlanmış olmalıdır.

b) F1 ve F2 sınıfı kütle ölçüleri

Masif kütle ölçüleri taşlama, zımparalama ve benzeri yöntemlerle yüzey özellikleri korunarak ayar edilirler. Ayar boşluğu olan kütle ölçüleri, ya kendi imal edildikleri aynı malzeme ile ya da çinko, molibden veya volfram gibi dolgu malzemeleri kullanılarak ayar edilirler.

c) M1 , M2 ve M3 sınıfı kütle ölçüleri

Nominal değeri 100 g'dan 50 kg'a kadar olan kütle ölçülerinin ayarlanmasında, kurşun saçması gibi yoğunluğu yüksek malzemeler kullanılır.

Nominal değeri 1 g'dan 50 g'a kadar olanlardan, ayar boşluğu olmayanlar zımparalama ya da taşlama suretiyle, ayar boşluğu öngörülmüş olanlar ise kurşun saçması gibi yüksek yoğunluklu malzeme kullanılarak ayar edilirler.

Nominal değeri 1 mg 'dan 1 g'a kadar olan plaka veya tel şeklindeki kütle ölçüleri, zımparalama, taşlama veya kesme suretiyle ayar edilirler

Ayarlamada kullanılan malzemeler masif olmalı ve ayarı yapılan kütle ölçüsünün kütlesinde ya da özelliklerinde kimyasal veya elektrolitik olarak bir değişime yolaçacak özellikte olmamalıdır.

Tanıtıcı işaretlerle ilgili genel şartlar :

E1 ve E2 sınıfı kütle ölçüleri hariç olmak üzere, nominal değeri 1 g ve daha fazla olan diğer sınıflardaki kütle ölçülerinin nominal değerleri açık olarak belirtilmiş olmalıdır.

Nominal değerler, 1 kg ve daha fazlası için " kilogram" olarak ve 1 g dan 500 g'a kadar olanlar " gram" olarak belirtilecektir.

Bir kütle ölçüsü seti içerisinde aynı nominal değerli birden fazla kütle ölçüsü bulunması halinde, üst yüzeye bir veya iki yıldız ya da nokta işaret edilerek birbirinden ayırtedilebilirler Tel kütle ölçülerinde ise bu ayrım işareti, telin ucunun yukarıya doğru kıvrılması suretiyle sağlanır.

Nominal değeri 1 mg 'dan 1 g'a kadar olan tel veya plaka şekilli kütle ölçüleri üzerlerinde nominal değerlerini ve sınıflarını belirten herhangi bir işaret taşımazlar.

Kütle ölçülerinin tanınma işaretleriyle ilgili olarak, sınıflarına göre özel şartlar aşağıda verilmiştir :

a) E1 ve E2 sınıfı

Bu kütle ölçüleri üzerlerinde nominal değerlerini ve sınıflarını belirten işaret taşımazlar. Ancak muhafaza kutusunun kapağı üzerinde sınıfları "E1 veya E2 " şeklinde belirtilir.

E2 sınıfı kütle ölçüsünü E1 sınıfından ayırt edebilmek maksadıyla, üst yüzeyinin orta kısmının dışına bir nokta konulabilir.

b) F1 ve F2 sınıfı

Nominal değeri 1 gr 'dan 50 kg'a kadar olan F1 ve F2 sınıfı kütle ölçülerinin nominal değerleri, birim sembolü olmaksızın sadece sayısal olarak oyma ya da karartma yöntemiyle yazılır.

F1 sınıfına ait olanlar hiçbir surette sınıf işareti taşımazlar.

Nominal değeri 1 g'dan 50 kg'a kadar olan F2 sınıfı kütle ölçülerinin, nominal değerleriyle birlikte "F" şeklinde sınıfları da belirtilmelidir.

c) M1 , M2 ve M3 sınıfı

1) 5 kg'dan 50 kg'a kadar olan blok kütle ölçülerinde, nominal değerin sayısal ifadesiyle birlikte birimi de yazılır. Bu ifade gövdenin üst kısmına kabartma veya oyma şeklinde konulur.

2) 1 g'dan 10 kg'a kadar olan silindirik kütle ölçülerinin nominal değerleri birimleriyle birlikte baş kısmının üzerine kabartma veya oyma şeklinde yazılmış olmalıdır. 500 g 'dan 10 kg'a kadar olan silindirik kütle ölçülerinin nominal değeri ile birimi ayrca gövdenin silindirik yüzeyine de yazılabilir.

3) M1 sınıfı kütle ölçülerinin nominal değeri birimi ve "M1 veya M" şeklinde sınıf işareti kabartma veya oyma yöntemiyle yazılmış olmalıdır.

4) M2 sınıfı kütle ölçülerinin nominal değerle birlikte sınıf işareti "M2" şeklinde kabartma veya oyma şeklinde yazılmış olmalıdır. Ancak, sınıf işaretini koyup koymamakta imalatçı serbesttir.

5) M3 sınıfı kütle ölçülerinde nominal değerle birlikte, "M3 veya X" şeklinde sınıf işaretinde kabartma veya oyma şeklinde yazılmış olmalıdır.

6) Tel şeklindeki kütle ölçüleri hariç olmak üzere, M2 ve M3 sınıfı kütle ölçülerinde ayrıca imalatçı firma işareti veya markası da kabartma veya oyma şeklinde bulunabilir. Eğer imalatçı firma işareti konulmak isteniliyorsa bu işaret;

Blok kütlelerde üst yüzeyin ortasına

Silindirik kütlelerde baş kısmının üst yüzeyine,

El tutamaklı silindirik kütle ölçülerinde ise silindirin üst yüzeyine konulmalıdır.

M2 ve M3 sınıfı kütle ölçüleri hariç, diğerleri aşağıdaki şartlarda muhafaza edilmelidirler :

a) Bir set içindeki bütün kütle ölçüleri aynı sınıfa ait olmalıdırlar. Kütle seti veya münferit kütle ölçülerinin kutularının kapaklarında "E1 , E2, F1 , F2 veya M1" şeklinde sınıfları yazılmış olmalıdır.

b) E1 , E2, F1 ve F2 sınıfı kütle ölçüleri münferit veya set halinde olsun, sarsıntı veya çarpmalardan doğabilecek tehlikelere karşı ve kullanımdan dolayı oluşabilecek aşınmalara karşı korunacak şekilde muhafaza edilmelidirler. Bu kütle ölçüleri ; ahşap, plastik veya diğer elverişli malzemelerden imal edilmiş ve içerisinde özel yuvaları bulunan kapaklı kutularda veya sandıklarda muhafaza edilmelidirler.

c) M1 sınıfı kütle ölçülerinden :

Nominal değeri 500 g ve daha küçük olan silindirik şekilli olanlar ya münferit olarak ya da set halinde uygun yuvalardan oluşan kutu veya sandıklarda muhafaza edilmelidirler.

Tel ya da plaka şeklinde olanlar ise, içine özel yuvaları olan ve kapağında M1 işareti taşıyan kutularda muhafaza edilirler.

Bu Yönetmelik kapsamındaki kütle ölçüleri, bu Yönetmeliğe uygunlukları açısından muayeneye tabi tutulurlar. Muayeneler işin mahiyetine göre; imalat yerinde il teşkilatı laboratuvarlarında, grup merkezi belediyelerinin ölçü ve ayar laboratuvarlarında, gümrüklerde veya gerekli hallerde diğer özel veya kamu kurum ve kuruluşlarında yapılabilir. veya yaptırılabilir. Bakanlık muayene amacıyla mevcut veya ileride kurulacak olan metroloji ve kalibrasyon laboratuvarlarından da faydalanabilir.

Muayeneleri neticesinde ayar gerektiren kütle ölçülerinin ayarları, mümkünse il teşkilatı laboratuvarlarında veya diğer yetkili kuruluşlarda müracaat sahibi tarafından yaptırılır.

a) İlk muayene :

1) Yeni imal edilen kütle ölçülerinin ilk muayeneleri, satışa sunulmadan veya kullanılmaya başlamadan önce yapılır. İlk muayeneler, yeterli muayene teçhizatı bulunması halinde imalat yerinde, değilse il teşkilatı laboratuvarlarında yapılır. Bakanlık gerekli gördüğünde ilk muayene öncesinde prototip muayenesi yapabilir.

E1 ve E2 sınıfı kütle ölçelerinin imalat ve kalibrasyonundan sonra, en azından aşağıdaki bilgileri ihtiva eden bir muayene ve kalibrasyon belgesi, imalatçı veya kalibrasyon kuruluşu tarafından tanzim edilmelidir.

Konvansiyonel tartım değeri,

Ölçü belirsizliği,

"k" faktörü (istatistik yönteminde kullanılır)

Malzeme yoğunluğu veya kütle ölçüsünün hacmi.

2) İthal edilen kütle ölçülerinin ilk muayeneleri yurda sokulmaları sırasında yapılır. İthal edilen ölçü aletlerinden uluslararası Yasal Metroloji Teşkilatı (OIML) şartlarına veya Avrupa Topluluğu standardlarına uygun olarak imal edildikleri tevsik edilenler ilk muayeneleri yapılmış gibi işlem görebilirler.

b) Periyodik Muayene :

1) Kütle ölçülerinin periyodik muayeneleri 2 yılda bir, yapım şartlarını ve müsaade edilen hata sınırlarını koruyup korumadığının tesbiti amacıyla yapılır. Hata sınırları dışında kaldıkları tesbit edilenlerden, ayarı mümkün olanlar ayarlanır, ayarı mümkün olmayanlara iptal damgası vurularak kullanılmasına müsaade edilmez ve sahibine iade edilirler.

2) Nominal değeri 5 kg''a kadar (5 kg dahil) olan M3 sınıfı kütlelerin periyodik mauyeneleri grup merkezi belediye ölçü ve ayar memurlukları tarafından, diğerleri Bakanlık Teşkilatı tarafından yapılır. Hangi kütlelerin muayenelerinin hangi kuruluşlar tarafından yapılacağı Bakan Onayı ile değiştirilebilir.

Kütle ölçülerinin damgalanmaları 18.05. 1990 tarih ve 20522 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Damgalanması veya Damga Yerine Belge Verilmesi Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik" hükümleri dairesinde yapılır. Damgalama işlemi sadece Sanayi ve Ticaret Bakanlığının yetkili elemanları ve belediye ölçüler ve ayar memurları tarafından yapılır. Bu hükümlere ilaveten,

a) Kalibrasyon belgesine haiz E1 ve E2 sınıfı kütle ölçüleri için ayrıca damga yerine geçen belge vermek gerekli değildir. Ancak bunların (set halinde olanlar dahil) özel sandık veya kutularının kapakları damgalanır.

b) F1 sınıfı kütle ölçülerinin kutu veya sandıkları damgalanır. F2 sınıfı kütle ölçülerinin ayar boşluğu olanların kapama elemanları ayar boşluğu olmayanların taban kısmı damgalanır.

c) M1 , M2 ve M3 sınıfı kütle ölçülerinin ayar boşluğu olanlarda, kapama elemanları, ayar boşluğu olmayanların taban kısmı uygun yerlerinden damgalanırlar.

d) M1 sınıfı tel veya plaka şekilli kütle ölçülerinin kutuları damgalanır.

M3 sınıfı silindirik kütle ölçüleri şekil, boyut, ayar boşluğu, malzeme ve tanıtma işaretleri açısından üçüncü bölümde bahsedilen özelliklerden farklı olarak ayrıca aşağıdaki özelliklerde imal edilebilirler. Bu tip kütle ölçülerine ticari kütleler de denir.

a) Şekil :

Kütle ölçüleri nominal değerleri ve malzeme özelliklerine göre Ek C'de verilen A, B, C, D ve E tipi yapım şekillerine uygun olarak imal edilebilirler. A B ve D tipi kütle ölçülerinde baş kısmı, E tipi ağırlık ölçülerinde el tutamağı bulunur. C tipi kütle ölçülerinde baş kısmı da el tutamağı da bulunmaz.

b) Ayar boşluğu :

A tipi kütle ölçülerinde ayar boşluğu bulunmaz. B tipi kütle ölçülerinde ayar boşluğu isteğe bağlı olarak bırakılabilir. C, D ve E tipi kütle ölçülerinde Ek C'de belirtildiği gibi bir ayar boşluğu bulunmalı ve bu ayar boşlukları yine Ek C'de gösterilen boyutlardaki kurşun tapalarla kapatılmalıdır. Ayar boşluğunun çıkışında bu kurşun tapalara uygun konik bir ağız bulunmalıdır.

Ayar boşluğu hacmi, 50 kg'lık kütleler için müsaade edilen hatanın en az 20 katı, diğerleri için en az 40 katı kadar bir miktarı alabilecek büyüklükte olmalıdır. Ayar boşluğu bulunan kütle ölçüleri kurşun saçmalarla ayarlanır. Ayar boşluğu bulunmayanlar ise, alt tarafından delinerek içerisi ağır malzemelerle doldurulur ve delik kütle ölçüsünün aynı malzemesinden mamül tapayla sıkıcıa kapatılır. C, D ve E tipi kütleler korozyon ve aşınmaya karşı uygun bir malzemeyle kaplanabilirler.

c) Malzeme :

A ve B tipi kütle ölçüleri bakır çinko alaşımı (pirinç) malzemeden, C,D ve E tipi kütle ölçüleri dökme demir (GGL) malzemeden imal edilmelidirler. E tipi kütle ölçülerinin el tutamakları çelik malzemeden, kapama tapaları ise % 10 kalay, % 0.5 - % 3 antimon ihtiva eden yumuşak kurşundan imal edilmelidirler. Prinç malzemelerin alaşım oranlarının seçiminde imalatçı serbesttir.

d) Tanıtıcı işaretler :

Tanıtma işareti olarak nominal değer ve birimi kalıcı olarak baş kısmında veya silindirik kısmın üst yüzeyinde bulunmalıdır. Nominal değeri 500 g ve daha fazla olanlarda tanıtma işareti ayrıca silindirik gövde üzerinde de bulunabilir. Sınıf işareti ve imalatçı firma işareti isteğe bağlı olarak konulabilir.

e) Damgalama :

Ayar boşluğu bulunan kütle ölçülerinin kurşun tapası, ayar boşluğu bulunmayanlarda ise gövdenin üst tarafı damgalanır.

ÜÇ ÜNCÜ BÖLÜM

Karat Kütleler

Yönetmeliğin bu bölümünün hükümleri, nominal değerleri 0,01; 0,02; 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1; 2; 5; 10;20; 50; 100; 200 ve 500 kt (1 karat = 1/5000 kg= 0.2 g) olan karat kütlelere uygulanır.

Karat kütlelerin hata sınırları, nominal değerlerine göre Tablo 5 de verilmiştir.

Tablo 5

Karat kütleler masif olarak imal edilmeli ve şekilleri aşağıdaki özelliklerde olmalıdır.

a) Nominal değerleri 0, 01'den 0,5 kt'a kadar olan karat kütleler, yukarı doğru kıvrımlı bir kenar ve iki kör köşesi olan veya (üreticinin seçimine göre) yukarı doğru kıvrımlı bir kenar ve üç kör köşesi olan, saçtan yapılmış dikdörtgen yaprak şeklinde olmalıdır.

b) Nominal değerler 1 kt ve daha fazla olan karat kütleler, kare şeklinde bir kesiti olan, düzgün daralan kesik bir piramid şeklinde olmalıdır.

Nominal değerleri;

a) 0,01 'dan 0,5 kt'a kadar olan karat kütleler saf alüminyum veya korozyona mukavim alüminyum alaşımı malzemeden,

b) 0,05 kt'dan 500 kt'a kadar olan karat kütleler bakır - nikel - çinko alaşımı (yeni gümüş) malzemeden,

c) 1 kt 'dan 500 kt'a kadar olan karat kütleler bakır- çinko - alaşımı (pirinç) malzemeden veya korozyona dayanıklı antimanyetik çelik malzemeden imal edilebilirler.

Malzeme cinsi ve alaşım oranlarının seçiminde imalatçı serbesttir.

Ortalama pürüz derinliği 10 mm (mikrometre)'den fazla olmamalıdır. Bakır - çinko alaşımı malzemeden imal edilen karat kütleler, korozyona dayanıklı metalden oluşan parlak bir koruma tabakası ile kaplanabilir.

Karat kütle setleri özel kutularda muhafaza edilmeli ve kapağın üzerinde "Karat Kütle " yazısı bulunmalıdır.

Nominal değerin sayısal ifadesi ve birim işareti "kt" veya "ct" şeklinde karat kütlenin üst alanında, imalatçının tercihine göre sadece kazınmış veya basılmış olarak bulunabilir. Nominal değerleri 0,05 kt veya daha küçük olan karat kütlelerde, tercihe göre "kt birim kısaltması bulunmayabilir. Damga yeri karat kütlenin üst alanıdır.

Yönetmeliğin bu bölümü, III ve IIII. doğruluk sınıflarındaki yüksek kapasiteli tartı aletlerinin muayene edilmesi ve gerekli durumlarda ayarı için kullanılan, nominal değeri 50 kg veya daha fazla olan etalon kütle ölçülerine uygulanır. Bu bölümde yüksek kapasiteli tartı aletlerinin muayenesinde kullanılacak etalon kütle ölçülerine kısaltmış olarak " etalon kütle" denilecektir.

Etalon kütlelerin nominal değerleri 50 kg veya k x 10n kg büyüklüğünde olmalıdır. Burada "k" 1,2 veya 5'e eşittir. "n" ise 2'ye eşit veya daha büyük tam sayıdır.

Etalon kütleler nisbeten basit, keskin kenar veya köşesi olmayacak şekilde biçimlendirilmelidirler Bu ağırlıkların hızlı bir kir veya pislik birikimine meydan verecek herhangi bir oyuk veya girintisi olmamalıdır.

Eğer ağırlığın düz bir zemin üzerinde veya ray üzerinde yuvarlanacak şekilde kullanımı öngörülmüş ise, sınırlı bir bölümü yiv veya set şeklinde olabilir.

Etalon kütleler , havada tartımda konvansiyonel tartım değerine ve aşağıdaki referans şartlara uygun olarak ayarlanmalıdırlar.

Referans şartlar ;

Referans malzeme yoğunluğu : 8000 kg/m3

Referans hava yoğunluğu : 1.2 kg /m3

Referans çevre sıcaklığı : 20 °C (Bu sıcaklıkta hava kaldırması düzeltmesi gerekli değildir.)

Etalon kütleler bir veya birden fazla ayar boşluğu ihtiva edebilirler. Bu boşlukların kapaklarının, kurşunla kapatılarak damgalanması mümkün olmalıdır. Kapaklar su ve hava geçirmez şekilde olmalıdır.

Ayar boşluklarının hacmi etalon ağırlığın hacminin en az 5/100'üne eşit olmalıdır. İlk ayardan sonra etalon ağırlığın hacminin en az 1/100'ünün boş kalması gereklidir.

Etalon kütleler genellikle dökme demirden yapılırlar. Ancak 38 inci madde de öngörülen metrolojik şartların sağlanması kaydıyla bu kütleler değişik başka malzemelerden de yapılabilirler. Kullanılan malzeme, normal kullanım şartlarında olabilecek yük ve darbelere dayanabilecek sertlik ve mukavemette olmalıdır.

Etalon kütleler paslanmaya karşı koruma sağlayan uygun malzemelerle kaplanabilirler. Bu kaplama darbelere ve atmosferik şartlara dayanıklı olmalıdır. Çinko kaplama (galvanize etme) bu gereksinimleri karşılayan bir örnektir.

Etalon kütleler için izin verilebilen azami hata, muayene edilen tartı aleti için, (üzerindeki yüke tekabül eden) müsaade edilen azami hatanın 'ünü geçmemelidir. Etalon kütleler için müsaade edilen bu azami hatalar, netice itibariyle, doğruluğu denenen tartı aletinin skala bölüntülerinin sayısı ile uygun düşmelidir

Etalan kütlelerin yoğunluğu 1,2 kg/m3 lük referans hava yoğunluğundaki % 10 luk bir sapmada müsaade edilen hata sınırının en fazla 0,25 katı bir sapmaya neden olma özelliğine sahip olmalıdır.

Tablo 6'da muayene edilecek tartı aletinin maksimum bölüntü sayısı "n" e göre izafi hatalar ve kullanılan malzemenin yoğunluğunun alt sınırı verilmektedir.

Tablo 6

Etalon kütlelerin üzerinde kabartma veya oyma şeklinde bulunması gereken işaretler;

Ard arda gelecek şekilde nominal değerin sayısal ifadesi .

Muayenesinde kullanılacak tartı aletinin skala bölüntü sayısı (n).

Üretici firma işareti isteğe bağlı olarak konulabilir.

Etalon kütleler, ayar boşluğu kapama elemanının üzerindeki kurşun tapanın damgalanması suretiyle emniyet altına alınırlar.

Etalon kütleler açık veya kapalı sahalarda muhafaza edilebilirler. Kapalı alanda bir bina içinde muhaza edilen etalon kütleler, bir yıl içinde yaklaşık olarak 0.5/10000 ayarlama hassasiyetlerini muhafaza etmelidirler.

Açık alanda kullanılacak kütle ölçüleri bir yıllık kullanım süreleri içinde yaklaşık olarak 1/10000 oranındaki ayarlama hassasiyetlerini muhafaza etmelidirler.

Hata Sınırları

Madde 41 , Etalon kütleler için müsaade edilen mutlak hata sınırları Tablo 7'de verilmiştir.

Tablo 7

Yüksek kapasiteli tartı aletlerinin muayenesi amacıyla kullanılan etalon kütlelerin örnek yapım şekilleri, Uluslararası Yasal Metroloji Teşkilatı (OIML)'in tavsiyelerine uygun olarak Ek B'de verilmektedir.

24 Temmuz 1994 tarih ve 22000 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Ölçü ve Ölçü Aletleri Muayene Yönetmeliği"nin 162 nci maddesinden (162 nci madde dahil) 195 inci (195 nci madde dahil) maddesine kadar olan kısmı yürürlükten kaldırılmıştır.

Halen ellerinde, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından veya grup merkezi belediye ölçüler ve ayar memurlukları tarafından muayene edilerek damgalanmış kütle bulunduran gerçek ve tüzel kişiler, bu kütlelerini bu Yönetmelikteki hata sınırları dahilinde periyodik muayenelerini yaptırmak şartıyla 2010 yılı sonuna kadar faaliyetlerinde kullanabilirler.

Bu Yönetmeliğin yayımı tarihinden üç ay sonrasına kadar imalathanelerinde, stoklarında ve sair yerlerde yürürlükten kaldırılan yönetmelik hükümlerine göre imal edilmiş ve henüz damgalanmamış kütle ölçüsü bulunduranlar, bağlı bulundukları Sanayi ve Ticaret Müdürlüklerine en geç üç ay içinde başvurarak, kütlelerinin yürürlükten kaldırılan yönetmelik hükümleri çerçevesinde ilk muayenelerini yaptırarak damgalanmalarını sağlayacaklardır.

Bu Yönetmelik hükümleri yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Bu yönetmelik hükümlerini Sanayi ve Ticaret Bakanı yürütür.