Bu Yönetmelik hükümlerini İçişleri Bakanı yürütür.
ŞEKİL 2
ŞEKİL 1
Barut ve Patlayıcı Maddelerin Bozulma Şekillerine Ait Açıklamalar
1-Yerinde yapılacak açık alan muayeneleri:
Muayeneler, Barut ve Patlayıcılar konusunda uzman olan elemanlarca yapılır. Muayene gözle yapılır, barut ve patlayıcıların genel durumlarına bakılır. Miktarları, imal yılları, ambalaj şekilleri v.b. gerekli bilgiler bir tutanağa yazılır.
2-Nitrogliserinli Dinamitler-Jelatinler:
Bu sınıf dinamitler neme karşı yüksek direnç gösterdiklerinden uzun süre stok edilmeleri mümkündür. Böyle olmakla birlikte azami stok sürelerini kesin olarak tesbit etmek güçtür. Kuru ve ılıman iklimlerdeki stoklama süresi, nemli ve sıcak iklimlerdeki stoklama süresinden daha uzundur.
Dinamit kartuşları, rutubetten korunması için parafin emdirilmiş sargı kağıtlarına sarılarak polietilen torbalara konulur. Ayrıca isteğe bağlı olarak dinamitler plastik ve karton püsüslerde de üretilirler.
Jelatin sınıfı patlayıcı maddeleri muayene etmek için kartuş sargıları açılır. Eğer patlayıcı madde iyi durumda ise sargı kağıdı temiz bir halde çıkar, yağ ve su halinde damlalar ne kağıtta nede madde yüzeyinde görülür. Eskimiş, yaşlanmış jelatin dinamitte hafif sarıdan kahverengine kadar koyulaşma olur ve iki başlarda bu renk dönüşümü orta kısımlara nazaran daha fazla olur. Bu hal sargı kağıdından iki başlara doğrudan doğruya rutubetin fazla nüfuz etmesinden ileri gelmektedir. Başlar koyu bir hal almış ise yumuşama başlar. Çok ileri rutubetlenmede kartuşun başlarında sulanmalar husule gelir. Bu sıvıda nitrogliserin veya titrat tuzları mevcut olabildiği gibi her ikiside birlikte bulunabilir Bu sıvıdan dile temas ettirilince yakıcı bir tatlılık verirse nitrogliserin mevcudiyeti anlaşılır. Eğer belirgin derecede yoğun kıvamına terleme ve kusma varsa bu dinamit tehlikeli olmuştur.
Nitrogliserini çokça sızmış dinamitlerin kullanılmalarına genellikle izin verilmez. Bunlar İçişleri Bakanlığı yok etme yönetmeliğine göre yok edilmeye tabi tutulurlar.
Jelatin sınıfı dinamitlerin kartuşları üzerinde yüzeysel beyaz çiçeklenme oluşabilir. Bu hal daha çok paketlerin açılarak neme karşı bırakılmaları sonucu meydana gelir. Nemin etkisi altında kalan kartuşların başlarından sulanarak dışarı akan amonyum nitrat veya sodyum nitrat çözeltisi olup sonradan suyun uçması ile bu maddeler kuruyarak beyaz kabuklanma oluşmaktadır. Sulanıp sızma fazla miktarda oluşmamış ve nitrogliserin kusması da yok ise, bu kartuşlar genellikle kullanılmaya elverişli olabilir. Bunların kullanmaya elverişli olup olmadığı, infilak testleriyle test edilmelidir.
3-Nitrogliserin İhtiva Eden Toz Tip Dinamitler:
Bu tip dinamitlerde, sodyum veya amonyum nitrat veya her ikisinin, nitrogliserine oranı daha fazladır. Stok süresince havadan nem çekerler. Bu nedenle jelatin sınıfı dinamitlere göre stoklama süresi hakkında kesin bir şey söylenmemekle birlikte kural olarak, jelatin dinamitlerin stoklama süresinin yapısı kadar kabul edilebilir.
Toz dinamitlerin muayeneleri de jelatinlerinki gibidir. Lakin arıza gösteren bu dinamitlerde sulanma daha süratlidir. Kartuşların başlarında sulanma olmamış, çiçeklenme kurumuş hafif kabuklanmadan ibaret ise kullanılabilir.
4-Amonal Sınıfı (Trotille Amonyum Nitrat) Dinamitler:
Bu dinamitlerin arıza göstergeleri yüzeyde sertleşme ve külçeleşmedir. Bu iki hal nem etkisi ile oluşur. Bu sebepten bu dinamitlerin nem almamış durumda kullanılmaları icabetmektedir. Toz olan bu dinamitin sertleşerek külçe haline gelmesi patlamasına engel olur. Eğer kartuşun içindeki toz maddenin külçeleşmesi hafif olur ve sertlik kartuş avuç içinde hafif basınçla ovalanarak kolay ezilmek süretiyle tekrar toz haline geliyorsa dinamit kullanılabilir. Ufak bir iki deney atışı ile durum doğrulanmadıkça bu dinamitler ile esaslı büyük atışlar yapılmamalıdır.
Eğer dinamit su temasında veya fazla nem tesiri altında kalmış, sulanmış tekrar kuruyup külçeleşmiş ise imalatçı uzman firmanın tavsiyelerine müracaat edilmelidir.
5-Kara Barutlar:
Burada da rutubet barutun esas düşmanıdır; nem durumunda daneli olan kara barutlar parlaklığını kaybeder, yapışarak külçeleşir.Bu hal kara av barutlarının tüfekte, taş barutlarının lağımlarda kullanılmalarını sakıncalı kılar. Kara taş barutları torbaları içinde veya döküm halinde Hüçre ve Poş atışlarında elde ufalanıp dağılabilen hafif yapışmalarda, kullanılabilirler ve verimi üzerinde fazla bir etki yapmazlar. Eğer külçeleşme elde ufalamak suretiyle tozlanmayacak kadar sert bir hal almış ise kara barutun kullanılamaz halde olduğuna hükmedilir.
Bu açıklamaya eklenen cetvel 1 de patlayıcı maddelerin muhtelif nevilerinin bozulma göstergeleri özet olarak belirtilmiştir.
6-İnfilak İntikal Testi:
İnfilakın intikal hassasiyeti, bir dinamitin infilakının bir diğer kartuşa intikal ederek patlayıp patlatmayacağının tespiti demektir. Bu test, bir dinamit kartuşunun kapsül takılarak infilak ettirilmesinde, infilak basınç dalgasının ikinci bir kartuşu ne kadar mesafeden tam infilak ettirebildiğinin tesbitinden ibarettir. İnfilakın bu şekilde tesbit edilen intikal aralığı, dinamitin bileşimine bağlı olduğu gibi yoğunluğu, kartuş çapı ve bekleme süresi ile de ilgilidir. Zira taze olan dinamitler, durmuş olan aynı cins dinamitlere nazaran daha uzun bir aralıktan intikal ederler.
Bu test açık, etrafı boş depo dışı bir yerde uygulanmalıdır. Kapsüllenmiş bir kartuş hazırlanıp bir demir ray üzerine veya sert bir zemine yerleştirilir. İkinci kartuş birinciye temas halinde konulur. Bundan sonra kapsülü havi fitil yakılmak suretiyle birincinin ateşlenmesi, de her iki kartuş tam olarak infilak ederse bu dinamitin kullanıma elverişli olduğu anlaşılır. Zira açıkça temas halinde tam infilak edebilen bu kartuşlar bir lağım deliğinde sıkılanmış durumda birkaç santim aralıktan da infilak edebileceklerine kanaat verirler. Bu atıştan sonra infilak etmemiş patlayıcı madde parçaları etrafta dikkatle aranır; eğer bulunursa infilakın intikalı tam olmamıştır. Bu tecrübeden tamamiyle emin olmak için satıh üzerine konulan kurşun bir levha üstünde patlamış kartuşlar iz bırakacaktır. Bu tecrübenin (6) defa tekrarı şayanı tavsiyedir. Her tecrübede kullanılacak kartuşlar aynı çap ve aynı ağırlıkta olmalıdır.
EK-1
1-ASİDİTE VEYA BAZLIK MUAYENESİ:
NH4 NO3 içermeyen dinamitlerde bir dinamit lokumu pirinç bıçakla uzunlamasına yarılarak ortasına su ile hafif ıslatılmış turnusol kağıdı konur. En az üç saat olmak üzere bekletilir. Bu süre içinde turnusol kağıdında renk değişimi olmayacaktır.
2-RUTUBET TAYİNİ:
Pirinç bıçakla iyice kıyılmış dinamitten kuru ölçü kabı içerisine 10 gr. tartılır. (Ag.) içerisinde %97 lik H2SO4 bulunan bir desikatöre konur. Desikatörün havası hava boşaltma makinası ile 20 mm. Hg. basıncına kadar düşürülür ve 24 saat 20 C derecelik bir yerde bırakıldıktan sonra tekrar tartılır (B) iki tartım arasındaki farktan rutubet yüzdesi aşağıdaki formüle göre hesaplanır.
%rutubet= ______(A-B) 100_______
10
3- BİLEŞİMİN TESPİTİ :
5 gr. Kuru numune tartılır, tartımı alınmış nordon krozesi içinde soxhlet cihazına konur, üzerine sifon edinceye kadar eter doldurulur. Su musluğu açılarak cihaz soğutulur.40-50 C derecelik su banyosunda 6 saat ekstrakte edilir. Bu sayede eterde eriyen NGL dinamitten ayrılarak balonda toplanmış olur, NGL nordon krozesinin ağırlık kaybından da bulunur, balonun ağırlık artışından da.
a: İlk tartım
%NGL= __ _(a-b) 100____
5 b: Son tartım
Nordon krozesi sıcak saf su ile nitrat reaksiyonu vermeyinceye yıkanır.(1 cc yıkama suyu 1cc H2 SO4 %98, 2-3 damla difenilamin) nordon krozesi 80 C derece ta 2 saat kurutulur. Yıkamadan önce ve sonra tartım yapılır.
%NH4NO3= (a-b) 100 a: İlk tartım
5 b: Son tartım
Toplanan yıkama sularındaki güherçile suyun buharlaştırılarak uçurulması sonucu tartmak suretiyle de bulunabilir.
Nordon krozesinde erimeyen kısım, %3 alkol, 2/3 eter karışımı ile 250 cc lık (80 cc lik alkol,170 cc eter bir kapaklı mezüre konur. Arasıra şiddetle çalkalanarak bir gece kendi haline bırakılır ve nitro selillozun eter alkolde erimesi olunur. Sindirim üstünden alt kısmı bulandırılmaksızın 100 cc alınır.200-300- cc lik (b) ağırlığı belli bir kaserol içerisine alınır.Kaserol su banyosunda ısıtılarak alkol ve eterin uçması sağlanır. Nitroseliloz ise kaserolün dibinde ince bir şeklinde kalır. Kaserol tekrar tartılarak ağırlığı bulunur. (a)
%Nitrosehloz= (a-b) 100___
5
Miktarı tayin edilen maddelerin toplamının 100 den çıkarılması sonucu kalan miktar amitteki odun unudur.
YALNIZ GRİZUTİN KLORÜR DİNAMİTLERİ İÇİN TUZ TAYİNİ:
5 gr. Dinamit tartılır, ılık suda çözülür ve 1 litreye tamamlanır. Bu çözeltiden 10 cc çekilir. Fenolftaleyn indikatörlüğünde n/10 AgNO3 ile titre edilir.
%NaCl= g x v x f
w
g= titrasyon faktörü 5,8 (N/10 AgNO3) v= AgNO3 sarfiyatı
f= Faktör
w= 10 cc deki tartım =0,25 gr.
%NaCl = 23,2 x v f
SIZMA DENEMESİ:
3.2 gr. Dinamit bir defa dolanmak üzere bir bezle sarıldıktan sonra delikli bakır korunun dibine oturtulur. Tahta piston buraya sokulur. Tablası üzerine dikkatlice 8 Kg. ağırlık konur, bir saat bekletilir. Bakır borunun altındaki saat camında NGL görülmeyecektir.
NİTROGLİSERİN-NİTROGLİKOL BULAŞIKLARININ TEMİZLENMESİ:
Nitrogliserinin kirlettiği bina ve aletlerin temizlenmesinde kullanılan iki çeşit çözelti vardır. Yalnız bu çözeltiler küçük miktardaki nitrogliserin bulaşığını gidermek için kullanılır. Büyük miktarlardaki nitrogliserin süngere, bez parçasına veya talaşa emdirilir, geri kalan bulaşık için çözelti kullanılır.
Çözelti I :
Su : 23 cm3 (23 gr.)
% 98 Etil Alkol : 69 cm3 (54 gr.)
Aseton : 20 cm3 (16 gr.)
% 60 Sodyum Sülfür : 7 gr.
A Çözeltisi : 7 gr. Sodyum sülfür su içinde çözülür.
B Çözeltisi : Aseton alkol iyice karıştırılır. Temizlenme anında “A” çözeltisinden 1 kısım B” çözeltisinden 4 kısım karıştırılarak kullanılır.
Nitrogliserin gidericisi havalandırması uygun yerlerde hazırlanır. Zira Na2 S su ile karıştırıldığında çürük yumurta kokusunda H2S gazı yayar.
Çözelti II :
Nitrogliserin gidermek için bir başka çözelti ise şöyledir.
% 98 Potasyum Hidroksit 857 gr.
Su 572 gr.
% 98 Etil Alkol 8571 gr.
Bu çözeltiler nitrogliserinin beze, süngere veya talaşa emdirilmesinden sonra kullanılmalıdırlar. Çünkü nitrogliserinle reaksiyona girerek tehlikeli olurlar.
CETVEL 1
| DİNAMİTİN NEVİ | ARIZALANMA ALAMETLERİ | YAPILACAK İŞLER |
| 1-Nitrogliserin İhtiva eden dinamitler | Terleme, iki başlarda renk değişmesi,çiçeklenme, kabuklanma, yumuşama | Eğer nitrogliserin terlemesi varsa imalatçının tavsiyelerine müracaat, eğer renksizleşme, yumuşama veyahuk kabuklanma varsa İ.İ.T. (İnfilak-İntikal Test) |
| 2-Toz tip nitrogliserinli dinamitler | Yumuşama başlarda koyulaşma, ıslaklık | Hafif ise - İ.İ.T. yapınız. Kuvvetli ise - imalatçıya müracaat |
| 3-T.N.T Trotil ihtiva eden amonyum nitratlı dinamitler | (a) Sertleşme, külçeleşme (b) Rutubetlenme | (a) Hafif değilse imalatçıya müracaat (b) İmalatçıya müracaat |
| 4- Kara Barut | (a)Danelerde-Topaklanma, külçeleşme, donuklaşma (b) Pres edilmiş tipteki K.Barut - Yumuşama - dağılma | (a) Kuvvetli ise imalatçıya müracaat (b) İmalatçıya müracaat |
LABORATUVAR MUAYENE VE TESTLERİ
1-STABİLİTEYİ TESBİT İÇİN ISITMA TESTİ:
Bir dinamitte ısıtma testi, bu dinamitin stabilite (x) sini tayin maksadı ile geliştirilmiş olup,bu suretle bozulma derecesini tesbit etmek mümkün olur.Bu test biraz güç bir test olup; yetiştirilmiş, tecrübe sahibi personel tarafından standart alet ve techizatla tatbik edilmesi şartıyla, olumlu bir netice verebileceğini burada önemle belirtmek isteriz.
Toz tip nitrogliserinli dinamitler için, kitleyi temsil etmek üzere örnek karışından üç gramlık bir madde tartılarak alınır. Jelatin tipi nitro-gliserinli dinamitlerde ise örnek ağırlığının iki katı (laboratuvarlara örgün tebeşir frenchchlak) ile tam karışmış bir harman yapılarak bu test uygulanır. Abel-testi veya ısıtma testi adı altında bu denemenin alet ve standart yöntemi bu konu ile ilgili literatürde detaylı olarak belirtilmiş olup buna göre uygulanmalıdır. Test tüpü standart renk oluncaya kadar kontrol altında bulundurulur. Bu süre tesbit olunur.
Potasyum iyodür nisaştalı veya çinko iyodür nişastalı test kağıtlarında, 80 °C ‘ta 10 dakikadan önce renk değişiminin görülmesi halinde dinamitin stabilitesinin bozulduğuna karar verilir.
2- DİNAMİT ANALİZİ:
Dinamit-analiz yöntemleri Ek-1 olarak verilmiştir.
Bir dinamitin stabil olması veya stabilitesini kaybetmesinden çıkan netice: Bu dinamitin nitro gruplarının bozulması dolayısıyle; bünyeye bağlı durumlarında birçok çözülmenin başlaması bu suretle başlayan bozulma nitro grupları azot oksitleri halinde rutubet eşliğinde ait reaksiyonu meydana getirmekte ve stabilitesini kaybetmiş bulunmaktadır.